SINH VẬT HẠI GỖ, ĐẶC ĐIỂM PHÁ HẠI TRÊN GỖ
Mục tiêu bài thực hành
- Hiểu biết được đặc điểm của các loại nấm hại gỗ, nhận biết điểm khác biệt giữa nấm mốc, nấm biến màu và nấm mục trên gỗ
Để phòng ngừa và xử lý hiệu quả mối hại gỗ, việc nắm rõ đặc điểm và đặc tính sinh học của chúng là rất quan trọng Hiểu cấu tạo tổ và nguyên tắc hoạt động của tổ mối giúp xác định phương thức mối gây hại cho gỗ và các công trình xây dựng, từ đó có biện pháp bảo vệ phù hợp.
- Hiểu biết được tác hại của nấm và mối phá hại trên gỗ
- Nhận biết được đặc điểm của nấm mốc, nấm biến màu, nấm mục hại gỗ
So sánh đặc điểm phá hại trên mẫu gỗ giữa hai loại nấm mốc và nấm biến màu giúp đánh giá mức độ gây hại của các loại nấm mục Từ đó, có thể nhận thức rõ hơn về vai trò quan trọng của việc phòng chống nấm trong bảo vệ gỗ và sản phẩm gỗ.
- Phân biệt được các cá thể mối khác nhau trong tổ mối Phân biệt được hoàng cung, vườn cấy nấm, đường hang trong tổ mối
- Nhận biết được con đường mối xâm nhập vào gỗ, sản phẩm gỗ, công trình xây dựng
- Đánh giá được đặc điểm, mức độ phá hủy của mối trên mẫu gỗ
- Nghiêm túc tuân thủ các quy định về thực hành trong phòng thí nghiệm
- Có trách nhiệm trong quá trình thực hành, cẩn thận, chu đáo và tỉ mỉ khi thực hiện công việc được giao
Làm việc nghiêm túc và bảo quản mẫu tiêu bản là rất quan trọng, đồng thời cần tiết kiệm vật tư và nguyên vật liệu Người lao động cần có ý thức trong việc bảo vệ và giữ gìn các dụng cụ cũng như trang thiết bị sử dụng trong quá trình thực hành.
- Đảm bảo an toàn khi thực hành tại hiện trường
- Nắm vững kiến thức về sinh vật hại gỗ, đặc biệt về nấm và mối hại gỗ
- Phân biệt được đặc điểm phá hại trên gỗ của các loại nấm khác nhau
- Phân biệt được các loại mối gây hại chủ yếu, phân biệt được các loại mối và vai trò của các loại mối khác nhau trong tổ mối.
Nội dung thực hiện
1.2.1 Tìm hiểu về nấm hại gỗ và đặc điểm phá hại trên gỗ
Nấm hại gỗ có thể làm biến màu, gây mục và giảm giá trị sử dụng của gỗ, ảnh hưởng tiêu cực đến người sử dụng Do đó, việc tìm kiếm các giải pháp hiệu quả để phòng và chống nấm cho gỗ là rất cần thiết.
Nấm hại lâm sản được phân chia thành ba nhóm chính dựa trên đặc điểm phát triển tự nhiên và hình thức phá hoại của chúng: nấm gây mục, nấm gây biến màu và mốc.
Hầu hết các loại gỗ nếu để ngoài trời đều bị nấm mục xâm nhập và gây hại
Nấm mục có thể xâm nhiễm vào gỗ trong nhiều giai đoạn, bao gồm khi gỗ còn ở dạng tròn, gỗ súc, hoặc gỗ xẻ Quá trình này có thể xảy ra khi gỗ được xếp đống để hong phơi, lưu giữ trong kho, hoặc thậm chí trong quá trình sử dụng sản phẩm gỗ.
Khi điều kiện thuận lợi xuất hiện, nấm mục có khả năng xâm nhập và phát triển trên bề mặt gỗ hoặc trong các vết nứt của gỗ Sợi nấm sẽ hình thành hệ sợi có dạng hình quạt, với màu sắc trắng hoặc nâu, dễ dàng nhận thấy bằng mắt thường.
Dựa vào phản ứng hóa học với các thành phần của vách tế bào và sự thay đổi màu sắc gỗ do nấm mục, có thể phân loại thành hai nhóm nấm gây mục gỗ chính.
Nhóm nấm gây mục trắng có khả năng phân hủy cả xenlulo và lignin trong gỗ, dẫn đến việc gỗ bị mục thường có màu trắng Trên bề mặt gỗ còn chắc, có thể quan sát thấy những vệt sọc với kích thước thay đổi.
Brown rot fungi primarily target cellulose, causing decay in wood that appears brown and becomes easily crumbled when subjected to external forces.
Additionally, there are certain types of decay fungi that exhibit destructive characteristics by combining features from both groups of fungi, known as soft rot fungi.
(a) Nấm mục phát triển trên gỗ (b) Mẫu gỗ bị mục nâu phá hại
Hình 1.1 Mẫu gỗ bị nấm mục phá hủy
Hình 1.2 Nấm mục nâu hại gỗ Hình 1.3 Nấm mục mềm hại gỗ
A: Gỗ vị vỡ nứt thành từng khối;
B: Vách tế bào gỗ chỉ còn lại lignin
C: Khối nấm Oligoporus amarus màu nâu (MP middle lamella/primary walls,
Soft rot fungi can severely damage wood, leading to the deterioration of secondary walls and lumen This damage is evident in latewood, where secondary walls are compromised Additionally, the presence of voids created by fungal activity within the wood fibers highlights the destructive impact of these organisms on structural integrity.
(Nguồn: Olaf Schmidt (2006) Wood and Tree Fungi - Biology, Damage,
Protection, and Use Springer - Verlag Berlin Heidelberg)
Figure 1.4 illustrates white rot fungi damaging wood, featuring: a) wood samples destroyed by white rot; b) fungal hyphae developing within the wood cell walls (TEM, from Schmid and Liese 1964); c) the white rot fungus Ganoderma adspersum found in Chilean "palo podrido" (photo by J Grinbergs); and d) white rot fruiting bodies (photo by W Liese).
(Nguồn: Olaf Schmidt (2006) Wood and Tree Fungi - Biology, Damage,
Protection, and Use Springer - Verlag Berlin Heidelberg)
Nấm biến màu có khả năng làm biến đổi màu sắc của gỗ và các sản phẩm lâm sản trong một phạm vi rất rộng Chúng gây ra hiện tượng biến màu không chỉ ở gỗ xẻ mà còn ở nhiều loại sản phẩm lâm sản khác.
Nấm gây biến màu xâm nhập vào gỗ, chủ yếu ăn các chất dinh dưỡng từ tế bào ở phần gỗ giác Sự xuất hiện của màu xanh, xanh đen hoặc nâu trên gỗ là do sự tập trung của nhiều sợi nấm màu tối trên nền gỗ sáng.
Hình 1.5 Mẫu gỗ bị nấm biến màu xâm nhập
Hệ sợi của nấm mốc chỉ phát triển trên bề mặt gỗ và không xâm nhập sâu vào bên trong, do đó có thể dễ dàng được quét hoặc lau sạch Mặc dù mốc không làm thay đổi tính chất cơ lý của gỗ, nhưng nó có thể ảnh hưởng đến màu sắc của bề mặt gỗ.
Hình 1.6 Mẫu gỗ bị nấm mốc xâm nhập phá hại
1.2.1.1 Dụng vụ, vật tư thực hành
- Mẫu gỗ bị nấm mốc, nấm biến màu phá hại
* Bước 1: Quan sát hiện trạng mẫu tiêu bản
- Quan sát trên mẫu tiêu bản đã bị nấm xâm nhập phá hại bằng mắt thường
- Mô tả đặc điểm của nấm phát triển trên mẫu: màu sắc, mật độ, hình dạng, mức độ xâm nhiễm
- Ghi lại các thông tin trên Bảng 1.1
* Bước 2: Nhận xét đánh giá mức độ phá hại của nấm trên mẫu tiêu bản
- Dùng khăn lau, lau sạch bề mặt mẫu gỗ bị nấm xâm nhập, quan sát đặc điểm dấu vết nấm hại trên mẫu gỗ sau khi lau
- Dùng giấy giáp chà lên vị trí nấm xâm nhập trên mẫu gỗ, quan sát sự biến đổi của dấu vết nấm xâm nhập trên mẫu gỗ
Phân tích thực trạng nấm xâm nhập và phá hại trên mẫu tiêu bản cho thấy nấm không chỉ tấn công bề mặt gỗ mà còn ăn sâu vào bên trong, gây ra những thiệt hại nghiêm trọng Việc đánh giá mức độ xâm nhập của nấm là cần thiết để hiểu rõ tác động của chúng đối với chất lượng và độ bền của gỗ Nghiên cứu này góp phần nâng cao nhận thức về sự nguy hiểm của nấm đối với các sản phẩm gỗ và thúc đẩy các biện pháp phòng ngừa hiệu quả.
- Quan sát, đánh giá sự thay đổi về cấu tạo, tính chất gỗ bị nấm xâm nhập, gây hại
Dựa vào đặc điểm của từng loại nấm hại gỗ trên mẫu tiêu bản, có thể phân biệt rõ ràng các loại mẫu gỗ như mẫu bị nấm mốc, mẫu bị nấm biến màu và mẫu bị nấm mục xâm nhiễm.
- Phân tích sự khác biệt, mức độ phá hủy mẫu gỗ của từng loại nấm
- Ghi lại các thông tin vào Bảng 1.1
* Bước 3: Đề xuất phương án xử lý mẫu gỗ bị nấm phá hại
Kết quả cần đạt được
Nhận biết và phân biệt 5 loại gỗ bị nấm xâm nhập, bao gồm nấm mốc, nấm biến màu, mục trắng, mục nâu và mục ăn mòn, là rất quan trọng trong việc bảo quản và duy trì chất lượng gỗ Các loại nấm này không chỉ gây hư hại về mặt thẩm mỹ mà còn ảnh hưởng đến độ bền của gỗ Việc mô tả rõ ràng các đặc điểm của từng loại nấm sẽ giúp người sử dụng gỗ có biện pháp phòng ngừa và xử lý kịp thời, từ đó bảo vệ tài sản và nâng cao hiệu quả sử dụng gỗ.
- Nhận biết, mô tả, phân biệt được các cá thể mối khác nhau trong tổ mối (mối vua, mối chúa, mối lính, mối thợ, mối con)
- Thu thập được hoàng cung, vườn cấy nấm và các cá thể mối trong tổ mối
- Nhận biết, mô tả được đặc điểm cấu tạo bên ngoài và bên trong của tổ mối.
Phương pháp đánh giá
- Trước mỗi giờ thực hành, giảng viên sẽ tiến hành kiểm tra kiến thức lý thuyết cần thiết có liên quan đến nội dung bài thực hành
Giảng viên cung cấp kiến thức về an toàn và các yêu cầu cần thiết cho sinh viên khi thực hành tại phòng thí nghiệm Sinh viên được yêu cầu tuân thủ các quy định này và sẽ trải qua quá trình kiểm tra, đánh giá để đảm bảo hiểu biết và thực hiện đúng các biện pháp an toàn.
Sau khi giảng viên hướng dẫn các bước thực hiện trong bài thực hành, cần tiến hành kiểm tra khả năng nắm bắt nội dung và thao tác của sinh viên trong từng bước.
- Trong quá trình thực hành, tùy theo từng nội dung cụ thể, giảng viên sẽ kiểm tra kiến thức và kỹ năng đối với từng sinh viên
- Sinh viên thực hiện kỹ năng của nội dung theo các bước trong bài thực hành
Giảng viên theo dõi và đánh giá sinh viên dựa trên các tiêu chí trong phiếu đánh giá quy trình và phiếu đánh giá sản phẩm kỹ năng để chấm điểm.
- Điểm tổng kết của từng nội dung trong bài là điểm tổng hợp của điểm kiểm tra và điểm trong phiếu đánh giá
- Điểm của từng bài là điểm trung bình của các nội dung
PHIẾU ĐÁNH GIÁ QUY TRÌNH Tìm hiểu về nấm hại gỗ và đặc điểm phá hại trên gỗ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP
PHIẾU ĐÁNH GIÁ QUY TRÌNH
Kỹ năng : Tìm hiểu về nấm hại gỗ và đặc điểm phá hại trên gỗ
Bộ môn: Khoa học gỗ Họ và tên sinh viên:
Ngày kiểm tra: Điều kiện kiểm tra:
- Địa điểm: Phòng thí nghiệm;
- Dụng vụ, vật tư: Giáo viên chuẩn bị
Mức độ chấp nhận tối thiểu:
- Tất cả các bước từ 2 - 5 đều được thực hiện;
TT Thực hiện các bước trong quy trình Đạt mức
1 Chuẩn bị Giáo viên chuẩn bị
2* Quan sát hiện trạng mẫu tiêu 15 25 40
3* Nhận xét đánh giá mức độ phá hại của nấm trên mẫu tiêu bản 20 30 40
4* Đề xuất phương án xử lý mẫu gỗ bị nấm phá hại 0 5 10
- Kiểm tra được thực hiện vào cuối buổi học;
- Khoanh tròn vào số điểm đánh giá đối với mỗi bước trong quy trình
Tổng số điểm: /100 Người kiểm tra:
PHIẾU ĐÁNH GIÁ SẢN PHẨM Tìm hiểu về nấm hại gỗ và đặc điểm phá hại trên gỗ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP
PHIẾU ĐÁNH GIÁ SẢN PHẨM
Kỹ năng : Tìm hiểu về nấm hại gỗ và đặc điểm phá hại trên gỗ
Bộ môn: Khoa học gỗ Họ và tên sinh viên:
Ngày kiểm tra: Điều kiện kiểm tra:
- Địa điểm: Phòng thí nghiệm;
- Sinh viên hoàn thành phiếu mô tả ngay sau khi kết thúc tiết học
Mức độ chấp nhận tối thiểu:
- Tất cả các tiêu chuẩn đều đạt mức chấp nhận trở lên;
Mô tả đặc điểm của nấm trên mẫu gỗ
Phân biệt được loại nấm
So sánh sự khác biệt (Chỉ tiêu: 1: màu sắc; 2: loại hình xâm nhiễm;
0 20 40 1/3 chỉ tiêu 2/3 chỉ tiêu 3/3 chỉ tiêu
- Kiểm tra được thực hiện vào cuối buổi học;
- Cho điểm từng tiêu chuẩn bằng cách khoanh tròn con số thích hợp; tính tổng rồi ghi vào mục Tổng số điểm
Tổng số điểm: /100 Người kiểm tra:
PHIẾU ĐÁNH GIÁ QUY TRÌNH Tìm hiểu về mối hại gỗ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP
PHIẾU ĐÁNH GIÁ SẢN PHẨM
Kỹ năng : Tìm hiểu về mối hại gỗ
Bộ môn: Khoa học gỗ Họ và tên sinh viên:
Ngày kiểm tra: Điều kiện kiểm tra:
- Địa điểm: Rừng thực nghiệm;
- Dụng vụ, vật tư: Giáo viên chuẩn bị
Mức độ chấp nhận tối thiểu:
- Tất cả các bước từ 2 - 6 đều được thực hiện;
TT Thực hiện các bước trong quy trình Đạt mức
1 Chuẩn bị Giáo viên chuẩn bị
3* Tìm hiểu cấu tạo bên trong của tổ mối 10 20 30
4* Nhận diện và thu thập mẫu mối 10 20 30
5 Đánh giá mức độ gây hại của mối và biện pháp phòng trừ 0 5 10
- Kiểm tra được thực hiện vào cuối buổi học;
- Khoanh tròn vào số điểm đánh giá đối với mỗi bước trong quy trình
Tổng số điểm: /100 Người kiểm tra:
PHIẾU ĐÁNH GIÁ SẢN PHẨM Tìm hiểu về mối hại gỗ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP
PHIẾU ĐÁNH GIÁ SẢN PHẨM
Kỹ năng : Tìm hiểu về mối hại gỗ
Bộ môn: Khoa học gỗ Họ và tên sinh viên:
Ngày kiểm tra: Điều kiện kiểm tra:
- Địa điểm: Phòng thí nghiệm;
- Sinh viên hoàn thành phiếu mô tả ngay sau khi kết thúc tiết học
Mức độ chấp nhận tối thiểu:
- Tất cả các tiêu chuẩn đều đạt mức chấp nhận trở lên;
Mô tả đặc điểm cấu tạo bên ngoài tổ mối (1: nhận dạng tổ mối, 2: đặc điểm cấu tạo bên ngoài,
3: các dấu hiệu nguồn thức ăn, 4: đường mui)
Mô tả đặc điểm cấu tạo bên trong tổ mối (hệ thống đường hang, vườn cấy nấm, cấu tạo hoàng cung, đường liên hệ)
Phân biệt và thu thập được các loại mối trong tổ (Mối vua, chúa, lính, thợ, con, vườn cấy nấm, hoàng cung)
- Kiểm tra được thực hiện vào cuối buổi học;
- Cho điểm từng tiêu chuẩn bằng cách khoanh tròn con số thích hợp; tính tổng rồi ghi vào mục Tổng số điểm
Tổng số điểm: /100 Người kiểm tra:
CÂU HỎI KIỂM TRA TRƯỚC KHI THỰC HÀNH
1 Khái niệm về nấm hại gỗ?
2 Phân loại nấm hại gỗ?
3 Đặc điểm chung của nấm biến màu hại gỗ?
4 Đặc điểm chung của nấm mốc hại gỗ?
5 Các nhân tố ảnh hưởng đến đời sống của nấm hại gỗ? Biện pháp phòng trừ nấm hại gỗ?
6 Đặc điểm chung của mối hại gỗ?
7 Phân loại mối hại gỗ?
8 Sự khác biệt giữa mối gỗ khô, mối gỗ ẩm, mối đất cánh đen?
9 Đặc điểm cấu tạo của tổ mối?
10 Phân loại, chức năng, vai trò của các loại mối trong tổ mối?
11 Các yếu tố ảnh hưởng đến đời sống của mối hại gỗ?
12 Các biện pháp phòng trừ mối hại gỗ?
