Khu vực vùng núi phía Bắc là khu vực núi cao, hiểm trở, còn là khu vực nghèo nàn, khó khăn nhất nước ta. Nhưng đây lại là vùng thường xuyên xảy ra lũ quét với cường độ lớn, tần suất ngày càng gia tăng gây nhiều thiệt hại to lớn.
Trang 1NGHIÊN CỨU LŨ QUÉT, LŨ BÙN ĐÁ GIAI ĐOẠN 1993 – 2014 Ở HUYỆN SA PA, TỈNH LÀO CAI VÀ CÁC GIẢI PHÁP PHÒNG CHỐNG,
GIẢM NHẸ THIỆT HẠI
Sinh viên thực hiện: Nguyễn Thị Huyền Cán bộ hướng dẫn: TS Lương Hồng Hược
1 ĐẶT VẤN ĐỀ
Khu vực vùng núi phía Bắc là khu vực núi cao, hiểm trở, còn là khu vực nghèo nàn, khó khăn nhất nước ta Nhưng đây lại là vùng thường xuyên xảy ra lũ quét với cường độ lớn, tần suất ngày càng gia tăng gây nhiều thiệt hại to lớn
Huyện Sa Pa thuộc tỉnh Lào Cai cũng là một trong những địa điểm xảy ra lũ quét với quy mô và cường độ lớn Lũ quét ở Sa Pa có nhiều nét khác với các vùng khác Đây
là một trung tâm mưa lớn, đất đá bị phong hóa mạnh, độ dốc địa hình lớn và nhất là hoạt động Tân kiến tạo cho nên lũ bùn đá đặc biệt phát triển mạnh Lũ quét ở đây chủ yếu là lũ quét hỗn hợp và lũ quét sườn Quỹ đất của huyện Sa Pa cho phát triên dân cư không nhiều Những nơi dân có thể ở đều có thể chịu tai biến lũ quét, lũ bùn đá, trượt lở Do đó, việc nghiên cứu để đưa ra các cách phòng chống thiên tai có hiệu quả cùng các giải pháp
để giảm thiểu thiệt hại mà lũ quét gây ra là đặc biệt cần thiết ở những khu vực xảy ra lũ
quét nói chung và huyện Sa Pa nói riêng Vì vậy, tôi lựa chọn đề tài “Nghiên cứu lũ quét,
lũ bùn đá giai đoạn 1993 – 2014 ở huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai và các giải pháp phòng chống, giảm nhẹ thiệt hại”.
2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Để thực hiện đề tài này, tác giả đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:
2.1 Phương pháp phân tích số liệu thống kê
Dựa vào các kết quả đo được tại các trạm đo mưa, các điểm dự báo lũ quét tại các khu vực từ các tài liệu thu thập được Tác giả đã sử dụng phương pháp phân tích số liệu thống kê để xử lý, tính toán Từ đó đề xuất đưa ra các giải pháp phòng chống lũ quét và sau lũ quét phù hợp với huyện Sa Pa
2.2 Phương pháp bản đồ, biểu đồ
Đây là phương pháp đặc trưng của địa lý học, được sử dụng để thành lập một số bản
đồ về hành chính, địa hình, của huyện Sa Pa Từ đó là cơ sở để thiết kế các giải pháp phòng và chống lũ quét
2.3 Phương pháp phân tích, tổng hợp
Phương pháp này dùng để phân tích các điều kiện tự nhiên và xã hội cùng các yếu tố có liên quan để đề xuất các giải pháp chòng chống lũ quét và sau lũ quét ở huyện Sa Pa
Trang 23 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
3.1 Khái quát điều kiện tự nhiên và xã hội huyên Sa Pa
3.1.1 Vị trí địa lý
Sa Pa là huyện vùng cao của tỉnh Lào Cai có diện tích tự nhiên là 68.329 ha, chiếm 8,24 % diện tích tự nhiên của tỉnh, nằm trong tọa độ địa lý từ 22º07’04’’ đến 22º28’46’’ vĩ
độ Bắc và 103º43’28’’ đến 104º04’15’’ kinh độ đông Phía bắc giáp huyện Bát Xát, phía nam giáp huyện Văn Bản, phía đông giáp huyện Bảo Thắng, phía tây giáp huyện Than Uyên và tỉnh Lai Châu
Huyện Sa Pa có 17 xã và một thị trấn Thị trấn Sa Pa là trung tâm huyện lị nằm cách thành phố Lào Cai 35 km về phía tây nam Năm trên trục quốc lộ 4D từ Lào Cai đi Lai Châu, Sa Pa là cửa ngõ giữa hai vùng Đông Bắc và Tây Bắc
3.1.2 Đặc điểm địa hình – địa mạo
Sa Pa có địa hình đặc trưng của miền núi phía Bắc, có độ dốc lớn, trung bình từ 35 -40º, có nơi có độ dốc trên 45º, địa hình hiểm trở và chia cắt phức tạp Nằm ở phía đông của dãy Hoàng Liên Sơn, Sa Pa có độ cao trung bình từ 1.200 m đén 1.800 m, địa hình nghiêng và thoải dần theo hướng Tây – Tây Nam đến Đông Bắc Điểm cao nhất là đỉnh Phan Xi Păng cao 3.143 m và thấp nhất là suối Bo cao 400 m so với mặt nước biển Huyện Sa Pa nằm hoàn toàn trong đới Phan xi păng Cấu trúc địa chất của khu vực
gồm các đá có tuổi từ Proterozoi đến Đệ tứ
3.1.3 Khí hậu
Do ảnh hưởng của các yếu tố địa hình, địa mạo phức tạp, bị chia cắt mạnh và với vị trí địa lý đặc biệt Sa Pa nằm sát chí tuyến trong vành đai Á nhiệt đới bắc bán cầu, có khí hậu ôn đới lạnh với hai mùa điển hình Mùa hè mát mẻ, mưa nhiều, nhiệt độ trung bình hàng năm ở Sa Pa là 150C, nhiệt độ trung bình từ 18 200C vào tháng mùa hè, các tháng mùa đông 10120C Nhiệt độ thấp nhất vào tháng 1 là 00C Sa Pa có khí hậu mang sắc thái ôn đới và cận nhiệt đới, không khí mát mẻ quanh năm Lượng mưa trung bình hàng năm ở đây khoảng từ 1.800 đến 2.200 mm
3.1.4 Thủy văn
Sa Pa có mạng lưới sông suối khá dày, bình quân khoảng 0,7 – 1,0 km/km² với hai
hệ thống sông suối chính và hệ thống ngòi Đum và hệ thống ngòi Bo Các suối hầu hết có lòng hẹp, dốc,thác ghềnh nhiều, lưu lượng thất thường và biến đổi theo mùa, mùa mưa thường có lũ lớn với dòng chảy khá mạnh (suối Bo 989m/s) dễ gây nên các hiện tượng lũ ống, lũ quét, nhất là đối với vùng thấp Mùa khô các suối thường cạn
3.1.5 Tài nguyên thiên nhiên
Trang 3Huyện Sa Pa có nhiều loại đất bao gồm 6 nhóm đất chính và được chia làm 8 loại đất phụ Trong đó, nhóm đất mùn vàng đỏ trên núi cao từ 700 – 1.700 m chiếm tỉ trọng lớn nhất, với diện tích 44.300 ha chiếm 65,28% diện tích tự nhiên
Tài nguyên nước của Sa Pa là phong phú, là đầu nguồn của hai hệ thống suối Bo và suối Đum Hàng năm đưuọc bổ sung lượng mưa đáng kể, để lại một khối lượng nước mặt
và nước ngầm lớn
Năm 2001 Sa Pa có 32.870,70 ha đất lâm nghiệp có rừng Rừng của Sa Pa đóng vai trò rất quan trọng trong việ đảm bảo phòng hộ môi trường, góp phần hạn chế lũ lụt, hạn hán
ở hạ lưu
Huyện không giàu tài nguyên khoáng sản nhưng đã có một số loại được tiến hành khai thác Tuy còn hạn chế, quy mô nhỏ nhưng chính việc khai thác này đã tạo nên những biến đổi về địa hình, lớp phủ bề mặt Do đó mà đây cũng là một trong những nguyên nhân gây lên tai biến lũ quét ở huyện
3.1.6 Xã hội
Dân số huyện năm 2009 là 52.899 người, với 7 dân tộc chính, gồm: H’Mông, Dao, Tày, Kinh, Dáy, Xã Phó (Phù Lá) và Hoa Các đồng bào dân tộc cư trú ở 17 xã, sống chủ yếu bằng nông nghiệp Các dân tộc có tiếng nói và phong tục tập quán riêng của mình nhưng các dân tộc luôn đoàn kết cùng tham gia các hoạt động văn hóa, văn nghệ, các ngày lễ hội truyền thống Tuy nhiên, dân cư ở đây chủ yếu là các dân tộc ít người, đời sống nhân dân còn nghèo khó, trình độ dân trí vẫn còn thấp, ít được tiếp xúc với các kênh thông tin Do vậy, việc cung cấp thông tin về lũ quét cũng như các vấn đề liên quan, những cảnh báo về lũ quét, lũ bùn đá đến được với người dân cũng khó khăn Điều đó làm cho việc phòng, chống của dân cư đối với loại tai biến này cũng gặp nhiều trở ngại
3.2 Khái quát chung về lũ quét
3.2.1 Khái niệm về lũ quét
Khái niệm về lũ quét hiện nay vẫn chưa được thống nhất Bởi lũ quét xảy ra mỗi nơi, mỗi khác, rất phức tạp và mang sắc thái địa phương sâu sắc Phân tích các ý kiến trên kết hợp với việc tìm hiểu tính chất của các trận lũ quét xảy ra ở Việt Nam, chúng tôi cho rằng quan niệm của Trần Văn Tư và các đồng sự đưa ra năm 2015 ” Lũ quét là một loại lũ miền núi có cường suất, vận tốc dòng chảy và biên độ mực nước rất lớn, lũ lên nhanh và xuống nhanh, dòng nước có lượng lớn bùn rác, xảy ra bất ngờ có sức tàn phá lớn” là dễ chấp thuận nhất
3.2.2 Phân loại lũ quét
Dựa vào yếu tố mặt đệm và diễn biến lũ phân ra:
Trang 4Lũ quét nghẽn dòng là loại hình lũ quét xảy ra với cường suất và vận tốc lũ tương
đối lớn, biên độ lũ lớn (độ sâu ngập lụt lớn) và mang theo rất nhiều vật chất khác nhau (rác rưởi, bùn cát)
Lũ quét sườn là loại hình lũ với tốc độ rất lớn, lên xuống nhanh mang theo nhiều vật
chất của sườn Lũ quét sườn xảy ra chủ yếu trên sườn dốc tại các vùng tập trung nước mặt
Lũ quét hỗn hợp là loại lũ xảy ra vận tốc dòng chảy lớn, chiều sâu ngập tương đối
lớn Chúng có đặc trung không gian của lũ quét nghẽn dòng và lũ quét sườn: đây là loại hình lũ quét xảy ra phổ biến ở miền núi và thường gây ra tổn thất lớn về người và của
Lũ bùn đá là một loại hình lũ quét sườn đặc biệt với dòng nước có lượng vật chất
đậm đặc bùn đá và động năng lớn
3.2.3 Đặc điểm và hiện trạng lũ quét, lũ bùn đá ở Sa Pa
ST
T
Thời gian Địa điểm Diễn biến lũ quét và biến đổi môi trườngsau lũ quét
1 16/8/199
3
Ngòi Bo, Ngòi Thái, Sa Pa
Mất tích 7 người, cuốn trôi 5 nhà, sụt lở nhiều đoạn đường Ngòi Bo rất dốc, các trung tâm trên sông đều chịu lũ quét hỗn hợp cường suất rất lớn Cuội sỏi láp đầy khu vực trũng
2 15/7/199
4
S Đum, xã Tả Van và cầu 32, Sa Pa, Lào Cai
9 người chết và 3 người mất tích, làm sạt lở đất, vùi nhiều nhà cửa Đây là trận lũ bùn
đá gây thiệt hại lớn nhất về người , của và môi trường
3 15/7/200
0
Suối Đum, 7 xã: Bản
Hồ, Sử Pán, Thanh Kim, Nậm Sài, Bản Phùng, Thanh Phú, Suối Thầu, huyện Sa Pa
20 người chết, 20 nhà bị cuốn trôi, 7 công trình thủy lợi bị phá hủy Đây cũng là lũ quét hỗn hợp và lũ bùn đá thuộc Sa Pa
4 8/2000 Bản Kim, xã Thanh
Kim, huyện Sa Pa
Lũ quét, lũ bùn đá
6 19/5/200
4
Bản Hồ Lũ quét hỗn hợp, chết 3 người, 4 người bị
thương Khe Rồng, Thị trấn Tại Sa Pa Lũ ống khủng khiếp ở tổ 2 và tổ
Trang 57 5/8/2010 Sa Pa 3 quét bay 5 nhà dân xuống vực bên kia
quốc lộ 4D
8 4/9/2013
Thôn Can Hồ, xã Bản Khoang, huyện Sa Pa
Cuốn trôi 14 ngôi nhà, có 11 người chết và mất tích, 11 người bị thương Đất đá lấp đầy ruộng đồng , nhà cửa
(Nguồn: Trần Văn Tư, 2015)
3.3 Các giải pháp phòng chống lũ quét và giảm nhẹ thiệt hại sau lũ quét ở Sa Pa
Lũ quét, lũ bùn đá diễn ra ngày càng phức tạp và khó lường trước được những hậu quả
mà nó gây ra Những lần thiệt lại về người và của là những mất mát rất to lớn cho nhân dân
và cả cộng đồng Do đó, việc tiến hành các giải pháp phòng chống và giảm nhẹ thiệt hại do
lũ quét, lũ bùn đá gây ra là rất cần thiết Bao gồm một số các giải pháp chính sau:
Nghiên cứu đề xuất phương án nhằm sống thích ứng với lũ quét: lũ quét - lũ bùn đá
ở huyện xảy ra ngày càng nhiều gây ra những thiệt hại ngày càng tăng Nhưng công tác phòng chống và giảm nhẹ, lũ quét – lũ bùn đá vẫn còn nhiều bất cập Hiện nay, công việc giảm nhẹ thiệt hại chỉ được tiến hành khi đã xảy ra các tai biến gây thiệt hại nghiêm trọng Dân hiện nay lại thường sống rải rác lân cận các lòng suối hoặc vùng trũng rất hẹp
ở chỗ cắt ngang của suối nhánh và suối chính Do vậy việc đưa ra các phương án sống chung với lũ quét là rất cần thiết
Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức cộng đồng về các hiểm họa lũ quét, lũ bùn đá: Trong các đồng bào dân tộc, khi mà trình độ văn hóa còn thấp
thì việc tuyên truyền, nâng cao giáo dục, nhận thức là rất cần thiết, cần tập trung vào các nội dung sau:
- Nhận biết hiện tượng lũ quét, lũ bùn đá
- Các giải pháp lũ quét, lũ bùn đá
- Các phương án đối phó khẩn cấp, cứu họ, cứu nạn và khắc phục hậu quả khi xảy
ra lũ quét, lũ bùn đá
Các hình thức tuyên truyền, giáo dục phải rất đa dạng: báo nói, báo hình, báo viết từ tỉnh, huyện đến xã, các ấn phẩm, tờ rơi đơn giản, dễ hiểu và các hình vẽ minh họa sinh động phát không đến tận nơi các thôn bản Công tác giáo dục, nâng cao nhận thức về lũ quét, lũ bùn đá cần làm trước tiên trong tầng lớp cán bộ của cả hệ thống chính trị của địa phương, cần đưa vào các trường học từ cao xuống thấp
Các giải pháp công trình phòng chống lũ quét, lũ bùn đá: Để sống thích ứng với lũ
quét, đặc biệt lũ bùn đá phải có các cồng trình phòng chống Trên các dòng suối có thể thiết kế các công trình ngăn cản hoặc dẫn lũ quét và lũ bùn đá, giảm thiểu tối đa tác hại của lũ quét, lũ bùn đá đến đối tượng cần được bảo vệ
Trang 6Nghiên cứu đề xuất phương án cứu hộ khi xảy ra thiên tai: đây là một trong những
phương án rất quan trọng và cần thiết khi có tai biến lũ quét, lũ bùn đá xảy ra Từ đó góp phần làm giảm thiệt hại một cách thấp nhất của chúng đến cộng đồng dân cư
Can thiệp khôi phục môi trường sau lũ quét bằng các giải pháp công trình và phi công trình: Môi trường sau lũ quét ở Sa Pa có đặc thù rất riêng, đó là khu vực với lũ bùn
đá phát triển mạnh Địa hình Sa Pa cũng không thuận lợi để xây dựng và phát triển nhà ở hoặc các công trình công nghiệp lớn Như vậy phải có tác động để giảm bớt lũ quét và môi trường sau lũ quét để đảm bảo sống thích ứng
4 KẾT LUẬN
Huyện Sa Pa hội tụ nhiều yếu tố tiềm tàng cho sự phát sinh và phát triển tai biến lũ quét, lũ bùn đá Là khu vực địa hình có độ cao khá lớn, lại thường có những trận mưa lớn với lưu lượng và cường suất lớn Mạng lưới sông suối phức tạp Tài nguyên rừng ngày càng bị tàn phá nghiêm trọng, độ che phủ rừng thấp, việc sử dụng đất đai và khai thác khoáng sản lại chưa hợp lý Đặc biệt là ý thức của người dân chưa được nâng cao do trình
độ nhận thức còn kém
Lũ quét và lũ bùn đá ở Sa Pa có đặc điểm là mật độ lũ bùn đá rất cao, mức độ về lũ quét cũng vào loại đặc biệt nguy hiểm, sức tàn phá khốc liệt và mức độ thiệt hại cũng rất lớn Đặc biệt là trong những năm gần đây, diễn biến lũ ngày càng phức tạp và khó lường trước được hậu quả
Phòng chống các quá trình lũ quét, lũ bùn đá không thể đơn phương chỉ áp dụng một biện pháp, mà phải tổ hợp các biện pháp kết hợp, thông nhất, hài hòa giữa các giải pháp mới mang lại hiệu quả tối ưu Nên việc đưa ra các giải pháp phòng chống và giảm nhẹ thiệt hại sau lũ quét trên địa bàn huyện Sa Pa có ý nghĩa rất quan trọng và cấp bách
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Đặng Duy Lợi (chủ biên) và nnk (2013) Địa lý tự nhiên Việt Nam 2, Nxb Đại
học Sư Phạm
[2] Đoàn Thị Thơm (2006) Nguyên nhân, hiện trạng và các giải pháp phòng chống giảm nhẹ thiệt hại do lũ quét gây ra ở Lào Cai Khóa luận tốt nghiệp khoa Địa Lý trường
ĐHSP HN
[3] Nguyễn Quang Mỹ (2005) Xói mòn đất hiện đại và các biện pháp chống xói mòn Nxb ĐHQG Hà Nội
[5] Trần Văn Trị (chủ biên) và nnk (1997) Địa chất Việt Nam – Phần miền Bắc.
Nxb Khoa học và Kĩ thuật, Hà Nội
[6] Trần Văn Tư (2015) Nghiên cứu đánh giá biến đổi môi trường sau thiên tai lũ quét khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam, đề xuất giải pháp cải tạo, phục hồi và quản lý
Trang 7môi trường Chương trình KHCN cấp nhà nước KC 08/11 – 15, Viện Địa lý – Viện Hàn
Lâm Khoa Học và Công Nghệ Việt Nam