Tính cấp thiết của đề tài
Ngân hàng thương mại (NHTM) là một trong những định chế quan trọng trong hệ thống tài chính quốc gia, giữ vai trò lớn trong việc huy động nguồn vốn cho nền kinh tế NHTM không chỉ là cầu nối đưa vốn đến các dự án đầu tư mà còn góp phần phát triển kinh tế và ổn định thị trường Việt Nam.
Vốn của ngân hàng thương mại (NHTM) được hình thành từ nhiều nguồn khác nhau, trong đó tiền gửi của khách hàng chiếm tỷ trọng lớn nhất, thường trên 50% tổng nguồn vốn Nguồn vốn này không chỉ quyết định quy mô hoạt động và tín dụng của ngân hàng mà còn ảnh hưởng đến khả năng thanh toán và uy tín trên thị trường Với sự phát triển kinh tế, nhu cầu gửi tiền tại NHTM ngày càng tăng, bởi gửi tiền là hình thức đầu tư an toàn và ổn định, mang lại lãi suất cho khách hàng Agribank, như nhiều NHTM khác, chú trọng bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền để tăng trưởng huy động vốn và đảm bảo an toàn hệ thống Tuy nhiên, khách hàng, đặc biệt là cá nhân và hộ gia đình ở nông thôn, thường thiếu hiểu biết pháp luật, do đó cần sự hỗ trợ từ ngân hàng trong các giao dịch để bảo vệ quyền lợi của mình.
Nhận tiền gửi là một hoạt động quan trọng và thường xuyên tại ngân hàng, tuy nhiên, nó cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro và tranh chấp Do đó, việc bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền, đặc biệt là tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam (Agribank), là rất cần thiết Agribank, với uy tín là một ngân hàng thương mại lớn và mạng lưới chi nhánh rộng khắp, có thực tiễn huy động vốn phong phú, đã tạo động lực cho tôi chọn đề tài “Bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Agribank” cho luận văn cao học của mình.
Tình hình nghiên cứu đề tài
Liên quan đến bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại ngân hàng thương mại, chủ yếu được nghiên cứu dưới góc độ pháp luật, tiêu biểu như:
Luận văn Thạc sĩ luật học của Đào Thị Sao, với sự hướng dẫn của PGS.TS Lê Thị Thu Thủy, tập trung vào việc bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền tại ngân hàng thương mại theo pháp luật Việt Nam Nghiên cứu này được thực hiện năm 2014 tại Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, nhằm cung cấp cái nhìn sâu sắc về các quy định pháp lý liên quan và đề xuất giải pháp cải thiện.
Bài viết phân tích các vấn đề liên quan đến việc bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền tại các ngân hàng thương mại ở Việt Nam từ góc độ quy định pháp luật Nó đánh giá thực trạng áp dụng các quy định này và đưa ra các kiến nghị nhằm hoàn thiện khung pháp lý, đảm bảo quyền lợi của người gửi tiền được bảo vệ hiệu quả hơn.
Luận văn Thạc sĩ luật học của tác giả Huỳnh Anh, với đề tài “Pháp luật về bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền tại các tổ chức tín dụng,” tập trung vào việc phân tích và đánh giá các quy định pháp lý liên quan đến quyền lợi của người gửi tiền Nghiên cứu này không chỉ làm rõ những quyền lợi mà người gửi tiền được hưởng mà còn đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi của họ trong bối cảnh các tổ chức tín dụng.
TS Nguyễn Thanh Bình năm 2010, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh
Bài viết phân tích các vấn đề liên quan đến việc bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền theo quy định pháp luật, đồng thời chỉ ra những hạn chế và bất cập trong các quy định hiện hành Từ đó, tác giả đưa ra các kiến nghị và giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan.
Một số Luận án Tiến sĩ có liên quan đến bảo hiểm tiền gửi khách hàng của ngân hàng thương mại như:
- Luận án Tiến sĩ: “Bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam – Thực trạng và giải pháp hoàn thiện” năm 2012 của tác giả Vũ Hương Giang, Trường Đại học Ngoại thương
Bài viết phân tích thực trạng hoạt động bảo hiểm tiền gửi tại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng Luận án đề xuất các giải pháp chiến lược nhằm nâng cao hiệu quả và hoàn thiện hoạt động bảo hiểm tiền gửi tại Việt Nam.
- Luận án Tiến sĩ: “Chính sách bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam – Thực trạng và phương hướng hoàn thiện” năm 2012 của tác giả Nguyễn Thị Huyền Trang,
Trường Đại học Ngoại thương
Bài viết phân tích chính sách bảo hiểm tiền gửi tại Việt Nam, đánh giá thực trạng hoạt động và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của hệ thống bảo hiểm tiền gửi, hướng đến việc đạt được các mục tiêu đã đề ra.
Hầu hết các nghiên cứu hiện tại chủ yếu tập trung vào quy định pháp luật liên quan đến quyền lợi khách hàng gửi tiền và bảo hiểm tiền gửi tại Việt Nam, nhưng chưa đi sâu vào vai trò và biện pháp của ngân hàng thương mại (NHTM) trong việc bảo vệ quyền lợi khách hàng Trong bối cảnh kinh tế - xã hội phát triển và cạnh tranh với ngân hàng nước ngoài ngày càng gay gắt, việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền trở nên cấp thiết để đảm bảo nguồn vốn huy động và nâng cao vị thế của NHTM trong nước Do đó, nghiên cứu về "Bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam" là cần thiết và có tính ứng dụng cao.
Phương pháp nghiên cứu
Luận văn sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp và phân loại lý thuyết để xây dựng các luận điểm chung về bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại ngân hàng thương mại (NHTM) Đồng thời, nghiên cứu thực tiễn tại Agribank nhằm đánh giá tình hình bảo vệ quyền lợi khách hàng, xác định những ưu điểm và hạn chế hiện có Từ đó, luận văn đề xuất các giải pháp và kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả công tác bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Agribank.
Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo… nội dung luận văn được chia thành 3 chương:
- Chương 1: Cơ sở lý luận về bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Ngân hàng thương mại
- Chương 2: Thực trạng về bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam
Chương 3 trình bày các kiến nghị và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam Những đề xuất này bao gồm việc cải thiện quy trình xử lý khiếu nại, tăng cường đào tạo nhân viên về dịch vụ khách hàng, và áp dụng công nghệ mới để đảm bảo an toàn thông tin Đồng thời, ngân hàng cần xây dựng các chính sách minh bạch và dễ hiểu để khách hàng nắm rõ quyền lợi của mình, từ đó tạo dựng niềm tin và sự hài lòng cho khách hàng.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI KHÁCH HÀNG GỬI TIỀN TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
Tổng quan về khách hàng gửi tiền tại NHTM
1.1.1 Hoạt động huy động vốn tiền gửi của NHTM
Huy động vốn là một trong hai hoạt động quan trọng nhất của ngân hàng thương mại (NHTM), bên cạnh cấp tín dụng Đặc biệt, huy động vốn tiền gửi của NHTM có tính chất riêng biệt, phân biệt NHTM với các tổ chức tín dụng phi ngân hàng Do đó, NHTM thường được gọi là tổ chức nhận tiền gửi, trong khi các tổ chức tín dụng phi ngân hàng lại không nhận tiền gửi.
Huy động vốn từ tiền gửi của ngân hàng thương mại (NHTM) đóng vai trò quan trọng trong tăng trưởng kinh tế, đáp ứng nhu cầu vốn cho quá trình tái sản xuất liên tục và mở rộng quy mô sản xuất Nhờ vậy, các NHTM có thể biến vốn nhàn rỗi thành vốn hoạt động, kích thích luân chuyển vốn, từ đó thúc đẩy sản xuất kinh doanh và tăng trưởng kinh tế.
Quy mô nguồn vốn tiền gửi phản ánh năng lực tài chính và uy tín của ngân hàng thương mại (NHTM) Nguồn vốn huy động lớn không chỉ thể hiện sức mạnh tài chính mà còn cho thấy sự tin tưởng của khách hàng, từ đó củng cố vị thế của ngân hàng trong thị trường kinh tế.
1.1.2 Khái niệm khách hàng gửi tiền tại NHTM
Vốn đóng vai trò tiền đề và xuyên suốt trong quá trình hình thành và phát triển của ngân hàng thương mại (NHTM) Trong các hình thức huy động vốn, nhận tiền gửi từ khách hàng là hình thức chủ đạo, tạo nên đặc trưng của NHTM Hoạt động này đã hình thành nguồn vốn chiếm tỷ lệ lớn trong tổng nguồn vốn của ngân hàng, bên cạnh vốn chủ sở hữu Tiền gửi không chỉ là nguồn vốn quan trọng mà còn là yếu tố đặc trưng của NHTM, thể hiện rõ ràng qua vai trò của ngân hàng như "nơi chứa tiền".
Tiền gửi ngân hàng, theo Từ điển kinh tế học, là số tiền được gửi trong tài khoản ngân hàng, phản ánh khoản nợ của ngân hàng đối với người gửi Loại tiền này xuất phát từ vai trò trung gian tài chính của ngân hàng và được lưu giữ trong nhiều tài khoản khác nhau, với điều kiện sử dụng hoặc rút tiền Tại Anh, tài khoản vãng lai cho phép rút hoặc chuyển khoản mà không cần thông báo trước, trong khi tài khoản tiền gửi yêu cầu thông báo trước khi rút tiền Tiền gửi có mối liên hệ chặt chẽ với hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại, giúp ngân hàng huy động nguồn vốn để triển khai các dự án đầu tư trong nền kinh tế.
Luật các TCTD năm 2010 và Luật sửa đổi năm 2017 không định nghĩa tiền gửi như các văn bản trước, mà chỉ quy định rằng "nhận tiền gửi là hoạt động nhận tiền của tổ chức, cá nhân dưới hình thức tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm, phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu và các hình thức khác theo nguyên tắc hoàn trả đầy đủ tiền gốc, lãi cho người gửi tiền" Tuy nhiên, khái niệm "hoàn trả cho người gửi tiền" có thể không chính xác, vì tùy vào mục đích gửi tiền, số tiền này có thể được hoàn trả hoặc không Người gửi tiền có thể mở tài khoản để sử dụng dịch vụ ngân hàng hoặc để hưởng lợi ích kinh tế từ lãi suất Do đó, tiền gửi có thể được hoàn trả cho người gửi hoặc thanh toán cho bên thứ ba theo yêu cầu của họ tại các tổ chức nhận tiền gửi.
Tiền gửi trong ngân hàng là số tiền mà khách hàng gửi vào các tổ chức tín dụng dưới nhiều hình thức khác nhau Khách hàng có thể nhận lãi hoặc không, và số tiền này sẽ được hoàn trả cho người gửi hoặc thanh toán cho bên thứ ba theo yêu cầu.
Luật các tổ chức tín dụng (TCTD) năm 2010, cùng với các sửa đổi, bổ sung, là văn bản pháp lý cao nhất quy định về hoạt động huy động vốn thông qua việc nhận tiền gửi tại Việt Nam Các quy định này được thể hiện trong nhiều văn bản pháp luật khác nhau.
Năm 2017, quy định về “nhận tiền gửi” tại khoản 13 Điều 4 xác định rằng hoạt động này bao gồm việc nhận tiền từ tổ chức, cá nhân dưới các hình thức như tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm, phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu và các hình thức khác với nguyên tắc hoàn trả đầy đủ tiền gốc và lãi cho người gửi Khái niệm “nhận tiền gửi” trong Luật các TCTD năm 2010, được sửa đổi năm 2017, không khác biệt nhiều so với khái niệm “tiền gửi” trong Luật các TCTD 1997, sửa đổi năm 2004 Luật 1997 quy định riêng về huy động vốn của các TCTD, bao gồm nhận tiền gửi và phát hành giấy tờ có giá, trong khi Luật 2010 đã đưa “phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu” vào định nghĩa nhận tiền gửi Tác giả chỉ tập trung phân tích hoạt động nhận tiền gửi mà không đề cập đến phát hành giấy tờ có giá.
Từ các nội dung trên, có thể rút ra được khái niệm: Khách hàng gửi tiền tại
Ngân hàng thương mại (NHTM) là tổ chức tài chính có vai trò trung gian trong các giao dịch thương mại, nơi mà NHTM đồng ý vay tiền từ người gửi tiền để phục vụ cho hoạt động kinh doanh NHTM cam kết hoàn trả số tiền đã vay cùng với lãi suất đã thỏa thuận vào thời điểm nhất định.
1.1.2 Phân loại khách hàng gửi tiền tại NHTM
Phân loại theo chủ thể gửi tiền:
Theo Thông tư số 48/2018/TT-NHNN, có hai loại chủ thể gửi tiền tiết kiệm tại ngân hàng thương mại (NHTM), bao gồm cá nhân và tổ chức Thông tư này quy định rõ về đối tượng gửi tiền và được bổ sung bởi Thông tư số 23/2014/TT-NHNN, hướng dẫn việc mở và sử dụng tài khoản thanh toán cho cả tổ chức và cá nhân.
Để tham gia giao dịch gửi tiền tại ngân hàng, khách hàng cá nhân cần đáp ứng một số điều kiện nhất định, trong đó điều kiện cơ bản là phải có năng lực pháp luật và năng lực hành vi Khách hàng cũng phải tự chịu trách nhiệm pháp lý về hành vi của mình Phạm vi chủ thể gửi tiền sẽ khác nhau tùy thuộc vào từng hình thức gửi tiền và loại tiền.
* Đối với tiền gửi tiết kiệm:
Tiền gửi tiết kiệm bằng đồng Việt Nam được quy định tại Điều 3 Thông tư số 48/2018/TT-NHNN ngày 31/12/2018, trong đó nêu rõ đối tượng được phép gửi tiền tiết kiệm.
“1 Công dân Việt Nam từ đủ 18 tuổi trở lên có năng lực hành vi dân sự đầy đủ theo quy định của pháp luật
2 Công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi không bị hạn chế năng lực hành vi dân sự hoặc không mất năng lực hành vi dân sự theo quy định của pháp luật
3 Công dân Việt Nam bị hạn chế năng lực hành vi dân sự hoặc mất năng lực hành vi dân sự theo quy định của pháp luật hoặc chưa đủ 15 tuổi thực hiện giao dịch tiền gửi tiết kiệm thông qua người đại diện theo pháp luật; Công dân Việt Nam có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi theo quy định của pháp luật thực hiện giao dịch tiền gửi tiết kiệm thông qua người giám hộ”
Mục tiêu, vai trò của việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM 13 1 Mục tiêu của việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM
1.2.1 Mục tiêu của việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM
Nhận tiền gửi là hoạt động thiết yếu trong vận hành của ngân hàng thương mại (NHTM), góp phần hình thành vốn huy động để thực hiện các hoạt động kinh doanh Việc thu hút khách hàng không chỉ nâng cao vị thế của NHTM mà còn đảm bảo sự bền vững trong hoạt động nhận tiền gửi Để duy trì sự tin tưởng và thỏa mãn nhu cầu của khách hàng, việc bảo vệ quyền lợi của họ là yếu tố quan trọng hàng đầu Mục tiêu của việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền bao gồm việc xây dựng lòng tin và tạo ra sự hài lòng cho khách hàng.
Tăng trưởng hoạt động huy động vốn từ tiền gửi là yếu tố quan trọng giúp ngân hàng mở rộng kinh doanh và nâng cao khả năng cạnh tranh Nguồn vốn dồi dào từ tiền gửi không chỉ quyết định quy mô hoạt động tín dụng mà còn ảnh hưởng đến khả năng thanh toán và uy tín của ngân hàng thương mại Việc này cho phép ngân hàng cải thiện mối quan hệ với đối tác, hạ lãi suất, và linh hoạt hơn trong các hình thức tín dụng Đồng thời, các dịch vụ ngân hàng sẽ được cải tiến và phát triển, đảm bảo quyền lợi cho khách hàng gửi tiền, từ đó bảo vệ nguồn vốn huy động tăng trưởng bền vững.
Để đảm bảo an toàn hệ thống ngân hàng, yếu tố bảo đảm an toàn tiền gửi là rất quan trọng khi khách hàng quyết định gửi tiền tại ngân hàng thương mại (NHTM) Uy tín của NHTM và quyền lợi của khách hàng gửi tiền cần được bảo vệ để duy trì nguồn vốn ổn định, phục vụ cho các hoạt động kinh doanh, đặc biệt là cho vay Nếu nguồn vốn không ổn định, sẽ ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận vốn của cá nhân và doanh nghiệp, dẫn đến trì trệ kinh tế Do đó, bảo vệ quyền lợi của khách hàng cũng chính là bảo đảm an toàn cho hệ thống ngân hàng và nền kinh tế.
Nâng cao vị thế của ngân hàng thương mại (NHTM) thông qua việc bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền là mục tiêu quan trọng Trong bối cảnh nền kinh tế phát triển nhanh chóng và sự xuất hiện của nhiều tổ chức tín dụng, ngân hàng nào đảm bảo quyền lợi cho khách hàng sẽ có lợi thế cạnh tranh rõ rệt Sự gia tăng lượng khách hàng không chỉ thể hiện quy mô hoạt động mà còn khẳng định vị thế của NHTM trên thị trường.
1.2.2 Vai trò của việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM
Hoạt động nhận tiền gửi gắn liền với tài sản luôn tiềm ẩn rủi ro, vì vậy việc bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền là rất quan trọng Điều này không chỉ mang lại lợi ích cho khách hàng mà còn góp phần bảo vệ các ngân hàng thương mại (NHTM) và toàn bộ nền kinh tế.
Khách hàng có thể gửi tiền vào ngân hàng thương mại (NHTM) qua tài khoản thanh toán hoặc gửi tiết kiệm, mang lại nhiều lợi ích quan trọng Việc bảo vệ quyền lợi của khách hàng không chỉ đảm bảo an toàn cho số tiền gửi mà còn giúp khách hàng đạt được mục đích tài chính của mình khi gửi tiền vào NHTM.
Bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền tại ngân hàng thương mại (NHTM) là một phần quan trọng trong việc đảm bảo quyền con người Việt Nam, với tư cách là thành viên có trách nhiệm của Liên hợp quốc, luôn chú trọng đến việc bảo vệ quyền con người, coi đây là bản chất của chế độ xã hội chủ nghĩa Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khẳng định rằng các quyền con người và quyền công dân trong các lĩnh vực chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa và xã hội được công nhận và bảo vệ theo quy định của pháp luật Do đó, việc bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền tại NHTM không chỉ là trách nhiệm của ngân hàng mà còn là một cách hợp pháp để đảm bảo quyền con người trong các giao dịch tài chính.
Bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại ngân hàng thương mại (NHTM) đảm bảo an toàn tài sản nhờ vào chức năng chuyên nghiệp của NHTM trong việc nhận tiền gửi Các NHTM luôn chú trọng xây dựng quy trình tác nghiệp chặt chẽ nhằm bảo vệ tài sản của người gửi và an toàn cho toàn hệ thống ngân hàng Hơn nữa, sự hỗ trợ từ Nhà nước thông qua quy định về bảo hiểm tiền gửi và trích lập dự phòng bắt buộc giúp các khoản tiền gửi tại NHTM an toàn hơn so với các hình thức đầu tư khác như vàng, ngoại tệ, chứng khoán hay bất động sản.
Bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền tại ngân hàng thương mại (NHTM) là rất quan trọng, đảm bảo rằng họ được hưởng lãi suất từ tiền gửi và nhận các dịch vụ liên quan đến tài khoản theo nhu cầu Nhiều người không có khả năng đầu tư hiệu quả, vì vậy họ thường chọn gửi tiền vào ngân hàng để có lãi suất thay vì giữ tiền không sinh lời Thực tế cho thấy các sản phẩm tiền gửi tiết kiệm của NHTM ngày càng đa dạng, đáp ứng nhiều nhu cầu và mục đích khác nhau của khách hàng.
Hoạt động nhận tiền gửi và cấp tín dụng là hai hoạt động quan trọng nhất của ngân hàng thương mại (NHTM) Tiền gửi của khách hàng không chỉ tạo ra nguồn vốn chủ yếu và ổn định cho ngân hàng, mà còn quyết định quy mô hoạt động cấp tín dụng và các hoạt động khác Ngân hàng có nhiều vốn sẽ có lợi thế cạnh tranh, cho phép đưa ra các hình thức tín dụng linh hoạt và hạ lãi suất cho vay, từ đó gia tăng quy mô tín dụng Đặc biệt, tiền gửi từ cá nhân thường có thời gian nhàn rỗi dài, thuận lợi cho cho vay trung và dài hạn Bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền là yếu tố quan trọng để đảm bảo nguồn vốn hoạt động ổn định cho NHTM, đồng thời giúp ngân hàng tồn tại và phát triển Khi ngân hàng xây dựng được niềm tin từ khách hàng, sẽ thu hút thêm nguồn vốn từ khách hàng tiềm năng, mở rộng quy mô hoạt động và góp phần tích cực vào nền kinh tế - xã hội.
Khách hàng gửi tiền vào ngân hàng, giúp ngân hàng tập hợp các khoản tiền nhàn rỗi thành nguồn tài chính lớn cho nền kinh tế và các cá nhân, tổ chức cần vốn Điều này tạo ra kênh thu hút vốn nhàn rỗi, đáp ứng nhu cầu đầu tư cho phát triển kinh tế - xã hội và xây dựng cơ sở hạ tầng Tuy nhiên, nếu quyền lợi của khách hàng không được đảm bảo, họ có thể phải đối mặt với rủi ro không được hoàn trả hoặc chỉ nhận lại một phần nhỏ từ bảo hiểm tiền gửi, dẫn đến khủng hoảng niềm tin và tình trạng rút tiền hàng loạt.
Việc giữ tiền tại nhà thay vì gửi ngân hàng dẫn đến thiếu vốn cho đầu tư phát triển kinh tế, có thể tạo ra hiệu ứng chuỗi khiến ngân hàng mất khả năng thanh toán và gây khủng hoảng kinh tế Bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền là cần thiết để tạo niềm tin, giúp ngân hàng duy trì hoạt động và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội Hoạt động này cũng giúp Nhà nước kiểm soát chính sách tiền tệ, ổn định giá trị đồng tiền và phát triển kinh tế Chính sách lãi suất huy động hợp lý sẽ kích thích tiết kiệm trong nhân dân, đồng thời đánh giá được trình độ phát huy nội lực quốc gia, khai thác tiềm năng vốn tiềm ẩn và giảm lượng tiền mặt trong lưu thông.
Các cách thức bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM
Hiện tại, chưa có văn bản cụ thể nào quy định về bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền, mà chỉ có các quy định trong Luật Ngân hàng Nhà nước, Luật các Tổ chức tín dụng, Bộ Luật Dân sự và Luật Bảo hiểm tiền gửi Trong đó, Luật Bảo hiểm tiền gửi là văn bản pháp lý chi tiết nhất về quyền lợi của người gửi tiền, nhưng chủ yếu áp dụng cho cá nhân Tuy nhiên, trong mối quan hệ giữa khách hàng gửi tiền và ngân hàng thương mại, trách nhiệm của ngân hàng đối với khách hàng chính là quyền lợi cơ bản mà khách hàng cần được đảm bảo Theo Điều 10 của Luật các tổ chức tín dụng 2010, các tổ chức tín dụng và chi nhánh ngân hàng nước ngoài có trách nhiệm bảo vệ quyền lợi của khách hàng.
Tham gia tổ chức bảo toàn và bảo hiểm tiền gửi theo quy định của pháp luật là điều cần thiết, đồng thời cần công bố công khai thông tin về việc tham gia này tại trụ sở chính và các chi nhánh.
2 Tạo thuận lợi cho khách hàng gửi và rút tiền, bảo đảm thanh toán đủ, đúng hạn gốc và lãi của các khoản tiền gửi;
3 Từ chối việc điều tra, phong tỏa, cầm giữ, trích chuyển tiền gửi của khách hàng, trừ trường hợp có yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định của pháp luật hoặc được sự chấp thuận của khách hàng;
4 Thông báo công khai lãi suất tiền gửi, phí dịch vụ, các quyền, nghĩa vụ của khách hàng đối với từng loại sản phẩm, dịch vụ đang cung ứng;
5 Công bố thời gian giao dịch chính thức và không được tự ý ngừng giao dịch vào thời gian đã công bố Trường hợp ngừng giao dịch trong thời gian giao dịch chính thức, tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài phải niêm yết tại nơi giao dịch chậm nhất là 24 giờ trước thời điểm ngừng giao dịch Tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài không được phép ngừng giao dịch quá 01 ngày làm việc, trừ trường hợp quy định tại điểm e khoản 1 Điều 29 của Luật này”
Mỗi loại tiền gửi đều có quy định riêng về quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan Dưới đây là một số quyền cơ bản của khách hàng gửi tiền.
Khách hàng gửi tiền tiết kiệm có quyền được thanh toán đầy đủ gốc và lãi, chuyển nhượng quyền sở hữu thẻ tiết kiệm, để lại thừa kế tiền gửi, ủy quyền cho người khác thực hiện giao dịch, và cầm cố thẻ tiết kiệm để vay vốn.
Khi mở tài khoản thanh toán, chủ tài khoản có quyền ủy quyền cho người khác sử dụng tài khoản, thực hiện các lệnh thanh toán hợp pháp và lựa chọn các phương tiện thanh toán từ tổ chức cung ứng dịch vụ Họ cũng được cung cấp thông tin về giao dịch và số dư tài khoản theo thỏa thuận Ngoài ra, chủ tài khoản có quyền yêu cầu tạm khóa hoặc đóng tài khoản khi cần thiết và gửi thông báo về tranh chấp liên quan đến tài khoản chung.
Trong quan hệ gửi tiền, khách hàng có nhiều quyền lợi, nhưng hiện nay pháp luật chưa quy định quyền được cung cấp thông tin khi ngân hàng rơi vào tình trạng giám sát hoặc kiểm soát đặc biệt Việc thiếu thông tin về tình trạng của ngân hàng khiến khách hàng có nguy cơ không rút hoặc không sử dụng được tiền gửi, thậm chí có thể mất tiền do khó khăn tài chính của ngân hàng Do đó, quyền được cung cấp thông tin của khách hàng trong trường hợp này cần được pháp luật xem xét và quy định cụ thể.
Sự kiện đổ vỡ của hệ thống Quỹ tín dụng nhân dân ở Việt Nam vào những năm 90 đã để lại nhiều bài học quý giá và ảnh hưởng lâu dài đến lòng tin của khách hàng vào hệ thống ngân hàng Điều này đã tạo ra tâm lý lo ngại cho người dân khi gửi vốn nhàn rỗi vào ngân hàng Để củng cố niềm tin công chúng, an toàn hoạt động ngân hàng cần được xem là nhiệm vụ hàng đầu trong cả hoạt động kinh doanh và quản lý nhà nước Pháp luật cần tạo hành lang pháp lý cho các ngân hàng thương mại, đảm bảo sự ổn định và phát triển của hệ thống ngân hàng thông qua các biện pháp bảo vệ tiền gửi và huy động vốn Đồng thời, mỗi ngân hàng thương mại cần có quy định cụ thể và biện pháp bảo vệ quyền lợi của khách hàng khi gửi tiền.
1.3.1 Phòng chống rủi ro và đảm bảo an toàn cho khách hàng gửi tiền tại NHTM
Để bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền, các ngân hàng thương mại (NHTM) áp dụng nhiều biện pháp theo quy định pháp luật như trích lập dự trữ bắt buộc và tham gia bảo hiểm tiền gửi Bảo vệ bí mật thông tin khách hàng trở nên quan trọng trong thời đại công nghệ số Quyền lợi của khách hàng gửi tiền trực tiếp tại ngân hàng được đảm bảo thông qua quy trình nghiệp vụ nghiêm ngặt, bao gồm việc nhận diện cá nhân và thông báo mất sổ tiết kiệm Ngân hàng phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại nếu xảy ra tranh chấp do lỗi của nhân viên Đối với khách hàng giao dịch qua hệ thống điện tử, quyền lợi được bảo vệ qua các cảnh báo tin nhắn, dịch vụ tra cứu thông tin tài khoản, quy trình xác thực hai lớp, và yêu cầu khách hàng bảo mật thông tin tài khoản Ngân hàng cũng có nghĩa vụ phong tỏa tài khoản khi có yêu cầu từ khách hàng để đảm bảo quyền lợi hợp pháp của họ.
Thực hiện trích lập dự trữ bắt buộc
Theo Thông tư số 30/2019/TT-NHNN ngày 27/12/2019, dự trữ bắt buộc là số tiền mà các tổ chức tín dụng (TCTD) và chi nhánh ngân hàng nước ngoài phải duy trì trên tài khoản thanh toán tại NHNN, nhằm đảm bảo khả năng thanh toán cho người gửi tiền trong trường hợp TCTD gặp khó khăn Đây cũng là công cụ giúp Nhà nước điều chỉnh chính sách tiền tệ và bảo đảm an toàn cho hoạt động huy động vốn của ngân hàng thương mại (NHTM) Tỷ lệ dự trữ bắt buộc được xác định dựa trên số dư tiền gửi huy động bình quân và do Thống đốc NHNN quy định theo từng thời kỳ Quyết định số 1158/QĐ-NHNN ngày 29/5/2018 đã ban hành tỷ lệ dự trữ bắt buộc áp dụng cho các TCTD và chi nhánh ngân hàng nước ngoài, được tóm tắt trong bảng dưới đây.
Bảng 1.Tỷ lệ dự trữ bắt buộc của các TCTD, Chi nhánh ngân hàng nước ngoài
Tiền gửi VND Tiền gửi ngoại tệ
Không kỳ hạn và có kỳ hạn dưới 12 tháng
Tiền gửi của tổ chức tín dụng ở nước ngoài
Tiền gửi khác không kỳ hạn và có kỳ hạn dưới
Tiền gửi khác có kỳ hạn từ 12 tháng trở lên
1 Quỹ tín dụng nhân dân, tổ chức tài chính vi mô
Theo quy định của Chính phủ
Theo quy định của Chính phủ
Theo quy định của Chính phủ
Theo quy định của Chính phủ
Theo quy định của Chính phủ
3 Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam, ngân hàng hợp tác xã
4 Tổ chức tín dụng khác 3% 1% 1% 8% 6%
(Nguồn: Quyết định số 1158/QĐ-NHNN ngày 29/5/2018 về tỷ lệ dự trữ bắt buộc áp dụng cho các tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài)
Tham gia bảo hiểm tiền gửi
Bảo hiểm tiền gửi (BHTG) là hình thức bảo hiểm bắt buộc không nhằm mục tiêu lợi nhuận, nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của khách hàng gửi tiền, đặc biệt là cá nhân BHTG đảm bảo an toàn cho hệ thống ngân hàng, xây dựng thị trường tài chính lành mạnh và ngăn chặn sự đổ vỡ của hệ thống tài chính Đồng thời, nó cũng tạo ra môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa các ngân hàng thương mại có quy mô khác nhau trong nền kinh tế.
Quy định pháp luật về Bảo hiểm tiền gửi tại Việt Nam được điều chỉnh bởi Luật BHTG 2012, Nghị định số 68/2013/NĐ-CP ngày 28/6/2013 và Thông tư 24/2014/TT-NHNN ngày 06/9/2014 Những văn bản này quy định chi tiết về các đối tượng tham gia BHTG, cũng như quyền và trách nhiệm của các bên liên quan.
- Đối tượng tham gia bảo hiểm gồm có chủ thể nhận bảo hiểm, chủ thể tham gia bắt buộc và chủ thể hưởng quyền lợi
Chủ thể nhận bảo hiểm là Tổ chức bảo hiểm tiền gửi Việt Nam (DIV), một tổ chức tài chính nhà nước không vì mục tiêu lợi nhuận, có nhiệm vụ đảm bảo an toàn vốn và tự bù đắp chi phí, đồng thời được miễn nộp thuế Khi các tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi gặp khó khăn về khả năng chi trả nhưng chưa đến mức kiểm soát đặc biệt, DIV sẽ hỗ trợ thông qua các biện pháp như cho vay hỗ trợ, bảo lãnh các khoản vay, mua lại nợ và các hình thức khác theo quy định pháp luật.
Chủ thể tham gia bắt buộc trong tổ chức BHTG là các ngân hàng thương mại (NHTM), có trách nhiệm đóng góp tài chính cho tổ chức này Khi NHTM gặp khó khăn về khả năng thanh toán và bị cơ quan có thẩm quyền chấm dứt hoạt động, ngân hàng có quyền yêu cầu tổ chức BHTG chi trả tiền bảo hiểm cho người gửi tiền.
+ Chủ thể hưởng quyền lợi bảo hiểm: là các khách hàng gửi tiền bằng đồng Việt Nam tại các NHTM tham gia BHTG
Các yếu tố tác động đến việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại
Quy định pháp luật và các văn bản liên quan
Ngành ngân hàng là một lĩnh vực kinh doanh đặc biệt, chứa đựng nhiều rủi ro và ảnh hưởng lớn đến Nhà nước cùng các bên liên quan, do đó cần có cơ chế pháp lý chặt chẽ để bảo đảm quyền lợi cho khách hàng gửi tiền Các quy định về tiền gửi, dự trữ bắt buộc, bảo hiểm tiền gửi và bảo mật thông tin khách hàng là rất quan trọng, giúp duy trì sự ổn định của hệ thống ngân hàng Nhà nước đã thiết lập hành lang pháp lý để các ngân hàng thương mại hoạt động trong khuôn khổ pháp luật và bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền Tuy nhiên, sự phức tạp của hệ thống pháp luật tại Việt Nam có thể dẫn đến việc một vấn đề pháp lý bị điều chỉnh bởi nhiều quy định khác nhau, ảnh hưởng đến quyền lợi của khách hàng Bên cạnh đó, các điều kiện kinh tế - xã hội cũng tác động đến hoạt động ngân hàng và quyền lợi của khách hàng, như chính sách lãi suất và tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu Ví dụ, Ngân hàng Nhà nước đã điều chỉnh tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu từ 9% xuống 8% để chuẩn bị áp dụng chuẩn Basel II, nhằm tăng cường sự ổn định cho hệ thống ngân hàng.
Cơ chế hoạt động của NHTM
Ngân hàng Thương mại (NHTM) đóng vai trò quan trọng trong mối quan hệ giao dịch với khách hàng gửi tiền, có trách nhiệm bảo vệ quyền lợi và quản lý khoản tiền gửi của họ Mỗi NHTM áp dụng quy định pháp luật theo cách riêng, nhưng hiệu quả thực thi còn phụ thuộc vào cơ chế hoạt động của từng ngân hàng Để đảm bảo quyền lợi cho người gửi tiền, NHTM thực hiện quy trình nghiệp vụ nghiêm ngặt, bao gồm việc xác minh thông tin cá nhân, đối chiếu giấy tờ pháp lý và ghi lại hình ảnh giao dịch Tuy nhiên, nhiều khách hàng vẫn không nắm rõ quy trình nhận tiền gửi, do đó, việc quy định và kiểm soát hoạt động của NHTM là rất cần thiết để bảo vệ quyền lợi của họ.
Yếu tố kĩ thuật – công nghệ
Thông tin khách hàng hiện nay đang bị đánh cắp và mua bán như hàng hóa, trong khi pháp luật chưa quy định rõ về loại tài sản này Theo Nghị định số 117/2018/NĐ-CP và Quyết định số 45/2007/QĐ-NHNN, thông tin khách hàng được coi là bí mật nhà nước, do đó, bảo mật thông tin khách hàng là trách nhiệm quan trọng của các ngân hàng thương mại Với sự phát triển của công nghệ thông tin và gia tăng tội phạm công nghệ cao, việc tăng cường các biện pháp an ninh là cần thiết cho hoạt động của Agribank và các ngân hàng khác Đầu tư vào công nghệ không chỉ giúp bảo mật thông tin khách hàng mà còn bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền tại các ngân hàng thương mại.
Rủi ro đạo đức của cán bộ, nhân viên
Trong những năm gần đây, nhu cầu về đạo đức nghề nghiệp đã mở rộng ra nhiều lĩnh vực, bao gồm cả ngân hàng, đặc biệt sau hàng loạt đại án liên quan đến vấn đề đạo đức của cán bộ, nhân viên Những người làm trong ngành ngân hàng thường xuyên tiếp xúc với khách hàng, do đó, việc thiếu tư tưởng đạo đức trong giao dịch có thể dẫn đến trục lợi cá nhân, gây thiệt hại cho cả ngân hàng và khách hàng Vì vậy, rủi ro đạo đức của cán bộ, nhân viên ngân hàng có ảnh hưởng lớn đến việc bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền tại các ngân hàng thương mại.
Kinh nghiệm của một số NHTM về bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền
Hoạt động nhận tiền gửi tại các ngân hàng thương mại (NHTM) luôn tiềm ẩn rủi ro, do đó việc bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền là rất quan trọng Khi quyền lợi được đảm bảo, NHTM củng cố niềm tin và uy tín, tạo nền tảng cho sự phát triển Theo báo cáo tài chính năm 2019, tổng số dư tiền gửi khách hàng của 27 ngân hàng nội địa đạt hơn 7 triệu tỷ đồng, tăng 15% so với năm trước Nhóm Big 4 ngân hàng, bao gồm Agribank, BIDV, Vietcombank và VietinBank, dẫn đầu về số lượng tiền gửi Agribank ghi nhận mức tăng cao nhất với hơn 243.000 tỷ đồng, theo sau là Vietcombank với 126.000 tỷ đồng Khách hàng thường xem xét uy tín và độ an toàn của ngân hàng khi gửi tiền, và với sự gia tăng NHTM tại Việt Nam, việc bảo vệ quyền lợi khách hàng ngày càng trở nên cạnh tranh hơn Các biện pháp bảo vệ như trích lập dự trữ bắt buộc và bảo hiểm tiền gửi được thực hiện theo quy định pháp luật, tuy nhiên vẫn tồn tại một số hạn chế trong quy trình gửi, rút tiền và bảo mật thông tin khách hàng.
Trần Thị Thùy Dung, 36 tuổi, nguyên giao dịch viên tại VietinBank chi nhánh Đồng Nai, bị VKSND tối cao truy tố hai tội danh: lạm dụng chức vụ quyền hạn chiếm đoạt tài sản và lừa đảo chiếm đoạt tài sản Dung đã làm việc tại ngân hàng từ năm 2007 đến 2017, nhưng do thua lỗ trong kinh doanh cá nhân, cô đã lợi dụng chức vụ của mình để chiếm đoạt tiền gửi tiết kiệm của khách hàng tại PGD Long Thành Sau khi vụ việc được phát hiện, Vietcombank đã phối hợp với cơ quan điều tra để xử lý theo đúng quy định pháp luật.
Vào sáng 12/2/2018, nhiều khách hàng tại Thái Nguyên đã phát hiện số tiền trong tài khoản Vietcombank của họ bị rút bất ngờ khi nhận được hàng loạt tin nhắn thông báo biến động số dư Các giao dịch diễn ra từ 2-5h sáng cùng ngày, bắt đầu bằng thông báo xem số dư, sau đó là các giao dịch rút tiền 3 triệu đồng cho đến khi hết tiền Ngay sau khi phát hiện, Chi nhánh Vietcombank đã báo cáo lên Hội sở và xin phép xử lý hoàn trả giao dịch trong ngày hoặc chậm nhất là ngày hôm sau, nhằm đảm bảo quyền lợi cho khách hàng trong dịp Tết Đồng thời, việc trình báo với cơ quan chức năng để điều tra tội phạm công nghệ cao cũng được thực hiện.
Vụ việc tại Ngân hàng TMCP Phương Đông (OCB) liên quan đến yêu cầu hoàn trả gần 6 tỷ đồng của bà Hằng đã gây hoang mang dư luận OCB xác định sổ tiết kiệm và hợp đồng tiền gửi của bà Hằng là giả mạo, với phôi sổ, chữ ký và mẫu dấu không đúng Mặc dù bà Hằng đã mở tài khoản và thực hiện giao dịch tại OCB, nhưng không có khoản tiền gần 6 tỷ nào như bà trình bày Vụ việc có liên quan đến hành vi lừa đảo của cựu nhân viên Vũ Phương Thảo, người đã dụ dỗ nạn nhân chuyển tiền và lập sổ tiết kiệm giả OCB đã báo cáo vụ việc cho cơ quan chức năng và hỗ trợ bà Hằng làm việc với điều tra viên Hiện tại, Vũ Phương Thảo đã bị khởi tố với tội danh “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản” và “Làm giả con dấu, tài liệu cơ quan, tổ chức” OCB khẳng định sẽ cung cấp thông tin cần thiết để hỗ trợ điều tra và bảo vệ quyền lợi của khách hàng.
Các ngân hàng thương mại (NHTM) luôn nỗ lực xử lý nhanh chóng các vụ việc để bảo vệ quyền lợi khách hàng và uy tín của mình Tuy nhiên, do các quy định pháp luật và nội bộ còn nhiều hạn chế, nên một số trường hợp không thể hoàn trả tài sản ngay lập tức mà phải tuân theo quy trình pháp lý Đây là vấn đề quan trọng mà hầu hết NHTM hiện nay đang chú trọng để đảm bảo quyền lợi cho khách hàng và duy trì hình ảnh tích cực của ngân hàng.
Ngân hàng thương mại (NHTM) đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế với quy mô tài sản và thị phần lớn Hoạt động huy động vốn chủ yếu của NHTM là nhận tiền gửi, tạo nguồn vốn quan trọng cho hoạt động kinh doanh Để thu hút nguồn vốn này, NHTM đã triển khai nhiều chiến lược và biện pháp, đồng thời cần đảm bảo quyền lợi hợp pháp cho khách hàng và an toàn hệ thống ngân hàng Nhà nước đã thiết lập khung pháp lý để điều chỉnh mối quan hệ liên quan đến tiền gửi tại NHTM, và các ngân hàng cũng thực hiện trách nhiệm bảo vệ quyền lợi của khách hàng Chương 1 của luận văn phân tích các vấn đề lý luận về bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền, ảnh hưởng đến các hoạt động ngân hàng khác Nếu không đảm bảo quyền lợi của khách hàng, NHTM sẽ gặp khó khăn trong việc xây dựng niềm tin và vị thế trong nền kinh tế thị trường hiện nay.