Một số giải pháp nâng cao chất lượng dạy học theo chủ đề môn công nghệ THCS theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh

Nguyên nhân làchương trình hiện hành được thiết kế theo kiểu "xoáy ốc" nhiều vòng nên trongnội bộ mỗi môn học, có những nội dung kiến thức được chia ra các mức độ khácnhau để học ở các c

I PHẦN MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN SÁNG KIẾN

Hội nhập thế giới là cơ hội lớn để đất nước ta tiếp cận với những nền kinh tế,văn hóa và nhiều tinh hoa khác của thế giới nhưng cũng không ít thách thức đặt ra.Nền kinh tế tri thức, nền công nghiệp 4.0 đang là những cơ hội để thế hệ trẻ ViệtNam hòa nhập với khu vực và thế giới Nhận định yếu tố con người là quan trọngnhất trong hội nhập, Nghị quyết đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng

đã chỉ rõ: “Phát huy nhân tố con người trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội; tậptrung xây dựng con người về đạo đức, nhân cách, lối sống, trí tuệ và năng lực làmviệc; xây dựng môi trường văn hoá lành mạnh”

Chủ trương của Đảng và nhà nước là phải cải cách giáo dục sâu sắc và toàndiện, để nền giáo dục của Việt Nam tiến lên ngang bằng khu vực và thế giới,tạo đà để phát triển kinh tế xã hội, xây dựng đất nước giàu mạnh Giáo dục vàđào tạo phải gắn liền với lao động sản xuất, gắn liền với công cuộc xây dựng vàphát triển đất nước

Việc đổi mới phương pháp, hình thức dạy học và kiểm tra, đánh giá theo địnhhướng phát triển năng lực học sinh đã được triển khai từ hơn 30 năm qua Hầu hếtgiáo viên hiện nay đã được trang bị lí luận về các phương pháp và kĩ thuật dạy họctích cực trong quá trình đào tạo tại các trường sư phạm cũng như quá trình bồidưỡng, tập huấn hằng năm Tuy nhiên, việc thực hiện các phương pháp dạy họctích cực trong thực tiễn còn chưa thường xuyên và chưa hiệu quả Nguyên nhân làchương trình hiện hành được thiết kế theo kiểu "xoáy ốc" nhiều vòng nên trongnội bộ mỗi môn học, có những nội dung kiến thức được chia ra các mức độ khácnhau để học ở các cấp học khác nhau (nhưng không thực sự hợp lý và cần thiết);việc trình bày kiến thức trong sách giáo khoa theo định hướng nội dung, nặng vềlập luận, suy luận, diễn giải hình thành kiến thức; cùng một chủ đề/vấn đề nhưngkiến thức lại được chia ra thành nhiều bài/tiết để dạy học trong 45 phút không phùhợp với phương pháp dạy học tích cực; có những nội dung kiến thức được đưa vàonhiều môn học; hình thức dạy học chủ yếu trên lớp theo từng bài/tiết nhằm "truyềntải" hết những gì được viết trong sách giáo khoa, chủ yếu là "hình thành kiếnthức", ít thực hành, vận dụng kiến thức

Trong thời gian qua, Bộ Giáo dục và các cơ quan chủ quản đã có nhiềuphương án đổi mới trong phương pháp dạy học đặc biệt đã có nhiều giải pháp đểthực hiện chuyên đề "Dạy học theo chủ đề" hay thực hiện " Chuyên đề dạy học"nhằm hướng dẫn giáo viên các môn học chủ động lựa chọn nội dung sách giáokhoa hiện hành để xây dựng các bài học theo chủ đề; thiết kế tiến trình dạy họctheo các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực nhằm nâng cao chất lượng tổ

Sau thời gian học tập, nghiên cứu và áp dụng, với kinh nghiệm đã được tích lũytrong quá trình chỉ đạo, hướng dẫn học sinh cùng như nhằm góp phần cùng đồngnghiệp trao đổi để nhân rộng ý tưởng là động lực để bản thân tôi quyết định thựchiện sáng kiến: "Một số giải pháp nâng cao chất lượng dạy học theo chủ đề môn

Công nghệ THCS theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh"

Điểm mới của sáng kiến này là:

- Giúp học sinh tự chủ trong việc tổ chức hoạt động học theo nhóm và tự học củahọc sinh

- Giúp các em tự tin trình bày ý tưởng của mình trước nhóm, trước lớp và trướcđám đông

- Chỉ ra một số biện pháp cụ thể có hiệu quả phù hợp với thực tiễn dạy học theochủ đề nội môn

- Có thể phát triển trên diện rộng

2 PHẠM VI VÀ THỜI GIAN THỰC HIỆN ĐỀ TÀI.

- Phạm vi: Bộ môn công nghệ trong trường

- Thời gian: Từ tháng 10 năm 2018 đến tháng 5 năm 2019

II PHẦN NỘI DUNG

1 THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ MÀ SÁNG KIẾN CẦN GIẢI QUYẾT.

Như chúng ta đã biết, việc đổi mới phương pháp, hình thức dạy học và kiểmtra, đánh giá theo định hướng phát triển năng lực học sinh đã được triển khai từhơn 30 năm qua Hầu hết giáo viên hiện nay đã được trang bị lí luận về các phươngpháp và kĩ thuật dạy học tích cực trong quá trình đào tạo tại các trường sư phạmcũng như quá trình bồi dưỡng, tập huấn hằng năm Tuy nhiên, việc thực hiện cácphương pháp dạy học tích cực trong thực tiễn còn chưa thường xuyên và chưa hiệuquả Thực trạng này diễn ra do những nguyên nhân sau:

Chưa có sự đồng nhất giữa nội dung dạy học và hình thức dạy học: Việc trìnhbày kiến thức trong sách giáo khoa theo định hướng nội dung, nặng về lập luận,suy luận, diễn giải hình thành kiến thức; cùng một chủ đề/vấn đề nhưng kiến thứclại được chia ra thành nhiều bài/tiết để dạy học trong 45 phút không phù hợp vớiphương pháp dạy học tích cực

Có những nội dung kiến thức được đưa vào nhiều môn học; hình thức dạy họcchủ yếu trên lớp theo từng bài/tiết nhằm "truyền tải" hết những gì được viết trongsách giáo khoa, chủ yếu là "hình thành kiến thức", ít thực hành, vận dụng kiếnthức

So với các môn học nói chung, ngoài mục tiêu dạy học là hình thành kiếnthức, kỹ năng cho học sinh thì môn Công nghệ có đặc thù riêng là: Học sinh phảihiểu được, làm được và vận dụng được trong thực tiễn cuộc sống Nói tóm lại làyêu cầu về định hướng phát triển phẩm chất năng lực học sinh cao hơn

Trong quá trình giảng dạy bộ môn Công nghệ, tôi nhận thấy rằng việc địnhhướng phát triển hảm chất năng lực cho học sinh vẫn chưa được phát huy cao độtrong các tiết học do có một số nguyên nhân sau:

- Mỗi đơn vị bài học thường có 2- 3 tiết nhưng thời khóa biểu chỉ bố trí 1- 2tiết/tuần

- Có những nội dung lặp đi lặp lại giữa các bài học mà phải thực hiện nhiều lầnlàm mất thời gian (quy trình đọc bản vẽ của nhiều bài, quy trình thực hiện mộtnguyên công trong phần hướng dẫn ban đầu của Công nghệ 9 thường giống nhau)

- Nhà trường mặc dù đã tạo điều kiện cơ bản về cơ sở vật chất trong khả năng

có thể để phục vụ giảng dạy và nghiên cứu nhưng vẫn không đáp ứng được yêucầu dạy học ngày càng cao của các môn học đặc biệt là môn Công nghệ

- Công tác tuyên truyền nâng cao nhận thức của học sinh, gia đình học sinh,nhà trường và xã hội còn hạn chế

- Dạy học tích hợp đã được chú trọng, tuy nhiên, dạy học tích hợp vẫn mangtính khiên cưỡng, nội dung tích hợp vào bài học như bảo vệ môi trường, giáo dục

kỹ năng sống… một cách cứng nhắc Chưa làm cho học sinh huy động kiến thức,

kỹ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực… để giải quyết các nhiệm vụ học tập

- Việc vận dụng các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực còn mang tínhhình thức Phương pháp thảo luận nhóm được tổ chức ở các lớp thực hiện chươngtrình SGK hiện hành nhưng chủ yếu vẫn dựa vào một vài cá nhân học sinh tíchcực tham gia, các thành viên còn lại còn dựa dẫm, ỉ lại chưa thực sự chủ động.Mục đích của thảo luận nhóm chưa đạt được tính dân chủ, mọi cá nhân được tự dobày tỏ quan điểm, thói quen bình đẳng, biết đón nhận quan điểm bất đồng để hìnhthành quan điểm cá nhân

- Mặc dù đã có giáo viên thực hiện thay đổi phương pháp dạy học, thay đổicách thức tổ chức giờ nhằm đạt mục tiêu dạy học theo định hướng phát triển nănglực cho học sinh song kết quả chưa đạt được như mong muốn mà nguyên nhân là: + Về phía giáo viên: Việc đổi mới phương pháp dạy học cũng chưa được thựchiện một cách triệt để, vẫn còn nặng về phương pháp truyền thống, có đổi mớisong chỉ dừng lại ở hình thức, chưa đi sâu vào thực chất nhằm giúp khai thác kiếnthức một cách có chiều sâu; việc hiểu hết bản chất của nhóm năng lực chung vànăng lực chuyên biệt ở môn Công nghệ ở một số giáo viên vẫn còn hạn chế

+ Về phía học sinh: Học sinh ở trường chủ yếu là học sinh vùng nông thôn,nên việc tiếp cận và tìm tòi những thông tin thời sự phục vụ cho bài học còn hạnchế Một số học sinh chưa có phương pháp học tập phù hợp, chưa tích cực trongviệc tìm tòi nghiên cứu bài học nên chưa đảm bảo phát huy hết các phẩm chấtnăng lực của mình

Khảo sát học sinh lớp 8, 9 trong môn học Công nghệ tôi nhận thấy một số điểmbất cập trong việc thực hiện các kỹ năng như sau:

- Đa phần các em chỉ làm được bài tập thực hành theo sách giáo khoa nhưng khiđưa ra yêu cầu khác tương tự thì không thực hiện được

- Học sinh rất e ngại khi tự mình làm một bài tập thực hành có liên quan thực tiễn

và tiếp xúc với điện năng

- Kỹ năng thực hiện các thao tác còn yếu, học sinh rất ngại khi sử dụng các dụng

cụ thực hành (Đặc biệt đối với học sinh nữ)

- Mức độ hứng thú khi tham gia các bài tập thực hành còn thấp

Tôi đã tiến hành khảo sát thực trạng ở 02 lớp về một số vấn đề liên quan đến phát triển năng lực của học sinh, kết quả:

TT Lớp Sỹ

số

Số HS đạt điểm từ

TB trở lên

Số HS có

kỹ năng sử dụng các dụng cụ thực hành

Số HS có khả năng làm tốt bài thực hành

Số HS có hứng thú khi làm bài tập TH

Số HS có khả năng sáng tạo trong làm bài tập TH

Số HS có khả năng vận dụng sáng tạo kiến thức vào thực tiễn

2 8B 43 40 93,0 20 46,5 22 51,2 18 41,9 11 25,6 8 18,6Tôi quyết định chọn 01 lớp để áp dụng sáng kiến này là 8A, còn 8B để làm đốichứng.

Làm thế nào để nội dung chương trình dạy luôn được cập nhật trước sự bùng

nổ vũ bão của thông tin để các kiến thức của việc học và dạy học thực sự là thế giới mới cho những người học?

Việc trả lời các câu hỏi trên đồng nghĩa với việc xác định mục tiêu giáo dục,

mô hình dạy học trong thời đại mới Đồng thời, cũng sẽ chỉ ra cho ta thấy nhữnglợi thế nhất định của từng mô hình khi áp dụng vào giảng dạy

Rõ ràng, nếu căn cứ vào việc tìm câu trả lời cho những câu hỏi này thì dạy họctheo chủ đề khi so sánh với dạy học theo cách tiếp cận truyền thống hiện nay, sẽ cónhững ưu điểm sau:

1 Các nhiệm vụ học tập được giao, học sinh quyết định chiến lược học tập với

sự chủ động hỗ trợ, hợp tác của giáo viên (Học sinh là trung tâm)

2 Hướng tới các mục tiêu: chiếm lĩnh nội dung kiến thức khoa học, hiểu biếttiến trình khoa học và rèn luyện các kĩ năng tiến trình khoa học như: quan sát, thuthập thông tin, dữ liệu; xử lý (so sánh, sắp xếp, phân loại, liên hệ…thông tin); suyluận, áp dụng thực tiễn

3 Dạy theo một chủ đề thống nhất được tổ chức lại theo hướng tích hợp từmột phần trong chương trình học

4 Kiến thức thu được là các khái niệm trong một mối liên hệ mạng lưới vớinhau

5 Trình độ nhận thức có thể đạt được ở mức độ cao: Phân tích, tổng hợp, đánhgiá

6 Kết thúc một chủ đề học sinh có một tổng thể kiến thức mới, tinh giản, chặt

7 Kiến thức gần gũi với thức tiễn mà học sinh đang sống hơn do yêu cầu cậpnhật thông tin khi thực hiện chủ đề.

8 Hiểu biết có được sau khi kết thúc chủ đề thường vượt ra ngoài khuôn khổnội dung cần học do quá trình tìm kiếm, xử lý thông tin ngoài nguồn tài liệu chínhthức của học sinh

9 Có thể hướng tới, bồi dưỡng các kĩ năng làm việc với thông tin, giao tiếp,ngôn ngữ, hợp tác

Những ưu việt của phương pháp dạy học theo chủ đề trong bộ môn Công nghệ

đã giúp tôi có động lực để thực hiện đề tài này Quá trình nghiên cứu, học hỏi vàthực nghiệm, tôi tiến hành xây dựng chuyên đề dạy học bộ môn Công nghệ theođịnh hướng phát triển năng lực học sinh cần theo quy trình các bước sau:

Bước 1: Xác định vấn đề cần giải quyết trong dạy học chủ đề sẽ xây dựng Bước 2: Lựa chọn nội dung từ các bài học trong sách giáo khoa hiện hành của môn học hoặc các môn học có liên quan để xây dựng nội dung bài học.

Bước 3: Xác định chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ theo chương trình hiện hành; dự kiến các hoạt động học sẽ tổ chức cho học sinh để xác định các năng lực

và phẩm chất chủ yếu có thể góp phần hình thành/phát triển trong bài học

Bước 4: Xác định và mô tả mức độ yêu cầu (nhận biết, thông hiểu, vận dụng, vận dụng cao) của mỗi loại câu hỏi/bài tập có thể sử dụng để kiểm tra, đánh giá năng lực và phẩm chất của học sinh trong dạy học

Bước 5: Biên soạn các câu hỏi/bài tập cụ thể theo các mức độ yêu cầu đã

mô tả để sử dụng trong quá trình tổ chức các hoạt động dạy học và kiểm tra, đánh giá, luyện tập theo chủ đề bài học

Bước 6: Thiết kế tiến trình dạy học bài học để tổ chức cho học sinh thực hiện ở trên lớp và ở nhà.

Bước 7: Dạy học trên lớp và dự giờ.

Bước 8: Phân tích, đánh giá, rút kinh nghiệm.

Dưới đây là tiến trình thực hiện:

2.1 Xác định vấn đề cần giải quyết trong dạy học chủ đề sẽ xây dựng.

Vào đầu năm học, tôi đã cùng nhóm Công nghệ trong nhà trường rà soát nộidung chương trình, SGK hiện hành để điều chỉnh, sắp xếp hợp lý những nội dungtrong SGK của từng khối lớp trên cơ sở mạch logic hợp lý; loại bớt những nộidung không phù hợp với địa phương, điều kiện của nhà trường; những nội dung,bài tập, câu hỏi trong SGK không phù hợp mục tiêu giáo dục của chương trìnhhoặc yêu cầu vận dụng kiến thức quá cao không phù hợp trình độ nhận thức vàtâm lý lứa tuổi học sinh Bổ sung, cập nhật những thông tin mới Tập hợp các đơn

vị kiến thức gần nhau có mối liên hệ về lí luận, thực tiễn từ đó cấu trúc, sắp xếp lại

tính logic, đảm bảo theo chuẩn kiến thức, kỹ năng và thái độ, phẩm chất, năng lựcphù hợp đối tượng học sinh).

Về thời lượng: Số lượng tiết cho một chủ đề nên có dung lượng vừa phải(khoảng 2 đến 5 tiết) để việc biên soạn và tổ chức thực hiện khả thi, đảm bảo tổng

số tiết của chương trình của từng môn sau khi biên soạn lại có chủ đề không vượthoặc thiếu so với thời lượng quy định trong chương trình hiện hành

Trong năm học qua, chúng tôi đã lựa chọn một số chủ đề phù hợp với điềukiện thực tiễn địa phương:

1 9 - Vẽ sơ đồ các mạch điện trong nhà

- Kỹ thuật nối dây theo sơ đồ

0203

- An toàn điện

- Lắp mạch điện đơn giản

- Chi tiết máy

- Truyền và biến đổi chuyển động

- Bản vẽ khối hình học

0203030302

so với thời lượng quy định trong chương trình hiện hành, không làm lệch tiết kiểmtra

Ví dụ minh họa: Trong chuyên đề An toàn điện môn Công nghệ 8, chúng tôi lựa chọn nội dung cho chuyên đề là:

- Biết cách sơ cứu nạn nhân do bị điện giật.

2.3 Xác định chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ của bài học và những năng lực, phẩm chất có thể hình thành cho học sinh theo chương trình hiện hành

Xây dựng mục tiêu: Trên cơ sở đã xác định các chuyên đề, chúng tôi tiến hànhxây dựng mục tiêu về chuẩn kiến thức kỹ năng cần đạt của chủ đề phù hợp đốitượng học sinh của mình Dưới đây là một số phẩm chất năng lực cần định hướngcho học sinh:

 Chăm chỉ: Chăm học, ham học, có tinh thần tự học; chăm làm, nhiệt tìnhtham gia các công việc trong lớp, trường, gia đình, cộng đồng, có ý thức vượt khótrong công việc

 Trung thực: Thật thà, ngay thẳng trong học tập và làm việc; tôn trọng lẽphải; lên án sự gian lận

 Trách nhiệm: Bảo vệ bản thân, gia đình, nhà trường, xã hội, môi trường;không đổ lỗi cho người khác

* Năng lực: 10 năng lực

 Tự chủ và tự học: Tự lực, tự khẳng định, tự định hướng, tự hoàn thiện

 Giao tiếp và hợp tác: Mục đích, nội dung, phương tiện, thái độ

 Giải quyết vấn đề và sáng tạo: Phát hiện, giải pháp, thực thi

 Năng lực ngôn ngữ: Tiếng Việt và ngoại ngữ (Đọc, Nghe, Nói, Viết)

 Năng lực toán học: Kiến thức, thao tác tư duy, sử dụng công cụ

 Năng lực tìm hiểu tự nhiên và xã hội: Kiến thức, khám phá, vận dụng

 Năng lực công nghệ: Thiết kế, sử dụng, giao tiếp, đánh giá

 Năng lực tin học: Thiết kế, sử dụng, giao tiếp, đánh giá

 Năng lực thẩm mỹ: Nhận biết, phân tích, đánh giá, tái tạo, sáng tạo

 Năng lực thể chất: Kiến thức, kỹ năng, tố chất, đánh giá

Ví dụ minh họa: Trong chuyên đề Trồng trọt của môn Công nghệ 7, chúng tôi xác định mục tiêu như sau:

1 Kiến thức: Sau khi học xong, HS trình bày được:

- Đất trồng là gì? Thành phần cơ giới của đất Thế nào là đất chua, đất kiềm,đất trung tính?

- Vì sao đất giữ được nước, chất dinh dưỡng? Thế nào là độ phì nhiêu của đất?

- Vận dụng kiến thức đã học để thực hiện và vận động tuyên truyền cho ngườithân, gia đình và cộng đồng áp dụng các biện pháp bảo vệ đất trồng.

- Tìm hiểu mở rộng kiến thức về bảo vệ đất trồng sản xuất nông nghiệp

3 Thái độ: Giúp học sinh yêu thích khoa học

4 Năng lực được hình thành và phẩm chất hướng tới hình thành cho học sinhqua chuyên đề

Thông qua việc tham gia các hoạt động học tập chuyên đề này, HS được địnhhướng hình thành các năng lực sau:

- Năng lực tự học, năng lực hợp tác: Được hình thành thông qua việc thực hiệncác nhiệm vụ cá nhân, nhiệm vụ nhóm, sau các hoạt động trình bày kết quả được tựđánh giá và tham gia nhận xét, đánh giá lẫn nhau Hình thành và củng cố các nănglực ngôn ngữ , năng lực giao tiếp, ứng xử và năng lực tự quản lí bản thân

- Năng lực giải quyết vấn đề: Vận dụng kiến thức để xử lí các tình huống thực

tế từ các biện pháp suy ra tác dụng của từng biện pháp cải tạo, bảo vệ đất trồng

- Năng lực sử dụng CNTT : Sử dụng mạng Internet để tìm kiếm thông tin, kiếnthức liên quan đến bài học để mở rộng kiến thức và vận dụng thực tế

- Phẩm chất: + Học sinh tự lập,tự chủ và tự tin trong học tập

+ Yêu thích môn học và có ý thức bảo vệ thiên nhiên

+ Chăm học, có tinh thần tự học, nhiệt tình hợp tác nhóm

2.4 Xác định và mô tả mức độ yêu cầu (nhận biết, thông hiểu, vận dụng, vận dụng cao) của mỗi loại câu hỏi/bài tập có thể sử dụng để kiểm tra, đánh giá năng lực và phẩm chất của học sinh trong dạy học

Với mỗi chủ đề đã xây dựng, chung tôi tiến hành xác định 4 mức độ yêu cầu(nhận biết, thông hiểu, vận dụng, vận dụng cao) của mỗi loại câu hỏi/bài tập có thể

sử dụng để kiểm tra, đánh giá năng lực và phẩm chất của học sinh trong dạy học.Trên cơ sở đó, biên soạn các câu hỏi/bài tập cụ thể theo các mức độ yêu cầu đã mô

tả để sử dụng trong quá trình tổ chức các hoạt động dạy học và kiểm tra, đánh giá,luyện tập theo chủ đề đã xây dựng

Nội dung/chủ đề/

ND1

Ví dụ minh họa: Trong chuyên đề vẽ sơ đồ lắp của Công nghệ 8, chúng tôi

đã xây dựng các mức độ như sau:

Nội dung mô tả các mức yêu cầu cần đạt được trong chủ đề trình bày trong bảng sau:

Nội dung Loại câu

hỏi/Bài tập

Nhận biết Thông hiểu Vận dụng

thấp

Vận dụng cao

Cả chuyên đề Câu hỏi và

bài tập

Phân biệt được sơ đồ lắp với SĐNL Biết mục đích sử dụng của bảng điện

và đèn HQ.

Nắm được quy trình vẽ SĐ.

Nhận diện được vị trí các TB ở sơ

đồ nguyên lý chuyển sang

SĐ lắp.

Lập được phương án nối dây:

đánh số hoặc ký hiệu

Vẽ đúng quy trình, chính xác, đẹp, Vẽ được

những mạch cơ bản trong thực tế.

Vẽ dây nguồn Câu hỏi,

bài tập

Nhận biếtđược KHcác loạidây nguồn

Chọn đúngphương án

đi dây

Vẽ đượcbằng cácmàu sắckhác nhau,

Vẽ đượcbảng điện,đèn HQ

Bố trí cânđối trong

BĐ vàtrong bảnvẻ

XĐ vị trí Bài tập

Nhận diệnđược TB

Hình dungđược vị trí

Sắp xếp cơbản vị trícác TB

Bố trí hợplý

Vẽ đường dây

BiếtNLHĐcủa mạchđiện

Đánh dấuđược cácđầu dây ở

sơ đồ NL

Nối dâytheo đầudây đãđánh dấu

KT được

sơ đồ nốidây

2.5 Biên soạn các câu hỏi/bài tập cụ thể theo các mức độ yêu cầu đã mô tả

để sử dụng trong quá trình tổ chức các hoạt động dạy học và kiểm tra, đánh giá, luyện tập theo chủ đề bài học

Trên cơ sở đã xác định các mức độ đã mô tả, chúng tôi tiến hành biên soạncâu hỏi (bài tập) để sử dụng trong quá trình dạy học Việc biên soạn câu hỏi hoặc

bài tập phải phù hợp với đối tượng học sinh và phải dự kiến được câu trả lời củacác em Việc đánh giá học sinh có thể sử dụng các hình thức sau:

- Đánh giá bằng nhận xét: Với tiến trình dạy học như trên, chúng ta có thểhình dung các hoạt động học của học sinh được diễn ra trên lớp Thông qua quansát, trao đổi và các sản phẩm học tập của học sinh, giáo viên có thể nhận xét, đánhgiá được sự tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh trong học tập:

+ Đánh giá tính tích cực, tự lực của học sinh: Mức độ hăng hái tham giaphát biểu ý kiến của học sinh; Thái độ lắng nghe của học sinh khi giáo viên gợi ý,hướng dẫn; Mức độ hăng hái thảo luận nhóm của học sinh để giải quyết nhiệm vụhọc tập; Khả năng tập trung, tự lực giải quyết các nhiệm vụ học tập của mỗi cánhân; Vai trò của nhóm trưởng trong việc tổ chức hoạt đông của nhóm; Tráchnhiệm của mỗi thành viên trong nhóm, thể hiện ở trách nhiệm hoàn thành các phầnviệc được phân công; nêu ý kiến độc lập và tham gia thảo luận để thống nhất được

ý kiến chung; Sự tiến bộ về khả năng hoàn thành nhiệm vụ của học sinh sau mỗitiết học, thể hiện từ chỗ giáo viên phải gợi ý từng bước để học sinh trả lời câu hỏiđến việc giáo viên chỉ đưa các nhiệm vụ và hỗ trợ khi thực sự cần thiết; Khả năngghi nhớ những điều đã học để có thể trình bày lại nội dung bài học theo ngôn ngữriêng và vận dụng được những kiến thức vào thực tiễn; Sự tự tin của học sinh khitrình bày, bảo vệ kết quả hoạt động của nhóm trước lớp một cách chặt chẽ, thuyếtphục

+ Đánh giá khả năng sáng tạo, phát hiện và giải quyết vấn đề của học sinh:Trong quá trình học tập, học sinh được thực tế hoạt đông phỏng theo con đườngnhận thức của nhà khoa học: đề xuất giả thuyết, dự đoán giải pháp, đề xuấtphương án thí nghiệm, phân tích kết quả thực nghiệm, dự đoán quy luật đồ thị, Giáo viên có thể đánh giá được mức độ đáp ứng của học sinh đối với các hoạtđộng sáng tạo này thông qua quan sát, nhận xét sự trải nghiệm hoạt động nhậnthức sáng tạo và khả năng “luyện tập” tư duy sáng tạo, phát hiện và giải quyết vấn

đề thông qua học tập theo tiến trình dạy học

- Đánh giá kết quả học tập của học sinh: Căn cứ vào các mức độ yêu cầucủa câu hỏi, bài tập được mô tả trong bảng trên, giáo viên có thể xây dựng các câuhỏi, bài tập tương ứng để kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh Căn cứvào mức độ phát triển năng lực của học sinh ở từng học kỳ và từng khối lớp, giáoviên và nhà trường xác định tỷ lệ các câu hỏi, bài tập theo 4 mức độ yêu cầu trongcác bài kiểm tra trên nguyên tắc đảm bảo sự phù hợp với đối tượng học sinh

Ví dụ minh họa: Trong chuyên đề lắp đặt mạch điện đơn giản thuộc Công nghệ 9, chúng tôi biên soạn hệ thống câu hỏi như sau:

Mức 1: Nhận biết

1 Bảng điện có chức năng gì?

2 Các phần tử có trong các bảng điện thường là những loại nào?

3 Trong mạch điện bảng điện hôm nay có những phần tử nào?

4 Em hãy nêu chức năng, tác dụng của các phần tử đó?

5 Mạch điện bảng điện sau khi lắp đặt hoàn thành cần đạt những yêu cầu gì?

Mức 2: Thông hiểu

1 Có bao nhiêu loại bảng điện?

2 Theo em mỗi mạch điện có bao nhiêu loại sơ đồ?

3 Thế nào là sơ đồ nguyên lý, sơ đồ lắp đặt?

4 Phân biệt sự khác nhau giữa sơ đồ nguyên lý và sơ đồ lắp đặt?

* Mức 3: Vận dụng thấp

1 Yêu cầu học sinh vẽ sơ đồ nguyên lý?

2 Em hãy giải thích mối liên hệ giữa các phần tử trong mạch điện đó?

3 Em hãy lập bảng dự trù vật liệu dung trong lắp đặt mạch điện?

4 Thực hành: lắp đặt thực tế mạch điện?

Trong quá trình tổ chức hoạt động dạy học mỗi chuyên đề theo phươngpháp dạy học tích cực, học sinh cần phải được đặt vào các tình huống xuất phátgần gũi với đời sống, dễ cảm nhận và các em sẽ tham gia giải quyết các tình huống

đó Trong quá trình tìm hiểu, học sinh phải lập luận, bảo vệ ý kiến của mình, đưa

ra tập thể thảo luận những ý nghĩ và những kết luận cá nhân, từ đó có những hiểubiết mà nếu chỉ có những hoạt động, thao tác riêng lẻ không đủ tạo nên Nhữnghoạt động do giáo viên đề xuất cho học sinh được tổ chức theo tiến trình sư phạmnhằm nâng cao dần mức độ học tập Các hoạt động này làm cho các chương trìnhhọc tập được nâng cao lên và dành cho học sinh một phần tự chủ khá lớn Mụctiêu chính của quá trình dạy học là giúp học sinh chiếm lĩnh dần dần các khái niệmkhoa học và kĩ thuật, học sinh được thực hành, kèm theo là sự củng cố ngôn ngữviết và nói Những yêu cầu mang tính nguyên tắc nói trên của phương pháp dạyhọc tích cực là sự định hướng quan trọng cho việc lựa chọn các chuyên đề dạyhọc Như vậy, việc xây dựng các tình huống xuất phát cần phải đảm bảo một sốyêu cầu sau đây:

- Tình huống xuất phát phải gần gũi với đời sống mà học sinh dễ cảm nhận

và đã có ít nhiều những quan niệm ban đầu về chúng

- Việc xây dựng tình huống xuất phát cần phải chú ý tạo điều kiện cho họcsinh có thể huy động được kiến thức ban đầu để giải quyết, qua đó hình thành mâuthuẫn nhận thức, giúp học sinh phát hiện được vấn đề, đề xuất được các giải phápnhằm giải quyết vấn đề

Tiếp theo tình huống xuất phát là các hoạt động học như: đề xuất giải phápgiải quyết vấn đề; thực hiện giải pháp để giải quyết vấn đề; báo cáo, thảo luận; kếtluận, nhận định, hợp thức hóa kiến thức

Dưới đây là các bước thiết kế một tiến trình dạy học theo chủ đề

Tiến trình dạy học chủ đề được tổ chức thành các hoạt động học của họcsinh để có thể thực hiện ở trên lớp và ở nhà, mỗi tiết học trên lớp có thể chỉ thựchiện một số hoạt động trong tiến trình sư phạm của phương pháp và kĩ thuật dạyhọc được sử dụng

Hoạt động 1 Khởi động/mở bài

Bước 1 Giao nhiệm vụ

Bước 2 Thực hiện nhiệm vụ được giao

Bước 3 Bảo cáo kết quả và thảo luận

Bước 4 Đánh giá kết quả

Trong một chủ đề có nhiều tiết học thì có thể soạn chung, không phải tách

ra theo từng tiết, không phải lặp lại những phần chung (như: mục tiêu chung củachủ đề, yêu cầu chuẩn kiến thức, kỹ năng, thái độ những nội dung này chỉ ghimột lần nhưng đã phản ánh đầy đủ cho cả chủ đề)

Chủ đề có nhiều tiết học thì giáo viên chủ động phân phối thời lượng, kiếnthức phù hợp theo đối tượng học sinh; việc ghi sổ đầu bài theo thứ tự tiết trongphân phối chương trình

2.7 Tổ chức dạy học và dự giờ

Trên cơ sở các chuyên đề dạy học đã được xây dựng, chúng tôi tiến hành

giờ dạy Khi dự giờ, cần tập trung quan sát hoạt động học của học sinh thông qua

việc tổ chức thực hiện các nhiệm vụ học tập với yêu cầu như sau:

- Chuyển giao nhiệm vụ học tập: nhiệm vụ học tập rõ ràng và phù hợp với khả

năng của học sinh, thể hiện ở yêu cầu về sản phẩm mà học sinh phải hoàn thànhkhi thực hiện nhiệm vụ; hình thức giao nhiệm vụ sinh động, hấp dẫn, kích thíchđược hứng thú nhận thức của học sinh; đảm bảo cho tất cả học sinh tiếp nhận vàsẵn sàng thực hiện nhiệm vụ

- Thực hiện nhiệm vụ học tập: khuyến khích học sinh hợp tác với nhau khi thực

hiện nhiệm vụ học tập; phát hiện kịp thời những khó khăn của học sinh và có biệnpháp hỗ trợ phù hợp, hiệu quả; không có học sinh bị "bỏ quên"

- Báo cáo kết quả và thảo luận: Hình thức báo cáo phù hợp với nội dung học tập

và kĩ thuật dạy học tích cực được sử dụng; khuyến khích cho học sinh trao đổi,thảo luận với nhau về nội dung học tập; xử lí những tình huống sư phạm nảy sinhmột cách hợp lí

- Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập: nhận xét về quá trình thực hiện

nhiệm vụ học tập của học sinh; phân tích, nhận xét, đánh giá kết quả thực hiệnnhiệm vụ và những ý kiến thảo luận của học sinh; chính xác hóa các kiến thức màhọc sinh đã học được thông qua hoạt động

Mỗi chủ đề được thực hiện ở nhiều tiết học nên một nhiệm vụ học tập có thể đượcthực hiện ở trong và ngoài lớp học Vì thế, trong một tiết học có thể chỉ thực hiệnmột số bước trong tiến trình sư phạm của phương pháp và kĩ thuật dạy học được

sử dụng Khi dự một giờ dạy, giáo viên cần phải đặt nó trong toàn bộ tiến trìnhdạy học của chủ đề đã thiết kế

2.8 Phân tích, rút kinh nghiệm bài học

Quá trình dạy học mỗi chuyên đề được thiết kế thành các hoạt động học của họcsinh dưới dạng các nhiệm vụ học tập kế tiếp nhau, có thể được thực hiện trên lớphoặc ở nhà Học sinh tích cực, chủ động và sáng tạo trong việc thực hiện cácnhiệm vụ học tập dưới sự hướng dẫn của giáo viên Phân tích giờ dạy theo quanđiểm đó là phân tích hiệu quả hoạt động học của học sinh, đồng thời đánh giá việc

tổ chức, kiểm tra, định hướng hoạt động học cho học sinh của giáo viên

Việc phân tích bài học có thể được căn cứ vào các tiêu chí cụ thể như sau:

1 Kế

hoạch và

tài liệu

Mức độ phù hợp của chuỗi hoạt động học với mục tiêu, nội dung và

phương pháp dạy học được sử dụng

Mức độ rõ ràng của mục tiêu, nội dung, kĩ thuật tổ chức và sản phẩm

cần đạt được của mỗi nhiệm vụ học tập.

chức các hoạt động học của học sinh.

Mức độ hợp lí của phương án kiểm tra, đánh giá trong quá trình tổ

chức hoạt động học của học sinh

Mức độ sinh động, hấp dẫn học sinh của phương pháp và hình thức

chuyển giao nhiệm vụ học tập.

Khả năng theo dõi, quan sát, phát hiện kịp thời những khó khăn của

học sinh

Mức độ phù hợp, hiệu quả của các biện pháp hỗ trợ và khuyến khích

học sinh hợp tác, giúp đỡ nhau khi thực hiện nhiệm vụ học tập

Mức độ hiệu quả hoạt động của giáo viên trong việc tổng hợp, phân tích, đánh giá kết quả hoạt động và quá trình thảo luận của học sinh.

Mức độ tham gia tích cực của học sinh trong trình bày, trao đổi, thảo luận về

kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập

Mức độ đúng đắn, chính xác, phù hợp của các kết quả thực hiện nhiệm vụ

học tập của học sinh

2.9 Một số giáo án minh họa

2.9.1 Chuyên đề: TRUYỀN VÀ BIẾN ĐỔI CHUYỂN ĐỘNG

Trong bài 30 chủ yếu giới thiệu một số cơ cấu biến đổi chuyển động có liênquan chặt chẽ với Bài 29

Nội dung bài 31 giúp học sinh giải thích được cấu tạo và nguyên lí làm việccủa một số bộ truyền và biến đổi chuyển động; học sinh tháo, lắp được và kiểm tra

Từ những phân tích trên, chuyên đề “Truyền và biến đổi chuyển động”được xây dựng nhằm kết nối các kiến thức về truyền và biến đổi chuyển động củabài 29, bài 30 và bài 31 với nhau cho lôgic hơn, đồng thời tạo điều kiện cho họcsinh được hoạt động nhiều hơn, tự học nhiều hơn và vận dụng kiến thức đã họcnhiều hơn; giáo viên có quỹ thời gian nhiều hơn để vận dụng các kĩ thuật, phươngpháp dạy học tích cực vào quá trình dạy học Không những vậy, học sinh còn cóđiều kiện kết nối nội dung trong chuyên đề với những kiến thức đã học ở chươnghọc trước là chi tiết máy và lắp ghép.

II – NỘI DUNG CHUYÊN ĐỀ

Căn cứ vào nội dung chương trình và SGK công nghệ 8 chuyên đề này đượccấu trúc lại với 2 nội dung chính:

- Cấu tạo và nguyên lí làm việc của một số bộ truyền chuyển động

- Cấu tạo và nguyên lí làm việc của một số cơ cấu biến đổi chuyển động

- Có thói quen làm việc theo quy trình, cẩn thận, kiên trì

- Thực hiện an toàn lao động, vệ sinh môi trường, yêu thích công việc cơkhí

4 Phẩm chất năng lực hình thành

4.1 Phẩm chất:

Hình thành phẩm chất chăm chỉ cho học sinh như: Chăm học, ham học, cótinh thần tự học; chăm làm, nhiệt tình tham gia các công việc trong lớp, trường,gia đình, cộng đồng, có ý thức vượt khó trong công việc

4.2 Năng lực:

- Giải quyết vấn đề và sáng tạo: Phát hiện, giải pháp, thực thi

- Năng lực nhận biết các nguyên lí và các bộ phận của cơ cấu

- Năng lực sử dụng chính xác các ngôn ngữ kĩ thuật và công dụng của chủđề