Vấn đề ngữ âm trong giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài – trao đổi về phương pháp và các hoạt động thực hành hiệu quả

Bài viết nghiên cứu ban đầu về vấn đề ngữ âm, phát âm trong giảng dạy tiếng Việt cho đối tượng học viên nước ngoài. Một số trường hợp khác nhau điển hình trong hệ thống ngữ âm như nguyên âm, phụ âm, thanh điệu, cách phát âm,... sẽ được chỉ rõ dựa trên sự nghiên cứu và kinh nghiệm giảng dạy thực tế của người viết.

VẤN ĐỀ NGỮ ÂM TRONG GIẢNG DẠY TIẾNG VIỆT CHO NGƯỜI NƯỚC NGOÀI – TRAO ĐỔI VỀ PHƯƠNG PHÁP VÀ CÁC HOẠT

ĐỘNG THỰC HÀNH HIỆU QUẢ

Lê Nguyễn Hạnh Phước

Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Huế

Tóm tắt

Đào tạo tiếng Việt cho người nước ngoài là hoạt động đang được chú trọng phát triển mạnh ở Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Huế Đội ngũ giảng viên không ngừng trau dồi kỹ năng, phương pháp và nghiên cứu những vấn đề chuyên môn đặc thù để ngày càng nâng cao hiệu quả giảng dạy Bài viết nghiên cứu ban đầu về vấn đề ngữ âm, phát âm trong giảng dạy tiếng Việt cho đối tượng học viên nước ngoài Một số trường hợp khác nhau điển hình trong hệ thống ngữ âm như nguyên âm, phụ âm, thanh điệu, cách phát

âm, sẽ được chỉ rõ dựa trên sự nghiên cứu và kinh nghiệm giảng dạy thực tế của người viết Các phương pháp tổng hợp, thống kê, phân tích, so sánh đối chiếu, khảo sát, phỏng vấn, được vận dụng để đảm bảo tính khoa học của bài viết Qua vấn đề nghiên cứu, người viết muốn trao đổi chia sẻ về phương pháp giảng dạy và một số hoạt động thực hành hiệu quả nhằm đóng góp vào hoạt động dạy ngữ âm cho người nước ngoài nói riêng

và hoạt động đào tạo tiếng Việt cho người nước ngoài nói chung ở đơn vị

Từ khóa

tiếng Việt cho người nước ngoài, ngữ âm, phát âm, hoạt động thực hành, phương pháp

1 Mở đầu

Ngày nay, với chính sách mở rộng giao lưu, trao đổi hợp tác và kết nối giữa Việt Nam với thế giới trên nhiều lĩnh vực, bạn bè quốc tế đến với Việt Nam ngày càng nhiều, cùng với đó là nhu cầu học tập tiếng Việt không ngừng gia tăng với nhiều mục đích như nghiên cứu, du lịch, công tác, phát triển sản xuất, Đáp ứng nhu cầu này, nhiều trung tâm, cơ sở dạy tiếng Việt cho đối tượng học viên nước ngoài được mở ra ở các thành phố lớn với các chương trình học phong phú đa dạng, đội ngũ thầy cô giáo có kinh nghiệm, cơ sở vật chất và trang thiết bị dạy học được đầu tư nhằm đảm bảo cho những khóa học tiếng Việt đạt chất lượng nhất Trung tâm giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài ở Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Huế được thành lập trong nhiều năm trở lại đây cũng không nằm ngoài xu thế đó Hàng năm, nhà trường đều đón học viên nước ngoài đến giao lưu và học tập về tiếng Việt, văn hóa Việt tại trường Từ đó, hoạt động giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài luôn được chú trọng phát triển mạnh, trở thành một trong những chủ trương đào tạo trọng tâm của nhà trường ở hiện tại

và tương lai Có thể nói rằng, hoạt động giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài là hoạt động mang nhiều đặc trưng riêng biệt mà nếu người dạy không nắm bắt sâu sắc sẽ rất khó để tạo nên một khóa học thành công Ngoài những vấn đề chủ quan từ phía đội ngũ giáo viên và học viên, còn có những yếu tố khách quan có ảnh hưởng rất lớn đến động lực, quá trình và kết quả học tập như tâm lý, tính cách, lứa tuổi, văn hóa truyền thống, đặc biệt là sự tương đồng

và dị biệt về loại hình ngôn ngữ, các yếu tố về ngữ âm giữa tiếng Việt với các ngôn ngữ bản

xứ của học viên Chính vì vậy, các đề tài về ngữ âm, cách phát âm tiếng Việt của học viên nước ngoài luôn được nhiều tác giả quan tâm và thể hiện qua các bài viết như một sự đóng góp ý kiến vào việc hoàn thiện phương pháp giảng dạy và phát triển hoạt động dạy tiếng Việt

như một ngoại ngữ, mở ra nhiều hướng nghiên cứu hay Bài viết ―Vấn đề ngữ âm trong giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài – trao đổi về phương pháp và các hoạt động thực hành hiệu quả‖ tiếp nối hướng nghiên cứu này Bài viết nghiên cứu ban đầu về vấn đề ngữ âm trong giảng dạy tiếng Việt cho đối tượng hoc viên nước ngoài Một số trường hợp khác nhau điển hình trong hệ thống ngữ âm như nguyên âm, phụ âm, thanh điệu, cách phát âm, sẽ được chỉ

rõ dựa trên sự nghiên cứu và kinh nghiệm giảng dạy thực tế của người viết Qua những nội dung phân tích trong bài, người viết mong muốn tìm tòi những phương pháp giảng giảng dạy giúp cho người học tiếp cận ban đầu với tiếng Việt dễ dàng hơn, có những giờ luyện tập phát

âm hiệu quả và đạt được mục tiêu giao tiếp Ngoài các phần mở đầu, kết luận, phương pháp nghiên cứu, đề xuất, nội dung của bài viết tập trung ở ba tiêu đề lớn: (1) Những vấn đề cơ bản

về ngữ âm tiếng Việt và lưu ý về nguyên âm, phụ âm, thanh điệu tiếng Việt khi dạy phát âm cho người nước ngoài, (2) Nhận định chung về vấn đề ngữ âm trong giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài từ phía giáo viên và học viên, (3) Trao đổi về phương pháp và hình thức thực hành hiệu quả cho những giờ học ngữ âm

2 Cơ sở lý luận

2.1 Những vấn đề cơ bản về ngữ âm tiếng Việt và lưu ý về nguyên âm, phụ âm, thanh điệu tiếng Việt khi dạy phát âm cho người nước ngoài

2.1.1 Ngữ âm tiếng Việt

Khác với các ngôn ngữ Ấn Âu, tiếng Việt thuộc loại hình ngôn ngữ đơn tiết, thể hiện

rõ rệt ở tính đơn lập và không biến hình của âm tiết Trong một phát ngôn của người Việt gồm nhiều âm tiết, các âm tiết được phát âm tách biệt nhau rất rõ ràng, có cấu trúc độc lập, không

có trường hợp một bộ phận của âm tiết được tách ra để kết hợp với âm tiết tiếp theo như trường hợp đọc nối trong tiếng Pháp hay tiếng Anh Tiếng Việt còn là ngôn ngữ dùng thanh điệu, mỗi một âm tiết đều mang một thanh điệu nhất định Thanh điệu không chỉ có tác động đối với âm chính nguyên âm của âm tiết mà còn cảm nhiễm và ảnh hưởng đến các bộ phận khác của âm tiết Do đó, toàn bộ âm tiết bị gói gọn trong thanh điệu, khi phát âm từ âm tiết này bước sang âm tiết khác có nghĩa là bước từ thanh điệu này qua thanh điệu khác Ranh giới của âm tiết trong phát ngôn của người Việt nhờ vậy mà càng thêm dứt khoát rõ ràng

Tiếng Việt có 29 chữ cái và 6 thanh điệu Từ 29 chữ cái này hình thành nên một hệ thống gồm nhiều nguyên âm, phụ âm cùng kết hợp với các thanh điệu tạo nên những âm tiết

cụ thể, mang cấu trúc rõ rệt của âm tiết tiếng Việt Trong phát ngôn của người Việt, âm tiết là đơn vị phát âm tự nhiên nhỏ nhất Mỗi âm tiết là một tiếng Một âm tiết tiếng Việt ở dạng đầy

đủ nhất được cấu thành từ 5 thành tố, đó là âm đầu, âm đệm, âm chính, âm cuối, thanh điệu Mỗi một thành tố đều có chức năng và đặc điểm riêng

- Thành tố thứ nhất có chức năng mở đầu âm tiết, đó là âm đầu

- Thành tố thứ hai đứng ngay sau âm đầu là âm đệm, có khả năng làm trầm hóa âm sắc của âm tiết

- Thành tố thứ ba là âm chính, có chức năng quy định âm sắc chủ yếu của âm tiết và cũng là hạt nhân của âm tiết

- Thành tố thứ tư có chức năng kết thúc âm tiết là âm cuối

- Thành tố thứ năm có chức năng khu biệt cao độ của âm tiết, đó là thanh điệu

th

b t ch/tr c/k/q

p n nh ng/ngh

l

2.1.2 Những lưu ý về nguyên âm, phụ âm, thanh điệu của tiếng Việt khi dạy phát âm cho người nước ngoài

Như đã phân tích ở trên, tiếng Việt thuộc loại hình ngôn ngữ đơn lập, không biến hình

và có thanh điệu Hệ thống ngữ âm tiếng Việt với rất nhiều nguyên âm, phụ âm là một thử thách ngay từ ban đầu với học viên nước ngoài khi tiếp cận, đặc biệt số lượng thanh điệu nhiều với cách phát âm khó thật sự là một trở ngại lớn đối với người nước ngoài trong quá trình học Vì vậy, người dạy cần chú ý đến điều này để thiết kế những giờ học phát âm hiệu quả, giảm được tâm lý nặng nề cho người học

Học viên nước ngoài học tiếng Việt với mục đích cuối cùng là để giao tiếp Nếu giáo viên dạy ngữ âm ngay từ những buổi đầu quá sa đà vào việc phân tích và giải thích chi tiết đầy đủ về các thành tố cấu tạo âm tiết là thanh điệu, âm đầu, âm đệm, âm chính, âm cuối thì thật sự không cần thiết Giáo viên nên có những giới thiệu ban đầu về bảng chữ cái, cách phát

âm, cách viết và tập trung vào ba nội dung chính là nguyên âm, phụ âm và thanh điệu để học viên có những sự hiểu biết khái quát và đơn giản nhất đối với ngôn ngữ tiếng Việt

Về thanh điệu

Thực tế hoạt động dạy học tiếng Việt cho người nước ngoài cho thấy rằng thanh điệu luôn là trở ngại lớn nhất của học viên nước ngoài khi tiếp cận với tiếng Việt, đặc biệt là đối với những học viên đến từ các vùng ngôn ngữ Ấn Âu, không có thanh điệu Thanh điệu là đặc điểm ngữ âm đặc trưng và tiêu biểu của tiếng Việt, thể hiện sự thay đổi cao độ khi phát âm âm tiết Bất cứ âm tiết nào của tiếng Việt cũng mang một thanh điệu

Công việc đầu tiên của giáo viên đối với phần thanh điệu là phải giới thiệu đầy đủ 6 thanh trong tiếng Việt (huyền, ngã, nặng, sắc, hỏi, ngang) với tên gọi và cách viết cụ thể trên

âm tiết Tuy nhiên nếu giáo viên chỉ dừng lại ở động tác giới thiệu lần lượt 6 thanh điệu rồi sau đó ghép vào âm tiết và cho học viên luyện tập phát âm thì sự nhận diện về thanh điệu ở học viên còn chưa rõ ràng, dễ gây nhầm lẫn và khó nhớ Giáo viên nên giới thiệu dựa trên sự phân chia nhóm thanh như: nhóm thanh có âm vực cao (ngang, ngã, sắc) và nhóm thanh có

âm vực thấp (huyền, nặng, hỏi); nhóm thanh có sự thay đổi về đường nét, có nét gãy (hỏi, ngã)

và nhóm thanh không có sự thay đổi về đường nét, không có nét gãy (huyền, sắc, nặng, ngang); nhóm thanh bằng phát âm nghe nhẹ nhàng suôn sẻ (huyền, ngang) và nhóm thanh trắc phát âm nặng hơn, trúc trắc hơn (hỏi, ngã, nặng, sắc) Việc chia nhóm thanh theo những đặc trưng như vậy kết hợp với cách luyện tập phát âm của giáo viên sẽ làm cho học viên có cách nhớ dễ dàng hơn trong sự tiếp cận đầu tiên với thanh điệu Từ bước đầu cơ bản này, giáo viên

sẽ tiếp tục có những phương pháp xử lý linh hoạt với những nhầm lẫn hay trở ngại mà học viên bộc lộ trong quá trình học tập tiếp theo

Về phụ âm

Trong buổi đầu tiên khi giới thiệu về tiếng Việt, hầu như các giáo viên đều giáo viên chọn cách giới thiệu bảng chữ cái rồi lần lượt chỉ rõ các chữ cái, cách viết, tên gọi Cách làm này về cơ bản có thể giúp học viên nhận diện được trong tiếng Việt có bao nhiêu chữ cái, bao nhiêu nguyên âm, phụ âm, các nguyên âm và phụ âm được phát âm như thế nào Tuy nhiên, nếu chỉ giới thiệu như vậy thì học viên khó để nắm bắt được đầy đủ cũng như không phân biệt được những phụ âm nào có đặc điểm cấu âm khác nhau hoặc gần giống nhau dễ nhầm lẫn khi phát âm Vì vậy, giáo viên nên thêm vào phần giới thiệu phụ âm theo vị trí cấu âm, ví dụ âm môi (p,m), âm lưỡi răng (t, n), âm mặt lưỡi (ch, nh), Phương pháp này sẽ giúp người học phân biệt được vị trí cơ quan cấu âm của mỗi âm, thấy được điểm khác biệt hay gần giống nhau của các phụ âm trong nhóm để có cách nhớ đơn giản chính xác hơn hơn, có sự so sánh,

từ đó không bị nhầm lẫn trong phát âm

Về nguyên âm

Trong hệ thống ngữ âm tiếng Việt, tuy nguyên âm có số lượng không phong phú như phụ âm những vẫn có thể tạo nên những khó khăn nhất định cho học viên vì vừa có nguyên

âm có dấu vừa có nguyên âm không có dấu, cách phát âm cũng có những sự tương đồng dễ nhầm lẫn Nếu giáo viên chỉ giới thiệu nguyên âm ở mức độ liệt kê thì sẽ gây ra sự lúng túng cho người học vì không nhận ra được sự giống và khác giữa các nguyên âm Vì vậy, giáo viên cũng nên chọn cách chia các nguyên âm thành các nhóm để người học dễ nhận diện, từ đó hình thành thói quen trong phát âm

Khi giới thiệu phân chia nhóm nguyên âm, giáo viên cần chú trọng nhấn mạnh đến sự phân biệt giữa nguyên âm có dấu và nguyên âm không dấu Người bản ngữ đang sử dụng tiếng Việt đương nhiên sẽ thấy đơn giản với điều này nhưng thực tế giảng dạy cho thấy hầu hết học viên nước ngoài lúc tiếp cận ban đầu rất khó định hình và nhận diện tốt về các dấu phụ của nguyên âm, thậm chí là khi phát âm họ thấy rất khó phân biệt giữa các nguyên âm phát âm nghe gần giống nhau như o với ô, e với ê, a với ă, khi viết lại nhầm lẫn dấu của nguyên âm với thanh điệu Cho nên, giáo viên cần lưu ý để có những cách truyền đạt hợp lý, vừa tạo tâm lý thoải mái cho học viên khi bước đầu tìm hiểu về một ngôn ngữ mới, vừa có những cách tiếp cận khoa học, dễ hiểu và dễ nhớ

Giáo viên có thể giới thiệu bằng cách phân chia theo nhóm ngữ âm cùng hình thức chữ viết nhưng dấu khác nhau dẫn đến việc phát âm khác nhau, thể hiện ở nhóm nguyên: a, ă,

â / o, ô, ơ / u, ư / e, ê Ngoài ra, giáo viên cũng có thể dựa vào tiêu chí cấu âm để phân biệt các nhóm nguyên âm, ví dụ nguyên âm tròn môi (u, o, ô) và nguyên âm không tròn môi (a, ă,

â, i, e, ê) Giáo viên cũng cần lưu ý với học viên về trường hợp đặc biệt của nguyên âm a, khi kết hợp với ch và nh sẽ thành vần anh và ach (đọc nghe như e chứ không phải a như các trường hợp âm tiết nhà, ngang, tám)

2.2 Đối tượng học viên và ngôn ngữ bản xứ

Từ khi hoạt động giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài ở Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Huế được chính thức được triển khai như một hoạt động đào tạo chính quy, cho đến nay trường đã đón rất nhiều đối tượng học viên nước ngoài đến giao lưu học tập về tiếng Việt và văn hóa Việt tại trường Nhằm phục vụ nhu cầu học tập phong phú của học viên, nhiều loại hình đào tạo đã được mở ra, có thể kể đến những chương trình sau:

- Chương trình tiếng Việt 1 năm: học viên học tiếng Việt trong 1 năm, có thực tập giảng dạy tại trường, có cấp chứng chỉ (sinh viên từ các học viện của Trung Quốc, hợp tác hàng năm)

- Chương trình cử nhân tiếng Việt: chương trình học dành cho các lớp 1+3 của sinh viên Trung Quốc, Trường Đại học Ngoại ngữ Huế cấp bằng tốt nghiệp

- Chương trình giao lưu tìm hiểu về tiếng Việt và văn hóa Việt cho đoàn sinh viên Hoa

Kỳ (hợp tác hàng năm)

- Chương trình tiếng Việt ngắn hạn cho sinh viên của Trường Đại học Ibaraki – Nhật Bản (hợp tác hàng năm)

- Chương trình tiếng Việt (ngoại ngữ 2) cho sinh viên Trung Quốc thực tập tiếng Anh tại trường

- Chương trình tiếng Việt theo nhu cầu cho các học viên tự do (học viên từ Úc kết hôn với người Việt, học viên đi du lịch ở Việt Nam, học viên học kèm ôn thi năng lực ngoại ngữ tiếng Việt, giáo viên ngoại ngữ tình nguyện muốn học thêm về tiếng Việt,…)

- Chương trình tiếng Việt ngắn hạn cho sinh viên Thái Lan

- Chương trình tiếng Việt ngắn hạn cho học sinh Thái Lan

Các chương trình học nói trên cho thấy học viên nước ngoài học tiếng Việt tại Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Huế đến từ nhiều quốc gia với nhiều hệ ngôn ngữ khác nhau Có học viên đang sử dụng ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Ấn Âu, dùng ký tự Latinh, có học viên dùng ngôn ngữ tượng hình, ngôn ngữ thuộc nhóm Thái, có ngôn ngữ biến hình, có ngôn ngữ không biến hình, ngôn ngữ đơn tiết, ngôn ngữ đa âm tiết, Thực tế đa dạng về ngôn ngữ này càng làm cho vấn đề ngữ âm trong giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài trở nên rất quan trọng và cần được được đầu tư hoàn thiện về phương pháp cũng như nội dung truyền đạt

3 Phương pháp nghiên cứu

Bài viết được thực hiện trên cơ sở vận dụng những hiểu biết về lý thuyết phương pháp giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài nói chung và vấn đề ngữ âm nói riêng, từ đó làm nền tảng tri thức cho việc phân tích những luận điểm về cơ sở lý luận cũng như thể hiện kết quả nghiên cứu

Để đảm bảo sự thống kê chính xác và khoa học cho bài viết, công tác thu thập thông tin từ việc điều tra, khảo sát được tiến hành nghiêm túc Câu hỏi khảo sát được gởi đến các giáo viên có tham gia giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài ở trường để tổng hợp ý kiến làm dữ liệu phân tích Các nội dung khảo sát, câu hỏi trực tiếp cũng được thực hiện với các đối tượng học viên nước ngoài đến học tiếng Việt tại trường để có được những nhận định của người học về ảnh hưởng của vấn đề ngữ âm và khác biệt ngữ hệ trong quá trình học tập Phương pháp thống kê, tổng hợp, lựa chọn, phân tích được vận dụng tích cực trong việc tìm kiếm tài liệu tham khảo, các bài viết, thông tin hữu ích nhằm đảm bảo về nội dung nghiên cứu cũng như tính khoa học trong quy trình thực hiện

Các hoạt động chụp ảnh, ghi chép, phỏng vấn, ghi âm, ghi hình cũng được thực hiện

để có được nguồn ngữ liệu phong phú và chọn lọc được những trường hợp điển hình nhất cho các kết quả thống kê của bài viết

4 Kết quả nghiên cứu

4.1 Nhận định chung về vấn đề ngữ âm trong giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài

từ phía giáo viên và học viên

Để có được các kết quả nhận định về các nội dung đáp ứng cho hướng nghiên cứu của bài viết, người viết đã tiến hành khảo sát bằng câu hỏi và phỏng vấn trực tiếp đối với các giáo viên có tham gia giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài tại trường và các nhóm học viên

đã, đang học tiếng Việt tại trường

Về phía người dạy, kết quả khảo sát cho thấy, tất cả giáo viên đều cho rằng, vấn đề ngữ âm, khác biệt về loại hình ngôn ngữ là vấn đề rất được quan tâm tìm hiểu trước khi bắt đầu giảng dạy Dù là đối với giáo viên trực tiếp giảng dạy ngữ âm, kỹ năng phát âm cũng như các kỹ năng ngôn ngữ khác hay giáo viên phụ trách các chuyên đề không thuộc nhóm luyện tập kỹ năng thì vấn đề ngữ âm, sự khác biệt về các yếu tố ngữ âm giữa tiếng Việt với ngôn ngữ bản xứ của học viên vẫn luôn có những ảnh hưởng nhất định đến quá trình dạy học Giáo viên cần trang bị những hiểu biết về vấn đề này để việc hoạt động dạy của mình được chủ

động và chuyên nghiệp, quan trọng hơn nữa là cần chú ý đến phát âm của mình sao cho thật chuẩn, có sự đồng nhất giữa các giáo viên khác để tránh những phát âm thiếu chuẩn xác khi giao tiếp với học viên

Về phía người học, qua việc tham khảo các bài viết về giảng dạy ngữ âm tiếng Việt cho học viên nước ngoài và những nhận định thực tế từ công tác giảng dạy, có thể nhận thấy rằng vấn đề phát âm luôn là những trở ngại nhất định đối với học viên từ những buổi đầu tiên tiếp cận với một ngoại ngữ Đối với tiếng Việt, áp lực lớn nhất khiến các học viên phải ―đau đầu‖ không phải từ nguyên âm, phụ âm hay vần, cách phát âm mà đến từ yếu tố thanh điệu

Trong một bài viết về hoạt động dạy tiếng Việt cho người nước ngoài có đoạn ―Ông Andrew

Holt – nguyên Bí thư thứ nhất Đại sứ quán Anh tại Việt Nam, từng làm thầy giáo tiếng Việt sửng sốt vì cách dùng tiếng Việt rất ―thần thái‖ cũng phải thừa nhận tiếng Việt ―phát âm rất khó‖ Ông phát biểu rằng đối với một người Anh muốn nói tiếng Việt có một vấn đề rất lớn: thanh điệu Hay đúng hơn, có sáu vấn đề, vì có 6 thanh điệu‖ Sau này dù kiên trì học tập và tiến bộ từng ngày nhưng ông vẫn bất lực trước một thanh điệu ―khó nhằn‖ bậc nhất: dấu hỏi‖ (Ngọc Hà (2018), ―Dạy tiếng Việt cho Tây – Kỳ 1: 6 cái khó của tiếng Việt‖, Tuoi Tre Online) Không chỉ học viên đến từ các vùng ngôn ngữ Ấn Âu không có thanh điệu mà ngay

cả học viên đang sử dụng các ngôn ngữ bản xứ có thanh điệu như tiếng Thái, tiếng Trung cũng thừa nhận rằng yếu tố gây khó khăn nhất và làm cho các bạn ấy e dè nhất khi luyện tập phát âm tiếng Việt đó là thanh điệu Trả lời cho thắc mắc này, các bạn ấy giải thích rằng nguyên âm và phụ âm cũng là vấn đề khó nhưng lại rất rõ ràng và không bị thay đổi cách phát

âm khi kết hợp trong âm tiết Thanh điệu tiếng Việt vừa phong phú về số lượng, đường nét lại vừa có sự biến đổi âm sắc linh hoạt khi kết hợp với các âm tiết, cụ thể là thanh sắc Cùng một thanh điệu có khi âm tiết này phát âm với âm sắc khác nhưng âm tiết kia lại có âm sắc khác,

ví dụ hai âm tiết ―gói‘ và ―bắp‖ Như vậy, so với nguyên âm và phụ âm thì thanh điệu vẫn là

một vấn đề gây trở ngại nhất đối với người nước ngoài học tiếng Việt

Sơ đồ thể hiện so sánh mức độ ảnh hưởng của thanh điệu so với nguyên âm và phụ âm

đối với học viên nước ngoài học ngữ âm tiếng Việt

4.2 Các trường hợp phát âm khó và nhầm lẫn điển hình của học viên

Với đội ngũ giáo viên dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, đặc biệt là những giáo viên phụ trách giảng dạy về ngữ âm, phát âm và kỹ năng nói, giao tiếp, cần phải hiểu biết về các vấn đề ngữ âm, đặc biệt là những trường hợp phát âm nhầm lẫn điển hình của học viên để nhắc nhở và có những hình thức luyện tập hợp lý Dưới đây là một số trường hợp phát âm sai điển hình của học viên nước ngoài học tiếng Việt tại trường nhìn nhận được từ thực tế giảng dạy:

Học viên trường hợp phát âm sai điển hình

học viên đến từ Anh,

Úc, Mỹ - khó phát âm đúng thanh điệu, đặc biệt là thanh hỏi - các âm không bật hơi thành các âm bật hơi (tôi tên là > thôi thên là, con

cá > khon khá)

- phát âm sai nhóm phụ âm gốc lưỡi (c/k/q – ng/ ngh/ - g/ gh) học viên Nhật Bản - phát âm t thành th (tương lai/thương lai)

- phát âm u thành ư tròn môi (mùa thu/mùa thư)

- phát âm ân thành ăn (chân/chăn), ách thành ắc (túi xách/túi xắc)

- phát âm đ thành t (đau đầu/tau tầu)

- phát âm nhầm lẫn giữa r và l (rất/lất, là/rà)

- phát âm v thành b (về/bề)

- thanh hỏi thành thanh sắc (không phải/khống phải) học viên Thái Lan - phát âm sai thanh ngã và thanh nặng vì trong tiếng Thái không có

- phát âm sai những âm có âm đệm vì trong tiếng Thái không có học viên Trung Quốc - phát âm nhầm lẫn giữa âm t và âm đ (xe đạp/ xe tạp)

- khó phát âm âm g,gh,ng học viên Hàn Quốc phát âm âm v giống âm b (và/bà)

4.3 Trao đổi về phương pháp và hình thức thực hành hiệu quả cho những giờ học ngữ

âm

Như đã phân tích ở các nội dung trên, vấn đề khác biệt ngữ âm giữa tiếng Việt với ngôn ngữ bản xứ của học viên nước ngoài luôn là một vấn đề mang tính đặc thù ở những khóa đào tạo tiếng Việt cho người nước ngoài Đây có thể nói là vấn đề có ảnh hưởng rất lớn đến tâm lý, động cơ học tập của học viên ngay từ buổi đầu khi tiếp cận với tiếng Việt, cũng không ngoại trừ trường hợp giáo viên gặp những lúng túng khi xử lý các tình huống lớp học liên quan đến phát âm vì không chú ý tìm hiểu trước khi giảng dạy Thực tế giảng dạy của người viết cho thấy đã từng có học viên cảm thấy bối rối, thậm chí là cảm thấy khó chịu khi luyện tập phát âm Nhiều bài viết về phương pháp giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài cũng

có những chia sẻ sâu sắc về vấn đề này Cho nên, các thầy cô giáo bên cạnh việc trang bị những kiến thức về mặt ngữ âm tiếng Việt và tìm hiểu về ngôn ngữ bản xứ của người học thì cần có những phương pháp giảng dạy phù hợp cũng như các dạng bài tập thực hành hiệu quả

để vấn đề ngữ âm trở nên nhẹ nhàng hơn đối với học viên Người viết xin chia sẻ một vài kinh nghiệm về phương pháp như sau:

- Buổi dạy phát âm đầu tiên là rất quan trọng Phương pháp giảng dạy và nội dung truyền đạt có thể quyết định đến hứng thú học tập của người học ngay từ buổi đầu tiếp cận với

hệ thống ngữ âm tiếng Việt Giáo viên cần lựa chọn những nội dung trọng tâm, vừa phải để cung cấp cho học viên trong buổi học phát âm đầu tiên, không quá sơ sài đơn giản dẫn đến

thiếu hụt nội dung nhưng cũng không quá mang tính chất học thuật chuyên ngành sâu về ngữ

âm học làm cho học viên cảm thấy nặng nề và rối rắm

- Cấu trúc đầy đủ của âm tiết tiếng Việt gồm có 5 yếu tố là âm đầu, âm đệm, âm chính,

âm cuối và thanh điệu Tuy nhiên, trong những buổi dạy ngữ âm đầu tiên, giáo viên chỉ nên tập trung giải thích về 3 yếu tố chủ đạo là nguyên âm, phụ âm và thanh điệu để học viên có cái nhìn đơn giản và dễ nhận diện hơn Giáo viên nên truyền đạt những gì đơn giản, cốt lõi và tạo một cách tiếp cận nhẹ nhàng nhất Sau này trong quá trình học khi khả năng giao tiếp đã tốt hơn và quen với ngữ âm tiếng Việt thì giáo viên sẽ giới thiệu thêm các nội dung học thuật hơn, lồng ghép vào các giờ học Nếu người dạy quá sa đà vào việc phân tích các vấn đề ngữ

âm thì không những đem lại cho học viên cảm giác mệt mỏi bối rối mà còn ảnh hưởng đến mục đích học tập cao nhất cao nhất học giao tiếp về lâu dài của học viên

- Tùy chuyên môn mà mình đảm nhận, giáo viên cần có nhận định và hiểu biết nhất định về ngữ âm tiếng Việt trong sự đối sánh với ngôn ngữ bản xứ của học viên Đối với những giáo viên phụ trách các học phần về rèn luyện kỹ năng, đặc biệt là kỹ năng nghe-nói, việc trang bị những kiến thức sâu sắc về các vấn đề ngữ âm của tiếng Việt như hệ thống nguyên âm, phụ âm, thanh điệu, cách phát âm là rất quan trọng để có được những giờ thực hành ngôn ngữ hiệu quả, xử lý tốt các tình huống dạy học liên quan đến phát âm Tuy nhiên, bên cạnh đó, những giáo viên phụ trách chuyên đề như văn hóa, du lịch, thương mại, pháp luật, dù các tiết học không bị ảnh hưởng nhiều từ yếu tố khác biệt ngữ âm, nhưng cũng cần

có những hiểu biết nhất định về vấn đề này để có thể nhắc nhở hoặc sửa khi học viên phát âm sai, góp phần thúc đẩy kết quả học tập của học viên

- Giáo viên cần hiểu rõ những nhóm học viên đến từ Châu Á, Châu Âu sẽ có những thuận lợi và khó khăn gì khi phát âm tiếng Việt để có những bài học phù hợp

- Giáo viên phụ trách học phần về kỹ năng nói và phát âm chủ động lên kế hoạch giảng dạy với phương pháp hợp lý; tổ chức lồng ghép các hoạt động thực tế, tham quan điền

dã đúng mục đích thực hành ngôn ngữ, thời lượng hợp lý để học viên vừa có điều kiện thực hành tiếng Việt trực tiếp với người bản xứ vừa thay đổi không gian học tập mới mẻ hào hứng hơn

- Đối với những học viên đang sử dụng ngôn ngữ bản xứ theo hệ ký tự tượng hình hoặc không thuộc hệ Latinh, giáo viên nên cho thực hành song song giữa phát âm và luyện viết để học viên quen với cách viết; đối với những học viên đang sử dụng ngôn ngữ bản xứ theo hệ Latinh thì giáo viên cần chú trọng hơn về sự khác biệt giữa các nguyên âm, phụ âm khi phát âm

- Vấn đề tâm lý và sự đồng cảm trong hoạt động giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài cũng là một yếu tố có thể ảnh hưởng đến diễn biến và kết quả của khóa học, đặc biệt là những giờ học phát âm Thầy cô là người bản ngữ sẽ thấy tiếng của mình rất đơn giản, nhưng cần đặt mình vào vị trí của học viên nước ngoài để cảm nhận và hiểu được những trở ngại ban đầu khi tiếp cận ngoại ngữ tiếng Việt của học viên, từ đó có những nội dung giảng dạy phù hợp và kiên trì, vui vẻ khi luyện tập phát âm cho học viên

Cùng với những phương pháp vừa trao đổi, người viết xin chia sẻ một số hình thức thực hành đạt hiệu quả nhất định đối với những giờ học phát âm:

- Học viên thực hành giao tiếp với nhau theo những tình huống giao tiếp có chú trọng đến những vấn đề ngữ âm mà giáo viên xây dựng

- Giáo viên cho học viên nghe các bài hát đơn giản, điền từ, hát theo

- Giáo viên áp dụng hình thức ―nghe thuội‖, cho học viên nghe đọc thơ, kể chuyện, các bài đọc theo chủ đề, để tăng khả năng nhận diện âm thanh của âm tiết

- Giáo viên yêu cầu về thanh điệu, nguyên âm, phụ âm để học viên cho ví dụ âm tiết

- Giáo viên tổ chức các tiết học phát âm có sự tham gia giao lưu của sinh viên bản ngữ

để học viên có điều kiện thực hành thêm về ngữ âm với người bản xứ ngoài giáo viên, tạo không khí thoải mái vui vẻ và mới lạ cho những lớp học thực hành tiếng

- Học viên nhìn khẩu hình phát âm của giáo viên để đoán từ

5 Thảo luận và đề xuất

Qua những nội dung đã phân tích ở trên, người viết xin được trình bày một số đề xuất nhằm góp ý kiến vào hoạt động dạy ngữ âm tiếng Việt nói riêng và công tác hoàn thiện phương pháp giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài nói chung:

- Nhà trường và khoa trực tiếp phụ trách hoạt động giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài có thể tổ chức nhiều hoạt động đoàn thể, sinh hoạt ngoại khóa như dạ hội, thi tìm hiểu về ngôn ngữ và văn hóa, giao lưu văn hóa văn nghệ, các buổi tham quan thực tế, cho học viên nước ngoài đến học tiếng Việt tại trường nhằm tạo cơ hội để sinh viên nước ngoài gặp gỡ, giao lưu, thực hành tiếng Việt với người bản xứ cũng như xây dựng được những khóa học tiếng Việt lý thú đối với người học Nhà trường cũng có thể xem xét hỗ trợ thêm trang thiết bị phục vụ cho hoạt động dạy học tiếng Việt cho người nước ngoài, đặc biệt là những phương tiện hỗ trợ việc thực hành phát âm

- Đội ngũ giáo viên dạy tiếng Việt cho người nước ngoài cần trang bị những hiểu biết

về ngữ âm, loại hình ngôn ngữ, nguyên âm, phụ âm, thanh điệu của tiếng Việt cũng như những nét tương đồng và dị biệt cơ bản giữa tiếng Việt với ngôn ngữ bản xứ của học viên để

có có thể xây dựng được những giờ học hiệu quả, giúp học viên tiếp cận dễ dàng với ngữ âm tiếng Việt ngay từ ban đầu cũng như không nảy sinh khó khăn trong diễn biến của khóa học

- Thầy cô giáo cần có sự thống nhất về chất giọng vùng miền của giáo viên khi giảng dạy để đảm bảo đồng nhất về cách phát âm cho học viên; ngoài ra giáo viên cũng cần tìm hiểu thêm những khác biệt về giọng vùng miền để giải thích thêm cho học viên trong quá trình học khi học viên đã đạt đến một trình độ giao tiếp nhất định

- Giáo viên nên khuyến khích người học tham gia vào các hội thảo văn hóa, các hoạt động trao đổi giao lưu văn hóa như xem phim, hòa nhạc, triển lãm, các lễ hội truyền thống,…

để sinh viên có cơ hội tiếp cận với ngôn ngữ và nền văn hóa đích, từ đó có những trải nghiệm