TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
Tổng quan về tình hình nghiên cứu vấn đê
Văn hóa dân gian là tinh hoa sáng tạo của các cộng đồng, góp phần vun bồi và kết nối chính những cộng đồng đó Nó hiện diện trong mọi lĩnh vực, không gian và thời điểm của đời sống và lao động của các dân tộc Ở bất kỳ nơi nào có con người, văn hóa dân gian đều tồn tại Bên trong văn hóa dân gian chứa đựng nhiều điều mà con người hiện đại có thể chưa biết hoặc cần thời gian để khám phá Nó được xem là một tổng thể bao gồm nhiều yếu tố như ngôn ngữ, phong tục, tập quán, tôn giáo, tín ngưỡng và nghệ thuật, vì vậy văn hóa dân gian cùng các thành tố khác mang trong mình chức năng văn hóa quan trọng.
Văn nghệ dân gian, một phần quan trọng của văn hóa dân gian, không chỉ là nghệ thuật ngôn từ và diễn xướng mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa, tín ngưỡng, phong tục và tập quán của cộng đồng Những giá trị này tạo nên chiều sâu và ý nghĩa cho văn nghệ dân gian, với tính nguyên hợp thể hiện qua các hình thức biểu diễn Việc nghiên cứu văn nghệ dân gian, đặc biệt là dân ca, giúp khám phá và khẳng định các giá trị văn hóa được bảo tồn trong các tác phẩm nghệ thuật dân gian Văn nghệ dân gian và dân ca đóng vai trò quan trọng trong việc lưu giữ và bảo tồn các giá trị văn hóa trong đời sống con người.
Dân ca Khmer, như nhiều loại hình dân ca khác, là một di sản văn hóa quý giá, thể hiện nỗi lòng và cảm xúc sâu kín của con người Không giống như thần thoại hay truyền thuyết, dân ca phản ánh đời sống thường nhật và phong tục tập quán của người dân, mang lại sự gần gũi và sức hấp dẫn mạnh mẽ Điều này không chỉ giúp bảo tồn văn hóa mà còn thể hiện giá trị xã hội và thực tiễn cao trong đời sống cộng đồng.
Văn nghệ dân gian Khmer Nam Bộ, đặc biệt là dân ca Khmer ĐBSCL, đã thu hút sự quan tâm trong việc sưu tầm và nghiên cứu gần đây Tuy nhiên, các thể loại tự sự thường được chú ý hơn, trong khi dân ca, đồng dao và các hình thức diễn xướng liên quan đến đời sống và lễ thức của người Khmer vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ Để tiếp cận đề tài “Dân ca trong đời sống văn hóa của người Khmer ĐBSCL”, chúng tôi sẽ tổng hợp các nguồn tài liệu liên quan đến văn hóa Khmer và văn nghệ dân gian Khmer Việc này nhằm củng cố lý do chọn đề tài, giả thuyết nghiên cứu, xác định nội dung nghiên cứu và cung cấp lý thuyết ban đầu cho cơ sở lý luận của luận án.
Tác phẩm “Gia Định thành thông chí” của Trịnh Hoài Đức, được dịch bởi Viện Sử học và xuất bản năm 1998, là một tài liệu quan trọng ghi chép chi tiết về địa lý, khí hậu, hành chính, cũng như phong tục, tập quán và sinh hoạt của cư dân Gia Định xưa, bao gồm cả vùng đồng bằng sông Cửu Long.
Về đặc trưng văn hóa của các tộc người ở vùng ĐBSCL, các công trình nghiên cứu cũng khá phong phú
Bút ký và chuyên khảo của học giả Sơn Nam cung cấp tư liệu quý giá về sinh hoạt, phong tục, tín ngưỡng, nhà ở, trang phục và ẩm thực của cư dân Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) Tác phẩm cũng đề cập đến người Khmer, nhưng chỉ tập trung vào khu vực biển Tây, bao gồm Kiên Giang và Cà Mau, với những nét chấm phá đơn giản.
Lê Anh Trà trong tác phẩm “Mấy đặc điểm văn hóa ĐBSCL” (Viện văn hóa xuất bản, 1984) đã tổng hợp nhiều nghiên cứu về phương ngôn Nam Bộ, dân cư và dân tộc tại ĐBSCL, cũng như văn hóa vật chất, nếp sống và tập quán của các cộng đồng như người Việt, người Khmer, và người Chăm Tác phẩm này làm nổi bật những nét đặc trưng của văn hóa ĐBSCL, đặc biệt là vai trò chủ đạo của người Việt trong quá trình giao lưu và phát triển văn hóa tại khu vực này.
Tác phẩm “Lịch sử khai phá vùng đất Nam Bộ” của Huỳnh Lứa, xuất bản năm 1987 bởi Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, ghi lại quá trình khai khẩn và mở mang vùng đất Nam Bộ của nhân dân ta.
9 mang vùng đất Nam Bộ từ đầu thế kỉ XVII đến giữa thế kỉ XX Tác phẩm chủ yếu khảo tả theo tiến trình lịch sử
Năm 1987, tác phẩm “Người Khơ-Me tỉnh Cửu Long” của các tác giả Huỳnh Ngọc Trảng, Văn Xuân Chí, Hoàng Túc, đã được xuất bản, phác thảo bức tranh khái quát về tín ngưỡng, tôn giáo, phong tục, hội lễ, văn nghệ và nghệ thuật của người Khmer, cùng với truyền thống đoàn kết giữa Việt và Khơ-Me trong công cuộc chiến đấu và xây dựng tỉnh Cửu Long xưa.
Năm 1988, Nhà xuất bản Tổng hợp Hậu Giang đã phát hành tác phẩm “Tìm hiểu vốn văn hóa dân tộc Khmer Nam Bộ”, khái quát quá trình sinh sống và giao lưu văn hóa của người Khmer với các dân tộc khác ở Nam Bộ Tác phẩm nhấn mạnh việc bảo tồn văn hóa truyền thống của dân tộc Khmer thông qua các lễ hội và nghi lễ vòng đời.
Năm 1990, cuốn sách “Văn hóa và cư dân ĐBSCL” của các tác giả Nguyễn Công Bình, Lê Xuân Diệm và Mạc Đường đã mở rộng hiểu biết về lịch sử và văn hóa của người Khmer tại Nam Bộ.
Trong thập niên 80 và 90 của thế kỷ XX, có thể kể đến:
Năm 1991, Mạc Đường đã biên soạn “Vấn đề dân tộc ở ĐBSCL”, tập hợp các nghiên cứu về dân cư và dân tộc tại Đồng bằng sông Cửu Long Bài viết nêu bật một số đặc điểm văn hóa vật chất của người Khmer và người Chăm, cũng như truyền thống đấu tranh chống ngoại xâm của hai dân tộc này qua các cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ.
Vào năm 1993, Viện Văn hóa đã xuất bản tác phẩm "Văn hóa người Khmer vùng ĐBSCL" do Trường Lưu biên soạn, khái quát lịch sử hình thành và văn hóa của tộc người Khmer Tác phẩm này nghiên cứu một cách hệ thống các giá trị văn hóa vật chất và tinh thần của người Khmer tại Đồng bằng sông Cửu Long.
Trong tác phẩm “Văn hóa tâm linh Nam Bộ” (Nhà xuất bản Hà Nội, 1997), Nguyễn Đăng Duy đã khái quát quá trình khai phá của cư dân Nam Bộ từ thế kỉ XVI đến XVIII, đồng thời đề cập đến các hình thức tín ngưỡng như thờ cúng tổ tiên, thờ thần và thờ mẫu của các cộng đồng Việt, Hoa và Khmer.
Tác giả Nguyễn Khắc Cảnh đã tổng hợp và phân tích về người Khmer tại Đồng bằng sông Cửu Long, cùng với cấu trúc và chức năng của Phum, Sóc trong tác phẩm “Phum Sóc Khmer ở ĐBSCL”, được Nhà xuất bản Giáo Dục phát hành vào năm 1998.
Cơ sở lý thuyết của vấn đề nghiên cứu
Về thuật ngữ dân ca, ca dao, bộ sách Từ điển thuật ngữ văn học đã chỉ ra rằng:
Theo nghĩa gốc, "ca" chỉ bài hát có khúc điệu, trong khi "dao" là bài hát không có khúc điệu "Ca dao" là danh từ ghép thể hiện toàn bộ các bài hát phổ biến trong dân gian, bao gồm cả những bài có và không có khúc điệu, và trong ngữ cảnh này, ca dao đồng nghĩa với dân ca.
Khái niệm về dân ca không dễ dàng định nghĩa một cách chuẩn xác, vì mỗi quốc gia có cách hiểu riêng Ở Anh, những bài hát dân gian được gọi là folk song, trong khi ở Đức, chúng được gọi là volkslied, tức là bài ca của nhân dân Người Pháp gọi chúng là chanson populaire, nghĩa là bài ca được hát trong dân gian Tại Việt Nam, các nhà nghiên cứu cũng đang tìm cách định hình khái niệm này.
3 Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên), 2010, Từ điển thuật ngữ văn học (tái bản lần 4) Nxb Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, trang 31
21 nghiên cứu đã đưa ra một số khái niệm khác nhau về dân ca Tuy nhiên, chúng tôi thấy hai khái niệm sau phản ánh đầy đủ hơn
Theo nhà nghiên cứu Phan Đăng Nhật, dân ca được định nghĩa là một loại hình sáng tác dân gian có tính chất trữ tình, thể hiện qua ngôn ngữ có vần điệu và gắn liền với lời ca hát.
Việt Nam: trước Cách mạng tháng Tám 1945, Nxb Văn hóa, Hà Nội, trang 106)
Theo Đặng Nghiêm Vạn, dân ca được định nghĩa là những bài hát ngâm hoặc kể theo thể văn vần, có thể được thể hiện độc lập hoặc kết hợp với nhạc, điệu múa, trò chơi, và có thể do một cá nhân hoặc tập thể trình bày Những bài hát này thường ngắn, từ vài câu đến hàng trăm, hàng ngàn câu, được cắt thành từng khúc, từng đoạn.
1969, Phương pháp sưu tầm văn học dân gian nông thôn, Vụ Văn hóa Quần chúng xuất bàn, Hà Nội)
Khái niệm dân ca của tác giả Đặng Nghiêm Vạn mang ý nghĩa cụ thể hơn và dễ dàng đối chiếu với thực trạng của dân ca, đặc biệt là của các dân tộc thiểu số Do đó, chúng tôi quyết định áp dụng khái niệm này trong nghiên cứu của mình.
Dân ca Việt Nam có thể được phân loại thành ba loại chính theo Lê Chí Quế: dân ca lao động, dân ca nghi lễ - phong tục, và dân ca sinh hoạt Phân loại này giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng và phong phú của văn hóa dân gian các dân tộc.
Dân ca là thể loại âm nhạc hình thành trong quá trình lao động, nhằm ghi chép và phản ánh các hoạt động sản xuất của người dân Nhiều bài dân ca liên quan trực tiếp đến các công việc và ngành nghề cụ thể, như Oum tuk (Bơi thuyền), Oum tuk chôk chok (Bơi thuyền vớt bèo), Bok xrâu (Giã gạo), và Alê (Chàng đi săn) Những bài hát này không chỉ xuất phát từ lao động mà còn phản ánh chân thực cuộc sống lao động của người dân.
4 Phan Đăng Nhật, 1981, Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam: trước Cách mạng tháng Tám 1945, Nxb Văn hóa, Hà Nội, trang 106
5 Đặng Nghiêm Vạn (Chủ biên), 1969, Phương pháp sưu tầm văn học dân gian nông thôn, Vụ Văn hóa Quần chúng xuất bàn, Hà Nội, trang 18
6 Lê Chí Quế (chủ biên), 1990, Văn học dân gian Việt Nam, Nxb Đại học Tổng hợp, Hà Nội, trang 54)
Dân ca Khmer phản ánh tâm tư và tình cảm của người dân, chứa đựng những niềm vui, nỗi buồn trong cuộc sống Qua đó, họ chiêm nghiệm về công việc, tạo không khí vui tươi trong lao động tập thể, đồng thời lên tiếng về áp bức, bóc lột và bất công trong xã hội phân chia giai cấp mà họ đang phải đối mặt.
-Dân ca nghi lễ - phong tục:
Dân ca phong tục nghi lễ của người Khmer ĐBSCL, theo tác giả Lê Chí Quế, là hình thức nghệ thuật dân gian sớm nhất, phản ánh niềm tin tâm linh vào các lực lượng siêu nhiên qua những lời ca khẩn nguyện, cầu phúc Những bài dân ca này không chỉ diễn xướng trong các nghi lễ mà còn trở thành phần không thể thiếu của từng nghi thức, thể hiện nét văn hóa tâm linh riêng của cộng đồng Chúng phản ánh phong tục tập quán, tín ngưỡng và tôn giáo của người Nam Bộ, đặc biệt là trong các lễ hội như Chol Chhman Thmây, Sel Đolta, và Ok Om Bok Mỗi bài hát, điệu múa đều mang nội dung phù hợp với mục đích của buổi lễ, thể hiện lòng tin và sự kính nể đối với các thế lực vô hình Những hoạt động này không chỉ tạo nên sắc thái văn hóa đặc trưng mà còn đóng góp vào sự phong phú của văn hóa Khmer.
Trong lễ cưới và lễ tang của người Khner ở Đồng bằng sông Cửu Long, dân ca và nghệ thuật dân gian thể hiện sự đặc sắc và phong phú Những hình thức nghệ thuật này không chỉ là nghi thức tôn giáo và tín ngưỡng mà còn mang đến âm nhạc và diễn xướng dân gian giải trí, thể hiện những thành tựu văn hóa đáng trân trọng.
Sinh hoạt là một khái niệm rộng lớn, bao gồm nhiều lĩnh vực trong cuộc sống con người, đặc biệt quan trọng đối với thiếu niên và nhi đồng Đồng dao và những bài hát về đời sống thường nhật, tình yêu đều thuộc loại hình sinh hoạt này Trong đó, hát giao duyên đóng vai trò quan trọng, thể hiện mối quan hệ yêu đương, ước mơ hạnh phúc và những nỗi buồn khi bị phụ tình Không gian diễn xướng của dân ca sinh hoạt rất đa dạng, từ việc hát khi bơi xuồng, cấy lúa đến các dịp lễ hội Những câu hát đối đáp và động tác hồn nhiên làm tăng thêm sự sâu sắc và vui tươi cho tình cảm Ngoài ra, không thể không nhắc đến những khúc hát ru của mẹ và lời răn dạy của người lớn dành cho trẻ nhỏ, thể hiện tình thương và sự giáo dục trong gia đình.
Dân ca có thể được phân loại theo môi trường và nội dung diễn xướng, bao gồm: dân ca trong sinh hoạt gia đình, dân ca trong lao động và sản xuất, dân ca trong nghi lễ vòng đời, và dân ca trong nghi lễ cộng đồng.
Trong luận án này, chúng tôi tập trung vào mối liên hệ giữa chủ thể diễn xướng và không gian diễn xướng trong dân ca, đặc biệt trong không gian gia đình và cộng đồng Các đối tượng nghiên cứu cụ thể bao gồm hát ru, dân ca trong lễ cưới truyền thống, dân ca trong lễ tang truyền thống, đồng dao và hát đối đáp nam nữ của người Khmer.
Diễn xướng là thuật ngữ phổ biến trong nghiên cứu văn hóa nghệ thuật, đặc biệt trong lĩnh vực văn nghệ và văn hóa dân gian Tuy nhiên, trong quá trình nhận diện, nhiều vấn đề liên quan đến thuật ngữ này vẫn chưa được thống nhất.
Diễn xướng, theo Từ điển tiếng Việt, được định nghĩa là “trình bày các sáng tác dân gian bằng lời lẽ, âm thanh, nhịp điệu.” Nguyễn Hữu Thu mở rộng khái niệm này, cho rằng diễn xướng bao gồm việc thể hiện những sáng tác văn nghệ của con người, mang tính nguyên hợp từ thời kỳ sơ khai đến hiện đại Do đó, diễn xướng dân ca có thể được hiểu là hình thức thể hiện các sáng tác dân gian thông qua ca từ, giai điệu và điệu bộ.