Theo quy định, Toà án hình sự quốc tế là cơ quan thường trực có thẩm quyền tài phán theo Quy chế Toà án và sẽ bổ sung cho thẩm quyển tài phán hình sự quốc gia. Toà án hình sự quốc tế có tư cách pháp nhân quốc tế, có năng lực pháp luật cần thiết cho việc thực hiện chức năng và mục đích của mình. Để tìm hiểu vấn đề này, em xin chọn đề bài số 10: “Phân tích các vấn đề pháp lý và thực tiễn hoạt động của Tòa hình sự quốc tế (ICC)” làm bài tập học kì của mình.
Trang 1BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI
BÀI TẬP HỌC KỲ
MÔN: CÔNG PHÁP QUỐC TẾ
ĐỀ BÀI 10:
“Phân tích các vấn đề pháp lý và thực tiễn hoạt động của Tòa
hình sự quốc tế (ICC)”
HỌ VÀ TÊN:
MSSV:
LỚP:
NHÓM:
Hà Nội, 2021
Trang 2MỤC LỤC
DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT: 3
MỞ ĐẦU: 1
I Một số vấn đề pháp lý của Tòa án hình sự quốc tế (ICC) 1
1 Khái niệm Tòa án hình sự quốc tế (ICC) 1
2 Đặc điểm của Tòa: 1
3 Thành phần và tổ chức của Tòa án hình sự quốc tế: 2
3.1 Thành phần 2
3.2 Những tiêu chuẩn, sự đề cử và bầu chọn của các thẩm phán: 3
II Thực tiễn hoạt động của Tòa hình sự quốc tế ICC 4
KẾT LUẬN 5
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO: 6
DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT:
1 HĐBA: Hội đồng bảo an
2 ICC: Tòa án Hình sự quốc tế
Trang 33 LHQ: Liên hợp quốc
Trang 4MỞ ĐẦU:
Theo quy định, Toà án hình sự quốc tế là cơ quan thường trực có thẩm quyền tài phán theo Quy chế Toà án và sẽ bổ sung cho thẩm quyển tài phán hình sự quốc gia Toà án hình sự quốc tế có tư cách pháp nhân quốc tế, có năng lực pháp luật cần thiết cho việc thực hiện chức năng và mục đích của mình Để tìm hiểu vấn
đề này, em xin chọn đề bài số 10: “Phân tích các vấn đề pháp lý và thực tiễn hoạt
động của Tòa hình sự quốc tế (ICC)” làm bài tập học kì của mình.
Trang 5NỌI DUNG
I Một số vấn đề pháp lý của Tòa án hình sự quốc tế (ICC)
1 Khái niệm Tòa án hình sự quốc tế (ICC)
Toà án hình sự quốc tế (International Criminal Court) là cơ quan tư pháp quốc tế thường trực được các quốc gia thành lập theo quy chế Rome để truy tố và xét xử những cá nhân phạm các tội ác quốc tế nghiêm trọng nhất, ảnh hưởng đến toàn bộ cộng đồng quốc tế như: Tội diệt chủng, tội chống nhân loại, tội ác chiến tranh và xâm lược.1 Mục tiêu của Tòa án hình sự quốc tế là hạn chế tình trạng bỏ lọt tội phạm, ngăn ngừa tội phạm trong tương lai và góp phần tăng cường hoà bình,
an ninh trên thế giới
2 Đặc điểm của Tòa án hình sự quốc tế:
Theo Điều 4 của Quy chế Rome 1998 thì Tòa án Hình sự quốc tế sẽ có tư
cách chủ thể luật quốc tế và năng lực pháp lý để thực hiện các chức năng và những mục đích của mình Tòa có những đặc điểm sau:
- Là một Tòa án thường trực: Tòa hình sự quốc tế trong tương lai sẽ khác hai
Tòa án quân sự Nuremberg và Tokyo xét xử những tên tội phạm chiến tranh Đức Quốc xã và Nhật bản cũng như Tòa án ad hoc về Nam Tư và Rwanda về thẩm quyền theo địa lý và phạm vi thời gian Hai Tòa ad-hoc nói trên do HĐBA LHQ thành lập và được ủy nhiệm nhằm xét xử chỉ những tội phạm được thực hiện tại những khu vực nói trên theo những khoảng thời gian xác định
- Là một Tòa hình sự: Tòa sẽ xét xử trực tiếp những tội phạm hình sự căn cứ
theo những quy định của Quy chế Tòa hình sự quốc tế với ý nghĩa đó có cơ cấu tổ chức và hoạt động tương tự như các tòa hình sự của các quốc gia, trong đó có công
tố viên có chức năng điều tra và truy tố trước Tòa
1 Điều 5 Quy chế Rome 1998
2
Trang 6- Là một thiết chế độc lập với các Tòa án hình sự trong nước: Thẩm quyền
xét xử của Tòa và hoạt động của Tòa không ảnh hưởng và chi phối đến thẩm quyền
và hoạt động tương tự của các Tòa trong nước mà trái lại có sự độc lập một cách tương đối
- Là một chủ thể của Luật quốc tế: Tòa được hình thành trên cơ sở điều ước
quốc tế là Quy chế Rome 1998, trong đó chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, phạm vi hoạt động, thẩm quyền của Tòa được ghi nhận cụ thể Tư cách chủ thể của Tòa độc lập với các quốc gia thành viên và hoạt động của Tòa căn cứ trên cơ sở những nguyên tắc cơ bản của luật quốc tế và không can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia thành viên
- Tòa là một thiết chế độc lập với LHQ: Khác với Tòa án Công lý quốc tế2, Tòa có vị trí pháp lý độc lập với LHQ, điều đó thể hiện không chỉ ở cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ quyền hạn mà còn ở chỗ, Tòa có nguồn tài chính là sự đóng góp từ phía các thành viên chứ không phải sự hỗ trợ tài chính từ phía LHQ
- Đối tượng chịu sự xét xử của Tòa là các cá nhân: Đặc điểm này giúp phân
biệt với Tòa án Công lý quốc tế ở chỗ Tòa án Công lý quốc tế chỉ giải quyết các tranh chấp giữa các chủ thể của luật quốc tế mà thôi Do đó Tòa án Công lý quốc tế không chấp nhận những vụ việc mà một bên hoặc các bên là những cá nhân
3 Thành phần và tổ chức của Tòa án hình sự quốc tế:
3.1 Thành phần
Theo Điều 34 Quy chế Rome thì Tòa Hình sự quốc tế gồm có 4 cơ quan
chính: Chủ tịch Tòa án; 1 Bộ phận phúc thẩm; 1 Bộ phận xét xử và 1 Bộ phận Tiền xét xử ;văn phòng Công tố viên và Thư ký Tòa
2 Điều 92 Hiến chương Liên hợp quốc và Điều 1 Quy chế Tòa án quốc tế
Trang 7- Chủ tịch Tòa án: Theo Điều 38, Chủ tịch Tòa án bao gồm Chủ tịch, Phó
Chủ tịch thứ nhất và Phó Chủ tịch thứ hai Những người này sẽ được bầu trong số các thẩm phán với đa số tuyệt đối Chủ tịch Tòa án là cơ quan chịu trách nhiệm về các công việc hành chính của Tòa trừ những chức năng thuộc về Văn phòng Công
tố viên cũng như những chức năng khác được quy định trong Quy chế3 Để thực hiện tất cả những trách nhiệm của mình, Chủ tịch Tòa án sẽ hợp tác với sự nhất trí của Công tố viên về tất cả các vấn đề liên quan tới chức năng của nhau
-Các Bộ phận của Tòa (Bộ phận xét xử, Bộ phận tiền xét xử và Bộ phận Phúc thẩm): Theo Điều 39, ngay sau khi bầu ra các thẩm phán, Tòa sẽ tự lập ra các
Bộ phận cụ thể càng sớm càng tốt Các chức năng tư pháp của Tòa sẽ do các Ủy
ban trong từng Bộ phận thực hiện Bộ phận Phúc thẩm sẽ bao gồm Chủ tịch Tòa án
và 4 thẩm phán khác; Bộ phận Xét xử sẽ gồm không quá 6 thẩm phán và Bộ phận
Tiền xét xử sẽ gồm không quá 6 thẩm phán Nhiệm vụ cụ thể của các thẩm phán
trong từng Bộ phận nói trên sẽ căn cứ vào tính chất của từng loại Bộ phận, tiêu chuẩn và kinh nghiệm của các thẩm phán Do đó, thành phần của mỗi Bộ phận sẽ bao gồm một tỷ lệ thích hợp các nhà chuyên môn trong lĩnh vực luật hình sự và tố
tụng hình sự quốc tế Đặc biệt, các Bộ phận xét xử và Tiền xét xử sẽ bao gồm chủ
yếu các thẩm phán có kinh nghiệm trong lĩnh vực xét xử tội phạm hình sự
Các Ủy ban chính là những bộ phận hành chính của các Bộ phận Theo điểm
c khoản 2 Điều 39 thì trong mỗi Bộ phận có thể sẽ có nhiều hơn một Ủy ban tùy
thuộc vào nhu cầu việc thực hiện có hiệu quả khối lượng công việc của Bộ phận
Ủy ban Phúc thẩm sẽ bao gồm tất cả các thẩm phán của Bộ phận Phúc thẩm Các chức năng của Ủy ban xét xử sẽ do 3 thẩm phán của Bộ phận xét xử thực hiện, các chức năng của Ủy ban tiền xét xử sẽ do 3 thẩm phán của Bộ phận tiền xét xử hoặc một thẩm phán của Bộ phận tiến hành Chức năng và thẩm quyền của các Ủy ban
3 Điểm b khoản 3 Điều 38 quy chế Rome 1998
4
Trang 8được quy định một cách cụ thể trong nhiều điều khoản tương ứng chủ yếu tại phần
II, III, V và VIII của Quy chế4
- Văn phòng Công tố viên: Văn phòng công tố viên là một cơ quan độc lập
của Tòa chịu trách nhiệm tiếp nhận các đệ trình từ phía các quốc gia thành viên cũng như những đệ trình của Hội đồng Bảo an và những thông tin khác nhằm chứng minh về các tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa đồng thời tiến hành xem xét và thực hiện các hoạt động điều tra và truy tố các tội phạm đó trước Tòa Công tố viên là người đứng đầu Văn phòng Công tố viên, có toàn quyền quyết định các vấn đề về quản lý và hành chính của văn phòng, như nhân viên, phương tiện bảo đảm hoạt động và những vấn đề khác.5
- Ban Thư ký Tòa án: Ban Thư ký của Tòa án sẽ chịu trách nhiệm về những
vấn đề không thuộc chức năng tư pháp liên quan đến việc quản lý hành chính và phục vụ của Tòa Đứng đầu là Thư ký Tòa là viên chức hành chính của Tòa hoạt động dưới quyền của Chủ tịch Tòa án Thư ký Tòa sẽ có nhiệm kỳ 5 năm, có quyền bầu lại và phục vụ toàn thời gian Thư ký Tòa sẽ được các thẩm phán bầu ra bằng bỏ phiếu kín có lưu ý đến sự giới thiệu của Hội đồng toàn thể các quốc gia thành viên Trong trường hợp cần thiết và theo sự giới thiệu của Thư ký, các thẩm phán có thể sẽ bầu ra Phó thư ký theo cách thức tương tự Các Phó Thư ký sẽ có nhiệm kỳ 5 năm hoặc ngắn hơn theo sự quyết định của đa số tuyệt đối các thẩm phán
3.2 Những tiêu chuẩn, sự đề cử và bầu chọn các thẩm phán:
Tòa sẽ bao gồm 18 thẩm phán Tuy nhiên Chủ tịch Tòa án có thể sẽ đề xuất một số lượng nhiều hơn 18 thẩm phán nhằm đáp ứng các yêu cầu công việc của Tòa Chủ tịch Tòa án sẽ phải giải trình lý do để đề xuất số lượng đó tại một kỳ họp
4 Quy chế Rome 1998 về thành lập Tòa án Hình sự quốc tế (nguyên bản tiếng Anh)- https://www.icc-cpi.int/Publications/Rome-Statute.pdf
5 Khoản 1 và Khoản 2 Điều 42 quy chế Rome 1998
Trang 9của Hội đồng toàn thể các quốc gia thành viên và sẽ được chấp thuận với tỷ lệ 2/3
số thành viên Ngược lại, Chủ tịch Tòa án sau đó cũng có thể đề xuất một số lượng các thẩm phán ít hơn căn cứ vào số lượng công việc thực tế của Tòa Tuy nhiên, trong mọi trường hợp, số thẩm phán sẽ không thể ít hơn 18 Đây là một thủ tục đơn giản và tương đối mềm dẻo cho phép điều chỉnh quy mô của Tòa căn cứ vào công việc thực tế của Tòa mà không cần thiết phải sửa đổi Quy chế
- Tiêu chuẩn: Theo điểm b khoản 3 Điều 36 thì những thẩm phán được chọn
từ những người có phẩm chất đạo đức tốt, không thiên vị, liêm chính và có đáp ứng đầy đủ những tiêu chuẩn để được bầu vào những chức vụ tư pháp cao nhất ở nước họ Thêm vào đó, các thẩm phán được đề cử phải có đầy đủ năng lực trong lĩnh vực luật hình sự và tố tụng hình sự cũng như có kinh nghiệm tham gia trong các vụ án hình sự như thẩm phán, công tố viên hoặc luật sư hoặc có năng lực trong những lĩnh vực liên quan của luật quốc tế như nhân quyền, luật quốc tế về nhân đạo và có kinh nghiệm sâu rộng trong chuyên môn pháp lý có liên quan đến chức năng và hoạt động của Tòa Ngoài ra, họ còn phải có kiến thức sâu rộng và thông thạo ít nhất là một ngôn ngữ làm việc của Tòa
Các thẩm phán sẽ không thể tham gia vào bất kỳ vụ việc nào mà có những
cơ sở xác đáng để nghi ngờ về sự vô tư của họ Các thẩm phán cũng có thể bị từ chối tư cách tham gia vào một vụ việc nếu trước đó họ đã đảm nhận một vị trí bất
kỳ trong vụ án liên quan đến người đang bị điều tra hoặc cáo buộc trước Tòa hoặc trong một vụ án hình sự có liên quan đến người bị cáo buộc hoặc điều tra nói trên tại Tòa án quốc gia Trong trường hợp này, yêu cầu xem xét tư cách của thẩm phán
sẽ do Công tố viên hoặc bất kỳ người đang bị cáo buộc hoặc điều tra nào đưa ra và
sẽ được quyết định bởi một đa số tuyệt đối các thẩm phán6
6 Điều 41 quy chế Rome 1998
6
Trang 10- Sự đề cử và bầu chọn thẩm phán của Tòa: Theo khoản 4 Điều 36 thì các
ứng viên sẽ do các quốc gia thành viên đề cử và họ phải là công dân của những nước đó Một quốc gia có thể chọn lựa theo thủ tục đề cử ứng viên vào các chức vụ
tư pháp cao nhất ở nước mình hoặc có thể quyết định thủ tục đề cử các ứng viên cho Tòa án Công lý quốc tế nhưng không thể có hai thẩm phán đồng thời là công
dân của cùng một nước Khi bầu chọn các thẩm phán, các quốc gia thành viên sẽ
phải lưu ý tới sự đại diện của các hệ thống pháp luật chính trên thế giới; sự đại diện cho các khu vực địa lý và sự cân bằng giữa tỷ lệ nam và nữ Ngoài ra, các quốc gia thành viên cũng phải lưu ý đến yêu cầu của các thẩm phán phải chuyên sâu về các lĩnh vực đặc biệt như bạo lực đối với phụ nữ hoặc trẻ em
Theo Điều 35, Tất cả các thẩm phán sẽ được bầu là những thành viên toàn
thời gian của Tòa Nhiệm kỳ của thẩm phán là 9 năm và sẽ không thể được bầu lại Các thẩm phán sẽ được bầu bằng bỏ phiếu kín tại hội nghị bầu các thẩm phán của Hội đồng toàn thể các quốc gia thành viên, những thẩm phán trúng cử là những người có số phiếu cao nhất và được 2/3 số quốc gia thành viên có mặt bỏ phiếu Trong lần bầu cử đầu tiên, 1/3 số thẩm phán sẽ bầu bằng cách rút thăm cho một nhiệm kỳ 3 năm, những người này có thể được bầu lại với nhiệm kỳ toàn thời gian; 1/3 số thẩm phán sẽ được bầu bằng rút thăm với nhiệm kỳ 6 năm và số còn lại sẽ được bầu với nhiệm kỳ 9 năm Đối với những thẩm phán được giao nhiệm vụ tại các Tòa xét xử và Tòa phúc thẩm, trong trường hợp nhiệm kỳ của họ đã hết, họ vẫn
sẽ tiếp tục theo đuổi vụ án mà họ đã đảm nhận trước khi nhiệm kỳ của họ chấm dứt
II Thực tiễn hoạt động của Tòa hình sự quốc tế ICC
- Về Cộng hòa dân chủ Congo (DRC): Trưởng Công tố đã tiến hành điều
tra vụ việc xảy ra ở Congo liên quan đến vụ thảm sát và hành quyết hàng nghìn người vào năm 2002, cũng như các hành vi hãm hiếp, tra tấn trên phạm vi rộng và
Trang 11tuyển mộ trẻ em làm quân lính Văn phòng Công tố đã thực hiện hơn 20 chuyến đi khảo sát hiện trường, thu thập hơn 11.000 tài liệu, phỏng vấn hơn 60 người đồng thời thu thập các văn bản, video, ảnh và những chứng cứ khác7 Ngày 17 tháng 3 năm 2006, Tòa Du thẩm I đã ban hành lệnh bắt giữ lãnh tụ của Phong trào quân sự chính trị "Liên minh những nhà ái quốc Congo" Thomas Lubanga Dyilo, thủ lĩnh tiến nhiệm của Hiệp hội những người yêu nước ở Ituri và đồng thời cũng là người đầu tiên bị bắt theo lệnh đã được ban bởi Tòa án8 Lubanga đã được chuyển giao cho ICC và Hội - đồng Dự thẩm I đã tiến hành phiên xét xử toàn thể
- Về Uganda: Ngày 29 tháng 7 năm 2004, Trưởng Công tố đã xác định có
cơ sở pháp lý để mở điều tra vụ việc xảy ra ở Bắc Uganda sau khi nhận được thông báo từ Tổng thống Uganda vào tháng 12 năm 2003 Quyết định mở cuộc điều tra được đưa ra sau khi các thông tin về vụ việc đã được phân tích kỹ lưỡng để đảm bảo rằng các yêu cầu trong Quy chế Roma được đáp ứng đầy đủ Hội đồng Dự thẩm II đã thông báo những lệnh bắt giữ đầu tiên vào ngày 13 tháng 10 năm 2005 đối với 5 bị can9 Văn phòng Công tố đã tiến hành điều tra một loạt vụ bắt cóc trên quy mô rộng lớn với đa số nạn nhân là trẻ em, giết người, tra tấn và bạo lực tình dục Văn phòng cũng đã ký một thỏa thuận hợp tác với Chính phủ Uganda liên quan đến việc điều tra vụ việc này
- Về Darfur thuộc Sudan: Trưởng Công tố đã nhận hồ sơ tài liệu từ ủy ban
điều tra quốc tế của LHQ bao gồm cả danh sách những người bị tình nghi đã phạm tội ác quốc tế tại đây Sau khi xem xét các tài liệu từ nhiều nguồn khác nhau và phỏng vấn hơn 50 chuyên gia độc lập, Trưởng Công tố đã quyết định có căn cứ xác đáng để khởi tố điều tra vụ Darfur Ngày 06 tháng 6 năm 2005, Trưởng Công tổ đã chính thức mở cuộc điều tra về các tội phạm tại Darfur, bao gồm việc giết hại hàng
7 ICC Report on Activities of the Court, ICC-ASP/4/16, 169/2005
8 ICC, Prosecutor V Thomas Lubanga Dyilo, Decision to unseal the Warrant of Arrest against Mr Thomas Lubanga Dyilo and related
documents ICC-01/04-01 06 17/3/2006
9 ICC, Pre Trial Chamber II, Decision on the Prosecutor's application for unsealing of the warrants of aIrest, III-02/04-01/05, 130ct 2005
8
Trang 12nghìn dân thường, phá hủy và cuớp bóc trên diện rộng nhiều làng mạc, cũng như hãm hiếp, bạo lực tình dục và đe doa những người làm công tác nhân đạo Văn phòng Công tố đã thu thập hơn 2.500 hiện vật từ ủy ban điều tra quốc tế về Darfur
và hơn 3000 tài liệu từ các nguồn khác Văn phòng cũng liên lạc với hơn 100 tổ chức và cá nhân liên quan Trưởng Công tố đã gửi các báo cáo về việc điều tra tại Darfur lên HĐBA LHQ10 Hội đồng Dự thẩm I đã xêm xét vụ việc này
- Về Cộng hòa Trung Phi: Ngày 07 tháng 01 năm 2005, Trưởng Công tổ
cho biết đã nhận được thư của Chính phủ Cộng hòa Trung Phi, thông báo về các tội phạm thuộc quyền tài phán của ICC diễn ra trên lãnh thổ Trung Phi từ ngày 01 tháng 7 năm 200211 ICC chính thức tiến hành điều tra tội phạm trên lãnh thổ quốc gia này, Văn phòng Công tố đã tiến hành tích cực xem xét quyết định khởi tố điều tra vụ việc Theo Thẩm phán Judge Hans Peter Kaul Chánh Tòa Dự thâm của ICC,
để có thể đảm đương được vai trò của mình, trong thời gian tới, ICC sẽ tập trung vào củng cổ bộ máy hiện nay thành một tổ chức quốc tế chuyên nghiệp và hiệu quả, tăng cường xây dựng một mạng lưới hợp tác quốc tế và tăng số lượng quốc gia thành viên Bên cạnh đó, các quốc gia thành viên và ICC cần phải phát triển một hệ thống hợp tác thực sự hiệu quả12 ICC đã trở thành một thực thể tư pháp
quốc tế đang hoạt động Có thể nói, các hoạt động tố tụng trong khuôn khổ của ICC đang vận hành ngày càng tốt hơn, tuân thủ nghiêm ngặt các trình tự, thủ tục và các quy định của Quy chế Roma Việc ICC đã thụ lý 3 trong 4 vụ việc do chính các quốc gia nơi xảy ra tội phạm đưa lên cho thấy mức độ tin tưởng của các quốc gia đối với ICC khá cao Tuy nhiên, trên thực tế ICC đang vấp phải những lời chỉ trích
từ phía du luận quốc tế sau khi ICC phát lệnh bắt giữ Tổng Bashir gồm 5 cáo buộc tội ác chống loài người và 2 thống Sudan Omar al tội ác chiến tranh, song không
10 ICC, Report of the Prosecutor of the ICC, Mr Luis Moreno Ocampo to the Security Counsin pursuant to UNSC 1593, 2005
11 ICC, Press Release, Prosecuror receives referral concerning Celtral African Republic, 7/1/2005
12 Hans Peter Kaul (2006), The International Criminal Court-Its Rofe in International Law and Challenges Ahecad", Ha Noi