Trong tác phẩm Phê phán cương lĩnh Gota, Mác đã đưa ra một định nghĩa kinh điển về thời kỳ quá độ: “Giữa xã hội tư bản chủ nghĩa và xã hội công sản chủ nghĩa là một thời kì cải biến cách mạng từ xã hội nọ sang xã hội kia. Thích ứng với thời kỳ ấy là một thời kỳ quá độ chính trị, trong đó nhà nước không thể là cái gì khác hơn là chuyên chính cách mạng của giai cấp vô sản.”.
Trang 1Bộ Giáo dục và Đào tạo
Trường Đại học Kinh tế quốc dân
BÀI TẬP LỚN Môn: Chủ nghĩa xã hội khoa học
Hà Nội, ngày 31 tháng 10 năm 2020
Trang 2LỜI MỞ ĐẦU
Lý luận về hình thái kinh tế- xã hội của C.Mác cho thấy sự biến đổi của các xã hội
là quá trình lịch sử tự nhiên Vận dụng lý luận đó vào phân tích xã hôi tư bản, tìm
ra quy luật vận động của nó, C.Mác và Ph.Angghen đều cho rằng, phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa có tính chất lịch sử và xã hội tư bản tất yếu bị thay thế bằng
xã hội mới- xã hội cộng sản chủ nghĩa
Trong tác phẩm Phê phán cương lĩnh Gôta, C.Mác đã đưa ra một định nghĩa kinh
điển về thời kỳ quá độ: “Giữa xã hội tư bản chủ nghĩa và xã hội công sản chủ nghĩa
là một thời kì cải biến cách mạng từ xã hội nọ sang xã hội kia Thích ứng với thời
kỳ ấy là một thời kỳ quá độ chính trị, trong đó nhà nước không thể là cái gì khác
hơn là chuyên chính cách mạng của giai cấp vô sản.” Ở đây có ba nội dung C.Mác
nhấn mạnh là thời kỳ quá độ chính trị, chuyên chính vô sản và cải biên cách mạng
từ xã hội nọ sang xã hội kia
Sau đó, V.I.Lênin đã phát triên tư tưởng của C.Mác về thời kỳ quá độ và là người đầu tiên dùng khái niệm: “ thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội” Do tính chất lâu dài của nó nên phải phân chia thời kỳ quá độ thành những bước quá độ nhỏ hơn.Nếu C.Mác nói đến thời kỳ quá độ chính trị, thì V.I.Lenin bổ sung nội dung kinh tế, tức là nói đến nền kinh tế nhiều thành phần và đấu tranh giữa hai con đường xã hội chủ nghĩa và tư bản chủ nghĩa để giải quyết vấn đề “ai thắng ai”
Những tư tưởng của chủ nghĩa Mác-Lenin về thời kì quá độ và 9 quy luật do Hội nghị ở Matxcova năm 1957 đã rút ra được Đảng ta vận dụng vào Việt Nam Việt Nam trong xu thế chung của thế giới cũng đang tiến hành quá độ lên chủ nghĩa xã hội Đây là quá trình lâu dài và cũng có nhiều khó khăn
Để hiểu rõ được quá trình quá độ lên chủ nghĩa xã hội em xin trình bày: Đặc điểm
của thời kỳ quá độ lên xã hội chủ nghĩa đồng thời liên hệ với Việt Nam.
Trang 3ĐẶC ĐIỂM THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VÀ
LIÊN HỆ VIỆT NAM
Muốn hiểu được rõ thế nào là quá độ lên chủ nghĩa xã hội trước hết ta phải hiểu được thế nào là thời kỳ quá độ Theo lý luận Mác-Lênin đã khẳng định muốn tiến
từ một phương thức sản xuất thấp lên một phương thức sản xuất cao hơn cần bắt buộc phải trải qua thời kì quá độ C.Mác đã khái quát về mặt lý luận và chỉ rõ:
“Thời kì quá độ là thời kì cải biến Cách mạng không ngừng, triệt để và toàn diện từ phương thức sản xuất này sang phương thức sản xuất khác Trong thời kì quá độ xét về mặt kinh tế, chình trị, xã hội đó là một thời kì có nhiều mâu thuẫn đặt ra đòi hỏi lý luận phải giải quyết triệt để”
Thực chất của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là thời kỳ cải biên cách mạng từ
xã hội tiền tư bản chủ nghĩa và tư bản chủ nghĩa xã hội sang xã hội xã hội chủ nghĩa Xã hội của thời kỳ quá độ là xã hội có sự đan xen của nhiều tàn dư về mọi phương diện kinh tế, đạo đức, tinh thần của chủ nghĩa tư bản và những yếu tố mới mang tính chất xã hội chủ nghĩa của chủ nghĩa xã hội mới phát sinh chưa phải chủ nghĩa xã hội đã phát triển trên cơ sở của chính nó
Về nội dung, thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là thời kỳ cải tạo cách mạng sâu sắc, triệt để xã hội tư bản chủ nghĩa trên tất cả các lĩnh vực, kinh tế, chính trị, văn hóa , xã hội, xây dựng tưng bước cơ sở vật chất- kỹ thuật và đời sống tinh thần của chủ nghĩa xã hội Đó là thời kỳ lâu dài , gian khổ bắt đầu từ khi giai cấp công nhân
và nhân dân lao động giành được chính quyền đến khi xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội Có thể khái quát những đặc điểm cơ bản của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội như sau:
Trang 4Trên lĩnh vực kinh tế:
Thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội, về phương diện kinh tế, tất yếu tồn tại nền kinh tế nhiều thành phần, trong đó có những thành phần đối lập
Đề cập đến đặc trưng này Lenin cho rằng: “Vậy thì danh từ quá độ có ý nghĩa là gì? Vận dụng vào kinh tế, có phải nó có nghĩa là chế độ hiện nay có những thành phần, những bộ phận, những mảnh của cả chủ nghĩa tư bản lẫn chủ nghĩa xã hội không? Bất cứ ai cũng thừa nhận là có Song không phải mỗi người thừa nhận điểm ấy đều suy nghĩ xem các thành phần kết cấu của kinh tế -xã hội khác nhau hiện có ở Nga, chính là như thế nào? Mà tất cả then chốt của vấn đề lại chính là ở đó” Sự tồn tại của cơ cấu kinh tế nhiều thành phần là khách quan và lâu dài, có lợi cho sự phát triển lực lượng sản xuất, tăng trưởng kinh tế Phân tích thực trạng nền kinh tế của nước Nga Xôviết lúc đó, V.I Lênin rút ra có năm thành phần kinh tế là: thành phần kinh tế gia trưởng; thành phần kinh tế hàng hoá nhỏ ; thành phần kinh
tế tư bản tư nhân; thành phần kinh tế tư bản nhà nước; thành phần kinh tế xã hội chủ nghĩa Cơ sở của sự tồn tại nền kinh tế nhiều thành phần trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, xét đến cùng, là do quy luật quan hệ sản xuất phải phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất quy định Trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội, đặc biệt là ở các nước tiểu nông, do trình độ phát triển của lực lượng sản xuất còn nhiều hạn chế và không đồng đều nên tất yếu còn tồn tại nhiều loại hình sở hữu, nhiều thành phần kinh tế; hơn nữa, một số thành phần kinh tế của phương thức sản xuất cũ còn có tác dụng tích cực nhất định đối với sự phát triển của lực lượng sản xuất Điều đó cho thấy, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác – Lênin đã giải thích rất rõ tại sao phải phát triển nền kinh tế nhiều thành phần trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội
Ở Việt Nam, tại Đại hội lần thứ VI (năm 1986), Đảng ta đã đề ra đường lối đổi mới toàn diện đất nước, trong đó lấy đổi mới kinh tế làm trọng tâm với nội dung cơ bản
Trang 5là phát triển nền kinh tế nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa Trước đổi mới, trong nhận thức cũng như trong hành động, chúng ta chưa thực sự thừa nhận nền kinh tế nhiều thành phần còn tồn tại ở nước ta trong một thời gian tương đối dài Việc cải tạo các thành phần kinh tế phi xã hội chủ nghĩa được thực hiện theo kiểu chiến dịch, gò ép, không căn cứ vào trình độ phát triển nhất định Những sai lầm này tất yếu dẫn đến tình trạng khủng hoảng kinh tế – xã hội nghiêm trọng vào cuối những năm 70 - đầu những năm 80 của thế kỷ XX Tình hình đó đòi hỏi Đảng ta phải có những thay đổi lớn trong nhận thức và hành động, phải tìm ra con đường, bước đi phù hợp để tiến lên chủ nghĩa xã hội Tại Đại hội VI, khi đề ra đường lối đổi mới đất nước, Đảng ta chủ trương đa dạng hoá các loại hình sở hữu, phát triển nền kinh tế nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa Đây là bước tiến quan trọng về tư duy lý luận và nhận thức thực tiễn Đảng không chỉ thừa nhận sự tồn tại như một tất yếu của nền kinh tế nhiều thành phần trong suốt thời kỳ quá độ, mà còn nhận thấy sự cần thiết phải có chính sách đúng đắn nhằm sử dụng
và phát triển các thành phần kinh tế, trong đó có kinh tế tư nhân nhằm thực hiện những mục tiêu của chủ nghĩa xã hội Tại Đại hội X (năm 2006), Đảng ta xác định
cơ cấu nền kinh tế nước ta gồm năm thành phần kinh tế: kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế tư nhân, kinh tế tư bản nhà nước, kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài Điểm mới ở đây là đã gộp kinh tế cá thể, tiểu chủ và tư bản tư nhân thành thành phần kinh tế tư nhân, đồng thời khẳng định đảng viên được phép làm kinh tế tư nhân Trong cơ cấu nền kinh tế đó, kinh tế nhà nước được Đảng xác định là thành phần đóng vai trò chủ đạo, các thành phần kinh tế khác góp phần quan trọng trong việc huy động mọi tiềm năng, nguồn lực vào sản xuất, kinh doanh, phát triển lực lượng sản xuất Nền kinh tế nhiều thành phần ở nước ta hiện nay là sản phẩm của quá trình Đảng và nhân dân ta nhận thức, vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, thể hiện tư duy mới của chúng ta về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội Từ đó đến nay, đất nước ta đã có những bước phát triển vượt bậc,
Trang 6thoát khỏi cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội và luôn đạt mức tăng trưởng cao Cụ thể mức tăng GDP năm 2002 đạt 6,79%, năm 2003 đạt 7,26% và năm 2004 ,năm
2005 đại 8,4%,nam 2006 tăng 8,17% ,còn năm 2007 GDP ở Việt Nam là 8,3% Những thành tựu đó khẳng định tính đúng đắn của đường lối đổi mới nói chung và chủ trương phát triển nền kinh tế nhiều thành phần nói riêng Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đó, chúng ta cũng cần phải nhận thức rõ những tiêu cực do nền kinh tế nhiều thành phần gây ra, đặc biệt là nguy cơ chệch hướng xã hội chủ nghĩa
Trên lĩnh vực chính trị:
Thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội về phương diện chính trị
là việc thiết lập, tăng cường chuyên chính vô sản mà thực chất của nó là việc giai cấp công nhân nắm và sử dụng quyền lực nhà nước trấn áp giai cấp tư sản, tiến hành xây dựng một xã hội không giai cấp Đây là sự thống trị về chính trị của giai cấp công nhân với chức năng thực hiện dân chủ đối với nhân dân, tổ chức xây dựng và bảo vệ chế độ mới, chuyên chính với những phần tử thù địch, chống lại nhân dân; tiếp tục cuộc đấu tranh giai cấp giữa giai cấp vô sản đã chiến thắng nhưng chưa phải đã toàn thắng với giai cấp tư sản thất bại nhưng chưa phải đã thất bại hoàn toàn Cuộc đấu tranh diễn ra trong điều kiện mới - giai cấp công nhân đã trở thành giai cấp cầm quyền, với nội dung mới - xây dựng toàn diện xã hội mới, trọng tâm là xây dựng nhà nước có tính kinh tế, và hình thức mới - cơ bản là hòa bình tổ chức xây dựng Chuyên chính vô sản được những người cộng sản cho là một trong những tư tưởng đặc sắc và trọng yếu nhất của chủ nghĩa Mác về vấn đề nhà nước và là đỉnh cao của vai trò cách mạng của giai cấp vô sản trong lịch sử Chuyên chính vô sản có nhiều hình thức khác nhau, thích ứng với những điều kiện lịch sử cụ thể khác nhau, nhưng tựu trung vẫn là quyền lực của giai cấp vô sản, của nhân dân lao động Lenin nhấn mạnh rằng: Chuyên chính vô sản không phải là một
"hình thức quản lý", mà là một nhà nước thuộc một kiểu khác, nhà nước vô sản,
Trang 7một bộ máy để giai cấp vô sản, trấn áp giai cấp tư sản.Và theo Lenin thì vấn đề chuyên chính vô sản là vấn đề căn bản của phong trào công nhân hiện đại ở tất cả các nước tư bản, không trừ một nước nào Muốn giải thích thấu đáo vấn đề đó, cần phải hiểu lịch sử của nó Ông viết “Lịch sử tất cả các cuộc cách mạng của giai cấp
bị áp bức và bị bóc lột chống lại nhữngkẻ bóc lột là tài liệu và nguồn nhận thức chủ yếu nhất của chúng ta về vấn đề chuyên chính Ai không hiểu rằng bất cứ giai cấp cách mạng nào muốn thắng lợi đều tất yếu phải thực hành chuyên chính, thì người đó không hiểu gì lịch sử các cuộc cách mạng hoặc không muốn biết gì về mặt này”
Ở Việt Nam, Đảng ta đã sớm vận dụng quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lenin về chuyên chính vô sản, tuy nhiên trước đó đã có nhận thức sai lầm, máy móc, giáo điều Đặc biệt, trong thời kỳ cải cách ruộng đất của Việt Nam, chúng ta đã cực đoan khi giải quyết vấn đề đấu tranh giai cấp, tập trung đánh địa chủ, tư sản mà không dựa trên quan điểm lịch sử - cụ thể.Trong hệ thống chuyên chính vô sản thời kỳ trước đổi mới (1986), mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và nhân dân ở từng đơn vị chưa được xác định thật rõ; mỗi bộ phận, mỗi tổ chức trong hệ thống chuyên chính vô sản chưa làm tốt chức năng của mình Phải cho đến giai đoạn quá
độ đi lên xã hội chủ nghĩa nước ta mới vận dụng đúng đắn hệ thống chuyên chính
vô sản Đặc biệt trong Văn kiện Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương khóa VI (3-1989), lần đầu tiên Đảng ta sử dụng khái niệm “hệ thống chính trị” thay cho khái niệm “chuyên chính vô sản” Việc sử dụng khái niệm “ hệ thống chính trị” thay cho “ hệ thống chuyên chính vô sản” là kết quả của bước đổi mới tư duy
và có ý nghĩa luận và thực tiễn sâu sắc, đã phản ánh và đáp ứng yêu cầu chuyển đổi
từ thể chế kinh tế tập trung quan liêu, bao cấp sang thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Động lực chủ yếu của phát triển đất nước trong giai đoạn này là đại đoàn kết toàn dân trên cơ sở lien minh giữa công nhân với nông dân và
Trang 8trí thức do Đảng lãnh đạo , kết hợp hài hòa các lợi ích cá nhân, tập thể, phát huy mọi tiềm năng và nguồn lực của các thành phần kinh tế.Ngày nay, với yêu cầu mới của công cuộc đổi mới đặc biệt là xây dựng nền kinh tế định hướng xã hội chủ nghĩa thì vai trò lãnh đạo của Đảng vả quản lý của Nhà nước được nâng lên.Đảng
đã lành đạo, chăm lo xây dựng đội ngũ cán bộ công chức đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của công cuộc xây dựng Nhà nưởc pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do dân, vỉ dân Đảng đã và đang lãnh đạo ngày càng tôt hơn công tác kiêm tra, thanh tra, giám sát hoạt động của các cơ quan Nhà nước
Trên lĩnh tư tưởng- văn hóa:
Thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội còn tồn tại nhiều tư tưởng khác nhau, chủ yếu là tư tưởng vô sản và tư tưởng tư sản.Giai cấp công nhân thông qua đội tiền phong của mình là Đảng Cộng sản từng bước xây dựng văn hóa vô sản, nền văn hóa mới xã hội chủ nghĩa, tiếp thu giá trị văn hóa dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân loại, bảo đảm đáp ứng nhu cầu văn hóa- tinh thần ngày càng tăng của nhân dân
Ở Việt Nam, dưới sự lãnh đạo Đảng Cộng sản Việt Nam đã từng bước xây dựng nền văn hóa dân tộc, tạo bản sắc riêng Nếu Đại hội VI của Đảng là mở đầu cho công cuộc đổi mới thì với việc thông qua Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời
kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (gọi tắt là Cương lĩnh năm 1991), Đại hội VII đã hoạch định đường lối của Đảng về xây dựng và phát triển đất nước trong giai đoạn mới, trong đó có đường lối về văn hóa Trên cơ sở xác định “nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” là một trong sáu đặc trưng của mô hình chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Cương lĩnh năm 1991 chỉ ra nội dung, phương hướng căn bản xây dựng, phát triển nền văn hóa đất nước nhằm “tạo ra một đời sống tinh thần cao đẹp, phong phú và đa dạng, có nội dung nhân đạo, dân chủ, tiến bộ”.Trong đường lối
Trang 9đổi mới xây dựng, phát triển đất nước, Đảng xác định ba trụ cột quan trọng nhất,
trong đó, xây dựng Đảng là then chốt, phát triển kinh tế - xã hội là trung tâm và
xây dựng văn hóa trở thành nền tảng tinh thần của xã hội Trên cơ sở ấy, Cương
lĩnh năm 2011 nhấn mạnh tầm quan trọng của văn hóa với vai trò không chỉ là
“nền tảng tinh thần vững chắc” của xã hội, mà còn là “sức mạnh nội sinh quan trọng của phát triển Việc coi văn hóa như một “sức mạnh nội sinh”, một điều kiện sống còn bảo đảm cho công cuộc xây dựng, phát triển bền vững đất nước, bảo vệ vững chắc Tổ quốc, bảo vệ các thành tựu cách mạng, thực hiện thắng lợi mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh là một nhận thức mới về vai
trò văn hóa Cương lĩnh năm 2011 nhận thức vấn đề về văn hóa trong sự thống
nhất hữu cơ với con người Con người chính là biểu hiện tập trung nhất của văn
hóa Mặt khác, xây dựng văn hóa chính là nhằm phục vụ cho con người, phát triển con người Có thể nói, nhận thức mới của Đảng ta về văn hóa thể hiện chủ yếu ở việc đánh giá đầy đủ hơn vai trò, vị trí của văn hóa trong đời sống xã hội và trong mối tương quan với các lĩnh vực khác; nhận thức rõ hơn, đầy đủ hơn các vấn đề về phát triển con người trong mối liên hệ chặt chẽ với văn hóa
Trên lĩnh xã hội:
Do kết cấu của nền kinh tế nhiều thành phần qui định nên trong thời kỳ quá
độ còn tồn tại nhiều giai cấp, tầng lớp và sự khác biệt giữa giai cấp tầng lớp xã hội, các giai cấp, tầng lớp vừa hợp tác vừa đấu tranh với nhau Trong xã hội của thời kì quá độ còn tồn tại sự khác biệt giữa nông thôn, thành thị, giữa lao động trí óc và lao động chân tay Bởi vậy, thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội, về phương diện xã hội là thời kỳ đấu tranh chống áp bức, bất công, xóa bỏ tệ nạn xã hội và những tàn dư của xã hội cũ để lại, thiết lập công bằng xã hội trên cơ
sở thực hiện nguyên tắc phân phối theo lao động là chủ đạo.Trong thời kỳ này có những giai cấp, tầng lớp của cơ cấu xã hội giai cấp mới và một bộ phận của giai
Trang 10cấp, tầng lớp bóc lột Quá trình biến đổi cơ cấu xã hội giai cấp cũ sang cơ cấu xã hội giai cấp mới là một quá trình liên tục, đa đạng, phức tạp và mạnh mẽ Cơ cấu
xã hội giai cấp trong thời kỳ quá độ lên CNXH biến động và phát triển trong mối quan hệ vừa có mâu thuẫn, vừa có mối quan hệ liên minh với nhau, tiến tới xóa bỏ hiện tượng bất bình đẳng trong xã hội, đưa đến sự xích lại gần nhau giữa các giai cấp và tầng lớp trong xã hội, đặc biệt là giữa công nhân, nông dân và trí thức.Xu hướng xích lại gần nhay được thể hiện ở 4 điểm sau đây:
+ Sự xích lại gần nhau từng bước giữa các giai cấp, tầng lớp về mối quan hệ với tư liệu sản xuất Xu hướng này thể hiện thông qua việc dần dần hoàn thiện quan hệ sản xuất XHCN từ thấp đến cao
+ Sự xích lại gần nhau về tính chất lao động giữa các giai cấp, tầng lớp, xư hướng này thể hiện thông qua việc phát triển cuộc CM về khoa học và công nghệ, áp dụng những thành tựu mới vào quá trình phát triển lực lượng sản xuất, rút ngắn khoảng cách của sự khác biệt giữa các lực lượng xã hội trong quá trình lao động
+ Xích lại gần nhau về mối quan hệ phân phối tư liệu tiêu dùng giữa các giai cấp
và tầng lớp Xu hướng này diễn ra chủ yếu liên quan đến việc thực hiện ngày càng hoàn thiện nguyên tắc phân phối theo kết quả lao động và hiệu quả kinh tế,
+ Sự xích lại gần nhau về tiến bộ về đời sống tính thần giữa các giai cấp Xu hướng này thể hiện trực tiếp thông qua cách mạng XHCN trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa làm cho các giai cấp xích lại gần nhau
Đặc điểm cơ bản có liên quan đến cơ cấu xã hội – giai cấp trong thời kỳ quá
độ ở Việt Nam là sự tồn tại của nền kinh tế nhiều thành phần Đằng sau các thành phần kinh tế là các giai cấp, tầng lớp xã hội nhất định Tương ứng với nền kinh tế nhiều thành phần là một cơ cấu giai cấp đa dạng, phức tạp bao gồm các giai cấp, tầng lớp vừa liên minh, vừa đấu tranh với nhau, trong đó giai cấp công nhân giữ