Các biện pháp nâng cao chất lượng dạy học nhóm trong môn ngữ văn ở trường trung học phổ thông

2 cần rút r một nguy n tắc là dạy học cần tổ chức cho HS học tập với sự h tr , giúp đ c bạn học, học tập cùng nh u s giúp HS lĩnh hội tri thức hiệu quả hơn là để HS tự khám phá Theo Je n

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TÀO TH NGÀ

CÁC BIỆN PHÁP N NG C O CHẤT Ư NG DẠ HỌC NH TRONG N NG N Ở TR NG HỌC PH TH NG

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

NGÀNH SƯ PHẠM NG V N

Hà Nội – 2018

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

CÁC BIỆN PHÁP N NG C O CHẤT Ư NG DẠ HỌC NH TRONG N NG N Ở TR NG HỌC PH TH NG

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP NGÀNH SƯ PHẠM NG V N

Người hướng dẫn khoa học: PG T PHẠ INH DIỆ

inh viên thực hiện khóa luận: T O TH NG

Hà Nội – 2018

ỜI CẢ ƠN

Với tất cả tình cảm và lòng kính trọng của mình, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới P S TS Ph m Minh Di u, người đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thi n khóa luận này

Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo trường Đ i học giáo d c đã nhi t tình giảng d y và đóng góp nhiều ý kiến quý báu trong suốt quá trình tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thi n khóa luận

Đồng thời, tôi cũng xin được gửi lời cảm ơn tới các thầy cô của trường

T PT Quốc Oai, T PT Nhân Chính đã nhi t tình trả lời bài phỏng vấn và

t o điều ki n cho tôi hoàn thi n khóa luận Trong quá trình hoàn thi n khóa luận, do một số h n chế về thời gian và tư li u nên khóa luận không tránh khỏi những thiếu sót nhất định Rất mong nhận được ý kiến đóng góp, bổ sung của thầy cô, b n bè để khóa luận của tôi được hoàn thi n hơn

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2018 Sinh viên

Tào Th Ngà

ỤC ỤC

LỜI CẢ ƠN

DANH MỤC VIẾT TẮT

MỤC LỤC

MỞ ĐẦ 1

1 ý do lựa chọn đề tài 1

2 ch s vấn đề 1

2.1.Tr n thế giới 1

2.2 Ở Việt N m 4

3 Cấu trúc khóa luận 7

CHƯƠNG 1: CƠ Ở KHO HỌC CỦ IỆC ĐỀ X ẤT CÁC BIỆN PHÁP DẠ HỌC NH TRONG N NG N Ở THPT 8

1 1 C sở l luận 8

1.1.1 Khái niệm dạy học nhóm 8

ản ch t c dạy học nhóm 9

Tác d ng c phương pháp dạy học nhóm 10

Đánh giá ưu như c điểm c dạy học nhóm 11

1.1.4.1 u điểm 11

1.1.4.2 Nhược điểm 11

5 Dạy học nhóm trong môn Ngữ Văn 12

1.1.6 Khả năng dạy học nhóm trong môn Ngữ văn 13

1 2 C sở thực ti n 16

CHƯƠNG 2: ĐỀ X ẤT ỘT Ố BIỆN PHÁP N NG C O CHẤT Ư NG DẠ HỌC NH TRONG N NG N Ở THPT 18

2.1 ột số nguyên tắc đề xuất 18

2 1 1 Bám sát đặc điểm của năng lực hợp tác 18

2 1 2 Bám sát m c tiêu d y học môn Ngữ văn 18

2.1.3 Tuân thủ quy trình của ho t động nhóm 20

2 1 4 Đảm bảo gây hứng thú cho S 21

2 2 Nội dung cần thảo luận 21

2.2.1 Những tiền đề thuận l i cho việc vận dung phương pháp thảo luận nhóm vào dạy TPVC 21

2.2.2 Những nguy n tắc vận d ng phương pháp thảo luận nhóm nhằm nâng c o hiệu quả dạy học TPVC 23

2.2.2.1 Câu hỏi thảo luận phải có tính vấn đề 23

2.2.2.2 Vi c thành lập nhóm dựa trên số lượng học sinh trong lớp và nội dung bài học 24

2.2.2.3 iáo viên cần quan sát, hỗ trợ học sinh trong quá trình thảo luận nhóm 26

2 2 2 4 Trình bày và đánh giá kết quả 28

2.2.3 Quy trình thảo luận nhóm 28

2.2.3.1 Lựa chọn nội dung lớn để tiến hành ho t động theo nhóm 29

2.2 Tổ chức hoạt động dạy học theo nhóm 30

CHƯƠNG 3: THIẾT KẾ GIÁO ÁN THỬ NGHIỆ 34

3 1 ục tiêu thiết kế giáo án th nghiệm 34

3 2 Phư ng pháp, cách thức biên soạn giáo án th nghiệm 34

3 3 ột số giáo án th nghiệm 39

3 4 Những khác biệt của giáo án th nghiệm so với giáo án thông thường 83

3 5 Dự kiến kết quả th nghiệm 83

KẾT ẬN 88

T I IỆ TH KHẢO 90

Đối với việc dạy và học môn Ngữ văn ở trung học phổ thông, tổ chức dạy học theo nhóm đã đư c triển kh i từ nhiều năm qu ; nhiều trường, nhiều

đị phương đã thực hiện dạy học nhóm khá thành công Kết quả c nhóm học tập thường phong phú, đ dạng, tạo r sự hứng thú trong hoạt động dạy và học c cả thầy và trò

Mặc dù vây, dạy học nhóm cũng còn nhiều v n đề cần giải quyết trong thực tiễn dạy học Dư luận cho rằng, nó ch là một hình thức đối phó và mang tính hàn lâm

Vì những lí do tr n, chúng tôi chọn đề tài:“Các bi n pháp nâng cao chất lượng d y học nhóm trong môn ngữ văn ở trung học phổ thông” làm

khó luận tốt nghiệp nhằm nghi n cứu những ưu điểm và hạn chế c phương pháp dạy học nhóm hiện n y, từ đó đề xu t các biện pháp nhằm nâng c o ch t

lư ng dạy và học, nhằm góp phần thực hiện tốt m c ti u giáo d c

2 ch s vấn đề

2.1.Trên t

Dạy học hiện đại ngày n y đư c hình thành từ nhiều qu n điểm, trong

đó nhà Tâm l học lịch s , L X Vgotxki cho rằng các chức năng tâm l c o

c p xu t hiện trước hết ở mức đô li n nhân cách giữ các cá nhân, trước khi chúng t n tại ở mức độ tâm l b n trong, chính vì vậy theo ông, trong mô lớp học, cần coi trọng sự khám phá có tr giúp hơn là sự tự khám phá Từ đó

2

cần rút r một nguy n tắc là dạy học cần tổ chức cho HS học tập với sự h

tr , giúp đ c bạn học, học tập cùng nh u s giúp HS lĩnh hội tri thức hiệu quả hơn là để HS tự khám phá Theo Je n Pi get ( – ) với thuyết mâu thuẫn nhận thức xã hội đã cho rằng Trong khi tương tác cùng nh u, mâu thuẫn nhận thức xã hội xu t hiện đã tạo r sự m t cân bằng về nhận thức giữ mọi người Các cuộc tr nh luận diễn r li n t c và đư c giải quyết, trong suốt quá trình đó những l l và lập luận chư đầy đ s đư c bổ sung hoàn thiện Như vậy, học là một quá trình xã hội, trong đó con người li n t c đ u

tr nh giải quyết các mâu thuẫn nhận thức, chính vì vậy việc tạo điều kiện cho người học tr nh luận trong làm việc nhóm là cơ sở để nâng c o nhận thức ở

HS L thuyết kiến tạo r đời những năm c thế k XX cũng là cơ sở để hình thành n n l luận dạy học hiện đại nói chung và dạy học theo nhóm nói

ri ng Nội dung thuyết này đề cập đến một số điểm nhưng chúng tôi đặc biệt lưu tới điểm thứ b Học là một quá trình m ng tính xã hội, văn hó và

li n nhân cách do vậy, học không ch chịu sự tác động c các tác nhân nhận thức mà còn chịu ảnh hưởng c các yếu tố xã hội và sự tương tác giữ các cá nhân ; Học là quá trình con người thể hiện r b n ngoài những đặc điểm tâm l b n trong c mình, do vậy các hoạt động học tập phải trong mối qu n

h với các yếu tố xã hội và sự h p tác giữ các cá nhân Do đó, nhóm học tập, nơi mà các yếu tố xã hội kết h p với sự h p tác các cá nhân s giúp HS nâng c o kết quả c quá trình học

John Dewey, nhà giáo d c theo xu hướng thực d ng Mỹ, đư c coi là người đầu ti n khởi xướng r xu thế dạy học h p tác vào đầu những năm Nếu như trước đây người t qu n niệm giáo d c là quá trình truyền đạt kiến thức và kinh nghiệm, hoặc một quá trình kh i sáng giúp cho con người

s d ng có hiệu quả vốn kiến thức c mình; thì John Dewey lại có một qu n niệm khá độc đáo giáo d c là chính bản th n cuộc sống c m i người(Educ tion is life itself) Ông luôn nh n mạnh v i trò c giáo d c và

3

coi giáo d c như là một phương tiện dạy cho con người cách sống h p tác trong một xã hội dân ch Từ những năm , nhà tâm lí học xã hội Kurt Lewin (Đức – Mỹ) đã tạo n n một d u n mới trong lịch s phát triển c tư tưởng giáo d c h p tác Khi nghi n cứu hành vi c các nhà lãnh đạo và thành

vi n ở các nhóm dân ch , ông đã nh n mạnh đến tầm qu n trọng c “cách thức cư x trong nhóm” S u đó, Mornton Deutsch, một học trò c Lewin,

đã phát triển “lí luận về h p tác và cạnh tr nh” tr n cơ sở những lí luận nền tảng c Lewin Elliot Aronson (Mỹ) với mô hình lớp học Jigs w đầu ti n ( ) đã có những đóng góp lớn trong việc hoàn thiện các hình thức dạy học

h p tác Nhiều công trình nghi n cứu c ông cho th y rằng, thành tích cá nhân cũng như tập thể luôn luôn c o hơn khi mọi người h p tác với nh u th y

vì g nh đu ởi vì kết quả cạnh tr nh khiến cho một người thành công tr n

th t bại c người khác và đương nhi n điều đó làm giảm hiệu quả làm việc; mặt khác môi trường cạnh tr nh chú trọng vào việc thúc đẩy người t làm việc

xu t sắc hơn người khác, chứ không phải là cùng nh u làm việc tốt Theo Alfie Koln, nguy n nhân khiến cho sự h p tác luôn đem lại kết quả c o hơn

so với cạnh tr nh, là vì tư tưởng cạnh tr nh (ch có đư c hoặc m t) s làm người t căng thẳng và lo lắng nhiều hơn trong cuộc đu ; còn trong môi trường h p tác, mọi người đều muốn làm việc và giúp đ lẫn nh u để cùng đạt đư c m c đích Với r t nhiều công trình nghi n cứu từ năm đến

về giáo d c h p tác, D W Johnson, Roger T Johnson và các cộng sự

c mình đã nhận th y rằng giáo d c h p tác có nhiều khả năng tạo n n thành công hơn các hình thức giáo d c khác (từ tiểu học đến phổ thông trung học) Đến năm , lần đầu ti n phương pháp dạy học h p tác đư c đư vào chương trình học chính thức hàng năm c một số trường đại học c ở Mỹ J Cooper, và các tác giả khác ( ) cho rằng học tập h p tác là một chiến

lư c học tập có c u trúc, có ch dẫn một cách hệ thống, đư c thực hiện cùng

nh u trong các nhóm nhỏ, nhằm đạt đư c nhiệm v chung Theo D W

4

Johnson, Roger T Johnson & Holubec ( ) học tập h p tác là toàn bộ những hoạt động học tập mà học sinh thực hiện cùng nh u trong các nhóm, trong hoặc ngoài phạm vi lớp học Có 5 đặc điểm qu n trọng mà m i một giờ học h p tác phải đảm bảo đư c Sự ph thuộc lẫn nh u một cách tích cực; thức trách nhiệm c m i cá nhân; sự tác động tương h ; các năng lực xã hội; đánh giá trong các nhóm Những năm gần đây, D vid W Johnson và Roger

T Johnson thuộc trường đại học Minnesot , Robert Sl vin thuộc viện Johns Hopkins cùng với nhiều nhà nghi n cứu khác đã phát triển giáo d c h p tác thành một trong những phương pháp dạy học hiện đại nh t hiện n y

George ern rd Sh w, nhà soạn kịch nổi tiếng người Anh, từng đoạt giải Nobel Văn học đã nói “ ạn có một quả táo, tôi có một quả táo, chúng t

tr o đổi tưởng cho nh u , thì tôi và m i người có h i tưởng” Phát triển tư tưởng c ern rd Sh w, Dạy học h p tác đã và đ ng là một trong những xu hướng phát triển mới có nhiều ưu điểm và hiểu quả c o c giáo d c thế kỷ XXI Dạy học h p tác góp phần thực hiện m c ti u giáo d c toàn diện, nó không ch giúp cho người học nắm vững kiến thức mà còn phát triển năng lực

gi o tiếp và khả năng h p tác – một trong những phẩm ch t cần thiết qu n trọng c con người mới trong gi i đoạn hiện n y

2.2 t N

Ở Việt N m tư tưởng học tập h p tác cũng đã có từ r t lâu đời, ông ch

t có câu “học thầy không tày học bạn”, điều này cho th y l i ích c việc học tập từ bạn bè Dạy học h p tác nhóm diễn r dưới nhiều hình thức khác nh u như nhóm tự quản, nhóm đôi bạn cùng tiến, nhóm ngoại khó , nhóm sinh hoạt câu lạc bộ Vào những năm , phong trào học tập nhóm đã phát triển mạnh và có những kết quả tốt Tuy nhi n, thời gi n đó DHHT là phong trào tự phát, chư có cơ sở kho học vững chắc n n dần dần lắng xuống Những năm gần đây, với xu thế đổi mới PPDH theo hướng tích cực hó hoạt động c học sinh, cùng với trào lưu hội nhập quốc tế, các nhà nghi n cứu đã nhận th y cần

5

phải tổ chức cho học sinh h p tác theo nhóm Đã có công trình nghi n cứu đề

tài c p bộ “Cải tiến tổ chức ho t động giáo d c theo phương thức hợp tác”

do Nguyễn Th nh ình ch nhiệm đã làm rõ khái niệm DHHT và vận d ng

mô hình học tập h p tác ở trường THCS Nguyễn Hữu Châu trong cuốn

“Những v n đề cơ bản về chương trình và quá trình dạy học” đã đề cập đến DHHT ch r DHHT là s d ng nhóm nhỏ để học sinh làm việc cùng nh u nhằm phát huy tối đ kết quả học tập c bản thân Ông cho rằng HTHT phức tạp hơn học cá nhân, các thành vi n phải biết đư r quyết định, xây dựng lòng tin, giải quyết mâu thuẫn và khẳng định rèn kỹ năng học cá nhân, học tr nh đu , học tập h p tác trở thành một m c ti u kép trong dạy học

Đặng Thành Hưng ( ) trong cuốn “Dạy học hiện đại – l luận, biện pháp, kỹ thuật”, tr n cơ sở khái quát các công trình nghi n cứu c Sl vin R ; Davison N.; Johnson D W.; Johnson R T đã đư r khái niệm nhóm h p tác

so sánh với kiểu học tr nh đu và học cá nhân, ch r tầm qu n trọng KNHTHT và các nguy n tắc đảm bảo cho DHHT thành công Tiếp đến trong một số bài báo như “Hệ thống kĩ năng học tập hiện đại”, “Nhận diện và đánh giá kĩ năng” , tác giả Đặng Thành Hưng đã ch r hệ thống các kỹ năng học tập trong môi trường hiện đại Thông qu hệ thống kỹ năng học tập, tác giả cho th y học tập chính là thiết lập các mối qu n hệ tích cực, cùng nh u chi sẻ

và giải quyết các v n đề Đây chính là những KNHTHT đư c tác giả nhận diện trong môi trường học tập hiện đại

Ngô Thị Thu Dung ( ) “Cơ sở dạy kho học c việc rèn KN học theo nhóm cho học sinh tiểu học bằng phương pháp dạy học theo nhóm”, dự trên cách tiếp cận hoạt động, qu n sát quá trình học h p tác nhóm c học sinh tiểu học đã đư r kỹ năng h p tác cần rèn luyện

Ngoài r các bài viết c Nguyễn Kim Qúy ( ) “Một số kết quả về việc áp d ng phương pháp dạy học cộng tác”, Nguyễn Thị H ng N m (2003)

“Tổ chức hoạt động h p tác trong học tập theo hình thức thảo luận nhóm”, Vũ

6

Thị Minh Hằng ( ) “Áp d ng dạy học h p tác trong dạy học toán ở tiểu học” Nguyễn á Kim ( ) trong “PPDH môn toán” nhận định thông qu hoạt động nhóm, học sinh cùng hoàn thành những công việc mà một mình không thể tự hoàn thành đư c trong một thời gi n nh t định Trong HTHT theo nhóm , học sinh có cơ hội bộc lộ, thể hiện mình về mặt gi o tiếp; làm việc h p tác; học hỏi lẫn nh u; đem lại bầu không khí đoàn kết, giúp đ , tin tưởng lẫn nh u và có cơ hội rèn luyện, phát triển những KN đó

Thái Duy Tuy n ( ) trong cuốn “Phương pháp dạy học truyền thống và đổi mới” đã đi sâu nghi n cứu DHHT nhóm và xem đây là một trong những PPDH hiện đại nhằm phát huy tính tích cực học tập c học sinh Ông

đã ch rõ khái niệm, tầm qu n trọng c DHHT, những ưu như c điểm c học h p tác, những tính ch t cơ bản c sự h p tác trong học tập Theo ông, KNHTHT là một loại KN qu n trọng đối với con người cũng như đối với học sinh, bởi vì hầu hết các mối qu n hệ c con người đều là h p tác Mọi KN có

li n qu n tới các nhân, nhóm và tổ chức đều đư c coi là kỹ năng h p tác Những năm gần đây đã có một số luận án tiến sĩ nghi n cứu về dạy học theo nhóm Trần Duy Hưng ( ) với đề tài “Tổ chức dạy học cho học sinh trung học cơ sở theo nhóm nhỏ” đã đư r những v n đề l luận DH theo nhóm nhỏ

ở trung học cơ sở, L Văn Tạc ( 5) với đề tài “Dạy học hò nhập cho trẻ khiếm thính theo phương thức dạy học hò nhập cho trẻ khiếm thính Hoàng

L Minh ( ) “Tổ chức dạy HHT trong môn toán ở trường trung học phổ thông”, đã hệ thống hó một số v n đề lí luận và vận d ng DHHT trong môn toán ở trường trung học phổ thông

Tóm lại, đã có nhiều tác giả trong và ngoài nước nghi n cứu về DH theo hướng phát triển KNHTHT với các cách tiếp cận khác nh u và dưới các

t n gọi khác nh u như học tập nhóm nhỏ; học tậpt theo qu n điểm tương tác người học – người học; giáo d c h p tác đều khẳng định DH theo hướng phát triển KNHTHT vừ phát huy đư c tính tích cực ch động c học sinh,

7

nhằm đáp ứng các y u cầu, nhiệm v học tập vừ phù h p với xu thế phát triển c DH hiện đại Tuy nhi n, các công trình tr n mới ch dừng lại ở nghi n cứu l luận chung, chứ có công trình nào nghi n cứu trực tiếp về DH theo hướng phát triển KNHTHT cho học sinh THPT

Dự tr n những nền tảng nghi n cứu c thế giới về dạy học hiện đại,

theo Phạm Minh Hạc nh n mạnh “Nhà trường hi n đ i ngày nay là nhà trường ho t động, d ng phương pháp ho t động Thu h p sự cư ng bức của nhà giáo thành sự hợp tác bậc cao” Phương pháp giáo d c bằng hoạt

động là dẫn dắt HS tự xây dựng công c làm trẻ th y đổi từ b n trong Hoạt động cùng nh u, hoạt động h p tác giữ thầy và trò, hoạt động h p tác giữ

trò và trò có một tác d ng lớn Từ đó, có thể rút r kết luận “Cần thiết phải kết hợp ho t động cá nhân với ho t động nhóm” Quá trình dạy học cần tổ

chức các dạng hoạt động học tập khác nh u cho HS; cần phải th y đổi phương thức cư ng bức HS học tập bằng phương thức học tập làm việc cùng nh u

Theo Nguyễn Hữu Châu khái quát học là quá trình cá nhân tự kiến tạo kiến thức cho mình nhưng đó là những kiến thức thông qu tương tác với các

cá nhân khác, với xã hội và thực tiễn mà có Từ qu n niệm về học, qu n niệm về hoạt động dạy và phương pháp dạy học cũng th y đổi Hoạt động dạy

là hoạt động c GV nhằm tổ chức và hướng dẫn hoạt động học c người học, để họ tự khám phá và thực hiện nhiệm v học tập

3 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần mở đầu và kết luận khó luận g m chương s u

Chương Cơ sở kho học c việc dạy học nhóm

Chương Đề xu t một số biện pháp nâng c o ch t lư ng dạy học nhóm trong môn ngữ văn ở THPT

Chương Thiết kế giáo án thực nghiệm

c học sinh Phát triển nhân cách học sinh

Theo A.T Francisco(1993): “ ọc tập nhóm là phương pháp học tập

mà theo phương pháp đó học viên trong nhóm trao đổi, giúp đ và tác với nhau trong học tập”

Thảo luận nhóm là một phương pháp dạy học xu t hiện từ những năm

c thế kỷ , ở trường Đại học Sư phạm c một số nước ti n tiến, bắt đầu từ môn học “Năng động tập thể” (Group dyn nies) - một môn học dạy cho sinh vi n kỹ năng làm việc tập thể Dần dần, môn học này chuy n rèn luyện kỹ năng làm việc theo nhóm, từ đó hình thành n n phương pháp thảo luận trong dạy học ở t t cả các c p học Ở Việt N m, phương pháp này đư c

áp d ng rộng rãi trong dạy học từ những năm cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI

Theo tác giả Nguyễn Văn Cường “D y học nhóm là một hình thức xã hội của d y học, trong đó học sinh của lớp học được chia thành các nhóm nhỏ trong khoảng thời gian giới h n, mỗi nhóm tự lực hoàn thành các nhi m

v học tập trên cơ sở phân công và hợp tác làm vi c Kết quả làm vi c của nhóm sau đó được trình bày và đánh giá trước toàn lớp ” , Tác giả

Ph n Trọng Ngọ cũng cho rằng “Thảo luận nhóm là phương pháp trong đó

nhóm lớn (lớp học) đư c chi thành những nhóm nhỏ để t t cả các thành vi n

tr n cơ sở phân công và h p tác làm việc, kết quả làm việc c nhóm s u đó

đư c trình bày và đánh giá trước lớp” , 21]

Từ các định nghĩ tr n, chúng t có thể đi đến kết luận thảo luận nhóm

là một phương pháp dạy học hiện đại, l y người học làm trung tâm Với phương pháp này, người học đư c làm việc cùng nh u theo các nhóm nhỏ và

m i một thành vi n trong nhóm đều có cơ hội th m gi vào giải quyết các nhiệm v học tập trong một khoảng thời gi n nh t định dưới sự hướng dẫn, lãnh đạo c giáo vi n

1.1.2 n c t c dạy ọc n ó

Trong thời đại ngày n y, khi kho học kĩ thuật ngày càng phát triển thì

y u cầu làm việc theo nhóm là cần thiết hơn b o giờ hết Đơn giản là vì không

i hoàn hảo, làm việc nhóm có thể tập trung những mặt mạnh c từng người

và bổ sung, hoàn thiện cho nh u những điểm yếu

Dạy học nhóm đòi hỏi giáo vi n phải chuẩn bị kĩ lư ng kế hoạch dạy học, lự chọn những nội dung thực sự phù h p với hoạt động nhóm và thiết

kế đư c các hoạt động giúp các em lĩnh hội, khám phá kiến thức mới một cách tốt nh t Tổ chức dạy học nhóm là một hình thức dạy học mới Đó là một trong những hình thức thực hiện tốt việc dạy học phát huy tích cực và tương tác c học sinh Với hình thức này học sinh đư c lôi cuốn vào các hoạt động học, thu lư m kiến thức bằng chính khả năng c mình với sự giúp đ , hướng dẫn c giáo vi n

10

Phương pháp dạy học theo nhóm đư c s d ng nhằm kh i thác vốn kiến thức mà các em đã tích luỹ, những hiểu biết trong thực tế đời sống hoặc vận d ng kiến thức vào cuộc sống l o động sản xu t

1.1.3 ác d n c p n p áp dạy ọc n ó

M c đích chính c thảo luận nhóm là thông qu cộng tác học tập, nhằm Phát huy tính tích cực, ch động, tự lực c học sinh trong thảo luân nhóm, học sinh phải tự giải quyết nhiệm v học tập, đòi hỏi sự th m gi tích cực c các thành vi n; đ ng thời, các thành vi n cũng có trách nhiệm về kết quả làm việc c mình

Phát triển năng lực cộng tác làm việc c học sinh học sinh đư c luyện tập kỹ năng cộng tác, làm việc với tinh thần đ ng đội, các thành vi n có sự

qu n tâm và kho n dung trong cách sống, cách ứng x

Giúp cho học sinh có điều kiện tr o đ i, rèn luyện khả năng ngôn ngữ thông qua cộng tác làm việc trong nhóm, phát triển năng lực gi o tiếp, biết lắng nghe, ch p nhận và ph phán kiến người khác Đ ng thời, các em biết

đư r những kiến và bảo vệ những kiến c mình

Giúp cho học sinh có sự tự tin trong học tập, vì học sinh học tập theo hình thức h p tác và qu gi o tiếp xã hội - lớp học, cho n n các em s mạnh dạn và không s mắc phải những s i lầm

Hình thành phương pháp nghi n kho học cho học sinh thông qu thảo luận nhóm, nh t là quá trình tự lực giải quyết các v n đề bài học, giúp các em hình thành dần phương pháp nghi n cứu kho học, rèn luyện và phát triển năng lực kho học trong mọi v n đề cuộc sống

Tăng cường tri thức, hiệu quả trong học tập qu học nhóm, học sinh có thể nắm bài ng y tr n lớp, hình thành những tri thức sáng tạo thông qu sự tự

tư duy c m i thành vi n Áp d ng phương pháp này s khích thích học sinh tìm kiếm những ngu n tri thức có li n qu n đến v n đề thảo luận Tr n cơ sở

h p giữ các cá nhân để hoàn thành công việc

- Trong hoạt động h p tác m c ti u hoạt động là c toàn nhóm, nhưng

m i cá nhân đư c phân công một nhiệm v c thể, phối h p nh u để đạt m c

ti u chung Mô hình h p tác trong xã hội đư vào đời sống học đường có tác

d ng chuẩn bị cho học sinh thích ứng với xã hội trong đó m i người sống và làm việc theo sự phân công h p tác với tập thể cộng đ ng

- T t cả các thành vi n trong nhóm đều có cơ hội th m gi chi sẻ kiến và kinh nghiệm c mình với cả nhóm Trong quá trình qu n sát các nhóm làm việc giáo vi n có thể th y đổi c u trúc c nhóm để tạo cơ hội cho các thành vi n có dịp tr o đổi nhiều người với nh u Xây dựng thức làm việc theo nhóm

- Việc phân nhóm khó khăn m t nhiều thời gi n khó có thể đánh giá

tr n kết quả thảo luận nhóm Vì vậy giáo vi n cần kết h p đánh giá c Thầy

và đánh giá c trò

12

1.1.5.Dạy ọc n ó tron ôn N n

a Nhi m v của giáo viên

Trước khi tiến hành thảo luận nhóm, giáo vi n trước hết cần chuẩn bị

v n đề thảo luận V n đề phù h p với phương pháp thảo luận nhóm là v n đề

có tính ch t tr nh luận Một v n đề có tính tr nh luận là v n đề có nhiều cách

lí giải, suy tưởng, đôi khi có mâu thuẫn Sự thành công c thảo luận nhóm là giáo vi n đư r đư c các v n đề thú vị, thách thức học sinh trả lời, buộc học

sinh cùng nh u h p tác để tìm r câu trả lời Chẳng hạn, khi dạy bài thơ “Tây Tiến – Qu ng Dũng”, giáo vi n có thể định hướng những câu hỏi thảo luận như s u Câu thơ “Đêm mơ à Nội dáng kiều thơm” từng bị cho là m ng n i

bu n tiểu tư sản và câu thơ “Rải rác biên cương mồ viễn xứ” m ng đậm ch t

hiện thực bi thương, bi l y Qu n niệm như vậy có đúng không? Ý kiến c

em thế nào? Em hiểu hình ảnh “dáng kiều thơm” như thế nào? Tiếp theo, giáo

vi n hướng dẫn học sinh tìm và đọc tài liệu li n qu n đến v n đề thảo luận Tài liệu b o g m sách giáo kho và các tài liệu khác sách th m khảo, phim ảnh S u cùng, giáo vi n tiến hành phân nhóm Việc thành lập nhóm (số

lư ng nhóm và thành vi n trong nhóm) dự tr n số lư ng học sinh trong lớp

và nội dung bài học Số lư ng thành vi n trong nhóm tối ưu là từ đến người Cách chi nhóm có thể hoàn toàn ngẫu nhi n, hoặc tùy theo ti u chuẩn

c giáo vi n

Khi học sinh thảo luận nhóm, giáo vi n di chuyển chung qu nh các nhóm, im lặng qu n sát các nhóm làm việc Khi học sinh gặp khó khăn, bế tắc

h y tr nh luận ngoài đề, giáo vi n kịp thời c n thiệp, hướng dẫn nhóm r khỏi

bế tắc hoặc qu y lại v n đề đ ng thảo luận Hướng dẫn ở đây là đư r vài chi tiết li n qu n đến giải pháp, đặt lại câu hỏi cho sáng rõ hơn chứ không đư r giải pháp Nếu nhóm im lặng quá lâu do hết h y không i có kiến, giáo

vi n tìm hiểu lí do và đặt câu hỏi cho học sinh trả lời Trường h p trong nhóm

có thành vi n “ngôi s o” hoặc có thành vi n quá nhút nhát, giáo vi n khéo léo

b Nhi m v của học sinh

Học sinh phải chuẩn bị kiến cho v n đề thảo luận, th m gi thảo luận Nếu kiến trùng với kiến c bạn đã đề cập trước thì học sinh cần phải bổ túc th m h y đư r một khác Học sinh bảo vệ kiến c mình bằng những dẫn chứng thuyết ph c nếu kiến c bản thân khác với kiến c cả nhóm

và phải ch p nhận kiến đúng đắn Trong khi thảo luận, học sinh cần ghi chép những kiến thảo luận tr n vở nháp Cuối buổi thảo luận, học sinh nhóm trưởng có trách nhiệm trình bày kiến c nhóm trước lớp

1.1.6 K n n dạy ọc n ó tron ôn N v n

HS c một lớp học đư c chi thành các nhóm nhỏ, trong khoảng thời

gi n giới hạn, m i nhóm tự lực hoàn thành các nhiệm v học tập tr n cơ sở phân công và h p tác làm việc Kết quả làm việc c nhóm s u đó đư c trình bày và đánh giá trước toàn lớp

Dạy học nhóm nếu đư c tổ chức tốt s phát huy đư c tính tích cực, tính rách nhiệm; phát triển năng lực cộng tác làm việc và năng lực gi o tiếp c

HS Đ ng thời tránh sự nhàm chán, khoi dậy sự hứng thú

Để tổ chức một hoạt động dạy học theo hình thức thảo luận nhóm, Gv vần tiến hành theo các bước ước chuẩn bị (gi o nhiệm v ) chuẩn bị đề tài, nội dung , phương tiện h tr Thực hiện nhiệm v Chi nhóm theo y u cầu ,

c nhóm trưởng, người báo cáo, giáo vi n qu n sát, đôn đốc, nhắc nhở Y u cầu thực hiện: M i thành vi n trong nhóm đều đư c tham gia bàn luận, đư c lắng nghe, tránh căng thẳng hoặc người đư c nói quá nhiều, làm việc quá nhiều Mọi thành vi n đều tích cực làm việc Trình bày kết quả Đại

d ng phương pháp này ch m ng tính hình thức, chư đem lại hiệu quả giáo

d c Có tình trạng thảo luận nhóm nhưng ch có một, h i người trong m i nhóm là làm việc còn những thành vi n khác ng i chơi hoặc không tích cự Khi nhận xét kết quả có tình trạng qu lo , quá nh nh khiến học sinh trong lớp không nắm bắt đư c đâu là nội dung đúng, s i, trọng tâm cần nắm Chính vì vậy để phương pháp này đem lại hiệu quả, góp phần khơi dậy sự hào hứng trong học tập theo tôi, người gv cần ch động tổ chức thảo luận nhóm một cách linh hoạt Tùy từng đơn vị kiến thức, quỹ thời gi n trong bài học mà chọn phương pháp thảo luận nhóm cho phù h p

Qu quá trình giảng dạy, tôi th y rằng khi dạy các bài Tiếng Việt, Làm văn mà có phần thực hành h y chữ bài tập thì việc s d ng phương pháp này

r t hiệu quả, tạo đư c sự hứng thú cho hs, tránh nhàm chán, lớp trầm lắng Đặc biệt tránh tình trạng d y những bài này theo cách truyền thống, bài thực hành, luyện tập nhưng ch là GV thực hành, luyện tập là chính, còn các em thì lại xem thực hành, xem luyện tâp Để cải thiện tình trạng này và s d ng phương pháp th o luận nhóm hiệu quả, tạo sự hứng thú cho hs tôi đã thực hiện như s u

ài Đặc điểm loại hình c tiếng Việt (CTNV , HKII), phần Luyện tập, ài Hãy phân tích những ngữ liệu dưới đây về mặt từ ngữ (chú những từ ngữ

in đậm) để chứng minh tiếng Việt thuộc loại hình ngôn ngữ đơn lập

- Trèo lên cây bưởi hái hoa,

Bước xuống ruộng cà hái n tầm xuân

N tầm xuân nở ra xanh biếc,

Em có chồng rồi anh tiếc lắm thay

15

- Thuyền ơi có nhớ bến chăng,

Bến thì một d khăng khăng đợi thuyền

- Yêu trẻ, trẻ đến nhà; kính già, già để tuổi cho

( ) Tôi mời b em làm bài viết l n bảng, còn lại ở dưới lớp các em làm bài độc lập r nháp S u đó ghép nhóm, cứ h i bạn làm một nhóm Mời b em khác l n bảng dùng ph n khác màu chữ phần bài mà mình cho là chư đúng hoặc bổ sung phần còn thiếu sót Tương tự như vậy ở dưới lớp h i bạn đư c ghép nhóm đổi bài cho nh u để giúp nh u s chữ , bổ sung bài cho hoàn thiện S u cùng, GV chữ mẫu các bài tr n bảng để các em đói chiếu đúng

s i Với cách làm như tr n, linh hoạt khi tổ chức hoạt động nhóm, tôi nhận

th y trong hoạt động nhóm hs nào cũng đư c làm việc Giờ học vẫn sôi nổi, không nhàm chán mà lại đ t đư c hiệu quả giáo d c

Tiết học “Luyện tập th o tác lập luận bình luận”, ài tập Anh (chị) tiếp t c luy n viết đo n văn bình luận để bàn về một vấn đề (hi n tượng) đang được xã hội quan tâm ( như: v sinh an toàn thực phẩm, bảo v môi trường, phòng chống thiên tai )

Tôi y u cầu cả lớp thực hành làm bài tập S u đó cứ bạn cùng bàn là một nhóm Trong nhóm đổi bài cho nh u và s bài cho nh u Các em i cũng

đư c đóng v i là thầy, là cô để s bài cho trò cho bạn c mình Tôi đư r các ti u chí s cho các em nhận xét, s chữ , ch m điểm Nhận xét, s l i

về nội dung kiến thức đúng ch đề, đầy đ , sâu sắc Nhận xét, s l i về nội dung kỹ năng Đúng hình thức một đoạn văn, có s d ng tháo tác lập luận bình luận Cách dùng từ, đặt câu, diễn đạt rõ r ng lưu loát L i chính tả Qu thực tế bài dạy ở h i lớp A và A tôi th y các em r t hào hứng và tích cực làm công việc c mình Các em còn th y vui và hứng khởi vì mình không ch th m gi vào quá trình học mà còn th m gi vào quá trình “dạy” (Gv đã chi sẻ)

16

1.2 C sở thực ti n

Hiện n y, tổ chức dạy học nhóm đư c s d ng rộng rãi trong dạy và học môn Ngữ Văn ở THPT và đã đem lại hiệu quả tích cực Ti u biểu như trường THPT Quốc O i, Việt Đức, Nhân Chính, Trần Phú, Hoài Đức Góp phần tăng tính tích cực, ch động, sáng tạo, tạo hứng thú học tập cho học sinh Thông qua hoạt động nhóm học sinh có thể tr o đổi, chi sẻ nội dung kiến thức, đáp ứng đ dạng các loại kiểu phân môn như phân môn làm văn, Tiếng Việt, Văn học Khuyến khích học sinh đư r những kiến cá nhân, tăng tư duy sáng tạo trong học tập Đ ng thời tạo n n mối qu n hện gần gũi giữ giáo vi n và học sinh, góp phần nâng c o hiệu quả dạy và học Tuy nhi n, phương pháp dạy học nhóm đối với môn Ngữ Văn phổ thông hiện n y cũng còn nhiều khó khăn, hạn chế đó là

- Về phía giáo viên:

Khi vận d ng phương pháp thảo luận nhóm, giáo vi n còn lúng túng ở một số th o tác s u

+ Th o tác lự chọn v n đề thảo luận việc lự chọn v n đề thảo luận chư m ng tính ch t tr nh luận, h p dẫn n n chư khơi dậy tính tích cực c học sinh Ví d , giáo vi n đư r bài tập như s u “T m chết là tại i? Ông b t hiện cứu T m m y lần?” Việc lự chọn v n đề thảo luân là khâu then chốt quyết định sự thành bại c phương pháp này V n đề không h y, quá dễ hoặc quá khó không phù h p với trình độ học sinh s không huy động, thu hút

đư c học sinh tập trung thảo luân, nếu có thì cũng ch m ng tính ch t đối phó

+ Thao tác chia nhóm: có trường h p chi nhóm quá lớn hoặc quá nhỏ, không phù h p với v n đề cần thảo luận và đặc điểm c lớp học Việc chi nhóm còn đơn điệu, ch yếu chi theo bàn ( bàn/nhóm)

+ Thao tác chọn nhóm trưởng nhóm trưởng không do nhóm tự bầu hoặc luân chuyển giữ các thành vi n trong nhóm mà do giáo vi n chọn một học sinh khá trong nhóm chuy n trách Điều này khiến cho các học sinh khác

gi o nhiệm v xong thường ng i t i ch n n không qu n sát, b o quát hết

đư c học sinh trong lớp làm gì trong thời gi n thảo luận, dẫn tới tình trạng có học sinh làm việc ri ng, nói chuyện trong thời gi n này Giáo vi n cũng không nắm bắt đư c những khó khăn, lúng túng c học sinh trong quá trình thảo luân để có sự g i , h tr kịp thời

+ Th o tác tổng kết: s u khi viết phương án trả lời r bảng hoặc r gi y,

nhóm trưởng th y mặt nhóm đọc kết quả thảo luận trước lớp hoặc viết l n bảng Giáo vi n gọi học sinh khác nhận xét, bổ sung và kết luận Th o tác này

đư c lặp đi lặp lại khá đơn điệu, nhàm chán

- Về phía học sinh:

+ Trong thời gi n thảo luận, ch có số ít học sinh làm việc thật sự (nhóm trưởng và HS khá, giỏi trong nhóm), còn lại các em thường ng i chơi, nói chuyện, làm việc ri ng Một số học sinh không thức đư c sự cần thiết phải h p tác để chiếm lĩnh tri thức n n nhiều khi các em biến hoạt động thảo luận thành cơ hội để tán gẫu, lãng phí thời gi n, gây n ào, ảnh hưởng tới lớp

khác

Câu trả lời c học sinh thường lặp lại những kiến thức trong sách giáo

kho , thiếu sức sáng tạo Vì những hạn chế tr n mà phương pháp thảo luận

nhóm thường đư c vận d ng m ng tính hình thức, đối phó, ch yếu trong các giờ hội giảng, hầu như r t ít đư c vận d ng trong những giờ học bình thường Mặt khác, thảo luận nhóm là phương pháp m t nhiều thời gi n mà quỹ thời

gi n dành giờ dạy TPVC lại hạn chế và số lư ng học sinh trong lớp quá đông

cũng là nguy n nhân dẫn đến việc giáo vi n ít vận dung phương pháp này

18

CHƯƠNG 2: ĐỀ X ẤT ỘT Ố BIỆN PHÁP N NG C O CHẤT Ư NG

DẠ HỌC NH TRONG N NG N Ở THPT

2.1 Một số n uyên tắc ề xu t

2 1 1 Bám sát đặc điểm của năng lực hợp tác

Đối với nhà trường, dạy học theo hướng rèn luyện NLHT cho học sinh (HS) giúp nâng c o hiệu quả c nhà trường trong nhiệm v phát triển nhận thức, nhân cách, tình cảm c HS Nhà trường trở thànhmột xã hội thu nhỏ, trong đó m i HS đư c bình đẳng, có cơ hội đư c giáo d c và phát triển như

nh u, đ ng thời cải thiện các mối qu n hệ xã hội có tính ch t giới, tôn giáo, thành phần c HS trong phạm vi nhà trường [5]

Đối với HS, hình thành NLHT có nghĩ r t qu n trọng Nó giúp cho HS có

đư c thành tích học tập tốt hơn nhờ sự cố gắng, tích cực c bản thân cũng như sự chi sẻ, giúp đ c bạn bè; đảm bảo sự phát triển hài hò giữ cá nhân và qu n hệ xã hội,lĩnh hội nhiều giá trị xã hội, trưởng thành về nhân cách và hành vi xã hội (trong phạm vi nhỏ c trường học) Điều này tạo tiền

đề vững chắc để khi bước vào xã hội với những mối qu n hệ phức tạp, HS không những nh nh chóng thích nghi mà còn có thể xây dựng và hưởng l i từ các mối qu n hệ xã hội đó Đây chính là điều kiện ti n quyết dẫn đến sự thành đạt c m i cá nhân trong cuộc sống

2 1 2 Bám sát m c tiêu d y học môn Ngữ văn

Thông qu hoạt động đọc, viết, nói và nghe các kiểu loại văn bản, nh t

là văn bản văn học, môn Ngữ văn góp phần giúp học sinh phát triển những phẩm ch t c o đẹp như tình y u đối với thi n nhi n, tình y u qu hương, đ t nước; thức đối với cội ngu n, tự hào về lịch s dân tộc; lòng nhân ái, vị th ;

y u thích cái đẹp, cái thiện và có cảm xúc lành mạnh; có hứng thú học tập,

h m thích l o động, tinh thần tự học, phát triển thức nghề nghiệp; trung thực

và có thức sẵn sàng thực hiện trách nhiệm công dân, góp phần giữ gìn, phát

19

huy các giá trị văn hó Việt N m; có tinh thần hội nhập và thức công dân toàn cầu

Chương trình Ngữ văn trung học phổ thông tiếp t c phát triển năng lực

gi o tiếp đã hình thành ở trung học cơ sở Thông qu những kiến thức phổ thông nền tảng, có tính hệ thống và sâu rộng hơn về văn học, tiếng Việt, chương trình giúp học sinh có năng lực vững vàng để tiếp t c học l n c o đẳng, đại hoc, các trường nghề hoặcth m gi vào cuộc sống l o động Kết thúc c p trung học phổ thông, học sinh biết đọc hiểu các kiểu loại văn bản

dự tr n những kiến thức sâu rộng hơn và hệ thống hơn, kết h p với những trải nghiệm và khả năng suy luận, tư duy độc lập c bản thân; biết viết các kiểu loại văn bản tương đối phức tạp (nh t là văn bản nghị luận, văn bản thông tin) đúng quy cách, quy trình; biết trình bày dễ hiểu, mạch lạc, sinh động các tưởng và cảm xúc; nói có nội dung, rõ ràng, đúng trọng tâm, có thái độ tự tin khi nói trước nhiều, biết nghe hiểu với thái độ phù h p và phản

h i hiệu quả

Năng lực thẩm mĩ đư c phát triển thông qu thưởng thức vẻ đẹp c con người, thi n nhi n, sự việc và ngôn từ trong tác phẩm văn học Qu những ngữ liệu chọn lọc đặc sắc, học sinh có đư c những trải nghiệm thú vị trong đọc, viết, nói, nghe và rút r đư c những bài học c thể, sâu sắc; có khả năng phản h i một cách tích cực và hiệu quả những nội dung đã đọc, khả năng làm ch tình cảm, hành vi cũng như khả năng ứng x phù h p trước các tình huống phức tạp trong đời sống Cũng qu đọc hiểu các kiểu loại văn bản, học sinh có đư c hiểu biết cơ bnả về sự đ dạng văn hó , có khả năng tìm tòi khám phá, để c ng cố, mở rộng vốn sống và tri thức văn hó ; biết tôn trọng sự khác biệt giữ các nền văn hó , giữ mọi người Qu y u cầu viết các kiểu loại văn bản, chương trình giúp học sinh có khả năng suy nghĩ độc lập, sáng tạo; khả năng tìm kiếm, lự chọn cách giải quyết v n đề, đề su t giải pháp Nội dung luyện nói và nghe giúp học sinh biết s d ng ngôn ngữ kết h p với

20

các loại phương tiện phi ngôn ngữ đ dạng để trình bày thông tin, tưởng và

để thảo luận, lập luận, đánh giá về các v n đề trong học tập và đời sống một cách phù h p, hiệu quả

2 1 3 Tuân thủ quy trình của ho t động nhóm

Có r t nhiều cách để thành lập nhóm theo các ti u chí khác nh u, không

n n áp d ng một ti u chí duy nh t trong cả năm học Số lư ng HS/ nhóm

n n từ – 6 HS

Nhiệm v c các nhóm có thể giống nh u, hoặc m i nhóm nhận một nhiệm v khác nh u là các phần trong một ch đề chung

Dạy học nhóm thường đư c áp d ng để đi sâu, luyện tập, c ng cố một ch đề

đã học hoặc cũng có thể tìm hiểu một ch đề mới

Các câu hỏi kiểm tr dùng cho việc chuẩn bị dạy học nhóm

- Ch đề có h p với dạy học nhóm không?

- Các nhóm làm việc với nhiệm v giống h y khác nh u?

- HS đã có đ kiến thức điều kiện cho công việc nhóm chư ?

- Cần trình bày nhiệm v làm việc nhóm như thế nào?

- Cần chi nhóm theo ti u chí nào?

- Cần tổ chức phòng làm việc, k bàn ghế như thế nào?

Quy trình thực hiện

Tiến trình dạy học nhóm có thể chi thành gi i đoạn cơ bản

a Làm việc toàn lớp Nhập đề và gi o nhiệm v

21

- Tiến hành giải quyết các nhiệm v

- Chuẩn bị báo cáo kết quả

Làm việc toàn lớp Trình bày kết quả, đánh giá

- Các nhóm trình bày kết quả

- Đánh giá kết quả

2.1.4 Đảm bảo gây hứng thú cho S

Hứng thú có nghĩ r t qu n trọng trong đời sống và hoạt động c cá nhân Nhờ có hứng thú, dù phải vư t qu nhiều khó khăn, cá nhân vẫn “cảm

th y khoái cảm khi l o động vì th y nó là trò chơi về thể lực và trí tuệ” [2, tr 230], và nâng c o đư c hiệu quả l o động Trong hoạt động nhận thức làm việc nhóm c HS, HTHT có các v i trò s u đây

- HTHT tạo r động cơ qu n trọng c hoạt động học tập, tạo r động lực giúp HS tiến hành hoạt động làm việc nhóm hiệu quả

- HTHT làm việc tích cực hó các quá trình tâm lí (chú , tri giác, trí nhớ, tư duy, tưởng tư ng, ) c HS, giúp đem lại hiệu quả c o trong hoạt động làm việc nhóm

- HTHT chính là một trong những yếu tố quyết định sự hình thành và phát triển năng lực nhận thức, làm việc nhóm c HS

2.2 Nội dung cần thảo luận

2.2.1 N n t ền ề t uận l c o v c vận dun p n p áp t o luận n ó vào dạy P C

TPVC b o giờ cũng là một hệ thống động và do đó trong hoạt động tiếp nhận TPVC, người đọc không phải là khách thể th động mà là một ch thể

có thức, một ch thể đ ng sáng tạo Người đọc là người cùng th m gi vào tiến trình sáng tạo để xây dựng nghĩ c TPVC Như chúng t đã biết, TPVC đư c xây dựng thông qu hình tựơng nghệ thuật m ng tính phi vật thể,

l y ngôn từ làm ch t liệu và năng lực hư c u, tưởng tư ng c nhà văn Do

đó, TPVC m ng tính đ nghĩ , biểu cảm, có những tác phẩm mà chính bản

22

thân tác giả cũng chư thể giải mã hết đư c Tác phẩm càng xu t sắc thì càng

đ nghĩ , mở r nhiều hướng tiếp cận khác nh u Khi dạy TPVC, giáo vi n phải làm s o giúp học sinh tự giác, hứng thú tìm hiểu hiểu tác phẩm, học sinh từng bước tri giác ngôn ngữ để tưởng tư ng, phân tích, khái quát theo con đường cảm xúc hó phù h p với quy luật cảm th văn chương Trong dạy văn, nếu giáo vi n ch qu n tâm đến văn bản văn chương và ch qu n tâm đến nghệ thuật, tài năng khám phá những ch độc đáo trong TPVC để r i tìm r hình thức lôi cuốn học sinh cảm thông đ ng điệu với những gì giáo vi n đã tìm tòi đư c thì giờ văn ch tác động đến nhận thức l trí mà không l y động tâm h n, học sinh không rung dộng trước những cảnh đời những số phận, x

lạ trước những n i niềm c nhà văn với số phận con người Tiếng nói c học sinh bị mờ nhạt Mối li n hệ giữ giáo vi n và học sinh là mối li n hệ một chiều, m t hẳn mối li n hệ giữ nhà văn và học sinh Như vậy, có thể nói phương pháp thảo luận nhóm là một trong những phương pháp thích h p vì đây là phương pháp tích cực, tạo hiệu quả kép, kích thích để các em xu t hiện những tưởng mới lạ, táo bạo, độc đáo và mở r đư c sự gi o tiếp đối thoại giữ nhà văn – học sinh

Trình độ nhận thức và đặc điểm tâm l lứ tuổi c học sinh là những yếu tố qu n trọng ảnh hưởng trực tiếp đến việc thưởng thức, tiếp nhận TPVC Học sinh ở lứ tuổi này hoàn toàn có khả năng tư duy trừu tư ng và tưởng

tư ng tái hiện học sinh có thể nhìn nhận, đánh giá về sự vật, hiện tư ng một cách sâu sắc và độc lập Ở lứ tuổi này, học sinh có nhu cầu h m hiểu biết,

kh o khát tìm hiểu thế giới xung qu nh Khi tiếp cận TPVC, trước những tình huống, sự kiện, số phận c các nhân vật trong tác phẩm, các em s băn khoăn, suy nghĩ, đòi hỏi một sự l giải, phân tích

2.2.2.1 Câu ỏ t o luận p có tín v n ề

Câu hỏi có tính v n đề là câu hỏi chứ đựng mâu thuẫn (giữ cái đã biết

và cái chư biết) tạo n n tình huống có v n đề, đ ng thời kích thích đư c tính tích cực, ch động và phát huy tư duy sáng tạo trong hoạt động cảm th văn

Ngô Tất Tố, tác phẩm “Chí Phèo” của Nam Cao có gì mới mẻ?

Mâu thuẫn giữ cái đã biết và cái chư biết trong ví d là “cái đã biết” ở ví d là hoàn cảnh cho chữ thông thường và ở b là viết về người

nông dân, Nguyễn Công Ho n với “Bước đường c ng” và Ngô T t Tố với

“Tắt đèn” đều đề cập đến quá trình bần cùng hó c người nông dân còn “cái chư biết” là cảnh cho chữ trong tác phẩm “Chữ người tử t ” c Nguyễn

Tuân ( ) và hướng đi mới c N m C o khi viết về người nông dân trong

tác phẩm “Chí Phèo” ( b)

Câu hỏi có v n đề không nhằm m c đích tái hiện tri thức đã có mà y u cầu học sinh phải biết s d ng “cái đã biết” để làm phương thức tìm tòi, nghi n cứu những giá trị tri thức mới

24

Cần lưu , v n đề đư c n u trong tác phẩm văn chương không phải có

từ định ch qu n c giáo vi n mà v n đề phải đư c đặt r từ bản thân c tác phẩm văn chương có nhiều ẩn số cần đư c giải mã về nội dung và hình thức và từ v n đề khó khăn, vướng mắc nảy sinh từ tầm đón nhận c học sinh trong quá trình tiếp nhận tác phẩm V n đề trong tác phẩm văn chương thường là tư tưởng ch đề, nghĩ tác phẩm hoặc tính hiệu quả c nghệ thuật xây dựng hình tư ng, xây dựng tính cách, kết c u phi logic, s d ng chi tiết như một điểm sáng thẩm mĩ, các biện pháp tu từ

Ví d , dự vào đặc điểm thi pháp để đư r v n đề thảo luận với tác

phẩm “Chí Phèo” – N m C o, chúng t dự vào đặc điểm kết c u c truyện

là kết c u tâm lí, kết c u vòng tròn đư r câu hỏi thảo luận “Kết cấu của truy n có gì độc đáo, ý nghĩa của kết cấu đối với truy n?” hoặc dự vào đặc điểm nhân vật – Chí Phèo là nhân vật điển hình xây dựng câu hỏi “Ý nghĩa khái quát điển hình của hình tượng nhân vật Chí Phèo là gì?”

Ngoài r , nhiều khi sự thành công h y hạn chế c tác phẩm cũng là những v n đề Nắm đư c v n đề đặt r từ tác phẩm và khả năng tiếp nhận c học sinh đư c xem là bước khởi đầu qu n trọng, có tính ch t quyết định khi

s d ng phương pháp thảo luận nhóm Như vậy, muốn xây dựng đư c câu hỏi thảo luận có v n đề, giáo vi n phải dự vào những hiểu biết c mình về đặc điểm thi pháp c các TPVC để đặt học sinh vào tình huống có v n đề, tổ chức cho học sinh giải quyết v n đề bằng câu hỏi g i mở

2.2.2.2 c t àn lập n ó dự trên số l n ọc s n tron l p và

nộ dun bà ọc

Trong việc thành lập nhóm, giáo vi n n n áp d ng linh hoạt các hình

thức chi nhóm như

Chi nhóm ngẫu nhi n học sinh đếm , , , r i vòng trở lại học sinh

đếm số nào thì vào nhóm y Giáo vi n cũng có thể chi theo bàn, theo tổ

25

Chi nhóm theo năng lực học học tập giáo vi n dự vào năng lực học tập c học sinh để chi thành nhóm giỏi, khá, trung bình, yếu Những HS yếu hơn s x l các bài tập cơ bản, những HS đặc biệt giỏi s nhận đư c

Hình 2.1 u ồ t n số l n ọc s n t là v c n ó

Như vậy theo sự lự chọn c các thầy cô, phần lớn số lư ng học sinh

đư c th m gi làm việc nhóm hiệu quả là từ 5 – người (chiếm 5 5%), nhóm 3 – HS chiếm ít hơn %, còn lại nhóm từ – người chiếm % Vì số lư ng HS nhiều hiệu quả nhóm thường không c o so với các nhóm có số lư ng ít hơn

26

Số lư ng nhóm và số lư ng thành vi n trong nhóm và thời gi n thảo luận phải ph thuộc vào số lư ng học sinh trong lớp hoặc v n đề thảo luận nảy sinh từ nội dung bài học C thể

Với v n đề thảo luận có tính ch t phức tạp như v n chứ nhiều nội dung

cần làm sáng tỏ, hoặc có nhiều cách lí giải như “Ngh thuật xây dựng kết cấu tác phẩm Chí Phèo đã đ t đến đỉnh cao của văn học hi n thực phê phán 1930 -1945 Bằng những sự hiểu biết của mình, các em hãy làm sáng tỏ vấn đề trên?”, chúng t n n chi nhóm g m đ trình độ học sinh, số lư ng thành vi n

từ -5 HS thời gi n thảo luận khoảng - phút Với thời gi n và c u trúc nhóm đó, các em s chi nh u đảm nhận những v n đề khác nh u nhằm hoàn thành nhiệm v mà giáo vi n gi o phó

Với v n đề thảo luận có tính ch t đơn giản như “tìm chi tiết miêu tả niềm h nh phúc của c ông Cố ồng và nêu ý nghĩa của chi tiết đó?”, chúng

t n n s d ng loại nhóm học sinh và thời gi n thảo luận trong khoảng ( -2 phút)

S u khi chi nhóm, m i nhóm s bốc thăm để chọn nhóm trưởng, thư

k hoặc tự bầu r nhóm trưởng Giáo vi n có thể ch định nhóm trưởng, thư

k luân phi n để khắc ph c tình trạng ch có một học sinh chuy n trách nhiệm

27

V n đề này phức tạp, để giải quyết đư c học sinh cần phải nắm vững bài học

và có cách nhìn tổng quát n đầu, các em s gặp lúng túng, thậm chí nói l n

m n không vào trọng tâm Để các em giải quyết đư c, giáo vi n cần định hướng g i mở như

- Y u cầu các em chú đến những đoạn văn cần thiết để nhận r kết

c u tác phẩm (đoạn đầu tác phẩm, đoạn cuối tác phẩm ) Ý nghĩ c những đoạn văn đó về mặt kết c u như thế nào?

- So sánh với một số nhà văn cùng thời với N m C o như Ngô T t Tố

(Tắt đèn) Vũ Trọng Ph ng (Số đỏ), Nguyễn Công Ho n (Đồng hào có ma, Tinh thần thể d c )

Tr n những định hướng đó, các em s dễ dàng tiến hành thảo luận Giáo vi n dẫn dắt học sinh vận d ng tư duy vốn có c các em giải quyết từng v n đề g i lại những tri thức đã có từ trước, khơi g i những suy nghĩ trong các em thông qu vốn sống c các em

Ví d “Chi tiết Tấm giết Cám là một hành động đáng sợ Theo các em, hình tượng Tấm có bị giảm sút hay không? Vì sao?”

Với câu hỏi như vậy, học sinh s trả lời là “không” hoặc “có”; còn phần

l giải s gặp những khó khăn Trong trường h p này, giáo vi n phải định hướng cho các em nhớ lại những đặc điểm c T m, nhớ lại đặc trưng c văn học dân gi n, g i mở các qu n điểm khác nh u mà người thời xư và n y đánh giá, cảm nhận cá nhân c em về v n đề đó

Khi gặp trường h p trong nhóm có thành vi n “ngôi s o” hoặc có thành viên quá nhút nhát, giáo viên kịp thời c n thiệp hạn chế những học sinh nói quá nhiều, khích lệ, động vi n học sinh nhút nhát phát biểu kiến bằng cách giáo vi n có thể trực tiếp hỏi học sinh nhút nhát rắng “Cô nhận th y nhóm bạn r t có tinh thần th m gi thảo luận, đã đư r đư c r t nhiều kiến, qu n điểm c các bạn như vậy còn kiến c em như thế nào? Em th y chúng t cần bổ sung những gì cho những các bạn vừ n u?”

2.2.3 Quy trìn t o luận n ó

ước Giới thiệu thiệu v n đề thảo luận

ước Xác định nhiệm v c các nhóm

ước Thành lập các nhóm

ước Chuẩn bị ch làm việc nhóm

ước 5 Lập kế hoạch làm việc

ước Tiến hành giải quyết nhiệm v

ước áo cáo kết quả thảo luận trước lớp

Muốn thành công với phương pháp thảo luận nhóm giáo vi n phải nắm vững phương pháp thực hiện và có những chuẩn bị trước Để chuẩn bị, giáo

vi n cần trả lời những câu hỏi s u

V n đề đặt r trong bài học có phù h p với dạy học nhóm không? Các nhóm làm việc với nhiệm v giống nh u h y khác nh u?

Học sinh đã có đ kiến thức và tài liệu cho công việc nhóm chư ? Cần trình bày nhiệm v làm việc nhóm nhóm như thế nào?

Cần chi nhóm theo ti u chí nào?

Cần tổ chức phòng làm việc, k bàn ghế như thế nào?

Thời gi n học có đảm bảo cho việc thảo luận nhóm không?

Với việc học này, học sinh thức đư c về khả năng c mình, nâng c o niềm tin vào việc học, ứng d ng x lí h p lí các tình huống trong học tập một cách trực tiếp Hơn nữ , việc học tập theo nhóm giúp các em tự tin hơn trong học tập, trách đư c mặc cảm tự ti, lo âu vì sự th t bại

Theo báo Giáo d c và Thời đại ” N n lự chọn nội dung lớn để tiến hành hoạt động theo nhóm Việc kh i thác xung đột kịch, phân tích diễn biến hành động kịch đòi hỏi người học phải biết xâu chu i, sắp xếp, tổng h p các biến cố để tìm hiểu”

Việc làm này s khó khăn nếu ch là hoạt động cá nhân, lại m t thời

gi n trong tiết học Do đó, hoạt động theo nhóm s khắc ph c đư c khó khăn này

Khi tiến hành chi nhóm, giáo vi n có thể s d ng theo các cách

Thứ nhất, chi học sinh trong lớp theo nhóm hứng thú Tức là, các em

có sở thích hoặc năng lực về nội dung học tập nào thì các em s tự lự chọn nội dung học tập đó

Thứ hai, chi học sinh trong lớp theo nhóm học ph thuộc vào y u cầu

c bài học

Thứ ba, chi học sinh trong lớp theo nhóm ph thuộc vào trình độ c

học sinh, s o cho trong nhóm học tập có các học sinh thuộc trình độ từ c o xuống th p

tư duy tìm hiểu xung đột ngoài nhân vật

vi n y u cầu đại diện nhóm trả lời Còn các thành vi n khác không làm việc hoặc có nhưng không hiệu quả Vậy làm thế nào để các thành vi n trong nhóm hoạt động một cách tích cực thì người giáo vi n phải chú đến phương thức chi nhóm Phương thức chi nhóm, đư c giáo vi n xây dựng từ đầu năm học, giáo vi n phải giành một buổi ngoại khó để tập dư t cho học sinh thành thạo trong tổ chức hoạt động nhóm, làm trước bước này s không làm ảnh hưởng đến việc chi nhóm trong giờ học chính khó Tr n lớp, khi giáo

vi n y u cầu hoạt động nhóm, học sinh s nh nh chóng tổ chức hình thành và hoạt động theo kiểu nhóm mà giáo vi n y u cầu S u đây là một số phương thức chi nhóm

- Thứ nhất Có thể dự tr n ti u chí số lư ng thành vi n để chi (cách

chi này ph thuộc vào khối lư ng kiến thức)

31

+ Nhóm nhỏ (3 - ) học sinh ng i gần nh u thường đư c gi o nhiệm v như đọc phân v i, tóm tắt tác phẩm, thảo luận tìm ch đề, nội dung chính c tác phẩm, lập dàn cho bài văn

+ Nhóm lớn (5 - ) học sinh trở l n thường đư c gi o các nhiệm v như dựng vở diễn cho tác phẩm văn học, làm báo tường, tổ chức trò chơi học tập cho môn tiếng Việt Như vậy nhóm lớn thường đư c dành cho việc chuẩn

bị ở nhà, cho các giờ ngoại khoá còn tr n lớp, thời gi n có hạn ít dùng đến nhóm lớn vì phải di chuyển ch , đòi hỏi thời gi n s ảnh hưởng đến việc triển

kh i và tìm hiểu nội dung bài học s dễ dẫn đến tình trạng “cháy giáo án”

- Thứ hai Chi nhóm dự tr n ti u chí tính ch t c các thành viên

Cách chi này dự tr n tính ch t c hoạt động học tập

+ Nhóm ngẫu nhi n Giáo vi n có thể ch định b t kỳ học sinh nào trong lớp tạo lập thành nhóm Đây là cơ hội tốt cho học sinh ng i x nh u có dịp gần gũi hiểu biết th m những thói quen, ngôn ngữ, phong cách thể hiện

c các bạn Chính sự mới lạ có thể là ngu n cảm hứng kích thích học sinh giải bài toán nhận thức

+ Nhóm tình bạn Giáo vi n công bố số lư ng người và cho học sinh

tự do tổ h p thành từng nhóm tuỳ theo sở thích c các em Các em đã có hiểu biết thân quen n n dễ h p tác cùng nh u giải bài toán nhận thức n n việc tiến hành thuận l i hơn Tuy nhi n chi nhóm kiểu này các em thân quen nh u

n n thường tr nh th nói chuyện gây ảnh hưởng đến việc học tập( Nếu giáo

vi n chi nhóm kiểu này cần phải quán triệt như c điểm này để học sinh tránh)

+ Nhóm kinh nghiệm Tập h p những học sinh có kinh nghiệm và năng khiếu trong hoạt động học tập nào đó thành một nhóm như kể chuyện, diễn kịch, soạn đề cương ôn tập Nhóm này g m những người cùng năng lực và sở trường, s tránh đư c sự ỷ lại nhưng đối với nhóm học sinh yếu dễ gây r sự

mặc cảm, tự ti khi nghe những nhóm khá hơn trình bày (Giáo viên khi chia

32

nhóm kiểu này cần gần gũi những nhóm yếu, kèm cặp, gợi mở, thân thi n động viên Đây là dịp tốt để nhóm yếu được giúp đ , giúp các em xoá dần sự

tự ti để tự tin trình bày)

+ Nhóm h n h p Là cách chi nhóm hiện n y đ ng đư c r t nhiều giáo

vi n dạy ngữ văn áp d ng nhóm này g m những em có điều kiện, năng lực

khác nhau (thường được chia theo tổ hoặc theo bàn, ngồi gần nhau) tạo điều

kiện cho các em h tr lẫn nh u khi làm việc Tuy nhi n chi nhóm kiểu này, giáo vi n cần thúc đẩy sự hoạt động c mọi thành vi n trong nhóm, những

em yếu cũng phải th m gi và phải đư r đư c chính kiến c bản thân tránh việc trông chờ ỷ lại vào những em khá) Song để cho nhóm hoạt động có hiệu quả, giáo vi n cần lưu những điểm s u

Nhóm tự bầu r nhóm trưởng điều khiển toàn bộ hoạt động c nhóm mình, nhóm trưởng có thể th y đổi luân phi n Nhóm trưởng phân công cho từng thành vi n thực hiện một phần công việc Từng thành vi n trong nhóm phải tích cực hoạt động, suy nghĩ đư r kiến c mình, không đư c trông chờ, ỷ lại vào các thành vi n khác trong nhóm, giáo vi n cũng n u rõ người trình bày trong nhóm không nh t thiết là nhóm trưởng Kết quả làm việc c từng nhóm s là kết quả chung c cả lớp Nhóm có thể duy trì trong toàn tiết cũng có thể th y đổi theo từng hoạt động

M i tiết dạy ch n n có từ - hoạt động nhóm, m i hoạt động không quá 5 phút (Tránh tình trạng giáo vi n lạm d ng hoạt động nhóm để r i câu hỏi nào cũng cho thảo luận nhóm mà m i lần thảo luận khoảng - 2 phút gây

sự nhàm chán, không hiệu quả)

n cạnh phương thức chi nhóm, người giáo vi n dạy ngữ văn cần phải chú đến quy trình tổ chức và quản l nhóm học tập Quy trình này có

thể theo bước như một số tài liệu đã đề cập (Tài li u BDTX giáo viên T CS chu kỳ III 2004- 2007) đó là ước thành lập nhóm; hoạt động nhóm; thông

báo kết quả; kết luận v n đề) Song cũng có thể theo bước s u

33

- ước Làm việc chung cả lớp trong bước này, giáo vi n phải n u

v n đề xác định r bài toán nhận thức (y u cầu c câu hỏi thảo luận) tiếp đến giáo vi n định hướng tổ chức thành lập nhóm, gi o nhiệm v c thể cho từng nhóm Giáo vi n hướng dẫn cách làm việc theo nhóm

- ước Làm việc theo nhóm nhóm trưởng phân công trong nhóm, từng thành vi n suy nghĩ độc lập để tìm r tưởng, cách lí giải c mình S u

đó cùng nh u tr o đổi kiến thảo luận chung trong nhóm C đại diện nhóm trình bày trước lớp (người trình bày là b t kỳ thành vi n nào trong nhóm chứ không bắt buộc phải là nhóm trưởng)

- ước Thảo luận tổng kết trước toàn lớp đây là bước các nhóm lần

lư t báo cáo kết quả để r i cả lớp cùng nh u thảo luận chung S u đó giáo

vi n giải đáp kết quả c bài toán nhận thức

Như vậy việc tổ chức hoạt động nhóm trong môn ngữ văn cũng không phải là một v n đề quá khó nếu người dạy ngữ văn nắm rõ các dạng hoạt động nhóm và biết cách tổ chức hướng dẫn học sinh hoạt động theo nhóm thì chắc chắn những lúc hoạt động nhóm s là những lúc học sinh có điều kiện thuận

l i để cùng nh u tr o đổi những v n đề về nội dung, nghĩ văn bản văn học, phân tích ngôn ngữ, phong cách nghệ thuật c văn bản, là biện pháp tích cực

để kh i thác những hướng khác nh u trong cảm nhận văn chương và cũng là dịp để giáo vi n có cơ hội phát hiện vốn sống, đặc điểm tâm l và khả năng tiếp nhận văn học c từng cá nhân học sinh qu đó mà h tr cho từng em theo cách ri ng phù h p Đ ng thời dạy học theo nhóm s giúp giáo vi n trở thành người hướng dẫn và tạo sự tương h giữ học sinh với nh u, học sinh tự giác tiến hành các hoạt động chiếm lĩnh tri thức, qu đó phương thức học tập

h p tác và phương thức tự học đều đư c phát huy Mối qu n hệ giữ các thành vi n trong tập thể nhóm, lớp trở n n gần gũi với nh u hơn

34

CHƯƠNG 3: THIẾT KẾ GIÁO ÁN THỬ NGHIỆ

3 1 ục tiêu thiết kế giáo án th nghiệm

- Phát triển năng lực gi o tiếp đã hình thành ở trung học cơ sở

- Phát triển năng lực h p tác cho học sinh THPT

- Kiểm tr đư c khả năng h p tác nhóm c HS THPT thông qu một

số trường THPT

- Giúp GV xác đinh đư c các kiểu bài có thể tổ chức làm việc nhóm

3 2 Phư ng pháp, cách thức biên soạn giáo án th nghiệm

Hoạt động chuẩn bị cho một giờ dạy học đối với GV thường đư c thể hiện qu việc chuẩn bị giáo án Đây là hoạt động xây dựng kế hoạch dạy học cho một bài học c thể, thể hiện mối qu n hệ tương tác giữ GV với HS, giữ

HS với HS nhằm đạt đư c những m c ti u c bài học Căn cứ tr n giáo án,

có thể vừ đánh giá đư c trình độ chuy n môn và t y nghề sư phạm c GV

vừ th y rõ qu n niệm, nhận thức c họ về các v n đề giáo d c như m c

ti u giáo d c, nội dung giáo d c, cách s d ng PPDH, thiết bị DH, hình thức

tổ chức dạy học và cách đánh giá kết quả học tập c HS trong mối qu n hệ với các yếu tố có tính ch t tương đối ổn định như kế hoạch, thời gi n, cơ sở vật ch t và đối tư ng HS Chính vì thế, hoạt động chuẩn bị cho một giờ học

có v i trò và nghĩ r t qu n trọng, quyết định nhiều tới ch t lư ng và hiệu quả giờ dạy học Từ thực tế dạy học, có thể tổng kết thành quy trình chuẩn bị một giờ học với các bước thiết kế một giáo án và khung c u trúc c một giáo

án c thể như s u

a Các bước thiết kế một giáo án

- Bước 1: Xác định m c ti u c bài học căn cứ vào chuẩn kiến thức

(KT), kĩ năng (KN) và y u cầu về thái độ trong chương trình ước này đư c đặt r bởi việc xác định m c ti u c bài học là một khâu r t qu n trọng, đóng

v i trò thứ nh t, không thể thiếu c m i giáo án M c ti u (y u cầu) vừ là cái đích hướng tới, vừ là y u cầu cần đạt c giờ học; h y nói khác đi đó là