Thực trạng vốn oda từ nhật bản trong nông nghiệp tại việt nam giai đoạn 2010 2018

THỰC TRẠNG NGUỒN VỐN HỖ TRỢ PHÁT TRIỂN CHÍNH THỨC CỦA NHẬT BẢN TRONG LĨNH VỰC NÔNG NGHIỆP TẠI VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN 2010-2018 .... Dự án Khôi phục các hồ chứa nước quy mô nhỏ tại tỉnh

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ KHOA KINH TẾ VÀ KINH DOANH QUỐC TẾ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

THỰC TRẠNG VỐN ODA CỦA NHẬT BẢN TRONG LĨNH VỰC

NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM (2010-2018)

GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN: TS NGUYỄN TIẾN MINH

SINH VIÊN THỰC HIỆN: PHẠM DIỄM THỦY TIÊN LỚP: QH2016 E KTQT

HỆ: CLC

Hà Nội – Tháng 11 năm 2020

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ KHOA KINH TẾ VÀ KINH DOANH QUỐC TẾ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

THỰC TRẠNG VỐN ODA CỦA NHẬT BẢN TRONG LĨNH VỰC

NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM (2010-2018)

GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN: TS NGUYỄN TIẾN MINH GIÁO VIÊN PHẢN BIỆN:

SINH VIÊN THỰC HIỆN: PHẠM DIỄM THỦY TIÊN LỚP: QH2016 E KTQT

HỆ: CLC

Hà Nội – Tháng 11 năm 2020

Mục lục

Danh mục các ký hiệu, chữ viết tắt 4

MỞ ĐẦU 5

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ NGUỒN VỐN HỖ TRỢ PHÁT TRIỂN CHÍNH THỨC (ODA) TRONG NÔNG NGHIỆP TẠI VIỆT NAM 10

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu: 10

1.2 Cơ sở lý luận chung về ODA: 12

1.2.1 Nguồn gốc ra đời: 12

1.3 Khái niệm ODA: 13

1.3.1 Phân loại: 14

1.3.2 Đặc điểm của ODA: 16

1.3.3 Vai trò của ODA: 18

1.4 Vai trò của ODA trong nông nghiệp: 20

1.4.1 ODA góp phần công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn 20

1.4.2 ODA tác động tới đổi mới tư duy và phương thức sản xuất, chế biến nông sản theo hướng thị trường 21

1.4.3 ODA góp phần thực hiện chiến lược tăng trưởng toàn diện và xóa đói giảm nghèo của Chính phủ 21

1.4.4 ODA góp phần phòng chống và giảm thiểu thiệt hại thiên tai, thích ứng với biến đổi khí hậu 22

1.4.5 ODA góp phần nâng cao năng lực quản lý và chuyên môn 23

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG NGUỒN VỐN HỖ TRỢ PHÁT TRIỂN CHÍNH THỨC CỦA NHẬT BẢN TRONG LĨNH VỰC NÔNG NGHIỆP TẠI VIỆT NAM

TRONG GIAI ĐOẠN 2010-2018 24

2.1 Thực trạng cam kết và giải ngân ODA của Nhật Bản trong nông nghiệp tại Việt Nam (2010 – 2018): 24

2.1.1 Tình hình cam kết ODA: 24

2.1.2 Tình hình giải ngân ODA: 28

2.2 Các ngành, lĩnh vực cụ thể: 29

2.3 Kênh chuyển giao ODA: 31

2.4 Loại hình tài trợ: 32

2.5 Một số dự án tiêu biểu: 33

2.5.1 Dự án nâng cấp hệ thống thủy lợi Bắc Nghệ An (2013-2020): 33

2.5.2 Dự án Quản lý nước Bến Tre (2017-2024): 36

2.5.3 Dự án Khôi phục các hồ chứa nước quy mô nhỏ tại tỉnh Quảng Ngãi (2010-2012):……… 38

CHƯƠNG 3: NHỮNG THÁCH THỨC NHẬT BẢN VÀ VIỆT NAM GẶP PHẢI TRONG QUÁ TRÌNH THU HÚT VÀ SỬ DỤNG NGUỒN VỐN ODA TRONG LĨNH VỰC NÔNG NGHIỆP VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỀ XUẤT 40

3.1 Các khó khăn mà Việt Nam và Nhật Bản đang gặp phải trong quá trình đầu tư, thu hút và sử dụng nguồn vốn ODA: 40

3.1.1 Vướng mắc về các thủ tục pháp lý: 40

3.1.2 Tình trạng thiếu vốn đối ứng: 41

3.1.3 Công tác đền bù giải phóng mặt bằng chậm trễ: 41

3.1.4 Giải ngân ODA chậm: 41

3.1.5 Công tác thiết kế gặp nhiều vấn đề: 42

3.1.6 Năng lực quản lý dự án của cơ quan chủ quản còn hạn chế: 43

3.2 Các giải pháp nhằm khắc phục các khó khăn mà Việt Nam và Nhật Bản đang gặp phải trong quá trình đầu tư, thu hút và sử dụng nguồn vốn ODA 43

3.2.1 Nhóm giải pháp nhằm tháo gỡ vướng mắc về thủ tục pháp lý: 43

3.2.1.1 Hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật liên quan: 43

3.2.1.2 Hài hòa hóa quy trình và thủ tục giữa Nhật Bản và Việt Nam: 44

3.2.1.3 Đẩy nhanh quá trình thẩm định, phê duyệt các chương trình, dự án ODA trong nông nghiệp, nông thôn 45

3.2.2 Nhóm giải pháp khắc phục tình trạng thiếu vốn đối ứng: 46

3.2.3 Nhóm giải pháp khắc phục tính trạng đền bù giải phóng mặt bằng chậm trễ:…… ……… 47

3.2.4 Nhóm giải pháp nhằm đẩy nhanh tốc độ giải ngân: 47

3.2.5 Nhóm giải pháp tối ưu quy trình thiết kế: 48

3.2.6 Nhóm giải pháp nâng cao năng lực quản lý dự án của cơ quan chủ quản: 49

KẾT LUẬN 50

TÀI LIỆU THAM KHẢO 51

Danh mục các ký hiệu, chữ viết tắt

GDP Tổng sản phẩm quốc nội

CPO Ban quản lý trung ương các dự án thủy

lợi

FDI đầu tư trực tiếp nước ngoài

GACE Viện trợ không hoàn lại để Trao quyền

cho Cộng đồng IDA Tổ chức Phát triển Quốc tế

JBIC Ngân hàng Hợp tác Quốc tế Nhật Bản JICA Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản NN&PTNT Nông nghiệp và Phát triển nông thôn

ODA Nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức OECD Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế OEEC Tổ chức Hợp tác Kinh tế châu Âu

QLDA Quản lý dự án

UNDP Chương trình phát triển Liên hiệp quốc UNICEF Quĩ nhi đồng Liên Hiệp quốc

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài:

Kể từ sau Đổi mới (1986), ngành nông nghiệp Việt Nam đã đạt được những thành tựu to lớn và đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế xã hội của đất nước Nông nghiệp phát triển đã đảm bảo vững chắc an ninh lương thực quốc gia, tạo việc làm và thu nhập cho 70% dân cư, là nhân tố quyết định xóa đói giảm nghèo, góp phần phát triển kinh tế đất nước Bất chấp những khó khăn về thị trường, thiên tai và dịch bệnh, nông nghiệp luôn duy trì tăng trưởng ở mức tương đối khá Sản xuất nông nghiệp đã có sự tăng trưởng khá toàn diện theo hướng sản xuất hàng hóa, bước đầu

đã hình thành một nền sản xuất hàng hóa, nhiều vùng chuyên canh đã được xác lập Nhiều mặt hàng nông sản của Việt Nam đã được thị trường thế giới biết đến và khẳng định vị thế, từ những nông sản đã sớm có chỗ đứng trên thị trường quốc tế như gạo,

cà phê đến những nông sản mới như vải, xoài Mặc dù tỷ lệ đóng góp của nông nghiệp trong cơ cấu GDP có xu hướng giảm, nhường chỗ cho công nghiệp và dịch vụ nhưng cho đến năm 2018, nông-lâm-thủy sản vẫn đóng góp khoảng 15% GDP quốc gia Khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản đạt mức tăng trưởng cao nhất trong 7 năm qua (2012-2018), khẳng định chuyển đổi cơ cấu ngành đã phát huy hiệu quả, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản Cơ cấu cây trồng được chuyển dịch theo hướng tích cực, giống lúa mới chất lượng cao đang dần thay thế giống lúa truyền thống, phát triển mô hình theo tiêu chuẩn VietGap cho giá trị kinh tế cao Đặc biệt, khối lượng và giá trị sản phẩm do nông nghiệp làm ra không ngừng tăng lên, nhờ đó nông nghiệp đã góp phần quan trọng vào ổn định và đảm bảo an ninh lương thực quốc gia Ngoài ra, nông nghiệp còn là khu vực tạo việc làm cho phần lớn lực lượng lao động xã hội, đặc biệt là ở những vùng nông thôn Hơn nữa, nông nghiệp còn là bệ đỡ cho nền kinh tế trong những năm kinh tế đất nước gặp khó khăn do ảnh hưởng của khủng hoảng kinh tế thế giới, nhờ đó giúp giảm nhẹ các ảnh hưởng tiêu cực của khủng hoảng kinh tế tới nền kinh tế cả nước [10]

Để đạt được những thành công trên, bên cạnh việc khai thác hiệu quả nguồn lực tích lũy trong nước cũng và huy động vốn từ nhân dân, việc tiếp nhận hỗ trợ từ bên ngoài bao gồm đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) cũng đóng một vai trò quan trọng Nguồn vốn ODA trong nông nghiệp được tập trung vào phát triển nông nghiệp bền vững như xây dựng, nâng cấp, sửa chữa các công trình thủy lợi, giao thông nông thôn, cảng cá, chợ đầu mối, hệ thống cung cấp nước sạch nông thôn, hoàn thiện thể chế Các dự án có phạm vi hoạt động tại 63 tỉnh thành trên cả nước và đa dạng về lĩnh vực Đồng thời, nguồn vốn này còn góp phần nâng cấp cơ sở hạ tầng nông thôn, nâng cao năng lực cho đội ngũ cán

bộ nông nghiệp tại các địa phương, nâng cao trình độ sản xuất cho nông dân, hình thành các vùng chuyên canh phục vụ xuất khẩu… đưa nước ta từ một nước thiếu lương thực trở thành nước bảo đảm vững chắc về an ninh lương thực và là một nước xuất khẩu nông sản sang nhiều thị trường khó tính Nhờ có nguồn vốn này, đã có gần 5.000 km đường giao thông nông thôn được đầu tư nâng cấp, tạo điều kiện cho hoạt động đi lại, sản xuất thuận lợi hơn; trên 700km kênh mương cùng các công trình hồ đập thủy lợi, 22 trạm bơm được cải tạo bảo đảm tưới tiêu cho khoảng 100 nghìn ha cây trồng; gần 100 km đê biển, đê sông được kè, nâng cấp, cải tạo; 21 cảng cá, bến cảng và gần 50 vùng nuôi được nâng cấp cơ sở hạ tầng; Bên cạnh đó, có gần 600 chợ nông thôn và chợ an toàn thực phẩm được cải tạo và nâng cấp tại 18 tỉnh, thành phố với 25 nghìn tiểu thương được hưởng lợi Gần 30 viện, trường đại học thuộc ngành NN&PTNT được đầu tư nâng cấp hạ tầng, trang thiết bị Hàng chục nghìn cán bộ ngành nông nghiệp được tập huấn, đào tạo nâng cao năng lực [1]

Trong số các nhà nước tài trợ ODA cho Việt Nam thì Nhật Bản là quốc gia có đóng gớp lớn với ngành nông nghiệp Việt Nam theo hướng song phương cùng phát triển Từ năm 2010 đến năm 2018, Nhật Bản đã có nhiều chương trình viện trợ chính thức cho nông nghiệp Việt Nam dưới nhiều hình thức với số vốn trung bình mỗi năm trên 50 triệu USD Số vốn ODA này đã và đang đóng góp một phần không nhỏ trong phát triển nông nghiệp và cải thiện đời sống nông thôn Việt Nam Tuy nhiên, trong quá trình viện trợ ODA, cả Nhật Bản và Việt Nam đều không tránh khỏi những khó

khăn trở ngại Chẳng hạn như năng lực hấp thu viện trợ chưa cao, tiến độ thực hiện

và giải ngân vốn ODA còn chậm so với kế hoạch, thủ tục trong nước vẫn còn phức tạp, khác biệt với quy định của các nhà tài trợ quốc tế,… Mặt khác, từ khi Việt Nam trở thành quốc gia có mức thu nhập trung bình, nguồn vốn ODA với Việt Nam sẽ thay đổi cả về số lượng và tính chất tài trợ Để tiếp tục thu hút và sử dụng có hiệu quả nguồn ODA từ Nhật Bản đáp ứng nhu cầu đầu tư phát triển nông nghiệp, nông thôn trong những năm tới, vấn đề cần thiết là phải đánh giá đúng thực trạng thu hút và sử dụng ODA trong lĩnh vực này để có các giải pháp cụ thể, phù hợp Vì vậy, đề tài

“Thực trạng vốn ODA từ Nhật Bản trong nông nghiệp tại Việt Nam giai đoạn 2018” sẽ phân tích thực trạng nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) từ Nhật

2010-Bản trong lĩnh vực nông nghiệp tại Việt Nam trong giai đoạn 2010 – 2018, từ đó đề xuất một số giải pháp thu hút vốn ODA từ Nhật Bản vào lĩnh vực này

2 Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu:

2.1 Mục tiêu nghiên cứu:

Phân tích thực trạng thu hút và sử dụng vốn ODA của Nhật Bản trong lĩnh vực nông nghiệp Việt Nam, từ đó đề xuất một số giải pháp để khắc phục các khó khăn mà hai nước đang gặp phải trong quá trình tài trợ và tiếp nhận ODA

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Hệ thống hóa những vấn đề lý luận liên quan đến ODA

- Phân tích và đánh giá thực trạng thu hút và sử dụng vốn ODA từ Nhật Bản vào lĩnh vực nông nghiệp Việt Nam từ năm 2010 đến năm 2018

- Đề xuất một số giải pháp, khuyến nghị để tháo gỡ các khó khăn trong việc thu hút và sử dụng ODA của Nhật Bản vào lĩnh vực nông nghiệp Việt Nam

2.3 Câu hỏi nghiên cứu:

- Tình hình cam kết và giải ngân vốn ODA của Nhật Bản vào lĩnh vực nông nghiệp Việt Nam trong giai đoạn 2010 – 2018 diễn ra như thế nào?

- Vốn ODA của Nhật Bản vào lĩnh vực nông nghiệp Việt Nam trong giai đoạn

2010 – 2018 phân bổ theo những kênh chuyển giao và loại hình tài trợ nào? Những ngành nào trong lĩnh vực nông nghiệp nhận được nhiều vốn ODA?

- Nhật Bản và Việt Nam đang gặp phải những khó khăn gì trong quá trình thu hút và sử dụng vốn ODA trong lĩnh vực nông nghiệp? Có thể giải quyết những khó khăn này bằng các giải pháp nào?

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

3.1 Đối tượng nghiên cứu:

Nguồn vốn ODA của Nhật Bản trong lĩnh vực nông nghiệp ở Việt Nam: tình hình cam kết và giải ngân, kênh chuyển giao chủ yếu, các ngành trực thuộc, loại hình tài trợ được sử dụng, những khó khăn mà hai bên đang gặp phải trong quá trình thu hút và sử dụng vốn ODA trong lĩnh vực nông nghiệp Từ đó, luận văn sẽ đề xuất một

số giải pháp giải quyết những khó khăn này

3.2 Phạm vi nghiên cứu:

Phạm vi nghiên cứu là nguồn vốn ODA của Nhật Bản trong lĩnh vực nông nghiệp ở Việt Nam trong giai đoạn 2010 - 2018

4 Phương pháp nghiên cứu:

Luận văn lấy cơ sở dữ liệu chính từ Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) và sử dụng ba phương pháp nghiên cứu chính:

- Phương pháp phân tích và tổng hợp được sử dụng chủ yếu trong cả ba phần: Tổng hợp cơ sở lý luận về ODA nói chung và ODA trong nông nghiệp tại Việt Nam nói riêng; Tổng hợp số liệu về nguồn vốn cam kết và giải ngân ODA của Nhật Bản vào lĩnh vực nông nghiệp Việt Nam theo ngành, theo kênh tài trợ, theo khu vực tài trợ; Phân tích xu hướng thay đổi, tình hình cam kết và giải ngân; Tổng hợp các khó khăn mà hai phía gặp phải trong quá trình thu hút và

sử dụng vốn ODA trong nông nghiệp tại Việt Nam; Phân tích các giải pháp đề xuất

- Phương pháp so sánh: so sánh số vốn cam kết giữa Nhật Bản và các nhà tài trợ khácc, các ngành, các kênh tài trợ và các khu vực tài trợ; so sánh số vốn cam kết với số vốn giải ngân để tính ra tỷ lệ giải ngân

- Phương pháp thống kê: thống kê số liệu từ OECD về vốn cam kết và giải ngân, vốn vay ưu đãi và viện trợ không hoàn lại của Nhật Bản, các kênh tài trợ, khu vực tài trợ trong giai đoạn 2010-2018

5 Kết cấu của đề tài:

Ngoài phần mở đầu, kết luận chung và phần phụ lục, bài luận văn gồm ba

chương:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận chung về nguồn

vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) trong nông nghiệp tại Việt Nam

Chương 2 Thực trạng nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức của Nhật Bản

trong lĩnh vực nông nghiệp tại Việt Nam trong giai đoạn 2010-2018

Chương 3 Những thách thức Nhật Bản và Việt Nam gặp phải trong quá trình

thu hút và sử dụng nguồn vốn ODA trong lĩnh vực nông nghiệp và một số giải pháp đề xuất

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ NGUỒN VỐN HỖ TRỢ PHÁT TRIỂN CHÍNH THỨC (ODA) TRONG NÔNG NGHIỆP TẠI VIỆT NAM

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu:

Các công trình nghiên cứu trong nước:

Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Vũ Hà (2019) với chủ đề “Vốn hỗ trợ phát triển chính thức vào Việt Nam giai đoạn 2010-2017: nhìn từ cơ sở dữ liệu của các nhà tài trợ” Bài viết phân tích thực trạng vốn hỗ trợ chính thức vào Việt Nam từ số

liệu về tình hình thực hiện các dự án ở Việt Nam của các nhà tài trợ, thông qua hệ thống dữ liệu của Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế

Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Ngọc Nga (2019), “Hiệu quả đầu tư công trong lĩnh vực nông nghiệp ở Việt Nam”, nghiên cứu phân tích về thực trạng đầu tư

công trong lĩnh vực nông nghiệp tại VIệt Nam, từ đó rút ra hàm ý chính sách để nâng cao hiệu quả thu hút và sử dụng nguồn vốn này

Bài viết của Trang Phát Triển Mở Việt Nam (2018), “Chuyên đề về viện trợ phát triển ODA tại Việt Nam”, đưa ra cái nhìn tổng quát về vốn hỗ trợ phát triển chính

thức tại Việt Nam: các nhà tài trợ chính, xu hướng phát triển, tình hình giải ngân, các chính sách liên quan,

Nghiên cứu của tác giả Hà Thị Thu (2014), “Thu hút và sử dụng nguồn vốn

hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) vào phát triển nông nghiệp và nông thôn tại Việt Nam: nghiên cứu tại vùng duyên hải miền Trung”, phân tích thực trạng thu hút và sử

dụng nguồn vốn ODA trong nông nghiệp tại duyên hải miền Trung, đồng thời đưa ra các giải pháp để khắc phục khó khăn trong công tác thu hút vốn hỗ trợ và sử dụng nguồn vốn này

Nghiên cứu của tác giả Vũ Thị Kim Oanh (2002), “Những giải pháp chủ yếu nhằm sử dụng có hiệu quả nguồn hỗ trợ phát triển chính thức ODA”, đã phân tích,

đánh giá vai trò của vốn ODA trong chiến lược phát triển kinh tế của các nước đang

và kém phát triển; thực trạng sử dụng vốn ODA tại Việt Nam trong những năm qua,

đề xuất các giải pháp chủ yếu nhằm sử dụng có hiệu quả nguồn vốn ODA tại Việt Nam trong thời gian đến 2010 như: cần có chiến lược thu hút và sử dụng ODA, nhanh chóng xây dựng và hoàn thiện các quy hoạch phát triển lĩnh vực kinh tế đối ngoại, bao gồm quy hoạch ODA, đẩy nhanh tốc độ giải ngân

Nghiên cứu của tác giả Vũ Quỳnh Loan (2015), “Thu hút và sử dụng ODA ở Việt Nam giai đoạn 2010-2015: Thực trạng và giải pháp”, đã tập trung phân tích ,

đánh giá thực trạng thu hút và sử dụng nguồn vốn ODA ở Việt Nam từ năm

2010-2015 Từ đó chỉ ra những thành công, hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế trong thu hút và sử dụng ODA đồng thời đề xuất các giải pháp chủ yếu nhằm tăng cường thu hút, sử dụng vốn ODA từ các nhà tài trợ

Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thùy Linh (2016), “Thu hút và sử dụng oda của Nhật Bản vào phát triển nông nghiệp Việt Nam”, phân tích thực trạng thu hút và

sử dụng nguồn vốn ODA Nhật Bản vào phát triển nông nghiệp Việt Nam, từ đó suy

ra giải pháp tối ưu hóa việc sử dụng nguồn vốn và tăng cường thu hút ODA cho phát triển nông nghiệp Việt Nam

Nghiên cứu của tác giả Lê Thanh Nghĩa (2009), “Nâng cao hiệu quả quản lý

và sử dụng vốn oda tại Việt Nam”, từ thực tiễn quản lý và sử dụng vốn ODA tại Việt

Nam, tìm ra các mặt hạn chế và đưa ra kiến nghị nâng cao hiệu quản lý và sử dụng vốn ODA tại Việt Nam cho giai đoạn hiện tại cũng như giai đoạn tiếp theo

Các công trình nghiên cứu nước ngoài:

Nghiên cứu của nhóm tác giả Nguyễn Trung Thành, Hoàng Thị Hà Giang,

Nguyễn Thị Nga (2012),“Attracting and using ODA in Agriculture, Rural Areas in Viet Nam Hoa Binh Case Study”, phân tích thực trạng thu hút và sử dụng vốn ODA

trong nông nghiệp tại Việt Nam, cụ thể là ở tỉnh Hòa Bình Từ đó đưa ra giải pháp tối

ưu hóa việc sử dụng vốn ODA tại Việt Nam trong lĩnh vực phát triển nông nghiệp, nông thôn và xóa đói giảm nghèo

Nghiên cứu của nhóm tác giả Ozgur Kaya, Ilker Kaya và Lewell Gunter

(2013), “Foreign Aid and the Quest for Poverty Reduction: Is Aid to Agriculture Effective?”, phân tích hiệu quả của viện trợ trong nông nghiệp bằng cách phân chia

tổng số viện trợ thành các nhóm nhỏ và điều tra cụ thể mối quan hệ giữa viện trợ cho ngành nông nghiệp và giảm nghèo

Nghiên cứu của tác giả Dennis D Trinidad (2007), “Japan's ODA at the crossroads: Disbursement patterns of Japan's development assistance to Southeast Asia”, phân tích về xu hướng giải ngân ODA của Nhật Bản với các nước Đông Nam

Á từ sau Chiến tranh lạnh đến năm 2006

Sau khi đọc các nghiên cứu trên, tôi nhận ra rằng các nghiên cứu này đã cung cấp rất nhiều thông tin về cơ sở lý luận, về thực trạng thu hút và sử dụng vốn ODA nói chung và trong ngành nông nghiệp và phát triển nông thôn nói riêng Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu nào chỉ phân tích thực trạng của vốn ODA từ Nhật Bản trong riêng ngành nông nghiệp trong phạm vi thời gian gần đây nhất Do vậy, cần phải có một đề tài phân tích thực trạng của vốn ODA từ Nhật Bản trong nông nghiệp tại Việt Nam, phân tích tình hình cam kết và giải ngân, các loại hình tài trợ, các kênh tài trợ

1.2 Cơ sở lý luận chung về ODA:

1.2.1 Nguồn gốc ra đời:

Sau chiến tranh, các nước Châu Âu, đồng minh chủ chốt của Mỹ chịu tổn thất nặng nề Để giúp các nước này sớm hồi phục kinh tế, năm 1947, Mỹ triển khai kế hoạch Marshall hay còn gọi là kế hoạch phục hưng Châu Âu, viện trợ ồ ạt cho các nước Tây Âu Ngày 16/4/1948, Tổ chức Hợp tác Kinh tế châu Âu (OEEC) được thành lập với sự tham gia của 16 nước châu Âu nhằm khôi phục kinh tế và giám sát phân

bổ viện trợ Năm 1950, Mỹ và Canada tham gia OEEC với tư cách quan sát viên Năm 1960, OEEC được chuyển thành Tổ chức hợp tác kinh tế và phát triển (OECD)

16 nước châu Âu trong OEEC cùng với Mỹ và Canada trở thành những thành viên sáng lập của OECD, đóng góp phần quan trọng nhất trong việc cung cấp ODA song phương và đa phương Các nước này cũng thành lập Uỷ ban Hỗ trợ phát triển (DAC),

với nhiệm vụ yêu cầu, khuyến khích và điều phối viện trợ của các nước OECD đến các nước đang và kém phát triển DAC bắt đầu ghi chép về các dòng vốn hỗ trợ đến các nước đang phát triển từ năm 1961 và đặc biệt chú ý đến phần chính thức và ưu đãi của dòng vốn này, phần mà được gọi là “hỗ trợ phát triển chính thức” (ODA) [5]

1.3 Khái niệm ODA:

Viện trợ phát triển chính thức (ODA) là một thuật ngữ do Ủy ban hỗ trợ phát triển (DAC) của Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) đưa ra để đo lường viện trợ Định nghĩa của ODA được DAC chính thức đưa ra vào năm 1969, và được hoàn thiện hơn vào năm 1972 Từ đó, ODA trở thành thước đo được sử dụng chủ yếu trong tất cả các mục tiêu viện trợ và đánh giá hoạt động viện trợ [17]

Theo Danh sách các thuật ngữ thống kê của OECD, ODA là “dòng tài chính chính thức được phân bổ với mục tiêu chính là thúc đẩy sự phát triển kinh tế và phúc lợi của các nước đang phát triển, và có tính ưu đãi với ít nhất 25% tài trợ (sử dụng

tỷ lệ chiết khấu 10% cố định) Theo quy ước, dòng chảy ODA bao gồm sự đóng góp của các cơ quan chính phủ của nước tài trợ, ở tất cả các cấp, cho các nước đang phát triển (ODA song phương) và cho các tổ chức đa phương Biên lai ODA bao gồm các khoản giải ngân của các nhà tài trợ song phương và các tổ chức đa phương.” [18]

Nói cách khác, ODA cần chứa ba yếu tố: Được thực hiện bởi khu vực chính thức (các cơ quan chính thức, bao gồm chính quyền trung ương và địa phương, hoặc các cơ quan điều hành chính thức khác); Có mục tiêu chính là thúc đẩy phát triển kinh

tế và phúc lợi xã hội; Có các điều khoản tài chính ưu đãi (nếu là khoản vay thì phải

có yếu tố tài trợ ít nhất là 25%)

Định nghĩa này được sử dụng để loại trừ viện trợ phát triển khỏi nhóm hai loại viện trợ khác từ các thành viên của DAC là viện trợ chính thức (OA) và các luồng chính thức khác (OOF) OA là các luồng viện trợ đáp ứng đủ điều kiện để trở thành

Hỗ trợ phát triển chính thức (ODA), trừ việc nước tiếp nhận không nằm trong Phần

II của Danh sách người nhận hỗ trợ phát triển (DAC) của Ủy ban hỗ trợ phát triển OOF bao gồm những giao dịch của khu vực chính thức với các quốc gia trong Danh

sách nhận viện trợ, không đáp ứng đủ điều kiện để trở thành Hỗ trợ phát triển chính thức hoặc Viện trợ chính thức vì mục tiêu chính không phải là phát triển, hoặc vì yếu

tố tài trợ dưới 25%

Khoản 5 Điều 3 Luật Quản lý nợ công 2017 thì quy định: “Vay hỗ trợ phát triển chính thức (vay ODA) là khoản vay nước ngoài có thành tố ưu đãi đạt ít nhất 35% đối với khoản vay có điều kiện ràng buộc liên quan đến mua sắm hàng hóa và dịch vụ theo quy định của nhà tài trợ nước ngoài hoặc ít nhất 25% đối với khoản vay không có điều kiện ràng buộc.” Trong đó, theo Khoản 8 Điều 3 của bộ luật này, thành

tố ưu đãi là “tỷ lệ phần trăm giá trị danh nghĩa của khoản vay phản ánh mức ưu đãi của vốn vay nước ngoài được tính toán trên cơ sở các yếu tố về đồng tiền, thời hạn vay, thời gian ân hạn, lãi suất, phí và chi phí khác với tỷ lệ chiết khấu tương ứng lãi suất vay của Chính phủ Việt Nam trên thị trường tại thời điểm tính toán.” [8]

1.3.1 Phân loại:

Phân theo phương thức hoàn trả ODA:

Viện trợ không hoàn lại: bên nước ngoài cung cấp viện trợ (mà bên nhận không phải hoàn lại) để bên nhận thực hiện các chương trình, dự án theo sự thoả thuận trước giữa các bên.Viện trợ không hoàn lại thường được thực hiện dưới các dạng: Hỗ trợ

kỹ thuật (đặc biệt trong giáo dục và đào tạo nhân sự) và viện trợ bằng hiện vật

Viện trợ có hoàn lại: nhà tài trợ cho nước cần vốn vay một khoản tiền (tuỳ theo quy mô và mục đích đầu tư) với mức lãi suất ưu đãi và thời gian trả nợ thích hợp Những điều kiện ưu đãi thường là: Lãi suất thấp (tuỳ thuộc vào mục tiêu vay và nước vay), thời hạn vay nợ dài (từ 20 - 30 năm) và có thời gian ân hạn (từ 10 - 12 năm)

ODA cho vay hỗn hợp: là các khoản ODA kết hợp một phần ODA không hoàn lại và một phần tín dụng thương mại theo các điều kiện của tổ chức Hợp tác kinh tế

và phát triển

Phân loại theo nguồn cung cấp ODA:

ODA song phương: Là các khoản viện trợ trực tiếp từ nước này đến nước kia thông qua hiệp định được ký kết giữa hai Chính phủ

ODA đa phương: là viện trợ chính thức của một tổ chức quốc tế (IMF, WB ) hay tổ chức khu vực (ADB, EU, ) hoặc của một Chính phủ của một nước dành cho Chính phủ của một nước khác, nhưng có thể được thực hiện thông qua các tổ chức đa phương như UNDP (Chương trình phát triển Liên hiệp quốc), UNICEF (Quĩ nhi đồng Liên Hiệp quốc) Các tổ chức tài chính quốc tế cung cấp ODA chủ yếu: Ngân hàng thế giới (WB), Quĩ tiền tệ quốc tế (IMF), Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB)

Phân loại theo mục tiêu sử dụng ODA:

Hỗ trợ cán cân thanh toán: Hỗ trợ cán cân thanh toán thường được định nghĩa

là hình thức hỗ trợ tài chính trực tiếp, nhưng đôi khi lại là hỗ trợ hiện vật hoặc hỗ trợ nhập khẩu Ngoại tệ hoặc hàng hoá chuyển vào trong nước thông qua hình thức hỗ trợ cán cân thanh toán có thể được chuyển thành hỗ trợ ngân sách Điều này xảy ra khi hàng hoá nhập vào nhờ hình thức này được bán ra trên thị trường trong nước, và

số thu nhập bằng bản tệ được đưa vào ngân sách của Chính Phủ

Tín dụng thương mại: Hình thức hỗ trợ bằng tín dụng thương mại là hình thức cho vay với các điều khoản mềm như: lãi suất thấp, hạn trả dài… Trên thực tế hình thức hỗ trợ tín dụng thương mại là một dạng hỗ trợ có ràng buộc

Viện trợ chương trình: Viện trợ chương trình là hình thức viện trợ khi đạt được một hiệp định với đối tác viện trợ nhằm cung cấp một khối lượng ODA cho mục đích tổng quát với thời hạn nhất định, mà không phải xác định chính xác nó sẽ phải được

phận của viện trợ kỹ thuật, dưới dạng thuê chuyên gia nước ngoài để kiểm tra những hoạt động nhất định nào đó, hoặc để soạn thảo, xác nhận các báo cáo cho các đối tác tham gia nhận viện trợ Hỗ trợ kỹ thuật thường chủ yếu chỉ tập trung vào chuyển giao trí thức hoặc tăng cường lập cơ sở kế hoạch, cố vấn, nghiên cứu tình hình cơ bản, nghiên cứu trước khi đầu tư: Quy hoạch, lập các luận chứng kinh tế, kỹ thuật… Chuyển giao trí thức có thể là chuyển giao công nghệ thông thường, nhưng quan trọng hơn là đào tạo về kỹ thuật phân tích kinh tế, quản lý, thống kê, thương mại, hành chính nhà nước, các vấn đề xã hội …

Phân loại theo điều kiện ODA:

ODA không ràng buộc nước nhận: việc sử dụng vốn tài trợ không bị ràng buộc bởi nguồn sử dụng hay mục đích sử dụng

ODA có ràng buộc nước nhận được chia thành 2 loại ODA ràng buộc bởi nguồn sử dụng và ODA ràng buộc bởi mục đích sử dụng Có nghĩa là việc mua sắm hàng hóa, trang thiết bị hay dịch vụ bằng nguồn vốn ODA chỉ giới hạn cho một số công ty do nước tài trợ sở hữu hoặc kiểm soát (đối với viện trợ song phương), hoặc các công ty của các nước thành viên (đối với viện trợ đa phương); chỉ được sử dụng cho một số lĩnh vực nhất định hoặc một số dự án cụ thể

ODA có thể ràng buộc một phần: ví dụ, một phần chi ở nước viện trợ, phần còn lại chi ở bất cứ nơi nào

1.3.2 Đặc điểm của ODA:

Thứ nhất, ODA có tính ưu đãi của các nước phát triển, các tổ chức quốc tế đối với các nước đang và kém phát triển do vốn ODA có thời gian cho vay (hoàn trả vốn dài), có thời gian ân hạn dài Ví dụ, vốn ODA của WB, ADB, JBIC (Ngân hàng Hợp tác Quốc tế Nhật Bản) có thời gian hoàn trả là 40 năm và thời gian ân hạn là 10 năm Hơn nữa, vốn ODA chỉ dành riêng cho các nước đang và chậm phát triển, vì mục tiêu phát triển Có hai điều kiện cơ bản nhất để các nước đang và chậm phát triển có thể nhận được ODA Điều kiện thứ nhất là Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) bình quân đầu người thấp Điều kiện thứ hai là mục tiêu sử dụng vốn ODA của các nước này

phải phù hợp với chính sách và phương hướng ưu tiên xem xét trong mối quan hệ giữa bên cấp và bên nhận ODA

Thứ hai, ODA thường kèm theo các điều kiện ràng buộc nhất định ODA có thể ràng buộc hoặc ràng buộc một phần hoặc không ràng buộc nước nhận về địa điểm chi tiêu Ngoài ra mỗi nước cung cấp viện trợ cũng đều có những ràng buộc khác và nhiều khi các ràng buộc này rất chặt chẽ đối với nước nhận Ví dụ, Nhật Bản quy định vốn ODA của Nhật đều được thực hiện bằng đồng Yên Nhật Vốn ODA cũng mang yếu tố chính trị khi các nước viện trợ thường gây ảnh hưởng chính trị đến các nước nhận viện trợ thông qua việc bắt buộc xuất/nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ [22] Ví

dụ như Bỉ, Đức và Đan Mạch yêu cầu khoảng 50% nước nhận viện trợ phải mua hàng hóa, dịch vụ nước mình trong khi Canada yêu cầu tới 65% Nhìn chung 22% viện trợ của DAC được sử dụng để mua hàng hóa và dịch vụ của các quốc gia viện trợ Hơn nữa, các nước phát triển sử dụng ODA như một công cụ chính trị để xác định vị thế

và ảnh hưởng của mình tại các nước và khu vực tiếp nhận ODA Nhật Bản hiện là nhà tài trợ hàng đầu thế giới và cũng là nhà tài trợ đã sử dụng ODA như một công cụ

đa năng về chính trị và kinh tế ODA của Nhật không chỉ đưa lại lợi ích cho nước nhận mà còn mang lại lợi ích cho chính họ Trong những năm cuối thập niên 90, khi phải đối phó với những suy thoái nặng nề trong khu vực, Nhật Bản đã quyết định trợ giúp tài chính rất lớn cho các nước Đông Nam Á, nơi chiếm tỷ trọng tương đối lớn

về mậu dịch và đầu tư của Nhật Bản Nhật đã dành 15 tỷ USD tiền mặt cho các nhu cầu vốn ngắn hạn, chủ yếu là lãi suất thấp, tính bằng đồng Yên và dành 15 tỷ USD cho mậu dịch và đầu tư có nhân nhượng trong vòng 3 năm Các khoản cho vay được tính bằng đồng Yên và gắn với những dự án có các công ty Nhật tham gia Những nước cấp tài trợ cũng thường đòi hỏi nước tiếp nhận phải thay đổi chính sách phát triển cho phù hợp với lợi ích của bên tài trợ Vì vậy nên khi nhận viện trợ các nước nhận cần cân nhắc kỹ lưỡng những điều kiện của các nhà tài trợ không vì lợi ích trước mắt mà đánh mất những quyền lợi lâu dài Quan hệ hỗ trợ phát triển phải đảm bảo tôn trọng toàn vẹn lãnh thổ của nhau, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, bình đẳng và cùng có lợi [23, tr.95-125]

Thứ ba, ODA có khả năng gây nợ Việc không sử dụng hiệu quả ODA có thể tạo nên sự tăng trưởng nhất thời nhưng sau một thời gian, quốc gia đó có thể lại lâm vào vòng nợ nần do không có khả năng trả nợ Vấn đề là ở chỗ vốn ODA không có khả năng đầu tư trực tiếp cho sản xuất, nhất là cho xuất khẩu trong khi việc trả nợ lại dựa vào xuất khẩu để thu về ngoại tệ Do đó, trong khi hoạch định chính sách sử dụng ODA phải phối hợp với các nguồn vốn để tăng cường sức mạnh kinh tế và khả năng xuất khẩu

1.3.3 Vai trò của ODA:

Đối với nước viện trợ:

Viện trợ song phương tạo điều kiện cho các công ty của bên cung cấp hoạt động thuận lợi hơn tại các nước nhận viện trợ một cách gián tiếp Cùng với sự gia tăng của vốn ODA, các dự án đầu tư của những nước viện trợ cũng tăng theo với những điều kiện thuận lợi, đồng thời kéo theo sự gia tăng về buôn bán giữa hai quốc gia Ngoài ra, nước viện trợ còn đạt được những mục đích về chính trị, ảnh hưởng của họ về mặt kinh tế - văn hoá đối với nước nhận cũng sẽ tăng lên

Đối với nước tiếp nhận viện trợ

Về tác động tích cực, đầu tiên, trong khi các nước đang phát triển đa phần là trong tình trạng thiếu vốn trầm trọng nên thông qua ODA song phương có thêm vốn

để phục vụ cho quá trình phát triển kinh tế - xã hội Như vậy, ODA mang lại nguồn lực cho đất nước Theo các nhà kinh tế, việc sử dụng viện trợ ở các nước đang phát triển nhằm loại bỏ sự thiếu vốn và ngoại tệ, tăng đầu tư vốn đến điểm mà ở đó sự tăng trưởng kinh tế tạo điều kiện cho các nước này đạt được đến quá trình tự duy trì và phát triển

Thêm vào đó, nó còn tạo điều kiện để các nước tiếp nhận có thể vay thêm vốn của các tổ chức quốc tế, thực hiện việc thanh toán nợ tới hạn qua sự giúp đỡ của ODA ODA có thể giúp các nước đang lâm vào tình trạng phá giá đồng nội tệ có thể phục hồi đồng tiền của nước mình thông qua những khoản hỗ trợ lớn của các tổ chức tài chính quốc tế mang lại ODA giúp các nước nhận hỗ trợ tạo ra những tiền đề đầu tiên,

đặt nền móng cho sự phát triển về lâu dài thông qua lĩnh vực đầu tư chính của nó là nâng cấp cơ sở hạ tầng về kinh tế

ODA tác động tích cực đến phát triển kinh tế xã hội của các địa phương và vùng lãnh thổ, đặc biệt là ở các thành phố lớn: nguồn vốn này trực tiếp giúp cải thiện điều kiện về vệ sinh y tế, cung cấp nước sạch, bảo vệ môi trường Đồng thời nguồn ODA cũng góp phần tích cực trong việc phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn, phát triển nông nghiệp, xoá đói giảm nghèo

Đồng thời, ODA giúp các doanh nghiệp nhỏ trong nước có thêm vốn, tạo điều kiện nâng cao hiệu quả đầu tư cho sản xuất kinh doanh, dần dần mở rộng qui mô doanh nghiệp Ngoài ra ODA còn giúp các nước nhận viện trợ có cơ hội để nhập khẩu máy móc thiết bị cần thiết cho quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nước, từ các nước phát triển Thông qua nước cung cấp ODA nước nhận viện trợ có thêm nhiều cơ hội mới để tham gia vào các tổ chức tài chính thế giới, đạt được sự giúp đỡ lớn hơn về vốn từ các tổ chức này

Về tác động tiêu cực, hạn chế rõ nhất của viện trợ phát triển chính thức ODA

là các nước nếu muốn nhận được nguồn vốn này phải đáp ứng các yêu cầu của bên cấp viện trợ Mức độ đáp ứng càng cao thì viện trợ tăng lên càng nhiều Ngay ở trong một nước, tình trạng tập trung ODA vào các thành phố trọng điểm cũng tạo nên sự mất cân đối trong cơ cấu kinh tế - xã hội của quốc gia đó, làm cho hố ngăn cách giàu nghèo thành thị và nông thôn càng trở nên cách biệt

Nguồn ODA đa phương mặc dù cũng có ưu điểm giúp các nước tiếp nhận khôi phục và phát triển kinh tế, nhưng nó cũng có mặt tiêu cực ở chỗ dễ tạo ra nạn tham nhũng trong các quan chức Chính phủ hoặc phân biệt giàu nghèo trong các tầng lớp dân chúng nếu không có những chính sách kiểm soát và quản lý chặt chẽ việc sử dụng nguồn vốn này trong nước

1.4 Vai trò của ODA trong nông nghiệp:

ODA được chia làm 8 khu vực: Nhóm cơ sở hạ tầng xã hội và dịch vụ; Nhóm

cơ sở hạ tầng kinh tế và dịch vụ; Nhóm sản xuất; Nhóm đa ngành/liên ngành; Nhóm viện trợ hàng hóa/ Hỗ trợ chương trình chung; Nhóm các hoạt động liên quan đến nợ; Nhóm viện trợ nhân đạo; Nhóm khác (không xác định được)

Trong đó, mỗi nhóm lại chia thành nhiều mục nhỏ, tổng cộng có hơn 300 ngành khác nhau Lĩnh vực nông nghiệp là một lĩnh vực nằm trong nhóm sản xuất, phần về nông-lâm-ngư nghiệp Tuy chỉ là một ngành nhỏ, nhưng do là một nước nông nghiệp, Việt Nam nhận được khá nhiều vốn hỗ trợ phát triển vào ngành này Nguồn vốn này có vai trò lớn trong công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp cũng như phát triển nông thôn

1.4.1 ODA góp phần công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn

Mục tiêu tổng quát và dài hạn của công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn là xây dựng một nền nông nghiệp và kinh tế nông thôn có cơ sở vật chất

kỹ thuật hiện đại, cơ cấu kinh tế hợp lý, quan hệ sản xuất tiến bộ và phù hợp để tăng năng suất lao động và ngày càng nâng cao chất lượng sản phẩm, giải quyết việc làm, xóa đói giảm nghèo, nhanh chóng nâng cao thu nhập và đời sống của dân nông thôn, đưa nông thôn nước ta tiến lên văn minh hiện đại

Để đạt được mục tiêu này Việt Nam cần số vốn đầu tư rất lớn Trong khi nguồn vốn đầu tư trong nước còn hạn chế thì ODA chính là nguồn vốn cần thiết giúp Việt Nam thực hiện công nghiệp hoá - hiện đại hoá nông nghiệp và nông thôn Sử dụng vốn ODA đầu tư xây dựng và phát triển cơ sở hạ tầng, cơ sở vật chất kỹ thuật trong nông nghiệp, nông thôn như đường giao thông, thuỷ lợi, điện, nước sạch, y tế, chợ,

hệ thống thông tin, các trang thiết bị kỹ thuật,…Vốn ODA cùng với các nguồn đầu

tư khác trong nước cũng như vốn FDI tạo ra một lực lượng sản xuất công nghiệp tiến

bộ hơn, có tác động tích cực đến sự thành công của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn Cơ sở hạ tầng, cơ sở vật chất kỹ thuật phát triển sẽ

là điều kiện đảm bảo cho sản xuất nông nghiệp và các hoạt động kinh tế khác ở nông thôn tăng trưởng nhanh, bền vững

1.4.2 ODA tác động tới đổi mới tư duy và phương thức sản xuất, chế biến

nông sản theo hướng thị trường

Công tác phát triển nguồn lực thông qua các chương trình đào tạo trong và ngoài nước của các chương trình, dự án ODA trong nông nghiệp đã góp phần nâng cao chất lượng nguồn lực của toàn ngành cũng như người dân vùng hưởng lợi Từ đó, góp phần đẩy nhanh sự tiếp cận với sản xuất nông nghiệp theo hướng thị trường, nâng cao đời sống văn hoá tinh thần của cộng đồng dân cư Công tác đào tạo kèm theo các

hỗ trợ tín dụng cần thiết đã giúp người dân dám nghĩ, dám đầu tư lớn vào sản xuất cũng như chế biến nông sản theo hướng sản xuất hàng hóa đáp ứng nhu cầu ngày một cao của nền kinh tế thị trường Bên cạnh đó, các chương trình, dự án ODA trong nông nghiệp đã đầu tư mới trang thiết bị cho các Viện nghiên cứu thuộc Bộ Nông nghiệp

và PTNT, qua đó đã góp phần cải tạo giống cây trồng, vật nuôi theo hướng tăng cả

về số lượng, cũng như chất lượng đáp ứng nhu cầu tiêu dùng ngày một cao của thị trường trong và ngoài nước

Ngoài ra, nhờ nguồn vốn ODA của các chương trình, dự án trong nông nghiệp

mà hệ thống thông tin về khuyến nông và thông tin thị trường được trang bị hiện đại, chuyển giao các phương thức canh tác, các mô hình sản xuất tiến bộ, đã góp phần cập nhật, áp dụng nhanh và kịp thời công nghệ kỹ thuật tiên tiến trong nước cũng như trên thế giới vào ngành sản xuất nông nghiệp nói chung, và trực tiếp là vào các đối tượng cây trồng, vật nuôi trong phạm vi các chương trình, dự án ODA nói riêng, ví dụ: Dự án Phát triển chè và cây ăn quả (VIE-1781, vay vốn ADB),

1.4.3 ODA góp phần thực hiện chiến lược tăng trưởng toàn diện và xóa đói

giảm nghèo của Chính phủ

Theo như đánh giá của Liên Hợp Quốc (UN) và những tổ chức tài chính quốc

tế lớn, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể trong công cuộc xóa đói giảm nghèo Điều này đạt được một phần là do sự hỗ trợ từ ODA

Trong những năm qua, hơn 130 tổ chức phi chính phủ quốc tế đã huy động khoảng 1 tỉ USD hàng năm từ nguồn lực ODA để giảm nghèo tại Việt Nam Kể từ khi quay trở lại đầu tư ở Việt Nam vào năm 1993, WB đã tài trợ 35 dự án để giúp cho cuộc chiến xoá đói giảm nghèo tại Việt Nam thông qua hỗ trợ tài chính cho nông nghiệp, cơ sở hạ tầng, các chương trình y tế nông thôn, trường học và các nhu cầu thiết yếu khác [11] Theo báo cáo của Tổng cục Thống kê Việt Nam và WB, tỷ lệ nghèo của Việt Nam đã giảm liên tục trong vòng 15 năm trở lại đây, từ 29% năm

2002 xuống còn 20,7% năm 2010 và 9,8% vào năm 2016 Những kết quả này có sự góp phần quan trọng của ODA [4, tr.1]

1.4.4 ODA góp phần phòng chống và giảm thiểu thiệt hại thiên tai, thích ứng

với biến đổi khí hậu

Việt Nam nằm trong khu vực ảnh hưởng của khí hậu nhiệt đới gió mùa Vị trí

và địa hình làm cho Việt Nam trở thành một trong những quốc gia chịu nhiều thiên tai (bão, lốc xoáy, lũ lụt, hạn hán, nhiễm mặn, sạt lở đất và cháy rừng) nhất trên thế giới Trong những năm gần đây, hiện tượng biến đổi khí hậu và thời tiết cực đoan đã làm gia tăng thảm họa thiên tai cả về số lượng, tần suất, mức độ trầm trọng và biến đổi phức tạp Trung bình hàng năm Việt Nam chịu ảnh hưởng trực tiếp 8-12 cơn bão Bão kèm theo mưa lớn đã gây ra hiện tượng lũ quét, sạt lở đất, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến các công trình cơ sở hạ tầng như đường giao thông nông thôn, các công trình thủy lợi, các công trình bảo về đê điều, cầu, cống và gây tổn thất về tính mạng, tài sản và cuộc sống của hàng triệu người dân Vì vậy, công tác phòng chống và giảm thiểu thiệt hại do thiên tai gây ra là một công việc cấp bách hiện nay Tuy nhiên, công tác này đòi hỏi số vốn lớn để đầu tư cho trang thiết bị dự báo bão tầm xa; cũng như cho việc khôi phục các công trình cơ sở hạ tầng, nhà cửa bị phá hủy Trong khi nguồn vốn trong nước cho công tác phòng chống và giảm thiểu hậu quả thiên tai còn hạn chế thì nguồn vốn ODA do các nhà tài trợ cung cấp có vai trò và ý nghĩa hết sức quan trọng Các dự án trong lĩnh vực phòng chống thiên tai như Dự án khắc phục khẩn cấp hậu quả thiên tai năm 2005 của ADB, Dự án phòng chống và giảm nhẹ thiên tai của

WB,… đã góp phần không nhỏ vào việc nâng cao cơ sở hạ tầng, cung cấp các trang thiết bị phục vụ phòng chống thiên tai đặc biệt là lũ lụt, bão, lũ quét, và sạt lở đất

1.4.5 ODA góp phần nâng cao năng lực quản lý và chuyên môn

Trong những năm gần đây, năng lực, trình độ ngoại ngữ cũng như kinh nghiệm quản lý của đội ngũ cán bộ quản lý và thực hiện dự án của Việt Nam đã có nhiều tiến

bộ, song vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu thực tế Vì vậy, công tác đào tạo, tập huấn nhằm nâng cao năng lực quản lý và chuyên môn cho cán bộ trực tiếp quản lý và thực hiện các chương trình, dự án ODA trong nông nghiệp được các nhà tài trợ chú trọng Thông qua các dự án hỗ trợ và tăng cường năng lực, các cán bộ quản lý và thực hiện

dự án được tiếp cận phương pháp thực hiện dự án, tiếp thu kỹ thuật và công nghệ mới qua chuyên gia tư vấn Quốc tế Phương pháp tiếp cận dự án đầu tư một cách toàn diện, kỹ năng quản lý dự án đầu tư xây dựng từ các chuyên gia nước ngoài đã giúp cho các cán bộ quản lý và thực hiện dự án của Việt Nam có thể xử lý được những khó khăn, vướng mắc trong quá trình thực hiện Từ đó, đã giúp đẩy nhanh tiến độ thực hiện các chương trình, dự án ODA Cùng với việc tổ chức thực hiện thành công các chương trình, dự án ODA trong lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn trong thời gian qua, năng lực của cán bộ trong các Ban quản lý dự án các cấp cũng từng bước được nâng cao Nhờ vậy, các chương trình, dự án ODA trong nông nghiệp, nông thôn đã nhận được sự ủng hộ của nhân dân các địa phương

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG NGUỒN VỐN HỖ TRỢ PHÁT TRIỂN CHÍNH THỨC CỦA NHẬT BẢN TRONG LĨNH VỰC NÔNG NGHIỆP TẠI VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN 2010-2018

2.1 Thực trạng cam kết và giải ngân ODA của Nhật Bản trong nông nghiệp tại Việt Nam (2010 – 2018):

2.1.1 Tình hình cam kết ODA:

Trong giai đoạn 2010 – 2018, tổng vốn ODA ký kết cho lĩnh vực nông nghiệp Việt Nam đạt trên 2,5 tỉ USD (chiếm 6% tổng vốn ODA cam kết trong tất cả lĩnh vực) Trong đó, tổng vốn ODA của Nhật Bản đạt 508,9 triệu USD, chiếm 20% tổng vốn từ tất cả các nhà tài trợ chính thức và chiếm đến gần 60% tống vốn ODA trong nông nghiệp Việt Nam từ các nước DAC

Biểu đồ 2.1 Cam kết ODA từ Nhật Bản và từ tất cả nhà tài trợ chính thức trong

lĩnh vực nông nghiệp Việt Nam giai đoạn 2010-2018

Đơn vị: triệu USD Nguồn: Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD)

Qua biểu đồ trên, có thể thấy được sự khác nhau giữa xu thế biến động giữa tổng vốn ODA trong nông nghiệp Việt Nam từ tất cả các nhà tài trợ chính thức và tổng vốn ODA từ Nhật Bản trong nông nghiệp Việt Nam Từ 2010 đến 2014, tổng vốn ODA tăng giảm nhẹ, dao động ở mức 250 triệu USD, trước khi tăng gấp 3 lần lên hơn 642 triệu USD vào năm 2015, mức cao nhất trong toàn giai đoạn Lý do là trong năm này, Tổ chức Phát triển Quốc tế (IDA) trực thuộc Ngân hàng Thế giới (WB) đã ký kết dự án “Cải tạo và nâng cao tính an toàn của đập nước tại Việt Nam”,

số vốn tổng là 443 triệu USD thông qua khu vực công, trong đó số vốn kí ban đầu là 257,3 triệu USD Đây cũng là dự án hỗ trợ phát triển cuối cùng của IDA tại Việt Nam khi nước ta tốt nghiệp vốn vay từ IDA cùng năm đó [26] Sau bước tăng trưởng nhảy vọt này, tổng vốn ODA nhanh chóng giảm sâu gần 500 triệu USD trong năm tiếp theo, thấp nhất trong 9 năm (2010-2018) Năm 2017 và 2018 tiếp tục ghi nhận những biến động lớn trong tổng vốn ODA trong nông nghiệp Việt Nam khi dòng vốn này hồi phục sự tăng trưởng vào năm 2017 để rồi lại giảm hơn 50 triệu USD, xuống mức

176 triệu USD trong năm 2018

Trái ngược với xu thế trên, tổng vốn ODA từ Nhật Bản trong nông nghiệp Việt Nam không có quá nhiều biến động Trong suốt giai đoạn 2010-2018, ODA từ Nhật Bản chỉ dao động quanh mức 10 triệu USD, duy chỉ có hai năm số vốn đột ngột tăng mạnh: năm 2013 và năm 2017 [19] Năm 2013, Nhật Bản đã kí kết 183 triệu USD cho Việt Nam trong dự án “Khôi phục, nâng cấp hệ thống thủy lợi Bắc Nghệ An” và năm 2017 là 201 triệu USD cho “Dự án quản lý nước Bến Tre” Nhờ sự gia tăng này, ODA từ Nhật Bản chiếm lần lượt 67% và 82% tổng vốn ODA trong nông nghiệp Việt Nam nhận được trong hai năm đó Như vậy, dù cho lượng vốn ODA mỗi năm không nhiều, nhưng chỉ nhờ hai dự án trọng điểm, Nhật Bản đã trở thành nước DAC hỗ trợ ODA trong nông nghiệp cho Việt Nam nhiều nhất giai đoạn 2010-2018, có những đóng góp lớn trong việc phát triển cơ cấu hạ tầng nông nghiệp Việt Nam trong thời gian này

Về lý thuyết, có 3 hình thức ODA: vốn vay ưu đãi, vốn viện trợ không hoàn lại và vốn đầu tư vào tài sản Tuy nhiên, đối với lĩnh vực nông nghiệp, vốn đầu tư vào