Bài viết làm rõ một số định nghĩa như: bài học, bài học lịch sử, năng lực, năng lực của học sinh và xác định trình tự và cấu trúc dạy học truyền thống của lịch sử.
Trang 1THIẾT KẾ CẤU TRÚC BÀI HỌC TRÊN LỚP THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG
Lê Thị Thu Hương Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
Ngày nhận bài: 09/07/2018; ngày sửa chữa: 10/08/2018; ngày duyệt đăng: 20/08/2018
Abstract: Designing lesson structure flexibly in teaching history helps teachers more active and
students more interesting in learning, which is important for the development of learners‘
competency The article clarifies some definitions such as: lesson, history lesson, competency,
students’ competency, and specifies the traditional teaching sequence and structure of history
lessons Accordingly, the article proposes lesson structure towards the development of students’
competency through Unit 20 (period 2) History Textbook for grade twelve
Keywords: Lessons, lesson structure, lesson on class, competency development
1 Mở đầu
Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn
diện GD-ĐT đã nhấn mạnh nhiệm vụ: “Tiếp tục đổi mới
mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào
tạo theo hướng coi trọng phẩm chất, năng lực người
học” Đây chính là cơ sở cho các đề xuất đổi mới phương
pháp và hình thức tổ chức dạy học lịch sử (DHLS) ở
trường phổ thông hiện nay
Tuy nhiên, trước yêu cầu đổi mới đồng bộ giáo dục,
vẫn còn một số giáo viên (GV) môn Lịch sử dạy học theo
“lối mòn”, khi lên lớp vẫn “rập khuôn” theo cấu trúc bài
học truyền thống, khiến tiết học trở nên nặng nề, khô
khan, cứng nhắc, không phát huy được tính tích cực học
tập của học sinh (HS) Nếu thiết kế cấu trúc bài học mềm
dẻo, linh hoạt sẽ giúp GV hoàn toàn chủ động trong hoạt
động dạy học, HS được tham gia vào các hoạt động học
tập, có thêm hứng thú, góp phần quan trọng phát triển các
năng lực người học Trong bài viết này, chúng tôi vận
dụng xây dựng cấu trúc bài học lịch sử linh hoạt theo định
hướng phát triển năng lực HS qua ví dụ bài 20 (tiết 2)
trong sách giáo khoa Lịch sử 12 với mong muốn góp
phần nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ
thông hiện nay
2 Nội dung nghiên cứu
2.1 Một số khái niệm
2.1.1 Bài học
Theo Từ điển tiếng Việt: “Bài học là bài HS phải
học” [1; tr 43] Còn trong cuốn Bài học là gì, tác giả Hồ
Ngọc Đại cho rằng: “Bài học là một quá trình thầy tổ
chức cho trò hoạt động để lĩnh hội một khái niệm và kĩ
năng, kĩ xảo tương ứng với nó, trong một thời gian xác
định, ở một trình độ phát triển nhất định”[2; tr 240] Như
vậy, có thể hiểu, bài học là một hình thức tổ chức cơ bản
của quá trình dạy học
2.1.2 Bài học Lịch sử
Tác giả Nguyễn Thị Côi trong cuốn Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường phổ thông cho rằng “hình thức lên lớp do GV chủ trì,
trực tiếp tổ chức, điều khiển hoạt động nhận thức của HS” [3; tr 31]; hay “nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển của khóa trình lịch sử ở trường phổ thông được thể hiện cụ thể ở từng bài học Mỗi bài học là một
bộ phận của hệ thống thống nhất của các bài học được quy định theo chương trình” [3; tr 32] Như vậy, bài học
lịch sử là một khâu của quá trình DHLS, trong đó, GV điều khiển, tổ chức, hướng dẫn; HS tích cực, chủ động phát hiện kiến thức mới, bồi dưỡng tư tưởng đạo đức và rèn luyện các kĩ năng, kĩ xảo cần thiết cho bản thân
2.1.3 Năng lực
Theo Từ điển tiếng Việt, “Năng lực là khả năng, là
điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó”[1; tr 1021]; hay “Năng lực là khả năng huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính tâm lí cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí để thực hiện thành công một loại công việc trong một bối cảnh nhất định” [4; tr 7]
Theo Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể,
“năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ
năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí, thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể” [5]
Từ các định nghĩa trên, có thể hiểu, năng lực luôn gắn với khả năng thực hiện, nghĩa là các cá nhân, trên cơ sở những kĩ năng, kĩ xảo học được hoặc có sẵn, phải biết
Trang 2vận dụng chúng một cách linh hoạt để giải quyết các vấn
đề mà thực tiễn cuộc sống đặt ra
2.1.4 Năng lực của học sinh
Trong giáo trình Kiểm tra, đánh giá trong giáo dục,
tác giả Nguyễn Công Khanh, Đào Thị Oanh cho rằng
“Năng lực của HS là khả năng làm chủ những hệ thống
kiến thức, kĩ năng, thái độ phù hợp với lứa tuổi và vận
hành chúng một cách hợp lí vào thực hiện thành công
nhiệm vụ học tập, giải quyết hiệu quả các vấn đề đặt ra
cho chính các em trong cuộc sống” [6; tr 111] Vì vậy, thiết
kế cấu trúc bài học lịch sử phải hướng vào việc giúp HS tự
bộc lộ và rèn luyện các năng lực tư duy và hành động
2.2 Hình thức tổ chức dạy học trên lớp và cấu trúc bài
học lịch sử truyền thống
2.2.1 Hình thức tổ chức dạy học trên lớp
Có thể nói, dạy học trên lớp là hình thức dạy học cơ
bản nhất và được tiến hành thường xuyên trong DHLS ở
trường phổ thông Hình thức tổ chức dạy học này được
thực hiện trong phạm vi một lớp học đã quy định sẵn,
trong đó toàn bộ HS của lớp được tham gia vào các hoạt
động học tập theo ý định sư phạm của GV, với một khối
lượng kiến thức như nhau Tuy nhiên, GV phải đảm bảo
trong khoảng thời gian quy định của tiết học, tất cả các
hoạt động học tập mà GV tổ chức, điều khiển, HS đều
hứng thú tham gia và đều hiểu bài
Lí luận và thực tiễn DHLS đã gợi ý cho GV rất nhiều
cách để vận dụng hình thức tổ chức dạy học trên lớp một
cách hiệu quả, đặc biệt ở đây chúng tôi quan tâm đến việc
sử dụng những cách thức dạy học phù hợp với trình độ
HS, điều kiện dạy của nhà trường và phát huy các năng
lực của người học
2.2.2 Cấu trúc bài học lịch sử truyền thống
Thông thường, một bài học lịch sử truyền thống sẽ
được cấu trúc thành 5 bước sau:
- Ổn định tổ chức lớp là bước để GV ổn định trật tự,
nền nếp lớp học ngay từ đầu, giúp HS chuẩn bị tâm thế
bước vào bài học mới Ngoài ra, GV cũng theo dõi và
quan sát HS để phát hiện những dấu hiệu đặc biệt ở HS
(nếu có) để kịp thời khích lệ và giúp đỡ các em cùng thực
hiện nhiệm vụ học tập
- Kiểm tra bài cũ nhằm đánh giá việc lĩnh hội kiến
thức; tư tưởng, thái độ của HS; đồng thời bổ sung, hoàn
thiện những thiếu xót trong nhận thức của các em; nối
liền kiến thức cũ với bài học mới
- Dẫn dắt vào bài mới nhằm khái quát nội dung cơ
bản của bài, giúp các em hứng thú với bài học
- Trình bày bài mới là bước quan trọng nhất của giờ
học GV lần lượt tổ chức các hoạt động học tập như đã
xây dựng trong giáo án
- Củng cố, dặn dò, GV chốt lại nội dung chính của
toàn bài giúp HS xác định những kiến thức cơ bản cần ghi nhớ, thuận lợi cho việc học bài cũ ở nhà
- Hướng dẫn HS tự học, ra bài tập về nhà để rèn luyện năng lực làm việc độc lập của HS
Trong thực tế DHLS ở trường phổ thông, nhiều GV thực hiện cấu trúc bài học như trên một cách máy móc, rập khuôn, khiến giờ học trở nên căng thẳng, HS không hứng thú, các hoạt động dạy học vẫn chủ yếu hướng vào việc cung cấp kiến thức từ phía người thầy Vì vậy, cần thiết phải đổi mới việc thiết kế cấu trúc bài học lịch sử theo định hướng phát triển năng lực HS
2.3 Cấu trúc bài học lịch sử theo định hướng phát triển năng lực học sinh
Theo logic của quá trình nhận thức, cấu trúc mỗi bài học lịch sử được thiết kế thành các hoạt động nối tiếp nhau, đó là:
- Hoạt động khởi động: Mục đích của hoạt động này
là dẫn dắt HS vào bài học, nối liền kiến thức cũ với kiến thức mới, chuẩn bị tâm thế học tập giúp HS hào hứng đón nhận tiết học mới Đồng thời, khởi động sẽ giúp GV khái quát nội dung cơ bản của bài, hướng sự suy nghĩ, tư duy của HS vào nội dung chính ngay từ đầu Ở hoạt động khởi động, GV hoàn toàn có thể lồng ghép việc kiểm tra bài cũ nếu phù hợp GV sử dụng các cách khởi động vào bài học như sau:
+ Khởi động với một tình huống có vấn đề: GV sẽ
tạo tình huống học tập dựa trên việc huy động kiến thức, kinh nghiệm của bản thân HS có liên quan đến vấn đề xuất hiện trong tài liệu hướng dẫn học; làm bộc lộ “cái”
HS đã biết, bổ khuyết những gì cá nhân HS còn thiếu, giúp HS nhận ra “cái” chưa biết và muốn biết thông qua hoạt động này Từ đó, giúp HS suy nghĩ và bộc lộ những quan niệm của mình về vấn đề sắp tìm hiểu, học tập
+ Khởi động với một mẩu chuyện: Việc mở bài bằng
các mẩu chuyện ngắn gọn, súc tích, phù hợp với nội dung
sẽ làm HS thích thú, tò mò và trọn vẹn theo dõi ngay từ đầu
+ Khởi động với một trích dẫn: Một câu trích dẫn cô
đọng và thích hợp sẽ thu hút ngay sự quan tâm của HS trong việc khám phá kiến thức mới
+ Khởi động bằng một hình ảnh, một thước phim, một
video ca nhạc: GV sử dụng sự hỗ trợ của công nghệ
thông tin, trình chiếu cho HS xem một video, một thước phim hoặc những hình ảnh có liên quan đến nội dung bài học; sau đó, sử dụng những câu hỏi hướng vào nội dung của bài để định hướng tư duy cho HS Trên cơ sở câu trả lời của HS, GV đưa ra nhận xét và khái quát những vấn
đề trọng tâm, giúp các em dễ dàng tham gia vào hoạt động học tập
Trang 3- Hoạt động hình thành kiến thức: Hoạt động
này là giúp HS tự phát hiện, chiếm lĩnh được
kiến thức, kĩ năng mới và chuyển thành hệ thống
kiến thức, kĩ năng của bản thân GV tổ chức, điều
khiển, hướng dẫn HS xây dựng những kiến thức
mới thông qua các hoạt động khác nhau như:
nghiên cứu tài liệu; hoạt động nhóm; hoạt động
cá nhân; thực hành; hoạt động trải nghiệm sáng
tạo Ở mỗi hoạt động, GV cần nêu yêu cầu cụ
thể và hướng dẫn HS cách thực hiện, kịp thời
giúp đỡ các em tháo gỡ những khó khăn trong
quá trình giải quyết các nhiệm vụ học tập Kết
thúc hoạt động này, trên cơ sở các sản phẩm học
tập mà HS hoàn thành, GV cần chốt kiến thức
mới HS chính thức ghi nhận và vận dụng
- Hoạt động luyện tập: Hoạt động này yêu
cầu HS phải vận dụng trực tiếp kiến thức vừa
lĩnh hội vào giải quyết các câu hỏi, bài tập cụ thể
Qua đó, GV sẽ đánh giá được HS hiểu bài hay
chưa và hiểu ở mức độ nào Hoạt động luyện tập
có thể được tiến hành bằng nhiều cách như: sử
dụng sơ đồ tư duy, niên biểu kết hợp với trao đổi
đàm thoại để tổng kết lại nội dung cơ bản của bài
học; thiết kế các câu hỏi trắc nghiệm khách quan
trên Powerpoint rồi chiếu lên để HS toàn lớp
chọn đáp án trả lời và GV cho điểm; sử dụng trò
chơi ô chữ Kết thúc hoạt động này, GV có thể
lựa chọn phương pháp, cách thức giải quyết các
câu hỏi để HS hoàn chỉnh câu trả lời cho vấn đề
đặt ra trong “hoạt động khởi động”
- Hoạt động vận dụng, tìm tòi, mở rộng: Hoạt
động này nhằm tạo cơ hội cho HS biết vận dụng
những kiến thức, kĩ năng đã học để giải quyết các
tình huống trong thực tiễn cuộc sống; tiếp tục có
những tìm tòi để mở rộng kiến thức, bởi vì mục
đích của việc học tập là không bao giờ dừng lại
với những gì đã biết Thông qua đó, bồi dưỡng cho HS
lòng ham hiểu biết và sự say mê học tập suốt đời GV có
thể giao bài tập cá nhân hoặc theo nhóm và hướng dẫn
các em cách tìm kiếm tài liệu để hoàn thành nhiệm vụ
được giao HS cũng có thể tự đặt ra các tình huống có
vấn đề nảy sinh từ nội dung bài học và đề xuất hướng giải
quyết bằng những cách khác nhau GV khuyến khích HS
tìm tòi, khám phá và tự nguyện chia sẻ sản phẩm với tập
thể lớp
2.4 Vận dụng xây dựng cấu trúc bài 20 “Cuộc kháng
chiến toàn quốc chống thực dân Pháp kết thúc” (tiết
2, Lịch sử 12) theo định hướng phát triển năng lực
học sinh
- Khởi động trước khi vào bài:
+ GV cho HS xem quan sát hình ảnh “Lán Tỉn Keo”,
rồi yêu cầu HS trả lời hai câu hỏi:
1) Em hãy cho biết tên của di tích lịch sử trong bức
ảnh hình 1; 2) Nơi đây (hình 2), Bộ chính trị đã cho ra đời quyết định lịch sử quan trọng nào của dân tộc ?” + GV dành thời gian cho HS suy nghĩ và trả lời, sau
đó nhận xét, cung cấp thông tin và gợi dẫn vào bài: Hình
ảnh Lán Tỉn Keo (ATK Định Hóa, Thái Nguyên) Nơi đây, Bộ chính trị đã họp, quyết định mở chiến dịch Điện
Biên Phủ
Rõ ràng, khi được quan sát hình ảnh kết hợp với tư duy trên cơ sở các câu hỏi mà GV định hướng, HS sẽ có tâm thế và ý thức được nhiệm vụ học tập, hứng thú với học bài mới Kết thúc hoạt động này, GV không “chốt”
Trang 4về nội dung kiến thức mà chỉ giúp HS phát biểu được vấn
đề để chuyển sang các hoạt động học tập tiếp theo để tiếp
tục hoàn thiện câu trả lời hoặc giải quyết vấn đề học tập
- Hình thành kiến thức mới:
+ Để hướng dẫn HS tìm hiểu nội dung cơ bản của bài,
ở Mục 2 “Chiến dịch Lịch sử Điện Biên Phủ”, GV chia
lớp thành 4 nhóm với 4 nhiệm vụ cụ thể sau: Nhóm 1:
Tìm hiểu về vị trí của Điện Biên Phủ và âm mưu của
Pháp - Mĩ; Nhóm 2: Tìm hiểu cơ sở để Pháp - Mĩ khẳng
định Điện Biên Phủ là pháo đài bất khả xâm phạm; Nhóm
3: Tìm hiểu chủ trương của Đảng và Chính phủ; Nhóm
4: Tìm hiểu công cuộc chuẩn bị của quân dân ta cho
chiến dịch Sau khi giao nhiệm vụ cụ thể cho từng nhóm,
GV dành cho mỗi nhóm là 3 phút thảo luận tại nhóm, sau
đó trình bày nội dung trên giấy A2 Hết thời gian, đại diện
nhóm trình bày sản phẩm với nhóm khác, theo cặp nhóm
tương tác 1-3; 2-4, thời gian 2 phút Cuối cùng, các nhóm
báo cáo sản phẩm trước lớp, GV nhận xét Sau đó, GV
lần lượt bổ sung và chốt ý cho các nội dung mà HS đã
trình bày thông qua việc sử dụng đồ dùng trực quan như
bản đồ (bản đồ Việt Nam), lược đồ (tập đoàn cứ điểm
Điên Biên Phủ), tranh ảnh (về công tác hậu cần phục vụ
chiến dịch của quân dân ta), bài hát (Hò kéo pháo), các
mẩu chuyện lịch sử (về sự hi sinh của anh hùng Phan
Đình Giót, Bế Văn Đàn, mẩu chuyện về Đại tướng Võ
Nguyên Giáp với sự thay đổi phương châm chiến lược từ
“đánh nhanh thắng nhanh” sang “đánh chắc tiến chắc”)
+ Ở Mục III “Hiệp định Giơnevơ năm 1954 về chấm
dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Đông Dương”, GV tổ
chức trao đổi đàm thoại kết hợp với sử dụng đồ dùng trực
quan, kể chuyện giúp HS khám phá kiến thức mới
Cách tổ chức các họat động học tập như trên HS sẽ
hào hứng do được chủ động tham gia vào quá trình hình
thành kiến thức, lịch sử được tái hiện sinh động thông
qua các phương pháp sư phạm mà GV thể hiện
- Củng cố, luyện tập:
+ GV thiết kế 1 số câu hỏi trên các slide của
PowerPoint với nội dung tổng hợp các kiến thức cơ bản
của bài, sau đó chiếu lên cho cả lớp cùng tham gia trả lời
Chẳng hạn:
* Câu 1: Điện Biên Phủ từ chỗ không nằm trong kế
hoạch Nava đã trở thành tâm điểm của kế hoạch Nava,
đúng hay sai?
* Câu 2: Anh hùng nào đã “lấy thân mình chèn pháo”
trong chiến dịch Điện Biên Phủ?
* Câu 3: Trong bài thơ “Hoan hô chiến sĩ Điện Biên”,
nhà thơ Tố Hữu viết: “Năm mươi sáu ngày đêm khoét
núi, ngủ hầm, mưa dầm, cơm vắt Máu trộn bùn non Gan
không núng, chí không mòn! ” Hãy cho biết “56 ngày
đêm” là thời gian nào?
* Câu 4: “ Xiết bao sướng vui từ ngày lên Tây Bắc, đồng bào nao nức mong đón ta trở về Giờ chiến thắng
ta đã về, vui mừng đón chúng ta tiến về Núi sông bừng lên, Đất nước ta sáng ngời ” Đây là lời của bài hát có
tên là gì?
* Câu 5: Trong chiến dịch Điện Biên Phủ, anh hùng nào đã “lấy thân mình lấp lỗ châu mai?”
- Vận dụng, tìm tòi, mở rộng: GV nêu hai yêu cầu và hướng dẫn HS cách khai thác tài liệu để hoàn thành:
+ Câu 1: Tìm hiểu dư luận quốc tế đối với chiến thắng Điện Biên Phủ
+ Câu 2: Sưu tầm tranh ảnh, bài viết đề cập đến những đóng góp của địa phương em cho chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ năm 1954
(Gợi ý: Tìm đọc cuốn “Âm mưu của bọn Pháp - Mĩ trong chiến dịch Điện Biên Phủ” và mạng Internet cùng
những sách báo có liên quan)
3 Kết luận
Như vậy, trong DHLS, để phát triển năng lực HS, GV
có thể sử dụng nhiều cách thức và biện pháp Thiết kế cấu trúc bài học mềm dẻo, linh hoạt giúp GV dễ dàng thực hiện các ý tưởng sư phạm, một cách tự nhiên thu hút được HS tích cực tham gia vào các hoạt động học tập, chủ động trong việc khám phá kiến thức mới Việc xây dựng cấu trúc bài học theo hướng phát triển năng lực HS như đã nêu trên đòi hỏi GV phải đầu tư thời gian, công sức và trí tuệ; thực hiện linh hoạt phù hợp với nội dung học tập, trình độ HS và điều kiện dạy học của nhà trường
Tài liệu tham khảo
[1] Hoàng Phê (chủ biên, 2007) Từ điển tiếng Việt
NXB Đà Nẵng
[2] Hồ Ngọc Đại (2007) Bài học là gì? NXB Hà Nội [3] Nguyễn Thị Côi (2008) Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường phổ thông NXB Đại học Sư phạm
[4] Trần Thị Thanh Thủy (chủ biên, 2016) Dạy học tích hợp phát triển năng lực học sinh NXB Đại học Sư
phạm
[5] Bộ GD-ĐT (2017) Chương trình giáo dục phổ thông - Chương trình tổng thể
[6] Nguyễn Công Khanh (chủ biên) - Đào Thị Oanh
(2016) Giáo trình kiểm tra, đánh giá trong giáo dục NXB Đại học Sư phạm
[7] Nguyễn Mạnh Hưởng (2017) Thiết kế và tổ chức hoạt động dạy - học Lịch sử ở trường phổ thông theo hướng phát triển năng lực học sinh Tạp chí Khoa
học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, tháng 1/2017, tr 119-126