Việc đưa các kiến thức văn hóa - xã hội vào bài giảng ngoại ngữ là rất quan trọng, giúp sinh viên học một ngôn ngữ mới hiệu quả hơn. Nhiệm vụ của dạy học ngoại ngữ không chỉ là hình thành ở sinh viên năng lực ngôn ngữ mà còn phát triển ở các em năng lực liên văn hóa.
Trang 1CÁC BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC LIÊN VĂN HÓA CHO SINH VIÊN TRONG QUÁ TRÌNH HỌC NGOẠI NGỮ
TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÁI NGUYÊN
1 Nguyễn Quốc Thủy, 2 Nguyễn Thị Đoan Trang
Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
Tóm tắt
Việc đưa các kiến thức văn hóa - xã hội vào bài giảng ngoại ngữ là rất quan trọng, giúp sinh viên học một ngôn ngữ mới hiệu quả hơn Nhiệm vụ của dạy học ngoại ngữ không chỉ là hình thành ở sinh viên năng lực ngôn ngữ mà còn phát triển ở các em năng lực liên văn hóa Dựa trên việc phân tích các tài liệu khoa học về năng lực liên văn hóa và thực tế giảng dạy, chúng tôi đề xuất một số biện pháp phát triển năng lực liên văn hóa cho sinh viên khi học ngoại ngữ nhằm giúp các em sẵn sàng tham gia vào các tình huống giao tiếp liên văn hóa trong tương lai
Từ khóa
năng lực, văn hóa xã hội, ngoại ngữ, phát triển
1 Đặt vấn đề
Cách mạng Công nghiệp 4.0 bùng nổ trên toàn thế giới đã thúc đẩy công cuộc đổi mới đất nước của Việt Nam nhanh hơn, mạnh mẽ hơn, giúp Việt Nam hội nhập sâu rộng hơn vào nền kinh tế thế giới Trong bối cảnh như vậy, để đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu đổi mới và hội nhập quốc tế, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đưa ra nhiều giải pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy và học các môn học, trong đó có dạy học ngoại ngữ Chỉ thị số 2268/CT-BGDĐT về nhiệm vụ chủ yếu của ngành giáo dục năm học 2019 – 2020 do Bộ
trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Phùng Xuân Nhạ ký đã nêu: ―Phát động phong trào học tiếng
Anh trên cả nước cho các nhóm đối tượng người học, trước hết là phong trào―Giáo viên và học sinh cùng học tiếng Anh‖; xây dựng và phát triển môi trường học và sử dụng ngoại ngữ ở các cấp học và trình độ đào tạo; tăng cường hướng dẫn, đôn đốc, kiểm tra, giám sát việc dạy
và học ngoại ngữ theo lộ trình thực hiện các mục tiêu Đề án dạy và học ngoại ngữ trong hệ thống giáo dục quốc dân giai đoạn 2017 – 2025‖ (Bộ Giáo dục & Đào tạo, 2019)
Quá trình hội nhập quốc tế đã làm cho vấn đề giao tiếp liên văn hóa trở nên đặc biệt quan trọng Nó ảnh hưởng sâu sắc đến các phương pháp giảng dạy ngoại ngữ hiện đại theo hướng giao tiếp thực tế Việc dạy học ngoại ngữ như một phương tiện giao tiếp liên văn hóa của các nền văn hóa thế giới trở thành một nhiệm vụ quan trọng Mục tiêu dạy học ngoại ngữ là hình thành ở học sinh năng lực liên văn hóa cơ bản, giúp các em có thể tham gia vào hoạt động giao tiếp đa văn hóa Các em không chỉ hiểu về văn hóa của đất nước có ngôn ngữ được học,
mà còn có được kiến thức và kỹ năng sử dụng ngôn ngữ đó trong giao tiếp hai chiều Trong bài viết này, chúng tôi đề cập đến năng lực liên văn hóa và các thành tố của nó, trình bày một
số biện pháp nhằm góp phần phát triển năng lực liên văn hóa cho sinh viên trong quá trình học ngoại ngữ tại trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên
Trang 2Có nhiều quan niệm khác nhau về năng lực Theo các tác giả Bernd Meier và Nguyễn Văn Cường ―Năng lực là khả năng thực hiện thành công và có trách nhiệm các nhiệm vụ, giải quyết các vấn đề trong các tình huống xác định cũng như các tình huống thay đổi trên cơ sở huy động tổng hợp các kiến thức, kỹ năng và các thuộc tính tâm lý khác như động cơ, ý chí, quan niệm, giá trị … suy nghĩ thấu đáo và sự sẵn sàng hành động‖ (Bernd Meier & Cường Nguyễn Văn , 2018) Liisa Salo-Lee định nghĩa: ―Năng lực là khả năng và kỹ năng để làm một việc gì đó Nó có nghĩa là sự sẵn sàng cả về động lực và kiến thức‖ (Salo-Lee, 2006) Còn tác giả Nguyễn Thị Hạnh thì cho rằng ―Năng lực là tập hợp các tính chất hay phẩm chất
cá nhân, đóng vai trò là điều kiện bên trong, tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện tốt một dạng hoạt động nhất định‖ (Nguyễn Thị Hạnh, 2014) Từ những quan niệm trên, có thể coi năng lực là tổng thể những phẩm chất tâm lí, sinh lí, tri thức, kĩ năng, thái độ và kinh nghiệm của mỗi cá nhân có khả năng hoàn thành một hoạt động cụ thể, trọn vẹn và có chất lượng Thuật ngữ ―Năng lực liên văn hóa‖, theo Liisa Salo-Lee, được sử dụng rộng rãi để chỉ nhận thức, kiến thức và kỹ năng giao tiếp liên văn hóa, tức là cả năng lực và thực hành (Salo-Lee, 2006) Darla K Deardorff thì cho rằng: ―Năng lực liên văn hóa là khả năng tương tác hiệu quả và phù hợp trong các tình huống liên văn hóa, dựa trên thái độ cụ thể, kiến thức, kỹ năng và phản xạ liên văn hóa‖ (K.Deardoff, 2006) Canale trong nghiên cứu của mình thì khẳng định một cách cụ thể hơn về năng lực giao tiếp liên văn hóa, đó là: ―các cách nói được tạo ra và được hiểu là phù hợp với các bối cảnh xã hội khác nhau tùy thuộc vào các yếu tố ngữ cảnh cụ thể như tình trạng của người tham gia, mục đích của sự giao tiếp, các quy tắc hoặc quy ước giao tiếp, v.v Sự phù hợp của cách nói đề cập đến sự phù hợp cả về nội dung lẫn hình thức‖ (Canale, 1983) Như vậy, năng lực giao tiếp liên văn hóa có thể hiểu là khả năng thực hiện hành vi lời nói phù hợp với kiến thức về đặc điểm văn hóa và dân tộc của các quốc gia có ngôn ngữ được nghiên cứu (phong tục, quy tắc, chuẩn mực, kiến thức địa lý khu vực, quy ước xã hội ), kiến thức về các đặc điểm khí hậu - thiên nhiên, kinh tế và chính trị xã hội của đất nước có ngôn ngữ được nghiên cứu, về tâm lý người dân, đặc thù về hành vi của người bản ngữ, cũng như các đặc điểm của hành vi ngôn ngữ của người bản ngữ, các quy tắc của hành vi ngôn ngữ và phi ngôn ngữ trong các tình huống giao tiếp điển hình
Các nhà nghiên cứu cũng xác định các thành phần của năng lực liên văn hóa Michael Byram (1997) đưa ra 5 thành tố tạo nên năng lực liên văn hóa, đó là: thái độ, kiến thức, nhận thức, kỹ năng diễn giải và liên hệ, kỹ năng khám phá và tương tác Alvino E Fantini (2000) cũng đưa ra 5 thành tố, ngoài các thành tố: thái độ; kiến thức; nhận thức và kỹ năng còn thêm thành tố sự thành thạo sử dụng tiếng mẹ đẻ Mô hình kim tự tháp về năng lực liên văn hóa của Darla K Deardorff‘s (2004) cũng chỉ ra 5 bậc thang: thái độ cần thiết; các kĩ năng; kiến thức
và hiểu biết; kết quả nội tại được mong muốn; kết quả ngoại tại được mong muốn; trong đó 3 bậc thang đầu là quan trọng Theo Spitzberg và Cupach (1984), năng lực liên văn hóa có bốn thành phần chính là kiến thức, tình cảm, tâm lý vận động và tình huống (Spitzberg, B H.; Cupach, W.R., 1984) Có thể thấy trong các nghiên cứu của mình, các tác giả đều khẳng định một trong các thành phần chính tạo nên năng lực liên văn hóa là người học phải có kiến thức văn hóa xã hội
Trang 3Kiến thức văn hóa xã hội là một trong các thành tố chính tác động đến phát triển năng
lực liên văn hóa Năng lực liên văn hóa được hình thành dựa trên nội dung kiến thức cụ thể
của việc dạy học ngoại ngữ Đó là các kiến thức liên quan đến các lĩnh vực xã hội, các chủ đề, tình huống giao tiếp, kiến thức triết học và đất nước học, các sự kiện lịch sử quan trọng, các nhân vật vĩ đại của văn học và nghệ thuật, kiến thức ngôn ngữ của thứ tiếng mà người học được học, v.v Nắm vững kiến thức văn hóa xã hội được coi là điều kiện thiết yếu để có thể giao tiếp toàn diện bằng ngoại ngữ cả bằng khẩu ngữ lẫn bút ngữ Khi nói về đời sống của các cộng đồng người khác nhau, về phong tục, tập quán của họ phản ánh trong văn hóa và ngôn ngữ, K.D Ushinsky đã viết: "Đó là lý do tại sao cách tốt nhất và thậm chí là phương tiện duy nhất để thâm nhập vào tính cách của một dân tộc là nắm được ngôn ngữ của dân tộc đó, và chúng ta càng đi sâu vào ngôn ngữ của một dân tộc, chúng ta càng hiểu sâu hơn đặc điểm của họ" (Ushinsky, 1948) Phong tục tập quán, đời sống xã hội của mỗi dân tộc, mỗi đất nước được phản ánh trong văn hóa và được truyền tải bằng ngôn ngữ Chính vì vậy, cách tiếp cận ngôn ngữ và văn hóa phải được coi như một trong những nguyên tắc của việc dạy ngoại ngữ Việc nắm vững kiến thức về thực tế, phong tục, tập quán và truyền thống của đất nước có ngôn ngữ được học, có kỹ năng vận dụng kiến thức văn hóa xã hội vào giao tiếp bằng lời nói
và phi ngôn ngữ - sẽ giúp sinh viên giao tiếp tốt và hiệu quả hơn khi tiếp cận với các nền văn hóa khác nhau, cho phép các em vượt ra khỏi nền văn hóa bản địa mà không làm mất đi bản sắc văn hóa riêng của dân tộc, của đất nước mình Đây được coi là một thành phần mà người
có năng lực văn hóa xã hội cần phải có Dạy học ngoại ngữ là phải giúp sinh viên hình thành, phát triển năng lực giao tiếp bằng ngoại ngữ được học, hiểu biết văn hóa của đất nước có ngôn ngữ đang được nghiên cứu, thúc đẩy mong muốn tham gia vào giao tiếp liên văn hóa Ngoài ra, nắm vững kiến thức văn hóa xã hội cũng sẽ tạo cơ hội cho sinh viên biết so sánh di sản văn hóa của đất có ngôn ngữ đang học với các giá trị văn hóa của đất nước mình, góp phần hình thành ở các em văn hóa ngôn ngữ chung Nó đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển nhân cách của sinh viên: tình yêu quê hương, đất nước, ý thức, trách nhiệm của công dân, chủ nghĩa nhân văn, lòng khoan dung, tôn trọng văn hóa dân tộc và thế giới
Bàn về các biện pháp tiếp cận yếu tố liên văn hóa trong dạy ngoại ngữ, Claire Kramsch chỉ ra ―Văn hóa không phải là một kỹ năng thứ 5 trong giảng dạy ngôn ngữ, gắn liền với nghe, nói, đọc, viết Đó là nền tảng để chỉ ra sự giới hạn trong năng lực giao tiếp, thách thức khả năng của người học và chỉ ra cho họ thấy ý nghĩa của thế giới‖ (Kramsch, 1993) Điều này có nghĩa là quá trình truyền thụ yếu tố văn hóa của ngôn ngữ mà sinh viên đang học phải được lồng ghép, tích hợp vào quá trình giảng dạy, cụ thể: Trang bị cho sinh viên kiến thức văn hoá đích thông qua nội dung học mặc dù nó chỉ biểu hiện ở mức độ tương đối, không rõ nét; Truyền tải kiến thức liên văn hoá theo phương pháp giao tiếp, có nghĩa là nó được tích hợp một cách tự nhiên với ngôn ngữ, thông qua việc sử dụng ngôn ngữ, giúp sinh viên tiếp thu kiến thức liên văn hoá bằng trải nghiệm sử dụng ngôn ngữ của chính các em
3 Các biện pháp nâng cao năng lực liên văn hóa xã hội trong dạy – học ngoại ngữ
Trên cơ sở phân tích lý luận về năng lực, năng lực liên văn hóa, các biện pháp tiếp cận yếu tố liên văn hóa trong giảng dạy và thực tế phát triển năng lực văn hóa xã hội cho sinh viên
Trang 4trong học ngoại ngữ, chúng tôi xin đưa ra một số các biện pháp nâng cao năng lực liên văn hóa xã hội trong dạy - học ngoại ngữ như sau:
3.1 Chú trọng kiến thức văn hóa xã hội khi chọn ngữ liệu học tập trong dạy học ngoại ngữ
Điều kiện văn hoá xã hội có ý nghĩa đặc biệt trong việc phát triển ngữ liệu học tập Ngữ liệu học tập phải phản ánh trình độ phát triển xã hội, kinh tế và công nghệ của một quốc gia, thông tin hiện tại trong các lĩnh vực khoa học khác nhau, tức là nó phải phù hợp với nền tảng văn hóa hiện có của xã hội và phù hợp với người học và có độ tin cậy cao Ngữ liệu học tập
có thể thay đổi liên tục và phát triển trong quá trình học tập Đó không chỉ là những gì người học được nghe hoặc nhìn thấy trong một bài học, mà còn là những gì họ nghĩ, cảm nhận, trải nghiệm, những điều diễn ra trong tiềm thức của họ khi họ đối mặt với nền văn hóa xã hội khác hoặc với đại diện của nền văn hóa xã hội đó Qua các buổi học, thảo luận, diễn thuyết, người học không chỉ thu nhận thông tin về một vấn đề nhất định liên quan đến văn hóa xã hội,
mà còn làm giàu thêm kiến thức của bản thân để hình thành thái độ mới đối với những người thuộc dân tộc khác, có nền văn hóa riêng biệt của họ Ngữ liệu học tập phải liên quan đến bối cảnh đa văn hóa, thái độ đương đại, mức độ liên quan và độ tin cậy
Tại trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, đổi mới giáo trình, cập nhật, bổ sung ngữ liệu học tập chứa các nội dung văn hóa xã hội thiết thực cho sinh viên được chúng tôi rất chú trọng Các yếu tố văn hóa xã hội được đưa vào nội dung dạy học qua các tài liệu theo chủ đề,
đa văn hóa nhằm giới thiệu về thực tế cuộc sống của đất nước có ngôn ngữ đang học Các cuộc đối thoại và đàm thoại, thơ, thư từ, tình huống, phỏng vấn, tài liệu dạng âm thanh của các cuộc hội thoại với người bản ngữ được sử dụng làm ngữ liệu giảng dạy Điều quan trọng
là các tài liệu này phải phù hợp với chương trình giảng dạy và càng gần với tình huống giao tiếp tự nhiên càng tốt Khi lựa chọn, tổ chức quá trình sử dụng tài liệu, chúng tôi đều tuân theo các nguyên tắc và phương pháp chung của việc dạy ngoại ngữ để hình thành năng lực văn hóa
xã hội cho sinh viên, cụ thể như: Tính xác thực của các dữ liệu được sử dụng; Sự phong phú thông tin; Tính mới của thông tin đối với người học; Tính hiện đại và tính thời sự; Sự phù hợp với chuẩn mực văn học của ngoại ngữ đang được nghiên cứu; Ý nghĩa đa văn hóa và ngôn ngữ của dữ liệu; Việc lựa chọn và sử dụng các tài liệu dạy học phù hợp với trình độ ngoại ngữ của sinh viên; Tổ chức sử dụng lựa chọn dữ liệu theo nguyên tắc chủ đề và độ phức tạp tăng dần… Thông tin các em tiếp cận có thể được trình bày dưới dạng tranh, sách, tài liệu học tập
có hình minh họa (vé vào cửa các dịch vụ giải trí, các nhãn, bản đồ, kế hoạch, tấm séc, bưu thiếp, tờ rơi cho du lịch, giải trí, mua sắm, thư từ…) Với mục đích phát triển năng lực văn hóa xã hội thông qua các bài học, chúng tôi cũng thường giới thiệu các bài hát bằng tiếng Anh cho sinh viên và đặc biệt là một số tục ngữ, thành ngữ thông dụng vì chúng rất đa dạng về nội dung và bao quát tất cả mọi mặt cuộc sống của đất nước có ngôn ngữ được học, mặc dù ý nghĩa của tục ngữ và thành ngữ được các em cảm nhận và hiểu có thể không hoàn toàn hoặc chỉ một phần
3.2 Vận dụng hiệu quả ngữ liệu học tập chứa kiến thức văn hóa xã hội trong dạy học ngoại ngữ
Trang 5Giáo dục năng lực văn hóa xã hội phải hướng tới nhu cầu thực tế cuộc sống hiện tại và tương lai của người học, xem giáo dục như một quá trình tích cực tạo ra kiến thức và ý nghĩa dựa trên sự hợp tác, tự quản và trải nghiệm của người học, cũng như diễn ra trong một môi trường chân thực nhất có thể và liên quan đến các tình huống và hoàn cảnh thực tế Việc tạo động lực, chuẩn bị tâm lý sẵn sàng giao tiếp rất quan trọng ở giai đoạn đầu hình thành năng lực văn hóa xã hội cho sinh viên Nó quyết định khả năng của một người trong việc nhận thức tình huống hoặc thực hiện các hành động nhất định Khi sinh viên quan tâm đến việc tiếp thu kiến thức về văn hóa dân tộc của quốc gia khác, các em sẽ có thái độ tích cực đối với giao tiếp liên văn hóa Giáo viên không chỉ cung cấp thông tin về các nền văn hóa khác nhau, mà còn thay đổi hành vi của người học đối với các nền văn hóa khác nhau đó Giáo viên cho sinh viên thảo luận về di sản văn hóa và truyền thống các vùng miền Mục tiêu chính của các cuộc thảo luận đó là hình thành văn hóa giao tiếp Người học sẽ có nhận thức khách quan về sự đa dạng của các quốc gia, về con người và các nền văn hóa khác nhau Điều quan trọng nhất là mọi người thể hiện sự tôn trọng lẫn nhau và coi trọng di sản văn hóa của cộng đồng trên toàn cầu, bất kể tín ngưỡng quốc gia hay tôn giáo (McCafferty & Ahmed, 2000)
Giáo viên ngoại ngữ đóng vai trò quan trọng trong việc tổ chức các hoạt động nhằm phát triển năng lực giao tiếp liên văn hóa của sinh viên Trong giảng dạy ngoại ngữ cho các em, chúng tôi sử dụng triệt để các tài liệu âm thanh, video ghi lại các tình huống giao tiếp thực tế hoặc được đọc bởi người bản ngữ vì đây là một trong những cách hiệu quả để phát triển năng lực văn hóa xã hội, giúp sinh viên không chỉ lĩnh hội kiến thức bằng âm của người bản ngữ,
mà còn giới thiệu cho các em các lĩnh vực giao tiếp truyền thống đại diện cho một nền văn hóa khác, gợi ý cho các em về cách giao tiếp, đặc thù của ngôn ngữ đang học Giáo viên tổ chức hợp tác dựa trên hoạt động tập trung vào chủ đề, tạo động lực và thúc đẩy giao tiếp giữa người dạy với người học và người học với người học Mô hình đóng vai thường được chúng tôi sử dụng cho hoạt động này Theo đó, người học tạo ra các tình huống và giải quyết các vấn
đề hoặc xung đột trong các tình huống được tạo ra (Anužienė, 2015) Loại hoạt động này thúc đẩy tư duy sáng tạo của sinh viên, giúp các em học cách giao tiếp lịch sự và tự nhiên bằng ngôn ngữ được học
Học tập theo Đề án cũng là biện pháp vận dụng hiệu quả kiến thức văn hóa xã hội trong dạy học ngoại ngữ Tại trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, chúng tôi đưa vào giảng dạy các loại đề án học tập khác nhau như Đề án tạp chí, Đề án du lịch, Đề án truyền hình, Đề án kịch (ở đây chúng tôi nhấn mạnh đến hình thức sân khấu hóa giản lược ngay trong giờ học vì chúng không tốn kém về thời gian và tiền bạc) Việc lựa chọn chủ đề cụ thể của từng nhóm sinh viên không chỉ thúc đẩy sự chú ý của các em vào chủ đề đó, mà còn cả sự tập trung của người học vào phân tích tài liệu, chia sẻ thông tin, thu hút người học vào các hoạt động học tập Sinh viên được tự do lựa chọn những gì họ muốn học, muốn tìm hiểu, được sáng tạo Kết quả của đề án được xác định bởi chính hoạt động của các em Các bài thuyết trình trong đề án
mà người học trình bày thể hiện sự hiểu biết của các em về đời sống văn hóa sống động của vùng đất các em lựa chọn nghiên cứu, về những truyền thống, phong tục mà người dân sống trong vùng đó các em quan sát được Các phương pháp tiếp cận và so sánh có ý thức đối tượng là chìa khóa quan trọng trong giáo dục năng lực văn hóa xã hội, là yếu tố thúc đẩy sự
Trang 6phát triển trí tuệ và phát triển nhân cách ở người học Sự thể hiện tiềm năng cá nhân của người học và sự kích thích sở thích của họ góp phần hình thành năng lực văn hóa xã hội, nâng cao khả năng áp dụng kiến thức, kỹ năng liên văn hóa vào quá trình giao tiếp đa văn hóa trong một số tình huống cụ thể của cuộc sống
Ngoài ra, chúng tôi sử dụng triệt để quỹ thời gian tự học của sinh viên (học theo tín chỉ: 1 tiết lý thuyết + 2 tiết tự học) để thực hiện các hoạt động ngoại khóa Chúng rất có ý nghĩa trong việc đưa sinh viên đến gần hơn với môi trường tiếng đang học Nhưng biện pháp hiệu quả nhất để phát triển năng lực liên văn hóa cho sinh viên, theo chúng tôi, là được trải nghiệm cuộc sống thực ở đất nước có ngôn ngữ đang được nghiên cứu (tiếng Anh), đắm mình trong không khí văn hóa, truyền thống, phong tục và chuẩn mực xã hội của đất nước đó Trường ĐHSP Thái Nguyên đã và đang hướng tới thực hiện biện pháp này, trước mắt đang thực hiện theo chương trình trao đổi sinh viên
3.3 Tính đến yếu tố khu vực, vùng miền trong phát triển năng lực liên văn hóa khi dạy học ngoại ngữ
Như đã nêu ở trên, để có thể thực hiện giao tiếp liên văn hóa, sinh viên cần có các kiến thức nhất định về văn hóa xã hội không chỉ của các quốc gia có ngôn ngữ được nghiên cứu,
mà còn cả về đất nước, văn hóa và con người Việt Nam và có kỹ năng vận dụng chúng trong giao tiếp liên văn hóa bằng ngoại ngữ
Yếu tố khu vực, vùng miền ở Việt Nam, cũng như ở các nước khác cần được chú ý trong việc phát triển năng lực liên văn hóa của sinh viên Việc chú ý đến các yếu tố khu vực, vùng miền của các quốc gia trong dạy học ngoại ngữ giúp học sinh nắm kiến thức văn hóa xã hội hiệu quả hơn Chẳng hạn, kiến thức lịch sử địa phương cho phép các em có thêm thông tin và hiểu biết về các sự kiện mà họ gặp phải trong cuộc sống hàng ngày Các em sử dụng các tư liệu này cho các hoạt động giao tiếp bằng ngoại ngữ: cuộc trò chuyện về quê hương, thủ đô,
về một điểm du lịch gắn với lịch sử địa phương với một vị khách từ nước ngoài… Quá trình thực hiện các hoạt động ngôn ngữ có các yếu tố khu vực, vùng miền, quốc gia không chỉ nâng cao hiệu quả nhiều mặt của giáo dục: giáo dục đạo đức, ý thức công dân, giáo dục thẩm mỹ,
mà còn tăng đáng kể động lực học tập ngoại ngữ của sinh viên Các ngữ liệu về văn hóa vùng miền, về lịch sử, về tự nhiên và địa lý của các địa phương sẽ bổ sung đáng kể cho nội dung của bài nói, bài viết hay một bài phát biểu, giới thiệu về quê hương, về văn hóa vùng miền bằng ngoại ngữ các em đang được học Sử dụng các ngữ liệu về khu vực, địa phương trong việc tổ chức các loại hình học tập góp phần vào hình thành năng lực văn hóa xã hội của các
em
3.4 Sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông hiệu quả để phát triển năng lực liên văn hóa trong học ngoại ngữ
Xu hướng hội nhập toàn cầu thúc đẩy sự đổi mới mọi mặt của giáo dục: chuyển từ truyền đạt tri thức sang phát triển năng lực người học Trong quá trình dạy học, công nghệ thông tin
và truyền thông đóng vai trò trợ giúp cả người dạy và người học Việc sử dụng các ứng dụng
đa phương tiện khác nhau cho phép sinh viên làm quen với tài liệu mới, thu thập thông tin về lĩnh vực cần tìm hiểu, luyện tập, kiểm tra kiến thức và kỹ năng của các môn học khác nhau,
Trang 7trong đó có ngoại ngữ Không những thế, các ứng dụng đa phương tiện cho phép học sinh sử dụng cả ba kênh nhận thức: thính giác, thị giác và động lực học (kinetic), tăng hoạt động nhận thức của học sinh, duy trì sự quan tâm đến môn học, mở rộng lĩnh vực hoạt động độc lập giúp sinh viên tăng động lực học tập, phát triển các kỹ năng ngôn ngữ và kỹ năng giao tiếp mạnh
mẽ, cải thiện trình độ ngoại ngữ Các phương tiện dạy học đa phương tiện đã trở thành một thực tế khách quan Giáo viên sử dụng chúng làm phương tiện hình thành các năng lực giao tiếp liên văn hóa cho học sinh trong giảng dạy
Sinh viên có thể tìm hiểu văn hóa xã hội của quốc gia có ngôn ngữ được học thông qua
TV, điện thoại, mạng xã hội và phim ảnh, đồng thời có được bức tranh sống động về cuộc sống của người dân nơi đây Từ việc quan sát, nghe nhận thông tin thông qua các phương tiện
đa phương tiện, các đặc điểm của các tình huống xảy ra hàng ngày như các cuộc tham quan, nói chuyện điện thoại, mua sắm hoặc hỏi đường, các nghi thức diễn ra trong cuộc sống như chào hỏi, chia tay, khen ngợi, xin lỗi, yêu cầu, v.v sẽ gây ấn tượng với sinh viên, được các
em ghi nhớ Những gì các em học được từ sách vở có thể được kiểm chứng qua sự thể hiện của người bản ngữ Từ đó, các em có thể học được, nắm được các kiến thức văn hóa xã hội để giải quyết xung đột khi thực hành giao tiếp giữa các nền văn hóa, v.v
Khi sử dụng giáo trình Life của các tác giả John Hughues, Helen Stephenson và Paul Dummentt phiên bản dùng cho Việt Nam vào giảng dạy cho sinh viên khối không chuyên ở trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, thầy và trò đã vận dụng tối đa thế mạnh của công nghệ thông tin cũng như cơ sở vật chất sẵn có của nhà trường như: thư viện điện tử, phòng học đa phương tiện, mạng internet tốc độ cao có sẵn ở từng giảng đường để khai thác nguồn tài nguyên có trong giáo trình cũng như trên không gian mạng để học tập Đặc biệt trong hoàn cảnh Việt Nam cùng các nước đang chống lại đại dịch Covid-19 thì vai trò của công nghệ thông tin và truyền thông càng thể hiện rõ hơn Việc dạy và học online vẫn đảm bảo mục tiêu học tập, sinh viên tiếp xúc với kiến thức lịch sử, địa lý, văn hóa, chính trị và văn học của đất nước có ngôn ngữ đang được nghiên cứu
Tóm lại, công nghệ thông tin giúp tạo ra một môi trường văn hóa xã hội và ngôn ngữ ảo Hoạt động dạy học ngoại ngữ với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin được tiến hành trong môi trường học tập tương tác thoải mái, làm tăng động lực và hoạt động của sinh viên, giúp tăng cường và cá nhân hóa việc học của các em Công nghệ thông tin là phương tiện rất hiệu quả
để phát triển năng lực văn hóa xã hội của sinh viên Đó là một ngân hàng thông tin vô hạn về các lĩnh vực khác nhau của cuộc sống con người, trong đó cả dạy và học ngoại ngữ
4 Một số khuyến nghị
Để giúp sinh viên có thể thực hiện giao tiếp liên văn hóa, cần phải phát triển năng lực liên văn hóa ở các em, tức là phải giúp các em có được các kiến thức nhất định về văn hóa xã hội của các quốc gia có ngôn ngữ được học và các kỹ năng vận dụng chúng trong giao tiếp Trong bài viết này, chúng tôi xin đưa ra một số khuyến nghị sau:
1 Thiết kế chương trình: Năng lực giao tiếp cần phải được hiểu là bao hàm cả năng lực giao tiếp liên văn hóa xã hội, tức là khả năng ứng xử một cách phù hợp và linh hoạt với các
Trang 8trong chương trình giảng dạy các học phần môn tiếng Anh không chuyên 1-2-3 nhằm định hướng giảng dạy cho giáo viên và học tập cho sinh viên
2 Thiết kế và bổ sung giáo trình: Giáo trình đang dùng giảng dạy trong trường ĐHSP Thái Nguyên là giáo trình thương mại LIFE (A2-B1) Mặc dù giáo trình được thiết kế có tính đến yếu tố Việt Nam, nhưng chúng vẫn cần được bổ sung và cập nhật Thứ nhất, bổ sung thêm các ngữ liệu thông tin liên quan đến văn hóa Việt Nam và các nền văn hóa gần với người học, chẳng hạn văn hóa của các nước có đông lưu học sinh đang học tại trường (Lào, Cămpuchia, Mông Cổ, Ni-rê-ria, Mô-răm-bic…) Việc bổ sung cần chuẩn bị một cách có hệ thống và có sự phối hợp giữa các giáo viên cùng dạy để nâng cao kiến thức văn hóa xã hội khu vực, vùng miền người học giúp sinh viên trong cùng một lớp dễ dàng hơn khi giao tiếp liên văn hóa với nhau trong học và thực hành tiếng Anh Thứ hai, phải thường xuyên bổ sung tài liệu để cập nhật thông tin Các nguồn tham khảo thông tin cập nhật có thể từ các tờ báo chính thống: Việt Nam News, the Times và các websites trên Internet Thứ ba, thiết kế nhiều các hoạt động để rèn luyện kỹ năng giao tiếp liên văn hóa của người học Các hoạt động này có thể được thực hiện dựa theo các mô hình cụ thể trong các tài liệu dạy học văn hóa xã hội của Byram (1997), Fantini (2002), Seelye (1997)
3 Nâng cao chuyên môn của giáo viên: Trong thời đại giao lưu giữa các nền văn hóa như hiện nay, các biểu hiện văn hóa xã hội rất đa dạng và phong phú Dạy cho người học biết cách ứng xử có văn hóa, phù hợp và linh hoạt với đại diện đến từ các nền văn hóa khác là điều không dễ, đòi hỏi giáo viên phải học hỏi, cập nhật và nâng cao kiến thức chuyên môn thường xuyên Giáo viên có năng lực liên văn hóa sẽ biết khai thác bài giảng dưới góc độ văn hoá sâu sắc hơn, thiết kế các hoạt động phù hợp linh hoạt với mục tiêu hướng dẫn người học phát triển năng lực liên văn hóa hiệu quả hơn
5 Kết luận
Ngoại ngữ có một giá trị giáo dục to lớn Một trong những nguyên tắc hàng đầu của giáo dục là nguyên tắc phù hợp văn hóa Việc hình thành và phát triển năng lực văn hóa xã hội cần phải được chú ý trong dạy học ngoại ngữ Để hình thành và phát triển năng lực văn hóa xã hội cho người học, phải có phương pháp giảng dạy để giới thiệu cho sinh viên kiến thức nhất định, thực hiện một loạt các bài tập để các em nắm vững thông tin cũng như các kỹ năng ngôn ngữ phù hợp với mục tiêu của giao tiếp liên văn hóa Việc hình thành năng lực liên văn hóa xã hội được thực hiện trong quá trình học tập tự nhiên, phải gắn bó chặt chẽ với sự hình thành các kỹ năng giao tiếp bằng ngoại ngữ học sinh đang học Mục tiêu của việc dạy ngoại ngữ chỉ
có thể đạt được với sự phát triển đầy đủ năng lực liên văn hóa xã hội của sinh viên
Tài liệu tham khảo
Anužienė, I (2015) The Structure of Socio-Cultural Competence (Self) Development Vocational
Training: Research And Realities, 26(1) Berlin: Sciendo
https://content.sciendo.com/configurable/contentpage/journals$002fvtrr$002f26$002f1$002farticle-vtrr-2015-0006.xml.xml
Bernd M & Cường Nguyễn Văn (2018) Lý luận dạy học hiện đại-Cơ sở đổi mới mục tiêu, nội dung
và phương pháp dạy học Hà Nội: NXB Đại học Sư phạm
Trang 9Bộ Giáo dục & Đào tạo (2019) Chỉ thị số 2268/CT-BGDĐT về nhiệm vụ và giải pháp năm học 2019 -
2020 của ngành giáo dục Retrieved from
https://thuvienphapluat.vn/van-ban/giao-duc/Chi-thi-2268-CT-BGDDT-2019-ve-nhiem-vu-va-giai-phap-nam-hoc-2019-2020-421135.aspx
Burgen, A (1996) Goals and purposes of higher education in the 21st century London: Jessica
Kingsley Pub
Canale, M (1983) From Communicative Competence to Communicative Language Pedagogy
London and New York: Longman
K.Deardoff, D (2006) Intercultural competence - The key competence for the 21 century? Germany:
Guetersloh: Bertelsmann Stiftung
Kramsch, C (1993) Context and Culture in Language Teaching Oxford: Oxford University Press McCafferty, S G., & Ahmed, M K (2000) The appropriation of gestures of the abstract by L2
learners In: Lantolf, J.P (Ed.), Sociocultural theory and second language learning UK: Oxford
University Press
Nguyễn Thị Hạnh (2014) Xây dựng chuẩn năng lực đọc hiểu cho môn ngữ văn của chương trình giáo
dục phổ thông sau 2015 ở Việt Nam Tạp chí khoa học ĐHSP TP HCM, 88-97
Salo-Lee, L (2006) Intercultural competence in reasearch and practice Challenges of globalization
for intercultural leadership and teamwork.In: Aalto N & Reuter E (eds.) Aspects of Intercultural
Dialogue Berlin: Köln: Saxa-Verlag 79-92
Spitzberg, B H.; Cupach, W.R (1984) Interpersonal communication competence New York: Sage
Publications
Ushinsky, K (1948) Native word Collected Works, 6 Moscow: Academy of Pedagogical Sciences
of the RSFSR
MEASURES FOR DEVELOPING INTERCULTURAL COMPETENCE FOR STUDENTS IN THE PROCESS OF FOREIGN LANGUAGE LEARNING AT THAI NGUYEN UNIVERSITY OF EDUCATION Abstract
It is very important to put socio-cultural knowledge into foreign language lectures, which help students learn a new language more effectively The task of teaching foreign languages is not only to form linguistic competence for students but also to develop their intercultural competencies From the review of related literature on intercultural competencies and teaching experiences, we give some recommendations to develop intercultural competencies in teaching foreign languages to help students participate in intercultural communication situations in the future
Keywords
competence, socio-intercultural, foreign languages, develop