Luận văn Thạc sĩ Quản lý tài nguyên môi trường: Đánh giá việc thực hiện bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi thu hồi đất để triển khai một số dự án tại thành phố Đồng Hới, tỉnh

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài là nghiên cứu thực trạng của việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư tại một số dự án trên địa bàn thành phố Đồng Hới. Trên cơ sở đó để đề xuất giải pháp khắc phục những tồn tại trong việc thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, góp phần đẩy nhanh tiến độ giải phóng mặt bằng cho các dự án.

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực và chưa từng được

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này ngoài sự nỗ lực phấn đấu của bản thân, tôi còn nhận được sự giúp đỡ tận tình, động viên từ nhiều cơ quan và cá nhân cả về vật chất lẫn tinh thần

Trước hết, tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy cô giáo của Trường Đại học Nông Lâm Huế đã tận tình dạy bảo trong suốt thời gian học tập vừa qua

Xin đặc biệt bày tỏ lòng biết ơn đến thầy giáo PGS.TS Nguyễn Hoàng Sơn

đã dành thời gian hướng dẫn khoa học và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực hiện

đề tài

Xin trân trọng cảm ơn sự quan tâm, giúp đỡ của Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Quảng Bình, Sở Giao thông vận tải, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, UBND thành phố Đồng Hới, Phòng Tài nguyên - Môi trường thành phố Đồng Hới, Trung tâm Phát triển quỹ đất thuộc Sở và thành phố Đồng Hới, các đồng nghiệp, đã giúp tôi trong quá trình điều tra, cung cấp các thông tin, số liệu, bản đồ, để thực hiện luận văn và đã tạo mọi điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành luận văn này

Cuối cùng xin cảm ơn gia đình, những người thân, những người bạn và tất

cả những người đã đọc và góp ý cho sự hoàn thiện của luận văn này

Học viên

Thái Huy Hoàng

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 2

2.1 Mục tiêu chung 2

2.2 Mục tiêu cụ thể 2

2.3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 2

2.3.1 Ý nghĩa khoa học 2

2.3.2 Ý nghĩa thực tiễn 2

Chương 1.TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 3

1.1 Cơ sở lý luận về công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 3

1.1.1 Khái quát về bồi thường, hỗ trợ và tái đinh cư 3

1.1.2 Tầm quan trọng của quá trình bồi thường, giải phóng mặt bằng 4

1.1.3 Một số vấn đề ảnh hưởng đến công tác bồi thường giải phóng mặt bằng, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 5

1.1.4 Ý nghĩa của việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 6

1.2 Cơ sở pháp lý về công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 8

1.2.1 Chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng của một số nước và các tổ chức quốc tế 8

1.2.2 Chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng của Việt Nam 10

1.3 Cơ sở thực tiễn của công tác thu hồi đất 19

1.3.1 Tình hình thu hồi đất ở Việt Nam 19

1.3.2 Kinh nghiệm từ thực tế công tác bồi thường, GPMB tại Việt Nam 22

1.3.3 Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài ở trong nước và ở trên địa bàn tỉnh Quảng Bình 23

Chương 2.ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 27

2.1 Đối tượng nghiên cứu 27

2.2 Phạm vi nghiên cứu 27

2.2.1 Phạm vi không gian 27

2.2.2 Phạm vi thời gian 27

2.3 Nội dung nghiên cứu 27

2.4 Phương pháp nghiên cứu 27

2.4.1 Phương pháp chọn điểm nghiên cứu 27

2.4.2 Phương pháp điều tra thu thập số liệu 28

2.4.3 Phương pháp thống kê mô tả 28

2.4.4 Phương pháp tham vấn chuyên gia 29

2.4.5 Phương pháp minh họa bằng biểu đồ và hình ảnh: 29

Chương 3.KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 29

3.1 Khái quát về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của thành phố Đồng Hới 29

3.1.1 Điều kiện tự nhiên 29

3.1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội 34

3.1.3 Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội 41

3.2 Tình hình quản lý và sử dụng đất của thành phố Đồng Hới 42

3.2.1 Hiện trạng sử dụng đất năm 2016 của thành phố Đồng Hới 42

3.2.2 Biến động đất đai của thành phố Đồng Hới giai đoạn 2005 - 2016 44

3.3 Tình hình chung về thu hồi đất và công tác bồi thường, hỗ trợ tái định cư trên địa bàn thành phố Đồng Hới 47

3.3.1 Tình hình chung về thu hồi đất thành phố Đồng Hới 47

3.3.2 Công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trên địa bàn thành phố Đồng Hới, Quảng Bình trong những năm qua 53

3.4 Khái quát về các dự án nghiên cứu 55

3.4.1 Dự án xây dựng Hạ tầng kỹ thuật khu dân cư phía Tây đường Hữu Nghị tại phường Bắc Lý thành phố Đồng Hới (Dự án 1) 55

3.4.2 Dự án xây dựng Khu nhà ở thương mại phường Đức Ninh Đông, thành phố Đồng Hới (Dự án 2) 59

3.5 Đánh giá tình hình thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất tại 2 dự án nghiên cứu 61

3.5.1 Trình tự tổ chức thực hiện giải phóng mặt bằng, bồi thường và hỗ trợ tái

định cư trong dự án 62

3.5.2 Đối tượng và điều kiện được bồi thường về đất 65

3.5.3 Xác định giá trị bồi thường về đất và tài sản gắn liền với đất 75

3.5.4 Xác định các chính sách hỗ trợ và bố trí tái định cư 79

3.6 Ý kiến phản hồi của người dân có đất bị thu hồi tại 2 dự án nghiên cứu 82

3.6.1 Vấn đề thông tin và việc xác định đối tượng được bồi thường, hỗ trợ khi bị thu hồi đất 82

3.6.2 Vấn đề bồi thường về giá đất 82

3.6.3 Vấn đề hỗ trợ và chính sách việc làm 84

3.6.4 Vấn đề thiệt hại hữu hình và vô hình 84

3.6.5 Vấn đề lợi ích của người có đất bị thu hồi 85

3.6.6 Vấn đề khiếu nại, khiếu kiện 86

3.6.7 Đánh giá chung về mức độ hài lòng của người dân 86

3.7 Đề xuất các giải pháp nâng cao chính sách về việc bồi thường hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất 87

3.7.1 Hoàn thiện chính sách pháp luật đất đai 87

3.7.2 Kiện toàn nội dung chính sách về công tác bồi thường, hỗ trợ 88

3.7.3 Quản lý nhà nước về đất đai 89

3.7.4 Tăng cường vai trò cộng đồng trong việc tham gia công tác GPMB 89

3.7.5 Tăng cường các biện pháp tổ chức thực hiện 90

3.7.6 Nâng cao chat lượng hoạt động của to chức và đội ngũ cán bộ làm công tác GPMB 91

3.7.7 Đối với người dân 91

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 92

1.Kết luận 92

2 Kiến nghị 93

TÀI LIỆU THAM KHẢO 94

PHỤ LỤC 97

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

2 Bồi thường, hỗ trọ và tái định cư BT,HT&TĐC

3 Công nghiệp - Tiểu thủ công nghiệp CN - TTCN

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1 Diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi ở một số địa phương trên cả nước 21

Bảng 3.1 Tốc độ tăng trưởng kinh tế thành phố thời kỳ 2001 - 2016 34

Bảng 3.2 Dân số thành phố Đồng Hới phân theo đơn vị hành chính năm 2016 38

Bảng 3.3 Diện tích, cơ cấu các loại đất trên địa bàn thành phố Đồng Hới 42

Bảng 3.4 Biến động sử dụng các loại đất trong giai đoạn 2005-2016 44

Bảng 3.5 Tổng hợp bồi thường, hỗ trợ của dự án 1 59

Bảng 3.6 Các đối tượng được bồi thường và không được bồi thường của dự án Dự án xây dựng Hạ tầng kỹ thuật khu dân cư phía Tây đường Hữu Nghị tại phường Bắc Lý thành phố Đồng Hới 73

Bảng 3.7 Tổng hợp công trình bị ảnh hưởng của dự án 1 74

Bảng 3.8 Tổng hợp các đối tượng được bồi thường và không được bồi thường của dự án Hạ tầng Khu nhà ở thương mại phường Đức Ninh Đông, thành phố Đồng Hới 75

Bảng 3.9 Giá đất ở và đất nông nghiệp để tính tiền bồi thường của dự án 1 76

Bảng 3.10 Tổng hợp giá trị bồi thường về đất của dự án 1 76

Bảng 3.11 Tổng hợp giá trị bồi thường về đất của dự án 2 77

Bảng 3.12 Bảng tổng hợp các chính sách hỗ trợ của dự án 1 80

Bảng 3.13 Kết quả khảo sát ý kiến của người dân 02 dự án đối với đơn giá bồi thường về đất 82

Bảng 3.14 Tổng hợp phiếu điều tra đơn giá bồi thường tài sản trên đất của 2 dự án 83

Bảng 3.15 Tổng hợp phiếu điều tra về đơn giá và mức hỗ trợ của 2 dự án 84

DANH MỤC BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ

Biểu đồ 3.1:Cơ cấu các loại đất thành phố Đồng Hới năm 2016 44 Biểu đồ 3.2 Ý kiến của người dân về những thiệt hại mông muốn 85 được bồi thường 85 Biểu đồ 3.3 Mức độ không hài lòng của người dân đối với công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tại 2 dự án nghiên cứu 87 Hình 3.1 Sơ đồ hành chính thành phố Đồng Hới 30 Hình 3.2 Sơ đồ vị trí dự án Hạ tầng kỹ thuật khu dân cư phía Tây đường Hữu Nghị 58 Hình 3.3 Sơ đồ vị trí dự án Hạ tầng Khu nhà ở thương mại phường Đức Ninh Đông, thành phố Đồng Hới 61

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Việt Nam đang trong thời kỳ thực hiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, nhiều dự án đầu tư được triển khai xây dựng Bồi thường, hỗ trợ và tái định cư là một trong những khâu quan trọng khi thực hiện dự án, đồng thời là vấn đề nhạy cảm vì nó tác động đến nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, đặc biệt đối với người bị thu hồi đất Trong điều kiện quỹ đất có hạn, giá đất ngày càng cao và nền kinh tế thị trường ngày càng phát triển thì lợi ích của người sử dụng đất khi nhà nước giao đất và thu hồi đất vẫn đang là một vấn đề hết sức nóng bỏng và cấp bách

Từ khi có Luật Đất đai năm 2013, chính sách về quản lý đất đã có nhiều thay đổi, góp phần tích cực vào công cuộc đổi mới đất nước Tuy nhiên, trước mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế và dân chủ hóa đời sống xã hội, các chính sách, pháp luật đất đai tỏ ra không đáp ứng được yêu cầu mà Đảng và Nhà nước ta đặt

ra Cụ thể, công tác quy hoạch và sử dụng đất vẫn còn thiếu hiệu quả; tham nhũng trong lĩnh vực đất đai vẫn còn nhiều; sai phạm trong quản lý và sử dụng đất vẫn còn là vấn đề nóng Đặc biệt, khiếu nại, khiếu kiện trong lĩnh vực đất đai vẫn chiếm tỷ trọng lớn ở tất cả các tỉnh thành, trong đó, chủ yếu là những bất đồng liên quan đến bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Những bất cập trong quy định và thực thi pháp luật về thu hồi đất làm xáo trộn đời sống nhiều người dân, ảnh hưởng đến chỗ định cư, tác động tiêu cực đến một bộ phận cộng đồng do mất nghề nghiệp khi không còn đất sản xuất, gây

ra những ảnh hưởng không nhỏ đến lòng tin của người dân vào chính quyền Để đưa ra những khuyến nghị cải tiến công tác thu hồi đất nhằm giải phóng mặt bằng thực hiện các

dự án đầu tư xây dựng, có lẽ cần nhiều giải pháp đồng bộ về cơ chế, chính sách, pháp luật

và thực thi pháp luật Song, tất cả những yêu cầu đó sẽ trở nên chủ quan nếu thiếu quan tâm đến những ý kiến, tâm tư, nguyện vọng và thậm chí là nguyên nhân dẫn đến những bức xúc, bất đồng của người có đất bị thu hồi

Thành phố Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình trong thời gian qua có nhiều dự án đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng, khu đô thị, khu công nghiệp, thương mại, dịch vụ, với một diện tích đất đai khá lớn được thu hồi và chuyển mục đích để phục vụ phát triển cơ sở

hạ tầng của địa phương Công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư ở một số dự án đã và đang trở thành một chủ đề nóng bỏng, phức tạp và hết sức nhạy cảm đòi hỏi sự quan tâm, nỗ lực giải quyết của chính quyền địa phương

Do đó, việc “Đánh giá việc thực hiện bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi thu hồi đất để triển khai một số dự án tại thành phố Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình" là

một vấn đề có ý nghĩa khoa học và thực tiễn to lớn nhằm kịp thời đưa ra các giải pháp khắc phục những tồn tại, góp phần làm cho công tác quản lý nhà nước về đất đai ngày càng tốt hơn ở địa phương

2 Mục tiêu nghiên cứu

2.1 Mục tiêu chung

Nghiên cứu thực trạng của việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định

cư tại một số dự án trên địa bàn thành phố Đồng Hới Trên cơ sở đó để đề xuất giải

pháp khắc phục những tồn tại trong việc thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, góp phần đẩy nhanh tiến độ giải phóng mặt bằng cho các dự án

2.2 Mục tiêu cụ thể

- Nghiên cứu việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của một số

dự án trên địa bàn nghiên cứu

- Phân tích ảnh hưởng của chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư từ những ý kiến phản hồi của người dân có đất bị nhà nước thu hồi trong khu vực nghiên cứu

- Đề xuất các giải pháp nhằm làm giảm thiểu những ảnh hưởng tiêu cực (nếu có) của việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất góp phần ổn định và nâng cao đời sống của người dân có đất bị thu hồi

2.3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

2.3.1 Ý nghĩa khoa học

Kết quả nghiên cứu của đề tài làm cơ sở khoa học cho việc sửa đổi bổ sung, hoàn thiện chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất, nhằm đảm bảo lợi ích hợp pháp của tổ chức, hộ gia đình, cá nhân có đất bị thu hồi, góp phần thiết lập trật tự, kỷ cương pháp luật, hạn chế tranh chấp, khiếu kiện về đất đai trong việc bồi thường, hỗ trợ tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

2.3.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Đánh giá thực trạng công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng từ đó góp phần đưa ra những chính sách hợp lý để góp phần hoàn thiện hệ thống pháp Luật đất đai

- Đề xuất các giải pháp nhằm đẩy nhanh công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định

cư trên địa bàn thành phố Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Cơ sở lý luận về công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

1.1.1 Khái quát về bồi thường, hỗ trợ và tái đinh cư

Quá trình nghiên cứu công tác thực hiện bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất phải đề cập một số khái niệm cơ bản sau:

Thu hồi đất là việc Nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai [21]

Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi đất [21]

Việc bồi thường cho người bị thu hồi đất có thể bằng đất, bằng tiền, hoặc bằng các hình thức bồi thường khác cho người bị thu hồi đối với thiệt hại do việc Nhà nước lấy đi diện tích đất cùng với tài sản gắn liền với đất và các chi phí mà người sử dụng

đã đầu tư vào diện tích đất bị thu hồi [13]

Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển Hỗ trợ đối với người bị thu hồi đất bao gồm: Hỗ trợ di chuyển; hỗ trợ tái định cư đối với trường hợp thu hồi đất ở; hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất; hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề và tạo việc làm đối với trường hợp thu hồi đất nông nghiệp; hỗ trợ khác [21]

Tái định cư là việc di chuyển đến một nơi khác với nơi ở trước đây để sinh sống

và làm ăn Tái định cư bắt buộc đó là sự di chuyển không thể tránh khỏi khi Nhà nước thu hồi hoặc trưng thu đất đai để thực hiện các dự án phát triển

Tái định cư được hiểu là một quá trình từ bồi thường thiệt hại về đất, tài sản; di chuyển đến nơi ở mới và các hoạt động hỗ trợ để xây dựng lại cuộc sống, thu nhập, cơ

sở vật chất tinh thần tại đó

Như vậy, tái định cư là hoạt động nhằm giảm nhẹ các tác động xấu về kinh tế -

xã hội đối với một bộ phận dân cư đã gánh chịu vì sự phát triển chung

Hiện nay ở nước ta, khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở thì người sử dụng đất được bố trí tái định cư bằng một trong các hình thức sau;

- Bồi thường bằng nhà ở;

- Bồi thường bằng giao đất ở mới;

- Bồi thường bằng tiền để người dân tự lo chỗ ở

Đối với các dự án tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất ở và tiến hành phân lô theo quy hoạch đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt để bối trí lại cho các hộ giải tỏa sau khi đã thi công hạ tầng cơ sở thì được gọi là tái định cư tại chỗ Việc bố trí tái định

cư tại nơi ở mới phải có điều kiện sinh hoạt tốt hơn hoặc bằng nơi ở cũ

Giải tỏa, bồi thường và bố trí tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào các mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và phát triển kinh tế là những hành vi được quy định tại Hiến Pháp năm 1992, mục 4 chương II, Luật Đất đai 2003 và các văn bản hướng dẫn thi hành [19, 20]

1.1.2 Tầm quan trọng của quá trình bồi thường, giải phóng mặt bằng

Bồi thường, GPMB giải quyết một số chính sách về xã hội như chuyển đổi việc làm cho người lao động góp phần ổn định cuộc sống của người dân, Trong những năm qua, Nhà nước ta đã ban hành nhiều chính sách và được các địa phương nỗ lực vận dụng

để giải quyết vấn đề bồi thường, hỗ trợ, tái định cư bảo đảm việc làm, thu nhập và đời sống của người dân có đất bị thu hồi Theo số liệu thống kê, hiện nay có trên 70% dân số sống ở vùng nông thôn, thu nhập chủ yếu dựa vào nông nghiệp, do đó tình trạng thiếu việc làm, thất nghiệp, không chuyển đổi được nghề nghiệp, khó khăn trong cuộc sống sinh hoạt tại nơi ở mới, đặc biệt đối với người nông dân bị thu hồi đất đã và đang diễn ra

ở nhiều địa phương Thực tế đã triển khai nhiều dự án xây dựng khu Tái định cư để di dân giải phóng mặt bằng, bước đầu ổn định đời sống cho những người phải di chuyển chỗ ở do bị thu hồi đất Khi giải phóng mặt bằng xong và bàn giao đất cho chủ dự án để đầu tư xây dựng đã tạo điều kiện cho đa số lao động nhàn rỗi tại địa phương có việc làm phù hợp với năng lực, trình độ, độ tuổi, giới tính, nhất là đối với các dự án đã hoàn thành

và đi vào sản xuất, tạo công ăn việc làm cho hàng chục ngàn lao động tại địa phương, tăng nguồn thu nhập của số lao động này, góp phần ổn định đời sống nhân dân, và góp phần tăng trưởng kinh tế, phát triển kinh tế xã hội tại địa phương

Giải phóng mặt bằng nhanh, đúng tiến độ tạo điều kiện cho các dự án phát triển góp phần phát triển kinh tế xã hội Trong những năm qua, trên khắp các vùng, miền của đất nước, nhiều khu công nghiệp, khu đô thị mới được xây dựng, hệ thống kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội được nâng cấp, xây mới ngày càng đồng bộ và hiện đại Nhờ đó,

bộ mặt của đất nước đã thay đổi nhanh chóng theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại và văn minh Việc thu hồi đất bao gồm cả đất ở và đất nông nghiệp cho xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, các công trình công cộng, phục vụ lợi ích quốc gia dẫn đến đất cho sản xuất - kinh doanh của người dân bị thu hẹp, phải thay đổi chỗ ở, điều kiện sống

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, xây dựng hạ tầng cơ sở, giải quyết mối quan hệ nhà nước, doanh nghiệp và người dân (người sử dụng đất) GPMB đúng tiến độ đề ra sẽ tiết kiệm được thời gian và việc thực hiện dự án có

hiệu quả Ngược lại, giải phóng mặt bằng kéo dài gây ảnh hưởng đến tiến độ xây dựng của các công trình, ảnh hưởng đến việc sử dụng lao động cũng như chi phí cho

dự án, có khi gây ra thiệt hại không nhỏ trong đầu tư xây dựng GPMB được thực hiện tốt sẽ giảm chi phí, có điều kiện tập trung vốn cho các công trình khác Giải phóng mặt bằng kéo dài dẫn đến chi phí bồi thường lớn, không kịp hoàn thành tiến độ dự án dẫn đến sự quay vòng vốn chậm, mất cơ hội kinh doanh gây khó khăn cho các nhà đầu tư

Như vậy, giải quyết tốt vấn đề về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư sẽ khắc phục được những bất cập và khi lợi ích chính đáng được đảm bảo thì việc di dời của người dân sẽ nhanh chóng, thu hồi đất trở nên thuận lợi hơn, tạo điều kiện cho việc thực hiện GPMB diễn ra đúng tiến độ Phát triển xây dựng hạ tầng cơ sở, đáp ứng được yêu cầu của nhà nước, người dân và người sử dụng đất Quá trình giải phóng mặt bằng để thu hồi đất phục vụ nhiệm vụ phát triển kinh tế, diện tích đất sản xuất nông nghiệp dần dần thu hẹp, các dự án phát triển cần lao động trong khi lao động khu vực nông thôn dư thừa, vì vậy lực lượng lao động này chuyển dần sang khu vực công nghiệp Từ đó dẫn đến cơ cấu sử dụng đất thay đổi, lực lượng lao động thay đổi, cơ cấu kinh tế phải thay đổi theo để phù hợp với sự phát triển của xã hội, đáp ứng được yêu cầu trong tình hình mới

1.1.3 Một số vấn đề ảnh hưởng đến công tác bồi thường giải phóng mặt bằng, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

Yếu tố quản lý nhà nước về đất đai:

Hiện nay công tác quản lý nhà nước về đất đai của các địa phương còn yếu kém, không chặt chẽ, nhiều vướng mắc trong quan hệ quản lý và sử dụng đất đai để tồn đọng khá dài không giải quyết được

- Tác động của quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất:

Nội dung quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất có tác động mang tính định hướng

từ lúc hình thành dự án đến khi GPMB và lập khu tái định cư

- Giao đất, cho thuê đất:

Giao đất, cho thuê đất phải căn cứ vào quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất nhưng nhiều địa phương chưa thực hiện tốt nguyên tắc này dẫn đến khó khăn cho công tác bồi thường

- Đăng ký đất đai, lập và quản lý hồ sơ địa chính, quản lý hợp đồng sử dụng đất, thống kê, kiểm kê, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất:

Lập và quản lý chặt chẽ hệ thống hồ sơ địa chính có vai trò quan trọng hàng đầu

để quản lý chặt chẽ đất đai trong thị trường bất động sản, là cơ sở xác định tính pháp lý

của đất đai Việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất là một chứng thư pháp lý nhằm xác lập quyền sử dụng đất của các chủ sử dụng trên các thửa đất cụ thể, là cơ sở pháp lý cao nhất, căn cứ thiết thực nhất để tính toán bồi thường thiệt hại cho các chủ

sử dụng đất

- Thanh tra chấp hành các chế độ, thể lệ về quản lý và sử dụng đất đai:

Việc bồi thường GPMB gắn nhiều đến quyền lợi về tài chính nên rất dễ có những hành vi vi phạm pháp luật nhằm thu lợi bất chính Vì vậy chính quyền địa phương cấp trên, hội đồng thẩm định phải có kế hoạch thanh tra, kiểm tra, coi đây là nhiệm vụ thường xuyên trong quá trình triển khai công tác bồi thường GPMB, kịp thời phát hiện những sai phạm, vi phạm pháp luật để xử lý tạo niềm tin cho nhân dân Giải quyết tranh chấp đất đai, khiếu nại, tố cáo các vi phạm trong việc quản lý

và sử dụng đất đai:

Theo kết quả thống kê của cơ quan thanh tra nhà nước cho thấy hơn 80% số vụ tranh chấp, khiếu nại tố cáo hàng năm là thuộc lĩnh vực tranh chấp đất đai, đặc biệt là khiếu kiện về việc bồi thường thiệt hại chưa thỏa đáng, nhiều nơi áp giá bồi thường quá thấp Có nhiều trường hợp không công bằng như: trong cùng một dự án, trong cùng một vị trí, địa điểm, diện tích đất như nhau nhưng hai trường hợp lại được bồi thường giải tỏa khác nhau Trường hợp không công bằng là nguyên nhân phát sinh người dân khiếu kiện

Địa phương nào cũng cố gắng giải quyết khiếu nại tố cáo, nhưng càng ngày khiếu nại tố cáo của người dân càng tăng Bức tranh về giải quyết khiếu nại tố cáo hiện nay thể hiện: các điểm tiếp dân chưa hướng dẫn cho dân cụ thể, giải thích cho dân chưa tốt, làm cho người dân bị đùn đẩy Trách nhiệm của nơi tiếp dân là giúp dân hiểu được thông tin Trong giải quyết của các cấp còn có những trường hợp chưa giải quyết thỏa đáng, một vài nơi đã xảy ra tình trạng o ép dân, thiên vị

Giải quyết tốt vấn đề này sẽ góp phần dung hòa các mối quan hệ khác trong tính chủ quan trong giải quyết, chứ không tôn trọng tính khách quan của pháp luật đảm bảo ổn định cuộc sống, sản xuất, xây dựng mối đoàn kết trong nhân dân

1.1.4 Ý nghĩa của việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

a) Về phương diện chính trị

Là một nước nông nghiệp với khoảng 70% dân số là nông dân, vấn đề đất đai ở Việt Nam có ý nghĩa đặc biệt quan trọng và nhạy cảm Các chính sách, pháp luật về đất đai có ảnh hưởng rất lớn đến sự ổn định về chính trị Điều này có nghĩa là nếu chủ trương, chính sách pháp luật đất đai đúng đắn, phù hợp với thực tiễn và được thực thi nghiêm túc sẽ góp phần vào việc duy trì và củng cố sự ổn định chính trị Ngược lại, sẽ

làm phát sinh những điểm nóng tiềm ẩn nguy cơ gây mất ổn định về chính trị Một trong các chính sách, pháp luật về đất đai được xã hội đặc biệt quan tâm đó là chính sách, pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất; bởi lẽ mảng chính sách, pháp luật này ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người bị thu hồi đất Trong trường hợp bị thu hồi đất nói chung và thu hồi đất ở nói riêng, quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất trực tiếp bị xâm hại Họ không chỉ mất quyền sử dụng đất mà còn buộc phải di chuyển chỗ ở Hậu quả là cuộc sống thường nhật của họ bị đảo lộn Với quan niệm truyền thống của người Việt Nam “có

an cư mới lạc nghiệp” thì việc bị mất đất đai, nhà cửa thực sự là một “cú sốc” đối với người bị thu hồi đất Do vậy, họ phản ứng rất gay gắt, quyết liệt thông qua việc khiếu kiện đông người, khiếu kiện vượt cấp, kéo dài nếu không được bồi thường, tái định cư thỏa đáng Các khiếu kiện về đất đai nói chung và khiếu kiện về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất nói riêng tiềm ẩn nguy cơ gây mất ổn định chính trị

và dễ phát sinh thành các “điểm nóng”; cho nên việc giải quyết tốt vấn đề bồi thường,

hỗ trợ, tái định cư là thực hiện tốt chính sách an dân để phát triển kinh tế xã hội góp phần vào việ duy trì, củng cố sự ổn định về chính trị

b) Về phương diện kinh tế - xã hội

Thực tiễn cho thấy bồi thường, giải phóng mặt bằng luôn là công việc khó khăn, phức tạp Các dự án chậm triển khai thực hiện theo tiến độ đề ra có nguyên nhân do công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng không nhận được sự đồng thuận từ phía người dân Xét dưới góc độ kinh tế, dự án chậm triển khai thực hiện ngày nào là chủ đầu tư, các doanh nghiệp bị thiệt hại đáng kể về lợi ích kinh tế do máy móc, vật tư, thiết bị bị “đắp chiếu”, người lao động không có việc làm trong khi doanh nghiệp vẫn phải trả lương, trả chi phí duy trì các hoạt động thường xuyên

và trả lãi suất vay vốn cho Ngân hàng… Vì vậy, thực hiện tốt công tác bồi thường,

hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất là điều kiện để doanh nghiệp sớm có mặt bằng triển khai các dự án đầu tư góp phần vào việc thúc đẩy tăng trưởng của nền kinh tế và nâng cao tính hấp dẫn của môi trường đầu tư, kinh doanh ở nước ta Hơn nữa, duy trì được tốc độ tăng trưởng cao và bền vững sẽ có điều kiện để thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, góp phần vào công cuộc “xóa đói, giảm nghèo” và tạo tiền đề cho các bước phát triển tiếp theo; Về phía người sử dụng đất, thực hiện tốt bồi thường, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất sẽ giúp cho họ và các thành viên khác trong gia đình nhanh chóng ổn định cuộc sống để tập trung sản xuất góp phần cải thiện

và nâng cao mức sống Hơn nữa điều này còn giúp củng cố niềm tin của người bị thu hồi đất vào đường lối, chủ trương, chính sách; pháp luật của Đảng và Nhà nước; đồng thời loại trừ cơ hội để kẻ xấu lợi dụng, tuyên truyền, kích động quần chúng nhân dân khiếu kiện, đối đầu với chính quyền nhằm gây mất ổn định tình hình trật tự an toàn xã hội và làm đình trệ sản xuất

1.2 Cơ sở pháp lý về công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

1.2.1 Chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng của một số nước và các tổ chức quốc tế

Đất đai luôn là nguồn lực cơ bản nhất, quan trọng nhất cho sự phát triển của mỗi quốc gia Nhu cầu sử dụng đất luôn thay đổi theo quá trình phát triển của nền kinh tế -

xã hội Vì vậy, công tác bồi thường, GPMB được thực hiện ở tất cả các quốc gia trên thế giới Mỗi quốc gia đều có những phương pháp thực hiện khác nhau tuỳ theo điều kiện, hoàn cảnh của từng nước nhưng vẫn cùng chung mục đích là phục vụ lợi ích của quốc gia và nâng cao đời sống, kinh tế cho nhân dân Sau đây là kinh nghiệm của một

số nước có thể vận dụng được trong điều kiện nước ta hiện nay

a) Tại Trung Quốc

Pháp luật Đất đai của Trung Quốc có nhiều nét tương đồng với pháp Luật Đất đai của Việt Nam Tuy nhiên nhìn về tổng thể, việc chấp hành pháp luật của người Trung Quốc là rất cao Việc sử dụng đất đai tại Trung Quốc thực sự tiết kiệm, Nhà nước Trung Quốc hoàn toàn cấm việc mua bán chuyển nhượng đất đai Do vậy thị trường đất đai gần như không tồn tại mà chỉ có thị trường nhà cửa

Về bồi thường thiệt hại về đất đai: Do đất đai thuộc sở hữu của Nhà nước nên không có chính sách bồi thường thiệt hại Khi Nhà nước thu hồi đất, kể cả đất nông nghiệp, tuỳ trường hợp cụ thể, Nhà nước sẽ cấp đất mới cho các chủ sử dụng bị thu hồi đất

Về phương thức bồi thường thiệt hại: Nhà nước thông báo cho người sử dụng đất biết trước việc họ sẽ bị thu hồi đất trong thời hạn một năm Người dân có quyền lựa chọn các hình thức bồi thường thiệt hại bằng tiền và tự tìm chỗ ở mới phù hợp với công việc nơi làm việc của mình

Về giá bồi thường thiệt hại: giá bồi thường là giá thị trường Mức giá này cũng được Nhà nước quy định cho từng khu vực và chất lượng nhà, đồng thời được điều chỉnh tại thị trường đó Đối với đất nông nghiệp, bồi thường thiệt hại theo tính chất của đất và loại đất (tốt, xấu)

Về tái định cư, các khu tái định cư và các khu nhà ở được xây dựng đồng bộ và kịp thời đáp ứng yêu cầu nhiều loại căn hộ với các nhu cầu sử dụng khác nhau Các chủ sử dụng phải di chuyển đều được chính quyền chú ý điều kiện về việc làm, đối của các đối tượng chính sách xã hội được Nhà nước có chính sách xã hội riêng [23]

b) Tại Thái Lan

Pháp Luật Đất đai tại Thái Lan cho phép hình thành sở hữu cá nhân với đất đai,

do vậy về nguyên tắc khi Nhà nước hoặc các tổ chức lấy đất để làm bất cứ việc gì đều phải có sự thoả thuận về sử dụng đất giữa chủ dự án và chủ đang sử dụng khu đất đó (chủ sở hữu) trên cơ sở một hợp đồng Về giá đất để làm căn cứ bồi thường thiệt hại, các bên căn cứ mức giá do một Uỷ ban của Chính phủ xác định trên cơ sở thực tế giá thị trường chuyển nhượng bất động sản Việc bồi thường thiệt hại chủ yếu bằng tiền mặt, sau đó người bị thu hồi tự đi mua đất tại khu vực khác Nếu phải di chuyển nhà ở đến nơi ở mới, Uỷ ban này sẽ chỉ cho người dân biết mình được đến đâu, phải trả tiền một lần, được cho thuê hay mua trả góp, tất nhiên cũng có việc bên bị thu hồi không chấp hành, cơ quan Nhà nước có thẩm quyền sẽ kiểm tra một lần nữa và khẳng định mức giá bồi thường đã hợp lý chưa và dù đúng hay không đúng, nếu người đó bị thu hồi không di chuyển sẽ bị cưỡng chế Việc khiếu nại tiếp tục sẽ do toà án giải quyết Thực tế hầu như không có trường hợp nào phải nhờ đến sự can thiệp của toà án [23]

- Ở cấp độ Dự án thì việc thực hiện tuyên truyền, thông báo công khai Sau đó lấy ý kiến của những người bị ảnh hưởng ngay từ đầu, có kế hoạch khôi phục cuộc sống và trình bày cho họ hiểu Chính quyền sẽ tạo mọi điều kiện để người dân bị di dời đưa ý kiến vào các bản kế hoạch, có cơ chế giải quyết các vấn đề với sự tham gia của các bên trong suốt thời gian thực hiện dự án [22]

c) Đền bù thiệt hại về đất của các dự án do WB, ADB tài trợ

Về cơ bản, các dự án vay vốn của Ngân hàng thế giới (WB), Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) đều có chính sách về bồi thường thiệt hại, tái định cư do các dự

án này đưa ra Mục tiêu chính sách tái định cư của ADB là giảm thiểu tối đa tái định

cư và đảm bảo cho các hộ bị di chuyển được bồi thường và hỗ trợ sao cho tương lai điều kiện kinh tế và xã hội của họ được thuận lợi tương tự như trong trường hợp không

có dự án Xuất phát từ mục tiêu này, chính sách tái định cư của ADB bao hàm toàn bộ quá trình từ bồi thường, giúp di chuyển và khôi phục các điều kiện sống, tạo thu nhập cho các hộ bị ảnh hưởng bằng mức ít nhất như không có dự án

Theo chính sách của ADB thì đất đai và tài sản phải được bồi thường bằng giá trị thay thế, đảm bảo tái tạo lại được các tài sản như khi không có dự án Và khu tái định cư bao giờ cũng phải hoàn thành xong trước khi tiến hành công trình xây dựng,

trong khi ở Việt Nam chưa có quy định rõ ràng về thời hạn này (rất nhiều dự án vừa GPMB vừa triển khai thi công), do vậy nhiều gia đình còn chưa kịp thời xây dựng nhà

ở mới để có nơi ổn định trước khi bị giải toả

Quy định của ngân hàng ADB là không những phải thông báo đầy đủ các thông tin về dự án cũng như chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cho các hộ dân mà còn tham khảo ý kiến và tìm mọi cách thoả mãn các yêu cầu chính đáng của họ trong suốt quá trình kế hoạch hoá cũng như thực hiện công tác tái định cư [19]

1.2.2 Chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng của Việt Nam

a) Thời kỳ trước khi có Luật đất đai năm 1988:

Sau cách mạng tháng 8 năm 1945, Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hoà (1946) chỉ rõ: “Nhiệm vụ của dân tộc ta trong giai đoạn này là nhằm bảo toàn lãnh thổ giành độc lập hoàn toàn và kiến thiết quốc gia trên nền tảng dân chủ ” Với mục tiêu người cày có ruộng, ngày 04 tháng 12 năm 1953, Luật cải cách ruộng đất

ra đời nhằm thủ tiêu quyền chiếm hữu ruộng đất của thực dân Pháp và tay sai bán nước ở Việt Nam, xóa bỏ chế độ phong kiến về chiếm hữu ruộng đất, thực hiện chế độ

sở hữu ruộng đất của nông dân, đồng thời tịch thu, trưng thu, trưng mua ruộng Cuộc cải cách ruộng đất hoàn thành, nông dân có quyền sở hữu ruộng đất được chia, cấp Ngay sau khi hoà bình được lập lại ở miền Bắc (1954), đảng và nhà nước đã khẳng định con đường tất yếu của cách mạng Việt Nam là xây dựng chủ nghĩa xã hội

ở miền Bắc và đấu tranh giải phóng miền Nam để đáp ứng nhiệm vụ xây dựng đất nước trong giai đoạn cách mạng mới, ngày 14 tháng 4 năm 1959, Hội đồng Chính phủ (nay là Chính phủ) đã ban hành Nghị định 151/TTg quy định tạm thời về trưng dụng ruộng đất đây có thể coi là văn bản pháp quy đầu tiên liên quan tới bồi thường và tái định cư bắt buộc ở Việt Nam Tiếp sau đó, Liên Bộ Ủy ban Kế hoạch nhà nước và Bộ Nội vụ ban hành Thông tư Liên bộ số 1424/TTLB ngày 06 tháng 7 năm 1959 hướng dẫn việc thi hành Nghị định 151/TTg với các nguyên tắc cơ bản như phải đảm bảo kịp thời và đủ diện tích cần thiết cho xây dựng, đồng thời chiếu cố đúng mức quyền lợi và đời sống của người có ruộng đất; những người có ruộng đất bị trưng dụng được bồi thường và trong trường hợp cần thiết được giúp giải quyết công ăn việc làm; chỉ được trưng dụng số ruộng đất thật cần thiết, không được trưng dụng thừa, hết sức tiết kiệm ruộng đất cày cấy trồng trọt; hết sức tránh những nơi dân cư đông đúc, nghĩa trang liệt

sĩ, nhà thờ, chùa, đền; những người có ruộng đất trưng dụng cần được báo trước một thời gian là hai tháng để kịp di chuyển [7]

Khi trưng dụng ruộng đất, nhà nước xác định, cách bồi thường tốt nhất là vận động nông dân điều chỉnh hoặc nhượng ruộng đất cho người bị trưng dụng để họ tiếp tục sản xuất Trường hợp không làm được như vậy, về đất sẽ được bồi thường bằng tiền từ 1 - 4 năm sản lượng thường niên của ruộng đất bị trưng dụng Mức bồi thường

căn cứ vào thực tế ở mỗi nơi, đời sống của nhân dân cao hay thấp, ruộng đất ít hay nhiều, tốt hay xấu mà định [7] Có thể nói, Nghị định số 151/TTg ra đời phần nào đáp ứng nhu cầu trưng dụng ruộng đất trong những năm 1960 Tuy nhiên, Nghị định này chưa có quy định cụ thể về mức bồi thường mà chủ yếu dựa vào sự thoả thuận giữa các bên

Ngày 11 tháng 01 năm 1970, Thủ tướng Chính phủ ban hành Thông tư 1792/TTg quy định một số điểm tạm thời về bồi thường nhà cửa, đất đai, cây cối lưu niên, các hoa màu cho nhân dân ở những vùng xây dựng kinh tế, mở rộng thành phố Nguyên tắc bồi thường theo quy định của Thông tư 1972/TTg là phải bảo đảm thoả đáng quyền lợi kinh tế của các hợp tác xã và của nhân dân, nhưng cũng không vì thiên lệch về phía nhân dân mà nhà nước phải bồi thường quá

Về thể thức bồi thường, trước hết là các ngành, các cơ quan xây dựng phải đến liên hệ với chính quyền các cấp để tiến hành thương lượng với nhân dân, căn cứ vào tài sản hiện có hoặc hoa màu, công sức bỏ ra khai phá và phân loại đất đai của địa phương mà định giá bồi thường cho phù hợp

Mặc dù chính sách bồi thường về đất chưa được quy định trong luật và thể chế thành một chính sách đầy đủ, song quy định về bồi thường khi nhà nước trưng dụng đất tại Thông tư 1792/TTg đã có sự thay đổi so với Nghị định 151/TTg, từ “chiếu cố đúng mức quyền lợi và đời sống của những người có ruộng đất bị trưng dụng” trước đây sang “đảm bảo thỏa đáng quyền lợi kinh tế của HTX và của nhân dân”, đồng thời những quy định tại Nghị định số 151/TTg trước đây chỉ có tính nguyên tắc thì đến Thông tư số 1792/TTg đã được quy định cụ thể mức bồi thường nhà ở, đất đai, cây lâu năm, hoa màu trên đất

b) Thời kỳ từ năm 1988 đến năm 1993:

Sau khi Việt Nam hoàn toàn thống nhất, để đáp ứng yêu cầu của giai đoạn cách mạng mới, Hiến pháp năm 1980 ra đời, bước đầu tạo ra sự đổi mới về nhận thức cũng như phương thức quản lý kinh tế Điều 19 của Hiến pháp khẳng định đất đai thuộc sở hữu toàn dân, nhưng sự phát triển kinh tế vẫn dựa trên cơ sở chế độ bao cấp Về đất đai, pháp luật không quy định đất có giá và không cho phép đất đai tham gia chuyển dịch dân sự (điều này thể hiện trong Quyết định số 201/CP ngày 01 tháng 7 năm 1980 của Hội đồng Chính phủ) Khi có nhu cầu sử dụng đất, nhà nước sẽ cấp đất và không thu tiền sử dụng đất, cần bao nhiêu, nhà nước cấp bấy nhiêu, quan hệ đất đai giữa nhà nước với người sử dụng đất đơn thuần chỉ là quan hệ “giao - thu” [7]

Luật đất đai năm 1987 được Quốc hội thông qua ngày 29 tháng 12 năm 1987 và

có hiệu lực thi hành từ 01 tháng 01 năm 1988 Luật này không thừa nhận giá trị đất cũng như giá trị của quyền sử dụng đất, không được tự do chuyển quyền sử dụng đất theo nhu cầu của thị trường Nhà nước quyết định thu hồi toàn bộ hoặc một phần đất

đã giao sử dụng trong những trường hợp có nhu cầu sử dụng đất của nhà nước hoặc của xã hội (điều 14) Người được giao đất có nghĩa vụ phải đền bù thiệt hại thực tế cho người có đất bị thu hồi, bồi hoàn thành quả lao động và kết quả đầu tư đã làm tăng giá trị của đất (điều 48) Người đang sử dụng đất mà bị nhà nước thu hồi do nhu cầu của nhà nước hoặc của xã hội thì được đền bù thiệt hại thực tế và được giao đất khác (điều 49) Ngày 31 tháng 5 năm 1990, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định số 186 - HĐBT về đền bù thiệt hại đất nông nghiệp, đất có rừng khi chuyển sang sử dụng vào mục đích khác, trong Quyết định này có quy định mọi tổ chức, cá nhân được giao đất nông nghiệp, đất có rừng để sử dụng vào các mục đích khác phải đền bù thiệt hại về đất nông nghiệp, đất có rừng cho nhà nước Khoản tiền bồi thường thiệt hại về đất nông nghiệp, đất có rừng mà người được nhà nước giao đất phải nộp được điều tiết về ngân sách Trung ương 30%, còn lại 70% thuộc ngân sách địa phương để sử dụng vào việc khai hoang, phục hoá, cải tạo đất nông nghiệp và định canh, định cư cho nhân dân vùng bị lấy đất Người sử dụng đất hợp pháp bị thu hồi chỉ được bồi thường thiệt hại tài sản trên đất và tài sản trong lòng đất [7]

c) Thời kỳ từ năm 1993 đến năm 2003

Khi Hiến pháp 1992 ra đời thay thế Hiến pháp năm 1980 đã quy định: “Nhà nước phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng XHCN”, cùng với việc đổi mới cơ chế quản lý kinh tế, Nhà nước đã ban hành Luật đất đai năm 1993, có hiệu lực từ ngày 15 tháng 10 năm 1993 thay thế Luật đất đai 1987 Đây là văn kiện quan trọng nhất đối với việc thu hồi đất và bồi thường thiệt hại cho người bị thu hồi đất của Nhà nước, đồng thời thể hiện đường lối không ngừng đổi mới của Đảng và Nhà nước ta trong những năm qua Theo đó, tại Điều 17 Luật Đất đai năm 1993 quy định: “Các tổ chức và cá nhân được Nhà nước giao đất lâu dài và được chuyển nhượng quyền sử dụng đất theo quy định của pháp luật”

Điều 23 quy định: “Trong trường hợp thật cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, NN trưng mua hoặc trưng dụng có bồi thường tài sản của cá nhân hoặc tổ chức theo thời giá thị trường Thể thức trưng mua, trưng dụng do luật định”

Điều 27 quy định “Trong trường hợp thật cần thiết, nhà nước thu hồi đất đang

sử dụng của người sử dụng đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng thì người bị thu hồi đất được đền bù thiệt hại”

Sau khi Luật Đất đai 1993 được ban hành, Nhà nước đã ban hành rất nhiều các văn bản dưới luật như Nghị định, Thông tư và các văn bản pháp quy khác về quản lý đất đai nhằm cụ thể hoá các điều luật, bao gồm:

- Nghị định số 90/CP ngày 17 tháng 9 năm 1994, quy định về việc đền bù thiệt hại khi nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng an ninh, lợi ích

quốc gia, lợi ích công cộng

- Nghị định 87/CP ngày 17/8/1994 ban hành khung giá các loại đất

- Thông tư Liên bộ số 94/TTLB ngày 14/11/1994 của Liên Bộ Tài chính - Xây dựng - Tổng cục địa chính - Ban vật giá Chính phủ hướng dẫn thi hành Nghị định 87/CP Qua gần năm năm thực hiện, để tiếp tục hoàn thiện Luật Đất đai năm 1993 cho phù hợp với tình hình thực tế, Nhà nước đã tiến hành sửa đổi, bổ sung vào các năm

1998 và 2001 Mặc dầu, sự sửa đổi, bổ sung vẫn dựa trên nền tảng cơ bản có sẵn của Luật củ nhưng cũng đã góp phần hoàn thiện hơn chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất, được thể hiện rõ nét thông qua việc ban hành Nghị định số 22/1998/NĐ-CP ngày 24 tháng 4 năm 1998 của Chính phủ về việc đền bù thiệt hại khi nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng thay thế cho Nghị định số 90/CP ngày 17 tháng 9 năm

1994 Theo Nghị định số 90/CP ngày 17 tháng 8 năm 1994 thì chính sách đền bù thiệt hại được áp dụng cho mọi trường hợp khi bị nhà nước thu hồi đất, cụ thể như sau:

- Nghị định đã quy định đầy đủ phạm vi, đối tượng áp dụng, điều kiện được đền

bù, chi tiết và cụ thể hóa các trường hợp đền bù thiệt hại về đất, nhà và các tài sản khác gắn liền với đất cho phù hợp thực tế quản lý, sử dụng đất, tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình tổ chức thực hiện Ngoài ra, quy định về giá đất, giá tài sản phù hợp với giá trị thiệt hại thực tế của người có đất bị thu hồi, bên cạnh chính sách bồi thường, nhà nước còn tiến hành một số chính sách hỗ trợ nhằm đảm bảo ổn định cuộc sống ở nơi ở

củ hoặc nơi ở mới

- Về nguyên tắc đền bù thiệt hại về đất: Khi nhà nước thu hồi đất thì tùy từng trường hợp cụ thể mà người có đất bị thu hồi được bồi thường bằng tiền, nhà ở hoặc bằng đất Trường hợp khi đền bù bằng đất mà diện tích, giá trị đất được đền bù thấp hơn diện tích, giá trị đất bị thu hồi thì người bị thu hồi đất được nhận đền bù bằng tiền phần chênh lệch giá trị đó, trừ trường hợp được đền bù bằng đất ở tại khu vực đô thị

- Về điều kiện được đền bù thiệt hại về đất: Do chính sách đất đai của nhà nước Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử có nhiều thay đổi và do còn nhiều bất cập trong công tác quản lý, sử dụng đất, Nghị định số 22/1998/NĐ-CP đã quy định rất cụ thể, chi tiết các trường hợp được bồi thường thiệt hại về đất, về tài sản

- Về giá đất để tính bồi thường thiệt hại: Giá đất để tính BT thiệt hại được xác định trên cơ sở giá đất của địa phương ban hành theo quy định của Chính phủ nhân với

hệ số điều chỉnh (k) UBND tỉnh quy định để đảm bảo giá đất tính BT phù hợp với khả năng sinh lợi và giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất ở địa phương

- Về chính sách hỗ trợ: Những người bị thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở thì được hỗ trợ ổn định sản xuất và đời sống trong vòng 06 tháng hoặc 01 năm, với mức

trợ cấp tính bằng tiền cho 01 nhân khẩu/01 tháng tương đương 30 kg gạo theo thời giá trung bình ở thị trường địa phương tại thời điểm đền bù, đối với người sản xuất nông nghiệp bị thu hồi đất mà phải chuyển đổi nghề nghiệp thì được nhận khoản hỗ trợ chi phí đào tạo nghề nghiệp theo mức do UBND cấp tỉnh quy định

- Về tái định cư: Chính sách tái định cư được đề cập đầy đủ hơn so với các Nghị định trước đó, việc nhà nước chuẩn bị đủ điều kiện để lập khu tái định cư (bao gồm quỹ đất, quỹ nhà ở và quỹ tiền mặt) là một phần đảm bảo cho công tác GPMB thực hiện nhanh chóng Lập khu tái định cư được cụ thể hoá một chương riêng trong Nghị định số 22/1998/NĐ-CP, bao gồm quy định thẩm quyền phê duyệt lập khu tái định cư, điều kiện bắt buộc phải có khu tái định cư, nguyên tắc bố trí đất ở cho các hộ gia đình tại khu tái định cư và nguồn vốn xây dựng khu tái định cư, ngoài ra còn có một số quy định về chính sách hỗ trợ lập khu tái định cư, góp phần khôi phục cuộc sống của người dân trong vùng giải toả Lập khu tái định cư thể hiện chính sách đổi mới của nhà nước

về quan điểm và mục tiêu lấy con người làm trọng tâm trong quá trình bồi thường thiệt hại đối với người bị thu hồi đất

- Về tổ chức thực hiện: Nếu như các văn bản trước đây mới chỉ quan tâm đến nội dung bồi thường cho đất bị thu hồi và các tài sản gắn liền với đất bị thu hồi, thì Nghị định số 22/1998/NĐ-CP đã có các quy định cụ thể về công tác tổ chức thực hiện, trách nhiệm của UBND các cấp và Hội đồng bồi thường, GPMB cấp huyện trong việc chỉ đạo thực hiện công tác bồi thường, GPMB và tái định cư của các dự

án như lập phương án bồi thường, xác định mức bồi thường hoặc trợ cấp cho từng

tổ chức hộ gia đình, cá nhân và tổ chức thực hiện bồi thường theo phương án được phê duyệt Các quy định này đã giúp cho các địa phương có sự chủ động trong việc lựa chọn phương án bồi thường phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội, quỹ đất, tập quán của địa phương [7, 8]

Nhìn chung, trong thời kỳ 1993 - 2003, chính sách thu hồi đất và bồi thường, GPMB đã có những tiến bộ nhằm đáp ứng được yêu cầu phát triển của đất nước ta Tuy nhiên, cơ chế bồi thường, GPMB khi nhà nước thu hồi đất trong thời kỳ này vẫn còn có một số nhược điểm như sau: Vấn đề xác định giá đất để tính bồi thường cho người bị thu hồi đất chưa được quy định theo một chuẩn mực nhất quán, có nhiều quyết định của UBND các tỉnh về giá đất để tính BT còn thiếu cơ sở, giá đất do các địa phương quy định hầu hết đều thấp hơn giá trên thị trường, người bị thu hồi đất nông nghiệp thường chịu thiệt thòi, người bị thu hồi đất phi nông nghiệp thường được lợi

- Việc thu hồi đất được tiến hành theo dự án, công trình đã được phê duyệt nên người bị thu hồi đất coi đất đang sử dụng vào mục đích nông nghiệp như đất phi nông nghiệp theo dự án đang triển khai và thường dẫn đến việc so bì giá bồi thường đất với giá đất phi nông nghiệp

- Nhà đầu tư dự án, công trình thường phải làm việc với rất nhiều đối tác để thực hiện việc bồi thường, GPMB; có trường hợp phải làm việc với UBND cả ba cấp tỉnh, huyện, xã, làm việc với Ban bồi thường, GPMB và làm việc với người có đất bị thu hồi

- Thu hồi đất nhưng không ưu tiên trả bằng đất mà chủ yếu là trả bằng tiền; nhiều trường hợp phải tái định cư cho người bị thu hồi đất nhưng chưa được giải quyết thỏa đáng, điều kiện của các khu tái định cư không bằng khu dân cư đã thu hồi Chưa

có quy định chi tiết về chính sách tái định cư, chưa có quy định cụ thể về biện pháp cưỡng chế thi hành quyết định thu hồi đất đã làm ảnh hưởng đến tiến độ GPMB, làm chậm tiến độ thực hiện dự án, cũng như ảnh hưởng đến đời sống của người bị thu hồi đất sau khi phải di chuyển chổ ở Việc lựa chọn các khu tái định cư thường bị động trong kế hoạch sử dụng đất hàng năm, một số địa phương chưa quan tâm tới việc xây dựng hoặc mở rộng các khu dân cư để bố trí cho các hộ phải di dời

d) Thời kỳ từ năm 2003 đến năm 2013

Luật Đất đai năm 2003 được Quốc hội thông qua và có hiệu lực ngày 01/7/2004 thay thế Luật đất đai 1993, đã có những biến đổi mới quan trọng, nhằm làm rõ các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước trong việc khắc phục những khó khăn, vướng mắc về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư do GPMB cho các công trình của nhà nước, đảm bảo quyền lợi của người sử dụng đất Các điểm mới về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư của Luật Đất đai năm 2003 là:

- Nhà nước xác định rõ phương thức bồi thường khi thu hồi đất gồm có bồi thường bằng đất, bằng tiền hoặc nhà ở chung cư Mức bồi thường của nhà nước phải tương đương hoặc hơn so với thiệt hại thực tế để người bị thu hồi đất an tâm ổn định cuộc sống

- Người bị thu hồi đất loại đất nào thì được bồi thường bằng việc giao đất mới

có cùng mục đích sử dụng, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng giá trị quyền sử dụng đất đo tại thời điểm có quyết định thu hồi đất

- Trước khi thu hồi đất chậm nhất chín mươi ngày đồi với đất nông nghiệp và một trăm tám mươi ngày đối với đất phi nông nghiệp, cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải thông báo cho người bị thu hồi đất biết lý do thu hồi, thời gian và kế hoạch

du chuyển, phương án tổng thể về bồi thường, giải phóng mặt bằng, tái định cư

- Quy định chi tiết hơn về điều kiện để được bồi thường khi nhà nước thu hồi đất

- UBND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương lập và thực hiện các dự án tái định cư trước khi thực hiện thu hồi đất để bồi thường bằng nhà ở, đất ở cho người bị thu hồi đất ở mà phải di chuyển chổ ở Khu tái định cư được quy hoạch chung cho nhiều dự án trên cùng một địa bàn và phải có điều kiện phát triển bằng hoặc tốt hơn

nơi ở cũ

- Trường hợp thu hồi đất của hộ gia đình cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp

mà không có đất để bồi thường thì ngoài việc được bồi thường bằng tiền, người bị thu hồi đất còn được nhà nước hỗ trợ để ổn định đời sống, đào tạo chuyển đổi ngành nghề,

bố trí việc làm mới

- Trường hợp người sử dụng đất được nhà nước bồi thường khi hu hồi đất mà chưa thực hiện nghĩa vụ tài chính về đất đai theo quy định của pháp luật thì phải trừ đi giá trị nghĩa vụ tài chính chưa thực hiện trong tổng giá trị được bồi thường, hỗ trợ

- Quy định rõ trách nhiệm thực hiện các biện pháp cưỡng chế khi người bị thu hồi đất không chấp hành chính sách bồi thường của nhà nước khi quy hoạch đã được công khai, phương án bồi thường, hỗ trợ đã được lập theo đúng quy định của pháp luật

- Thành lập tổ chức phát triển quỹ đất để thực hiện việc thu hồi đất, bồi thường, giải phóng bằng và trực tiếp quản lý quỹ đất đã thu hồi đối với trường hợp sau khi quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất được công bố mà chưa có dự án đầu tư

Để hướng dẫn thực hiện việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất theo Luật đất đai 2003, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 197/2004/NĐ-CP

về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất (thay thế cho chính sách đền bù quy định tại Nghị định số 22/1998/NĐ-CP), tiếp tục sửa đổi, bổ sung hoàn thiện thêm chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất trong các Nghị định số 17/2006/NĐ-CP ngày 27 tháng 01 năm 2006, Nghị định số 84/2007/NĐ-

CP ngày 25 tháng 5 năm 2007 và Nghị định số 69/2009/NĐ-CP ngày 13 tháng 8 năm

2009 của Chính phủ Việc ban hành chính sách trên cơ sở ngày càng hoàn thiện đã giúp cho công tác GPMB của các dự án đã có nhiều tiến triển rõ rệt, bước đầu đã khắc phục được những khó khăn, vướng mắc ở các địa phương khi thực hiện triển khai dự án, đã hạn chế được nhiều việc khiếu nại tố cáo của người bị thu hồi đất Pháp luật đất đai đã thực sự phát huy tác dụng trong công tác quản lý nhà nước về đất đai Thủ tục hành chính về bồi thường, GPMB đã minh bạch, đã phân cấp và xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị trong việc tổ chức thực hiện và giải quyết hài hòa quyền lợi, lợi ích giữa cơ quan quản lý nhà nước, chủ đầu tư dự án và người bị thu hồi đất

e) Những điểm mới về chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng theo Luật Đất đai 2013

So với Luật Đất đai 2003, Luật đất đai 2013 và các Nghị định của Chính phủ về thi hành Luật có những điểm mới cơ bản về nội dung liên đến thu hồi đất, bồi thường,

hỗ trợ và tái định cư đó là: Các trường hợp Nhà nước thu hồi đất; nguyên tắc thực hiện; chế tài xử lý đối với những trường hợp không chấp hành quyết định thu hồi đất của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền; quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

khi Nhà nước thu hồi đất, cụ thể như sau:

Thứ nhất, quy định nguyên tắc bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất: Luật

đất đai năm 2013 đã tách nguyên tắc bồi thường về đất và nguyên tắc bồi thường về tài sản thành hai điều riêng biệt (Điều 74 và Điều 88) Theo đó, việc bồi thường được thực hiện bằng việc giao đất có cùng mục đích sử dụng với loại đất thu hồi, nếu không có đất

để bồi thường thì được bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể của loại đất thu hồi do

Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định tại thời điểm quyết định thu hồi đất

Thứ hai, quy định cụ thể và làm rõ các điều kiện để được bồi thường về đất khi

Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển kinh tế xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng đối với từng loại đối tượng mà Nhà nước thu hồi đất Luật đã

bổ sung bồi thường đối với trường hợp sử dụng đất trả tiền thuê đất một lần cho cả thời gian thuê nhằm đảm bảo bình đẳng giữa người sử dụng đất theo hình thức thuê đất trả tiền một lần cho cả thời gian thuê với người được giao đất có thu tiền sử dụng đất (vì những đối tượng này có cùng nghĩa vụ tài chính với nhau) Mặt khác, bổ sung bồi thường đối với trường hợp cơ sở tôn giáo, cộng đồng dân cư đang sử dụng đất mà không phải là đất do Nhà nước giao, cho thuê và có Giấy chứng nhận hoặc có đủ điều kiện để được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất theo quy định của Luật Đất đai mà chưa được cấp Đây là một tiến bộ mới vì trước đây đối với các trường hợp đất do cơ sở tôn giáo đang sử dụng vào mục đích sản xuất nông nghiệp, sản xuất lâm nghiệp, sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp, làm cơ sở từ thiện, không phải là đất do Nhà nước giao mà có nguồn gốc

do nhận chuyển nhượng, nhận tặng cho hợp pháp hoặc khai hoang trước ngày 01/7/2004 thì không được bồi thường, hỗ trợ điều này gây vướng mắc trong quá trình thực hiện

Thứ ba, cơ chế, chính sách bồi thường về đất, chi phí đầu tư vào đất còn lại

được quy định chi tiết đối với từng loại đất, gồm đất ở, đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp không phải đất ở và theo từng loại đối tượng sử dụng đất Đặc biệt, việc xác định mức bồi thường cho người có đất thu hồi đối với đất sử dụng có thời hạn không chỉ căn cứ vào loại đất, đối tượng sử dụng mà còn phải căn cứ thời hạn sử dụng đất còn lại của người sử dụng đất đối với loại đất đó

Thứ tư, bổ sung thêm các trường hợp bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với các

dự án đặc biệt như: Đất ở trong khu vực bị ô nhiễm môi trường có nguy cơ đe dọa tính mạng con người; đất ở có nguy cơ sạt lở, sụt lún, bị ảnh hưởng bởi hiện tượng thiên tai khác đe dọa tính mạng con người

Thứ năm, bổ sung làm rõ hơn một số quy định về hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi

đất Cụ thể bổ sung nguyên tắc hỗ trợ như: "Người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất ngoài việc được bồi thường theo quy định của Luật này còn được Nhà nước xem

xét hỗ trợ; việc hỗ trợ phải bảo đảm khách quan, công bằng, kịp thời, công khai và đúng quy định của pháp luật." Quy định cụ thể hơn về hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề

và tìm kiếm việc làm cho hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp mà không có đất nông nghiệp để bồi thường Trường hợp người được hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề, tìm kiếm việc làm trong độ tuổi lao động có nhu cầu được đào tạo nghề thì được nhận vào các cơ sở đào tạo nghề; được tư vấn hỗ trợ tìm kiếm việc làm, vay vốn tín dụng ưu đãi để phát triển sản xuất, kinh doanh (khoản 1 Điều 84)

Ngoài ra, Luật cũng quy định hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề, tìm kiếm việc làm cho hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất ở kết hợp kinh doanh dịch vụ mà nguồn thu nhập chính là từ hoạt động kinh doanh dịch vụ, khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở Đồng thời, họ còn được vay vốn tín dụng ưu đãi đề phát triển sản xuất, kinh doanh

Thứ sáu, Luật quy định cụ thể hơn về tái định cư nhằm khắc phục tình trạng các

địa phương chưa lập khu tái định cư đã thực hiện thu hồi đất ở, thậm chí có những dự

án người có đất bị thu hồi phải đi thuê nhà ở nhiều năm mà vẫn chưa bố trí vào khu tái định cư Cụ thể, UBND cấp tỉnh, cấp huyện có trách nhiệm tổ chức lập và thực hiện dự

án tái định cư trước khi thu hồi đất Khu tái định cư tập trung phải đảm bảo cơ sở hạ tầng đồng bộ, bảo đảm tiêu chuẩn, quy chuẩn xây dựng, phù hợp với điều kiện, phong tục, tập quán của từng vùng, miền Việc thu hồi đất ở chỉ được thực hiện sau khi hoàn thành xây dựng nhà ở hoặc cơ sở hạ tầng của khu tái định cư

Ngoài ra, Luật sửa đổi, bổ sung quy định về bố trí tái định cư cho người bị thu hồi đất ở mà phải di chuyển chỗ ở, cụ thể người có đất thu hồi được bố trí tái định cư tại chỗ nếu tại khu vực thu hồi đất có dự án tái định cư hoặc có điều kiện bố trí tái định

cư Ưu tiên vị trí thuận lợi cho người có đất thu hồi sớm bàn giao mặt bằng, người có đất thu hồi là người có công với cách mạng

Giá đất cụ thể tính thu tiền sử dụng đất tại nơi tái định cư, giá bán nhà ở tái định

cư do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định Trường hợp người có đất thu hồi được bố trí tái định cư mà tiền bồi thường, hỗ trợ không đủ để mua một suất tái định cư tối thiểu thì được Nhà nước hỗ trợ tiền đủ để mua một suất tái định cư tối thiểu

Thứ bảy, quy định về chi trả tiền bồi thường, hỗ trợ và tái định cư như sau:

Trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày quyết định thu hồi đất có hiệu lực phải chi trả tiền bồi thường, hỗ trợ cho người có đất thu hồi Trường hợp chậm chi trả thì giải quyết theo quy định sau đây:

+ Do cơ quan, tổ chức có trách nhiệm bồi thường gây ra thì ngoài tiền bồi thường, hỗ trợ theo phương án thì người có đất thu hồi còn được thanh toán thêm một khoản tiền bằng mức phạt chậm nộp tiền thuế theo quy định của Luật quản lý thuế tính

trên số tiền chậm trả và thời gian chậm trả

+ Do người có đất thu hồi gây ra thì tiền bồi thường, hỗ trợ được gửi vào tài khoản tạm giữ của Kho bạc nhà nước

Thứ tám, là việc quy định đất nằm trong phạm vi hành lang an toàn không bị

thu hồi nhưng người sử dụng đất bị hạn chế khả năng sử dụng đất, thiệt hại tài sản gắn liền với đất thì được bồi thường thiệt hại

Thứ chín, bổ sung quy định về việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đối với

các dự án đặc biệt: Dự án đầu tư do Quốc hội, Chính phủ quyết định đầu tư mà phải di chuyển cả một cộng đồng dân cư, làm ảnh hưởng đến toàn bộ đời sống, kinh tế, xã hội, truyền thống văn hóa của cộng đồng thì tùy từng trường hợp cụ thể mà Thủ tướng quyết định hoặc trình Chính phủ xem xét quyết định chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư Đối với các dự án sử dụng vốn vay của các tổ chức quốc tế, nước ngoài mà

CP có cam kết riêng về khung chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thì thực hiện theo khung chính sách đó

Như vậy, có thể nhận thấy rằng Luật Đất đai 2013 đã Luật hóa và quy định cụ thể nhiều nội dung, đặc biệt là các nội dung có liên quan đến quyền và lợi ích của người sử dụng đất như thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư …khi nhà nước thu hồi đất, đảm bảo sinh kế cho người có đất thu hồi bằng việc quy định về các khoản hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất như hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất; hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tạo việc làm; hỗ trợ tái định cư đối với trường hợp thu hồi đất ở

mà phải di chuyển chỗ ở và một số khoản hỗ trợ khác; khi thu hồi đất mà phải bố trí tái định cư thì UBND cấp tỉnh, cấp huyện có trách nhiệm tổ chức lập và tổ chức thực hiện

dự án tái định cư trước khi thu hồi đất Khu tái định cư tập trung phải xây dựng cơ sở

hạ tầng đồng bộ bảo đảm tiêu chuẩn, quy chuẩn xây dựng; phù hợp với điều kiện, phong tục, tập quán của từng vùng, miền Việc thu hồi đất ở chỉ được thực hiện sau khi hoàn thành xây dựng nhà ở hoặc cơ sở hạ tầng của khu tái định cư Đây là quy định mới đảm bảo người dân có đất bị thu hồi sớm ổn định cuộc sống và điều quan trọng là giá đất bồi thường được xác đinh tại thời điểm có quyết định thu hồi đất trên cơ sở xây dựng giá đất cụ thể

1.3 Cơ sở thực tiễn của công tác thu hồi đất

1.3.1 Tình hình thu hồi đất ở Việt Nam

Thực tiễn ở nước ta trong những năm qua cho thấy, công nghiệp hoá, hiện đại hoá

và đô thị hoá tất yếu sẽ dẫn đến một bộ phận đất đai được chuyển đổi mục đích sử dụng Việc thu hồi đất để xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, các công trình phục vụ lợi ích quốc gia ở nước ta được tiến hành mạnh

mẽ từ khi thực hiện đường lối đổi mới, chuyển nền kinh tế từ nền kinh tế kế hoạch hoá

tập trung quan liêu, bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Quá trình này được đẩy nhanh hơn từ những năm 1990, khi nền kinh tế nước ta bước vào giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đại hội đảng toàn quốc lần thứ

IX đã xác định rõ: đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ,….tạo nền tảng để đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại Cùng với công nghiệp hoá, hiện đại hoá nền kinh tế, nhiệm vụ xây dựng đồng bộ và từng bước hiện đại hoá hệ thống kết cấu hạ tầng: giao thông, thuỷ lợi, điện lực, thông tin, cấp nước, được đặt ra một cách cấp thiết Tiến trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở nước ta từ những năm 1990 được gắn liền với đô thị hoá cả về chiều rộng và chiều sâu Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội Việt Nam

10 năm (2001 - 2010) đã nêu rõ: Phát triển mạng lưới đô thị phân bố hợp lý trên các vùng Hiện đại hoá dần các thành phố lớn, thúc đẩy quá trình đô thị hoá nông thôn Chiến lược phát triển đô thị Việt Nam thời kỳ 1996 - 2020 xác định mục tiêu phát triển

đô thị cả nước đến năm 2020 là: xây dựng tương đối hoàn chỉnh đô thị cả nước, có kết cấu hạ tầng kinh tế, xã hội và kỹ thuật hiện đại, có môi trường đô thị trong sạch, được phân bổ và phát triển hợp lý trên địa bàn cả nước, phấn đấu đến năm 2020, dân số đô thị chiếm khoảng 45% dân số cả nước

Trong 5 năm, từ năm 2010-2015, tổng diện tích đất nông nghiệp đã thu hồi là 366,44 nghìn ha (chiếm 3,89% đất nông nghiệp đang sử dụng) Trong đó, diện tích đất nông nghiệp đã thu hồi để xây dựng các khu công nghiệp và cụm công nghiệp là 39,56 nghìn ha, xây dựng đô thị là 70,32 nghìn ha và xây dựng kết cấu hạ tầng là 136,17 nghìn ha

Các vùng kinh tế trọng điểm là khu vực có diện tích đất nông nghiệp thu hồi lớn nhất, chiếm khoảng 50% diện tích đất thu hồi trên toàn quốc Những địa phương có diện tích đất thu hồi lớn là Tiền Giang (20.308 ha), Đồng Nai (19.752 ha), Bình Dương (16.627 ha), Quảng Nam (11.812 ha), Cà Mau (13.242 ha), Hà Nội (7.776 ha),

Hà Tĩnh (6.391 ha), Vĩnh Phúc (5.573 ha)

Theo số liệu điều tra của Báo Nông nghiệp Phát triển Nông Thôn năm 2016 tại

16 tỉnh trọng điểm về thu hồi đất, diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi chiếm khoảng 89% và diện tích đất thổ cư chiếm 11% Đồng bằng sông Hồng là vùng có diện tích đất bị thu hồi lớn nhất, chiếm 4,4% tổng diện tích đất nông nghiệp của cả nước, tỷ lệ này ở Đông Nam Bộ là 2,1%, ở nhiều vùng khác là dưới 0,5%

Qua bảng 1.1 ta thấy Bắc Ninh là tỉnh có diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi cao nhất, chiếm 70,11% tổng diện tích đất nông nghiệp Các tỉnh Hà Nội, Vĩnh Phúc,

Hà Nam, Hưng Yên có tỷ lệ đất nông nghiệp bị thu hồi tương đối cao, khoảng trên dưới 30%; còn ở một số tỉnh như Kiên Giang, Đồng Tháp có tỷ lệ đất nông nghiệp bị thu hồi thấp, lần lượt chiếm chỉ khoảng 7,4% và 8,02% tổng diện tích đất nông nghiệp

Mặc dù diện tích đất nông nghiệp, đất ở bị thu hồi tại mỗi tỉnh chiếm tỷ lệ nhỏ trong tổng số diện tích đất tự nhiên của địa phương nhưng lại tập trung vào một số huyện, xã có mật độ dân số cao Diện tích đất nông nghiệp bình quân đầu người thấp,

có xã diện tích đất bị thu hồi chiếm tới 70-80% diện tích đất canh tác Các tỉnh nằm ngoài những vùng trọng điểm về phát triển kinh tế, diện tích đất sản xuất và đất ở bị thu hồi còn tương đối nhỏ và nằm trong khoảng từ vài trăm tới dưới 1.000 ha

Bảng 1.1 Diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi ở một số địa phương

trên cả nước giai đoạn 2010 - 2015

STT Tỉnh, thành phố

Tổng diện tích đất nông nghiệp (ha)

Tổng diện tích đất nông nghiệp

bị thu hồi (ha)

Tỉ lệ đất nông nghiệp bị thu hồi (%)

Theo thống kê năm 2015, trung bình mỗi ha đất bị thu hồi ảnh hưởng tới việc

làm của trên 10 lao động nông nghiệp Vùng đồng bằng sông Hồng có số hộ bị ảnh hưởng do thu hồi đất lớn nhất: khoảng 300 nghìn hộ; Đông Nam Bộ: khoảng 108 nghìn hộ Số hộ bị thu hồi đất ở các vùng khác thấp hơn: Tây Nguyên chỉ có trên 138.291 hộ, Thành phố Hồ Chí Minh: 52.094 hộ [24]

Những quy định về giá đất bồi thường, hỗ trợ giải quyết việc làm, đào tạo chuyển đổi nghề, hỗ trợ tái định cư đã được tích cực triển khai tới từng hộ dân bị thu hồi đất nông nghiệp, đất ở Việc thu hồi đất sản xuất nông nghiệp để chuyển đổi mục đích sử dụng sang đất chuyên dùng đã tạo điều kiện thuận lợi cho các địa phương phát triển công nghiệp, dịch vụ cũng như xây dựng các khu đô thị mới cho người dân địa phương; tạo điều kiện thuận lợi thu hút đầu tư, đặc biệt là đầu tư trực tiếp nước ngoài

Số lượng lao động nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản chuyển sang làm việc ở các ngành phi nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ đã góp phần đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu lao động theo hướng tích cực, phù hợp với định hướng phát triển của đất nước

Việc bố trí, sắp xếp nơi ở mới cho các hộ dân bị thu hồi đất đến nơi ở mới có quy hoạch tổng thể với hệ thống cơ sở hạ tầng xã hội hiện đại đã góp phần nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho người dân

1.3.2 Kinh nghiệm từ thực tế công tác bồi thường, GPMB tại Việt Nam

Ở nước ta, các quy định của pháp luật về bồi thường, hỗ trợ ngày càng phù hợp hơn với yêu cầu của thực tế cũng như yêu cầu của các quy luật kinh tế Quan tâm tới lợi ích của những người bị thu hồi đất, Nghị định 197/2004/Nđ-CP sau một thời gian thực hiện, đặc biệt là sau sự ra đời của Nđ 84/Nđ-CP, Nđ 69/2009/Nđ-CP

và tiếp đó là Nđ 47/2014/NĐ-CP đã thể hiện được tính khả thi và vai trò tích cực của các văn bản pháp luật Vì thế, công tác bồi thường, hỗ trợ trong thời gian qua

đã đạt được các kết quả khá khả quan, thể hiện trên một số khía cạnh chủ yếu sau:

Thứ nhất, đối tượng được bồi thường, hỗ trợ ngày càng được xác định đầy đủ

chính xác, phù hợp với tình hình thực tế của đất nước, giúp cho công tác quản lý đất đai của Nhà nước được nâng cao, người nhận bồi thường cũng thấy thỏa đáng

Thứ hai, mức bồi thường, hỗ trợ ngày càng cao tạo điều kiện cho người dân bị

thu hồi đất có thể khôi phục lại tài sản bị mất Một số biện pháp hỗ trợ đã được bổ sung và quy định rất rõ ràng, thể hiện được tinh thần đổi mới của đảng và Nhà nước nhằm giúp cho người dân ổn định về đời sống và sản xuất

Thứ ba, việc bổ sung quy định về quyền tự thỏa thuận của các nhà đầu tư cần

đất với người sử dụng đất đã góp phần giảm sức ép cho các cơ quan hành chính trong việc thu hồi đất

Thứ tư, trình tự thủ tục tiến hành bồi thường, hỗ trợ đã giải quyết được nhiều

khúc mắc trong thời gian qua, giúp cho các cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện

được đúng chức năng, nhiệm vụ của mình

Thứ năm, các địa phương bên cạnh việc thực hiện các quy định Luật đất

đai 2003, các Nghị định hướng dẫn thi hành đã dựa trên sự định hướng chính sách của đảng và Nhà nước, tình hình thực tế tại địa phương để ban hành các văn bản pháp luật áp dụng cho địa phương mình, làm cho công tác bồi thường, hỗ trợ được thực hiện hợp lý và đạt hiệu quả cao hơn Chẳng hạn như: Quyết định 143/Qđ-UB sửa đổi bổ sung một số vấn đề về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của UBND Thành phố Hồ Chí Minh ngày 15/08/2007; Quyết định số 80/2005/Qđ-UB của UBND thành phố Hà Nội… Do đã vận dụng các chính sách bồi thường, hỗ trợ thỏa đáng nên việc thu hồi đất tiến hành bình thường, mặc dù vẫn còn những khiếu nại nhưng con số này ít và không gây trở ngại đáng kể trong quá trình thực hiện

Thứ sáu, nhận thức về tầm quan trọng, ý nghĩa nhân văn cũng như tính chất

phức tạp của vấn đề thu hồi đất của các nhà quản lý, hoạch định chính sách, của chính quyền địa phương được nâng lên Chính phủ đã có nhiều nỗ lực để tạo điều kiện vật chất và kỹ thuật trong việc bồi thường, hỗ trợ, đảm bảo quyền lợi thiết thực nhất cho nhân dân

đội ngũ cán bộ làm công tác bồi thường, hỗ trợ có năng lực và có nhiều kinh nghiệm ngày càng đông đảo; sự chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn của công tác bồi thường, hỗ trợ giữa các bộ, ban, ngành có các dự án đầu tư ngày càng được mở rộng

và có hiệu quả

Nhờ những cải thiện về quy định pháp luật về phương pháp tổ chức, về năng lực cán bộ thực thi GPMB, tiến độ GPMB trong các dự án đầu tư gần đây đã được rút ngắn hơn so với các dự án cũ, góp phần giảm bớt tác động tiêu cực đối với người dân cũng như đối với dự án Việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ đã giúp cho đất nước ta xây dựng cơ sở vật chất, phát triển kết cấu hạ tầng, xây dựng khu chế xuất, khu công nghiệp, khu công nghệ cao, các dự án trọng điểm của Nhà nước, cũng như góp phần chuyển đổi cơ cấu nền kinh tế, ổn định đời sống sản xuất cho người có đất bị thu hồi

1.3.3 Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài ở trong nước và ở trên địa bàn tỉnh Quảng Bình

Trong công tác tổ chức thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất, UBND các địa phương trong cả nước đã quan tâm chỉ đạo và tích cực điều hành việc thực hiện chính sách tại địa phương, như: Ban hành quy định

cụ thể, chi tiết hơn về các đối tượng được bồi thường, hỗ trợ; quy định rõ giá bồi thường đất, tài sản, cây trồng, các mức hỗ trợ và việc bố trí tái định cư đối với các trường hợp đang sử dụng đất phù hợp với điều kiện thực tế ở địa phương; đồng thời quy định và phân định rõ trách nhiệm các cơ quan tham mưu (Sở, ban, ngành), các đơn

vị, tổ chức có liên quan trong việc tổ chức thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư Từ đó bảo đảm việc áp dụng chính sách và tổ chức thực hiện chính sách được thuận lợi, giải quyết đúng quyền lợi của người bị thu hồi đất theo quy định trong chính sách, hạn chế được việc khiếu nại của các hộ gia đình, cá nhân bị thu hồi đất, góp phần nâng cao tính khả thi của chính sách trong thực tế

Việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đã giúp cho đất nước

ta xây dựng cơ sở vật chất, phát triển kết cấu hạ tầng, xây dựng khu chế xuất, khu công nghiệp, khu công nghệ cao, các dự án trọng điểm của nhà nước, cũng như góp phần chuyển đổi cơ cấu nền kinh tế, ổn định đời sống sản xuất cho người có đất bị thu hồi Tuy nhiên, bên cạnh những thành công đó chúng ta cũng còn những tồn tại, vướng mắc khi tiến hành bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, trong đó đặc biệt là vấn

đề giá đền bù, thực hiện công tác tái định cư còn nhiều bất cập, chính sách tạo việc làm cho người có đất bị thu hồi chưa thực sự phát huy hiệu quả, chính vì vậy những

đề tài liên quan đến bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được nhiều tác giả trong nước

cũng như địa phương Quảng Bình tập trung nghiên cứu khá cụ thể

a) Đề tài thứ nhất “Đánh giá thực trạng công tác thu hồi đất, giải phóng mặt bằng của một số dự án trên địa bàn thị xã Từ Sơn - tỉnh Bắc Ninh”, luận văn thạc sỹ của tác giả Nguyễn Thị Minh Tâm

Đề tài nghiên cứu và đi đến một số kết luận sau:

Công tác bồi thường, GPMB trên địa bàn thị xã Từ Sơn còn chậm, hầu hết các

dự án đều chia làm nhiều đợt;

Các dự án đều áp dụng thu hồi đất theo Nghị định số 84/2007/NĐ-CP ngày 25/5/2007 và Nghị định số 69/2009/NĐ-CP ngày 13/8/2009;

Cơ cấu lao động thay đổi theo hướng giảm tỷ lệ lao động nông nghiệp, tăng tỷ

lệ lao động phi nông nghiệp Tuy nhiên công tác đào tạo nghề, giải quyết việc làm chưa được chú trọng dẫn đến người lao động nguy cơ mất việc làm;

Người dân có sự thay đổi trong lối sống theo hướng tích cực, văn minh hiện đại hơn, phù hợp với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

b) Đề tài thứ hai “Ảnh hưởng của việc thu hồi đất đến sinh kế người dân ở một

số dự án tại thành phố Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình”, luận văn thạc sỹ của tác giả Đỗ Xuân Phương

Đề tài nghiên cứu, đề cập đến những nội dung sau:

Thực trạng chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện tại 05 dự án nghiên cứu trên địa bàn thành phố Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình

Đưa ra những thuận lợi, khó khăn trong quá trình thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

Phân tích những tác động của quá trình thu hồi đất đến sinh kế của người dân

Đề xuất giải pháp hoàn thiện nội dung và triển khai thực hiện chính sách bồi thường và hỗ trợ người dân bị thu hồi đất ở các dự án trên địa bàn thành phố Đồng Hới Một số giải pháp hoàn thiện Luật đất đai 2003 về chính sách BT, HT trong thu hồi đất

Trên cơ sở đó, đề tài đã đi đến những kết luận sau:

Nhà nước đã có nhiều đổi mới về chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo hướng ngày càng có lợi cho người bị thu hồi đất, nhưng thực tế vẫn có nhiều vấn đề vướng mắc cần giải quyết

Sau thu hồi đất, lao động có sự chuyển dịch theo hướng tích cực Tuy nhiên, tỷ

lệ lao động tự do cũng tăng cao, tiềm ẩn nguy cơ thất nghiệp, lao động là công nhân được tuyển dụng làm việc trong các dự án chưa đáp ứng được sự kỳ vọng của người dân như chủ đầu tư cam kết

Việc xây dựng các khu đô thị đã tạo cho bộ mặt nông thôn được cải thiện đáng

kể, nhiều hộ dân sau thu hồi đất đã có thu nhập cao hơn trước khi thu hồi đất, nhà cửa được sửa sang, xây dựng khang trang hơn, tài sản của các hộ gia đình cũng được mua sắm nhiều hơn, người dân cũng được hưởng lợi nhiều hơn từ các công trình cơ sở hạ tấng mới được đầu tư xây dựng

Một số hộ dân giảm thu nhập khi bị thu hồi đất, do lao động chưa tìm kiếm được việc làm ổn định, nhiều người dân lo lắng về cuộc sống lâu dài vì thu nhập bấp bênh Cần có những giải pháp để triển khai thực hiện một cách đồng bộ, nhằm phát huy những ảnh hưởng tích cực và hạn chế tối đa những ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống của người dân có đất bị thu hồi

c) Đề tài thứ ba “Đánh giá công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư của một

số dự án trên địa bàn thành phố Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình”, luận văn thạc sỹ của tác giả Nguyễn Hải Nguyên

Đề tài đi đến kết luận sau: UBND tỉnh Quảng Bình đã ban hành kịp thời các văn bản quy định, hướng dẫn về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư trên địa bàn Nội dung văn bản cơ bản phù hợp với quy định của pháp luật về đất đai và có sự điều chỉnh phù hợp với từng thời điểm và tình hình thực tế của địa phương Tuy nhiên, bên cạnh đó vẫn còn một số bất cập như chưa có quy định về chính sách bồi hỗ trợ Giá đất

do UBND tỉnh ban hành thấp so với giá chuyển nhượng thực tế tại thành phố Đồng

Hới, tạo ra mức chênh lệch làm cho người dân cảm thấy bị thiệt thòi, đòi tăng tiền bồi thường, không bàn giao mặt bằng theo kế hoạch, làm ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện

dự án Hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp khi Nhà nước thu hồi đất chủ yếu là bằng tiền

và chi trả trực tiếp cho người dân Công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về đất đai, chính sách bồi thường, GPMB còn chưa thường xuyên, đồng bộ, công tác đào tạo nghề, giải quyết việc làm chưa được quan tâm đúng mức

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG

VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài, là các dự án có thu hồi đất của người dân và các cụm dân cư, các hộ dân chịu ảnh hưởng, chịu tác động khi nhà nước thu hồi đất

2.2 Phạm vi nghiên cứu

2.2.1 Phạm vi không gian

Đề tài tập trung đánh giá công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất và thu thập phân tích ý kiến phản hồi của người dân có đất bị thu hồi đối với 2 dự án trên địa bàn thành phố Đồng Hới, đó là:

+ Dự án xây dựng khu nhà ở thương mại Đức Ninh Đông;

+ Dự án xây dựng Hạ tầng kỹ thuật khu dân cư phía Bắc đường Trần Hưng Đạo, phường Đồng Phú, thành phố Đồng Hới

2.2.2 Phạm vi thời gian

Các số liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, thực trạng công tác giải phóng mặt bằng, hỗ trợ, tái định cư ở thành phố Đồng Hới được thu thập, đánh giá đến hiện trạng năm 2016

2.3 Nội dung nghiên cứu

Để đạt được các mục tiêu nghiên cứu đề tài tiến hành nghiên cứu các nội dung sau đây:

- Khái quát điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và tình hình quản lý nhà nước về đất đai của thành phố Đồng Hới

- Đánh giá tình hình thực hiện bồi thường, hỗ trợ, bố trí tái định cư khi nhà nước thu hồi đất tại 2 dự án nghiên cứu

- Đề xuất các giải pháp để nâng cao hiệu quả việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và trí tái định cư

2.4 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu đề tài, tôi đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau:

2.4.1 Phương pháp chọn điểm nghiên cứu

Các địa điểm nghiên cứu sẽ được xác định ở khu dân cư mới và dự án mở mang

hệ thống đường xá thuộc thành phố Đồng Hới Các điểm nghiên cứu được chọn đáp ứng được các yêu cầu nghiên cứu của đề tài gồm:

- Khu vực được chọn có tính nhạy cảm trong công tác thu hồi đất trong những năm gần đây;

- Khu vực nghiên cứu có vị trí kinh tế quan trọng mang tính trọng điểm cho phát triển kinh tế, xã hội ở vùng nghiên cứu;

2.4.2 Phương pháp điều tra thu thập số liệu

a) Điều tra thu thập số liệu sơ cấp

- Phương pháp điều tra, phỏng vấn: Điều tra khảo sát thực địa về tình hình thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ tái định cư của các dự án bằng việc tiến hành phỏng vấn thông qua bảng câu hỏi điều tra thực địa nhằm thu thập thông tin từ người dân bị thu hồi đất một cách thực tế

- Các hộ dân này thuộc các trường hợp: trong quá trình Nhà nước THĐ và sau khi Nhà nước THĐ Đối với các trường hợp trong quá trình THĐ, bảng hỏi được phân

bố trên địa bàn đô thị và nông thôn Đối với các hộ có đã bàn giao đất xong, đề tài khảo sát trên các khu tái định cư tập trung và các trường hợp tái định cư tại chỗ ngay phần sau thửa đất cũ Ngoài ra, đề tài còn khảo sát trên một số hộ dân thuộc các đối tượng không chịu giao đất để tìm hiểu tâm tư, nguyện vọng của các trường hợp đặc biệt này

Trong quá trình khảo sát, cùng với các ý kiến chung, đa số, đè tài cũng lưu ý những hộ dân có ý kiến đặc thù để tổng hợp thành những yếu tố đặc trưng của từng dự

án

Vì số lượng hộ dân bị ảnh hưởng trong 2 dự án nghiên cứu là khá hạn chế bởi vậy đề tài đả tiến hành điều tra bảng hỏi trên tất cả các hộ đân bị ảnh hưởng, số hộ dân được điều tra là 32 hộ

b) Điều tra thu thập số liệu thứ cấp

Thu thập tại các nguồn số liệu chính thức từ các cơ quan phòng ban (Phòng Tài nguyên và Môi trường, Phòng Tài chính - Kế hoạch, Phòng Kinh tế, Phòng Quản lý đô thị, Ban quản lý dự án, Trung tâm phát triển quỹ đất, Ban bồi thường giải phóng mặt bằng, ) ở vùng dự án liên quan đến các xã, phường có đất bị thu hồi

2.4.3 Phương pháp thống kê mô tả

Đây là phương pháp sử dụng các phần mềm Excel để tổng hợp, xử lý số liệu thu thập được qua đó thiết lập các bảng biểu, biểu đồ để phân tích sự ảnh hưởng, trên cơ

sở đó đề đánh giá và đề xuất các hướng giải quyết

2.4.4 Phương pháp tham vấn chuyên gia

Tiến hành tham khảo ý kiến các chuyên gia, các cán bộ lãnh đạo, các cán bộ quản lý dự án bảo đảm có sự trao đổi thông tin giữa người có đất bị thu hồi và phía cán

bộ Nhà nước từ đó đưa ra các nhận xét đánh giá về công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trên địa bàn thành phố Đồng Hới

2.4.5 Phương pháp minh họa bằng biểu đồ và hình ảnh:

Minh họa bằng các biểu đồ và hình ảnh liên quan đến đề tài nghiên cứu để làm cho đề tài nghiên cứu sinh động hơn

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

3.1 Khái quát về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của thành phố Đồng Hới

3.1.1 Điều kiện tự nhiên

a) Vị trí địa lý

Thành phố Đồng Hới là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa xã hội của tỉnh Quảng Bình, có đầu mối giao lưu quan trọng, có vai trò là động lực phát triển kinh tế của cả tỉnh, có lợi thế về vị trí, tiềm năng phát triển công nghiệp, khai thác chế biến thủy sản, thương mại và dịch vụ du lịch

Tổng diện tích tự nhiên của Thành phố là 15.570,56 ha (chiếm 1,93 % diện tích toàn tỉnh) Tọa độ địa lý nằm trong khoảng từ 17021’59” đến 17031’53” vĩ độ Bắc và

từ 106029’26” đến 106041’08” kinh độ Đông

+ Phía Bắc và Tây - Tây Bắc giáp huyện Bố Trạch;

+ Phía Nam và Tây Nam giáp huyện Quảng Ninh;

+ Phía Đông giáp biển Đông với chiều dài 15,7 km

Hình 3.1 Sơ đồ hành chính thành phố Đồng Hới

Với vị trí nằm dọc bờ biển, ở vị trí trung độ của Tỉnh, trên các trục giao thông quan trọng xuyên quốc gia gồm Quốc lộ 1A, đường Hồ Chí Minh, đường sắt Bắc - Nam, đường biển, đường hàng không, cách khu du lịch di sản thiên nhiên thế giới vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng khoảng 50 km, cách khu Kinh tế Hòn La 60 km

và cửa khẩu quốc tế Cha Lo 180 km, đã tạo cho Đồng Hới nhiều điều kiện thuận lợi trong việc mở rộng mối quan hệ giao lưu kinh tế - văn hóa - xã hội với các tỉnh, thành phố trong cả nước, tiếp thu nhanh các tiến bộ khoa học kỹ thuật, thúc đẩy phát triển nền kinh tế theo hướng sản xuất hàng hóa phong phú, đa dạng với các ngành mũi nhọn, theo những thế mạnh đặc thù [25]

b) Địa hình

Nằm về phía Đông của dãy Trường Sơn, địa hình Thành phố có đặc thù nghiêng dần từ Tây sang Đông, với đại bộ phận lãnh thổ là vùng đồng bằng và vùng cát ven biển, cụ thể chia thành các khu vực sau:

- Vùng gò đồi phía Tây: chiếm 15% diện tích tự nhiên với các dãy đồi lượn sóng vắt ngang từ Bắc xuống Nam tại khu vực phía Tây Thành phố trên địa bàn các xã phường Đồng Sơn, Nghĩa Ninh, Thuận Đức với cao độ trung bình từ 12 - 15 m, độ dốc trung bình 7 - 10%

- Vùng bán sơn địa xen kẽ đồng bằng: chiếm 37% diện tích tự nhiên với cao độ trung bình từ 5 - 10 m (nơi cao nhất 18 m và thấp nhất là 2,5 m), độ dốc trung bình từ

5 - 10% Đây là vùng sản xuất lương thực hoa màu, đặc biệt là vành đai rau xanh phục

vụ cho Thành phố

- Vùng đồng bằng: chiếm khoảng 38% diện tích tự nhiên, thuộc khu vực trung tâm trên địa bàn các phường xã: Đồng Phú, Đồng Mỹ, Hải Đình, Phú Hải, Đức Ninh Đông, Đức Ninh, Nam Lý, Bắc Lý

- Vùng cát ven biển: nằm về phía Đông Thành phố, chiếm khoảng 10% diện tích tự nhiên, địa hình gồm các dải đồi cát nối liền chạy song song bờ biển [25]

c) Khí hậu

Đồng Hới nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa và chịu ảnh hưởng của khí hậu đại dương Tính chất khí hậu chuyển tiếp giữa miền Bắc và miền Nam, với đặc trưng khí hậu nhiệt đới điển hình ở phía Nam và có mùa đông lạnh ở miền Bắc với hai mùa

rõ rệt trong năm: mùa khô và mùa mưa

- Nhiệt độ trung bình năm là là 24,40C, nhiệt độ thấp nhất (tháng 12, tháng 01) khoảng 7,8 - 9,40C, nhiệt độ cao nhất (tháng 6, tháng 7) khoảng 40,1 - 40,60C Tổng tích nhiệt đạt trị số 8.600 - 9.0000C; biên độ nhiệt chênh lệch ngày đêm từ 5 - 80C; số giờ nắng trung bình trong ngày là 5,9 giờ

- Lượng mưa trung bình hằng năm từ 1.300 - 1.400 mm, phân bố không đều giữa các tháng trong năm Mùa mưa tập trung từ tháng 9 đến tháng 11, chiếm 75 - 80% tổng lượng mưa cả năm, nên thường gây ngập lụt trên diện rộng Mùa khô từ tháng 12 đến tháng 8 năm sau, lượng mưa ít, trùng với mùa khô hanh nắng gắt, gắn với gió Tây Nam khô nóng, lượng bốc hơi lớn gây nên hiện tượng thời tiết cực đoan khô hạn ảnh hưởng lớn đến sản xuất và đời sống

- Độ ẩm không khí trung bình hàng năm khá cao từ 82 - 84%, ngay trong những tháng khô hạn nhất của mùa hè, độ ẩm trung bình tháng vẫn đạt trên 70% (riêng những ngày có gió phơn Tây Nam khô nóng, độ ẩm xuống thấp dưới 60%) [25]

d) Thủy văn

Vùng Thành phố thuộc lưu vực sông Nhật Lệ, một trong 5 con sông chính của tỉnh Quảng Bình Sông Nhật Lệ do hai nhánh của hệ thống sông Đại Giang và Kiến Giang hợp thành đổ ra biển Đông qua giữa lòng Thành phố, tạo ra cảnh quan môi trường đẹp Ngoài ra còn có các sông Mỹ Cương là một nhánh nhỏ đổ ra sông Lệ Kỳ, sông Lệ Kỳ là một nhánh nhỏ đổ ra sông Nhật Lệ và sông Cầu Rào là những sông ngắn nhỏ nhưng đóng vai trò quan trọng trong việc tiêu thoát nước của Thành phố Nhìn chung hệ thống sông ngòi trên địa bàn Thành phố có đặc điểm chung chiều dài ngắn, dốc, tốc độ dòng chảy lớn Sự phân bố dòng chảy theo mùa rõ rệt, chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của mưa lũ ở thượng nguồn và chế độ thủy triều ở cửa sông [25]