Nhân cách là vấn đề trung tâm của tâm lý học đồng thời là một trong những vấn đề quan trọng nhất trong hệ thống khoa học xã hội và nhân văn, nó cũng là đối tượng nghiên cứu của nhiều khoa học khác nhau. Mỗi một lĩnh vực khoa học nhất định đều nghiên cứu nhân cách với góc độ tiếp cận của riêng mình, song đều hướng tới mục tiêu chung là xây dựng và phát triển nhân cách con người đáp ứng yêu cầu của thời đại.
Trang 1CÁC KIỂU LOẠI NHÂN CÁCH XÃ HỘI VÀ Ý NGHĨA ĐỐI VỚI VIỆC GIÁO DỤC NHÂN CÁCH QUÂN NHÂN HIỆN NAY
MỞ ĐẦU
Nhân cách là vấn đề trung tâm của tâm lý học đồng thời là một trong những vấn đề quan trọng nhất trong hệ thống khoa học xã hội và nhân văn, nó cũng là đối tượng nghiên cứu của nhiều khoa học khác nhau Mỗi một lĩnh vực khoa học nhất định đều nghiên cứu nhân cách với góc độ tiếp cận của riêng mình, song đều hướng tới mục tiêu chung là xây dựng và phát triển nhân cách con người đáp ứng yêu cầu của thời đại
Trong tâm lý học xã hội vấn đề nhân cách cũng mang một số nét đặc trưng riêng Ở đây, nhân cách cần phải được nghiên cứu trong sự giao tiếp của cá nhân này với cá nhân khác, nhân cách phải được đặt trong hoàn cảnh
cụ thể của một nhóm xã hội nào đó Tâm lí học xã hội nghiên cứu nhân cách ở nhiều khía cạnh khác nhau như khái niệm, bản chất nhân cách; những yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển nhân cách; định hướng giá trị nhân cách; sự thay đổi nhân cách; những con đường hình thành và phát triển nhân cách, nghiên cứu kiểu chủ thể, sự điển hình hóa chủ thể xã hội với tính cách là
cá nhân, nghiên cứu các kiểu hoạt động xã hội gắn với mức độ cấu trúc tâm lý bên trong v.v trong đó việc nghiên cứu chỉ ra và phân tích các đặc điểm, thuộc tính của các kiểu loại nhân cách xã hội cũng là một vấn đề cơ bản
Trong phạm vi một bài thu hoạch, tác giả chỉ tập trung nghiên cứu, phân tích và chỉ ra các kiểu loại nhân cách xã hội Từ đó rút ra ý nghĩa về mặtcác kiểu loại nhân cách xã hội phương pháp luận của vấn đề đối với việc giáo dục, rèn luyện, xây dựng và phát triển nhân cách người quân nhân trong Quân đội nhân dân Việt Nam trong giai đoạn hiện nay
Trang 2NỘI DUNG
1 Vấn đề nhân cách trong tâm lý học xã hội.
Mỗi chúng ta là một cá nhân đơn nhất Đây là một khẳng định mang tính triết học và lịch sử Con người cùng với tất cả các phẩm chất tâm sinh lý của mình, được hình thành và phát triển trong các mối quan hệ xã hội nhất định luôn là sản phẩm duy nhất, không lập lại, không trùng hợp theo qui luật ngẫu nhiên Để có thể hiểu những nhân cách đơn nhất của mình và để có thể hiểu rõ, có thể mô tả nhân cách con người chúng ta phải nhờ đến triết học, đến lịch sử, đến văn học, đến xã hội học và rất nhiều các khoa học khác trong
đó có tâm lý học nói chung và tâm lý học xã hội nói riêng
Tâm lý học xã hội là một chuyên ngành độc lập trong số các khoa học tâm lý, và đối tượng đang bàn ở đây chính là nhân cách trong tâm lý học xã hội Có thể nói, nhiệm vụ chính của tâm lý học xã hội trong việc nghiên cứu nhân cách là phát hiện và tìm hiểu những qui luật của hành vi, ý thức và hoạt động của nhân cách nằm trong những nhóm xã hội nhất định nào đó
Trong đời sống hàng ngày khái niệm nhân cách thường hay được sử dụng Chính điều đó là một trong những yếu tố làm nảy sinh nhu cầu nghiên cứu và tìm hiểu về nhân cách nói chung và cấu trúc của nhân cách nói riêng Bên cạnh đó, việc thường xuyên lạm dụng khái niệm nhân cách để chỉ những khía cạnh khác nhau của tâm lý con người, ví dụ như: tính cách, khí chất, năng lực, phẩm chất v.v… lại là một hạn chế không nhỏ cho tính khoa học của khái niệm nhân cách hiện được dùng trong các sách báo đại chúng Ngay
cả đối với một số nhà tâm lý học phương tây, nhân cách nhiều khi được coi là toàn bộ tâm lý con người, việc nghiên cứu nhân cách được coi là toàn bộ việc nghiên cứu tâm lý con người
Trang 3Đối với mỗi một nhà tâm lý học lại có một định nghĩa tương đối độc
lập về nhân cách Có thể dẫn ra ở đây khái niệm nhân cách của Freud: Nhân cách đó là những tình cảm, những cố gắng và những tư tưởng phát sinh từ những mâu thuẫn của tính hiếu chiến của chúng ta, động cơ thúc đẩy việc tìm kiếm để thoả mãn nhu cầu một cách sinh học và sự kiềm chế xã hội chống lại chúng Theo Freud, nhân cách hình thành do những cố gắng giải quyết mâu
thuẫn cơ sở này, nỗ lực bày tỏ những sự thúc đẩy của cá nhân tiến tới sự thoả mãn trong phạm vi không phạm tội và bị trừng phạt Với quan niệm này Freud dường như đã coi nhân cách như là khả năng kiềm chế bản năng của con người
Một số nhà tâm lý học Liên Xô (cũ) như: Miashiev, Smirnov, Malưsev , đã giải thích nhân cách như là hệ thống của các mối quan hệ Một
số khác, như Ananhiev, Platônnôp, Merlin , khẳng định rằng nhân cách không phải là tất cả con người mà chỉ là những phẩm chất xã hội Họ không
coi nhân cách là chủ thể của hoạt động phương hướng này đã đưa đến việc hiểu tính xã hội và tính sinh học của con người là các thành phần tương đối độc lập kết hợp với nhau theo những tỷ lệ khác nhau
Dựa trên quan điểm của Rubinshtein, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng
nhân cách là tập hợp các điều kiện bên trong, qua chúng các tự động bên ngoài được khúc xạ Theo định nghĩa này, các yếu tố bên trong, như nhu cầu,
kinh nghiệm, động cơ, đóng vai trò các yếu tố gây ra sự trả lời khác nhau của chủ thể đối với những kích thích giống nhau từ thế giới bên ngoài Từ đó, nhân cách chưa bộc lộ được những đặc thù của chính nó, bởi vì định nghĩa này còn có thể áp dụng đối với mọi sinh vật sống khác nữa
Ý thức được nhược điểm này K.K Platônôp đưa ra khái niệm: nhân cách là con người có nhận thức Mặc dù tính đặc thù của con người đã được
nhấn mạnh ở khái niệm trên, Platônốp vẫn mắc sai lầm, cụ thể là đã lảng tránh bản chất hoạt động xã hội của nhân cách; sự tác động tương đối của con người và thế giới xung quanh Hai nhà tâm lý học Predvetmưi và Sherkhôvina
Trang 4cho rằng nhân cách là con người - chủ thể của hoạt động là nhân tố cải tạo thế giới, là chủ thể có nhận thức và tự nhận thức
Reivald, một nhà tâm lý học Xô viết khác, cho rằng hoạt động là biện pháp để hình thành và tồn tại nhân cách, nhân cách được thể hiện ra cũng trong hoạt động Khi nghiên cứu các tổ chức tâm lý của nhân cách qua hoạt động, ông coi chúng là các hành vi có mục đích của hoạt động và tạo nên các giai đoạn trong cuộc sống của nhân cách
Dựa vào nguyên tắc hoạt động, các nhà tâm lý học Xô viết đã đưa ra
một định nghĩa chung về nhân cách Theo họ, nhân cách là con người - chủ thể của hoạt động xã hội và nhờ hoạt động mà con người có được một vị trí nhất định giữa những người khác Các đặc điểm tâm lý của nhân cách thể
hiện ở chỗ nhân cách tiến đến cái gì và chạy khỏi cái gì, cũng như mức độ nhận thức, tổ chức, cường độ và kết quả của tính tích cực giải quyết các nhiệm vụ sống thiết thực
Đứng trên lập trường của Chủ nghĩa Mác-Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng, các nhà Tâm lý học Việt Nam đã tiếp thu có chọn lọc các lý luận về nhân cách của Tâm lý học Xô Viết và áp dụng linh hoạt, sáng tạo trong điều kiện thực tiễn Việt Nam
Theo Giáo sư, viện sĩ Phạm Minh Hạc quan niệm: Nhân cách là hệ thống thái độ của con người Là thước đo độ phù hợp của phẩm chất, năng lực con người với yêu cầu xã hội, độ phù hợp càng cao thì nhân cách càng phát triển
Còn theo tác giả Lê Đức Phúc: Nhân cách là cấu tạo tâm lý phức tạp bao gồm nhiều thuộc tính tâm lý cá nhân, được hình thành và phát triển trong cuộc sống và hoạt động, quy định giá trị xã hội của mỗi người
Theo tác giả Trần Trọng Thủy: Nhân cách là toàn bộ đặc điểm phẩm chất tâm lý quy định toàn bộ đặc điểm và hành vi xã hội của cá nhân
Trang 5Theo tác giả Nguyễn Ngọc Bích trong cuốn Tâm lý học nhân cách thì
ở nước ta, chưa có một định nghĩa nhân cách nào một cách chính thống Song cách hiểu của người Việt Nam về nhân cách có thể theo các mặt sau đây:
* Nhân cách được hiểu là con người có đức và tài hay là tính cách và năng lực hoặc là con người có các phẩm chất: Đức, trí, thể, mỹ, lao (lao động)
* Nhân cách được hiểu như các phẩm chất và năng lực của con người
* Nhân cách được hiểu như phẩm chất của con người mới: Làm chủ, yêu nước, tinh thần quốc tế vô sản, tinh thần lao động
* Nhân cách được hiểu như mặt đạo đức, giá trị làm người của con người Theo cách hiểu này, tác giả Nguyễn Quan Uẩn trong cuốn tâm lý học đại cương (Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội 2004) đã nêu lên định nghĩa nhân cách như sau: Nhân cách là tổ hợp những đặc điểm, những thuộc tính tâm lý
của cá nhân, biểu hiện bản sắc và giá trị xã hội của con người
Trong từ điển tâm lý do bác sĩ Nguyễn Khắc Viện chủ biên có định nghĩa về nhân cách như là tổng hoà tất cả những gì hợp thành một con người, một cá nhân, với bản sắc và cá tính rõ nét, với các đặc điểm thể chất (tạng), tài năng, phong cách, ý chí, đạo đức vai trò xã hội Nhân cách là một cá nhân
có có ý thức về bản thân, đã tự khẳng định được, giữ được phần nào tính nhất quán trong mọi hành vi Mặc dù đây là một định nghĩa khá đầy đủ về nhân cách, nó cũng vẫn chưa thoát ra khỏi khái niệm về các đặc điểm tâm lý của cá nhân
Trên cơ sở những nghiên cứu đó, các nhà Tâm lý học Quân sự Việt Nam (trong cuốn Tâm lý học quân sự xuất bản năm 2005) đã đưa ra khái niệm về nhân cách: Nhân cách là tổng hoà các phẩm chất xã hội, được cá
nhân lĩnh hội trong hoạt động và giao tiếp, phản ánh giá trị xã hội của cá nhân đó trong cộng đồng.
Như vậy, nhân cách là sự tổng hòa nhưng không phải tổng hòa những đặc điểm của con người, mà chỉ là tổng hòa những đặc điểm quy định con
Trang 6người như là một thành viên của xã hội, nói lên bộ mặt tâm lý xã hội, giá trị
và cốt cách làm người của mỗi cá nhân
Những quan điểm của các nhà Tâm lý học Việt Nam cũng đều thống nhất thừa nhận, nhân cách là tính xã hội của con người, nhân cách mang bản chất xã hội, nó không phải được sinh ra mà được hình thành và phát triển trong quá trình con người tham gia hoạt động vào các mối quan hệ xã hội
Nói tóm lại các khái niệm và định nghĩa về nhân cách thì có nhiều, nhưng nội dung của chúng chưa hẳn đã thật chính xác và mô tả được đầy đủ các đặc tính và những yếu tố đặc thù cho nhân cách Nhìn chung, các nhà tâm
lý học cũng như các nhà nghiên cứu thuộc các lĩnh vực khoa học nhân văn khác hầu như đều cho rằng nhân cách là tập hợp các phẩm chất, đặc điểm sinh
lý, các đặc tính xã hội, các thuộc tính tâm lý của mỗi cá nhân Nhân cách chính là những chủ thể đại diện cho các mối quan hệ xã hội
Tâm lý học xã hội nghiên cứu nhân cách trong các nhóm xã hội nhất định Tại đó, mỗi cá nhân mang những đặc điểm chung, đặc trưng cho nhóm
xã hội cụ thể và được gọi là nhân cách xã hội Điều đó có nghĩa là, nhân cách
xã hội tham gia vào một nhóm xã hội nhất định, mang những đặc điểm chung, đặc trưng cho nhóm xã hội đó và chính quá trình hoạt động và giao tiếp của nhóm chi phối các hành vi của nhân cách - đối tượng mà chúng ta quan tâm
2 Các kiểu loại nhân cách xã hội và ý nghĩa đối với việc giáo dục nhân cách quân nhân hiện nay.
2.1 Các kiểu loại nhân cách xã hội
Nhân cách là những phẩm chất, giá trị cá nhân thể hiện mức độ phát triển cao về mặt xã hội Trong quá trình xã hội hóa, con người trở thành nhân cách Nhân cách hình thành trong quá trình phát triển cá thể xã hội Vì vậy có khái niệm kép nhân cách - xã hội Và tương ứng với nó cũng có các kiểu loại nhân cách xã hội khác nhau
Trang 7Hiện nay có nhiều kiểu loại nhân cách, cũng như tồn tại nhiều lý thuyết khác nhau về phân loại nhân cách Sở dĩ có điều đó là vì nhu cầu cần đến sự phân loại nhân cách ngày càng trở nên cấp bách, đặc biệt trong việc nghiên cứu tâm lý cá nhân, trong dự đoán tâm lý, tâm lý bệnh học, tâm lý liệu pháp v.v… Điều này khiến rất nhiều nhà tâm lý học của các trường phái tâm lý khác nhau, bỏ công sức vào việc tìm kiếm các tiêu chí phân loại nhân cách và xây dựng những học thuyết khác nhau về kiểu loại nhân cách
Mặc dù còn nhiều vấn đề phải tranh cãi và chưa được nghiên cứu thấu đáo, nhưng có một điều không thể phủ nhận được là tồn tại rất nhiều các lý thuyết khác nhau về các kiểu loại nhân cách Trong phạm vi bài thu hoạch này, tác giả sẽ đề cập tới một số cách phân loại phổ biến nhất trong tâm lý học Đó là các cách phân loại nhân cách theo giá trị xã hội của cá nhân; theo định hướng giá trị trong hoạt động sống; theo định hướng giá trị trong quan
hệ người - người; theo giao tiếp; theo thời gian và theo hoạt động nghề nghiệp
2.1.1 Phân loại nhân cách theo định hướng giá trị xã hội của cá nhân
Giá trị xã hội của cá nhân là những thước đo sự đóng góp của các cá nhân đối với xã hội Mặt khác, sự đóng góp nhiều hay ít của cá nhân đối với
xã hội sẽ làm nảy sinh sự đánh giá ngược lại của xã hội đối với họ, thể hiện qua vai trò và vi trí của họ trong xã hội Chính nhờ vào quan hệ hai chiều giữa
cá nhân và xã hội nói trên, giá trị của cá nhân càng được củng cố Đến khi nó
ít nhiều mang tính bất biến thì nó sẽ chi phối mọi nhu cầu và động cơ, xu hướng bộc lộ bản thân và cách tự khẳng định của các cá nhân, từ đó hình thành các kiểu nhân cách khác nhau Có thể chia thành ba dạng chính như sau: nhân cách sáng tạo, nhân cách hưởng thụ và nhân cách phá hoại
* Nhân cách sáng tạo
Nhân cách sáng tạo là loại nhân cách mà con đường để khẳng định mình là thành quả lao động đóng góp một cách có ý thức cho xã hội Nhu cầu
Trang 8được lao động, được sáng tạo, là nhu cầu hàng đầu của nhân cách sáng tạo Bên cạnh sự hữu ích cho xã hội, để đánh giá một người có hay không có nhân cách sáng tạo, cần phải xét đến giá trị xã hội của động cơ đã thúc đẩy anh ta hành động Ở đây xuất hiện khái niệm về tính cách nhân đạo của nhân cách Điều đó thể hiện ra ở việc biết quan tâm đến các cá nhân khác và tôn trọng lợi ích cũng như thành quả lao động của họ Mặt khác, người sáng tạo thường được xã hội và mọi người xung quanh đánh giá cao Điều này giúp họ càng khẳng định vai trò và vị trí xã hội của mình
Nói một cách ngắn gọn, một người có nhân cách sáng tạo là một người bằng lao động của mình đóng góp một cách có ý thức và hữu ích cho xã hội Bên cạnh đó, ý thức và động cơ hành động của anh ta phải mang những đặc điểm sau:
Một là, luôn mong muốn mang toàn bộ sức lực, tâm trí của mình ra làm việc vì lợi ích xã hội;
Hai là, tôn trọng quyền lợi sở thích và nhu cầu của những người lao động khác, luôn mong muốn mang lại niềm vui cho họ và thực sự hài lòng khi đạt được điều này;
Ba là, ý thức rằng công việc chung luôn quan trọng hơn lợi ích cá nhân; Bốn là, tự hào về những thành quả lao động của bản thân
* Nhân cách hưởng thụ
Động cơ chính của loại nhân cách hưởng thụ là làm sao để thoả mãn những nhu cầu về tinh thần cũng như vật chất của bản thân Các hoạt động tích cực của loại nhân cách này, nếu không để thoả mãn trực tiếp những nhu cầu, thì cũng nhằm mục đích tích luỹ, phục vụ cho cá nhân mình Dựa vào phương tiện sống và hành vi của loại nhân cách này, có thể chia họ ra thành hai loại nhân cách đó là: loại hưởng thụ tích cực, sống bằng chính lao động của mình; và loại hưởng thụ tiêu cực, ăn bám xã hội và những cá nhân khác
Trang 9Tuy rằng đối với dạng người thứ nhất, sáng tạo chỉ là công cụ phục vụ cho mục đích hưởng thụ, nhưng họ vẫn là những người mong muốn sống trung thực và đòi hỏi lao động Xét về phương diện xã hội, họ vẫn mang lại lợi ích cho xã hội bằng chính lao động của mình Như vậy, ở một môi trường lành mạnh, khi chịu tác động của xã hội và những cá nhân khác theo chiều hướng tích cực, họ có thể trở thành những nhân cách sáng tạo - lấy việc đem lại lợi ích cho xã hội làm động cơ chính Tuy nhiên, nếu như trong xu hướng
cá nhân của họ, xu hướng ích kỷ thắng thế, thì họ lại trở thành vô cùng nguy hiểm vì họ có thể làm bất cứ điều gì để phục vụ cho bản thân mình Khi đó,
họ rất có thể trở thành những kẻ phá hoại
Loại nhân cách hưởng thụ bằng ăn bám luôn đạt được sự hưởng thụ lớn nhất từ lao động của người khác Đối với loại nhân cách này dù ăn bám theo cách bị động - nằm chờ sung rụng, hay theo cách năng động - bằng các mánh khoé, tính toán cũng đều gây ra những thiệt hại cho xã hội Cho dù mục đích của loại người này không phải là phá hoại, nhưng xét về hành vi, họ cũng không khác gì mấy những kẻ phá hoại Bên cạnh đó, những ké ăn bám năng động, thường có những âm mưu và thủ đoạn rất tinh vi, đòi hỏi nhiều sức lực, đòi hỏi những hiểu biết về pháp luật, về xã hội, về tâm lý con người v.v… Việc phân biệt họ với nhân cách sáng tạo phải xét đến lòng nhân ái và động
cơ hành động của họ Tuy nhiên điều này là rất khó thực hiện và không phải
ai cũng phân biệt được Những loại người này thường cản trở công việc cũng như thành công của mọi người khác để nâng mình lên, thậm trí ăn cắp sáng tạo của người khác, gây ra những thiệt hại cho mọi người xung quanh cả về vật chất lẫn tinh thần và ảnh hưởng trực tiếp tới cuộc sống lành mạnh của xã hội
Để hạn chế những tác hại của loại nhân cách hưởng thụ, trước hết cần phải nhận biết được họ, tiếp đó là giáo dục cho họ lòng lao động, lòng nhân ái
và lòng tự hào về thành quả lao động của chính bản thân mình
* Nhân cách phá hoại
Trang 10Nhân cách phá hoại là loại nhân cách lấy việc phá hoại những giá trị xã hội, những thành quả lao động của người khác làm mục đích sống của mình Loại nhân cách này thường cũng rất chịu khó và thích làm việc, nhưng mục đích hành động của họ nhằm để phá hoại chứ không phải xây dựng Niềm vui
và sự thoả mãn nhu cầu của họ đạt được một khi họ phá hoại thành công Đặc trưng cho họ là lòng căm thù và sự ác cảm đối với mọi giá trị xã hội, mọi qui ước xã hội và mọi con người trong xã hội nói chung Đây là những cá nhân cực kỳ nguy hiểm cho xã hội bởi tính chất cực đoan của họ
Trên thực tế, trong xã hội chúng ta có thể gặp những kẻ ôm bom lao vào người khác chỉ để thoả mãn thú tính giết người của mình Những kẻ giết người hàng loạt cũng nằm trong số này Bên cạnh đó, còn có những kẻ thực hiện âm mưu phá hoại bằng những kế hoạch tinh vi, trên phạm vi rộng lớn hơn nhiều, ví dụ như những tên thủ lĩnh phát xít hoặc những đảng phái tương
tự Lịch sử đã ghi lại rất rõ những sự phá huỷ và tội ác của chúng đối với nhân loại
Việc nghiên cứu về nhân cách phá hoại, đặc biệt là việc nghiên cứu tiểu
sử của những kẻ giết người hàng loạt, những kẻ có hành vi ngược đãi trẻ vị thành niên cho thấy, phần lớn những cá nhân này có một tuổi thơ bị ngược đãi, bị lạm dụng, bị bỏ rơi hoặc phải sống trong các gia đình không hạnh phúc Bên cạnh đó, xu hướng phá hoại của cá nhân thường bộc lộ rất sớm Do vậy ta có thể nhận ra để đề phòng một nhân cách phá hoại nào đó, nếu thực sự quan tâm và săn sóc đến họ Ví dụ, một đứa trẻ đối xử độc ác với loài vật từ nhỏ rất dễ trở nên hung bạo và trở thành kẻ phá hoại ở tuổi trưởng thành nếu như không có một sự giáo dục chu đáo Một mặt khác việc giữ gìn văn hoá gia đình cũng góp phần ngăn ngừa sự hình thành những nhân cách phá hoại
Nói tóm lại, mặc dù cách phân loại nhân cách theo giá trị xã hội, vừa nêu ở trên, dựa vào đóng góp của nhân cách cho xã hội, nhưng thực chất đó là cách phân loại theo động cơ hành động và mục đích sống của cá nhân Đó là một cách phân loại rất khó thực hiện, vì việc nghiên cứu, nhận biết các động