Lịch sử vấn đề
Liên quan đến nội dung đề tài, đã có một số công trình nghiên cứu ở những góc độ khác nhau, cụ thể:
Trong tác phẩm "Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào?" của Đairi N.G, phương pháp trực quan được nhấn mạnh là một cách hiệu quả để học sinh củng cố kiến thức, phát triển tư duy và tự chiếm lĩnh tri thức.
Cuốn "Phương pháp dạy học lịch sử" do Phan Ngọc Liên và Trần Văn Trị chủ biên cùng với Trịnh Đình Tùng và Nguyễn Thị Côi đã giới thiệu hệ thống các phương pháp dạy học lịch sử Tác phẩm nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sử dụng đồ dùng trực quan quy ước và đánh giá cao phương pháp trực quan như một biện pháp tích cực trong việc đổi mới phương pháp dạy học.
Công trình nghiên cứu của Nguyễn Thị Lan (2009) tập trung vào việc ứng dụng công nghệ thông tin trong thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan trong giảng dạy lịch sử thế giới hiện đại giai đoạn 1945 - 2000 tại trường THPT theo chương trình chuẩn Luận văn thạc sĩ giáo dục học này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tích hợp công nghệ vào giáo dục để nâng cao hiệu quả giảng dạy và học tập.
Trường Đại học Sư phạm - Đại học Huế nghiên cứu về đồ dùng trực quan quy ước, tập trung vào lý luận và thiết kế Bài luận văn đề xuất các biện pháp sư phạm nhằm thiết kế và sử dụng hiệu quả các đồ dùng trực quan quy ước thông qua công nghệ thông tin.
Công trình Khai thác và sử dụng Microsoft Powerpoint trong dạy học lịch sử Việt
Giai đoạn 1945 - 1954 tại trường THPT được nghiên cứu trong luận văn thạc sĩ giáo dục học của Lê Thị Thu Hà (2004), thuộc Trường đại học sư phạm - Đại học Huế Luận văn này dựa trên cơ sở lý luận và tiến bộ trong giáo dục để phân tích những biến động và ảnh hưởng của thời kỳ lịch sử này đến hệ thống giáo dục.
5 hành thiết kế bài giảng lịch sử Việt Nam giai đoạn 1945 - 1954 bằng phần mềm Microsoft Powerpoint
Mặc dù nhiều công trình nghiên cứu đã tìm hiểu về lý luận đồ dùng trực quan và ứng dụng công nghệ thông tin trong thiết kế bài giảng lịch sử, nhưng chưa có nghiên cứu cụ thể nào về việc ứng dụng Microsoft PowerPoint trong thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan quy ước trong dạy học lịch sử Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XV Đây chính là nhiệm vụ mà đề tài này tập trung giải quyết.
Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu
Khóa luận nghiên cứu kiến thức cơ bản trong chương trình sách giáo khoa Lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV (chương trình chuẩn) Dựa trên nền tảng này, nghiên cứu ứng dụng phần mềm Microsoft PowerPoint để thiết kế và sử dụng các đồ dùng trực quan trong giảng dạy lịch sử, nhằm nâng cao hiệu quả và chất lượng dạy học tại trường THPT.
Nhiệm vụ nghiên cứu
Việc ứng dụng phần mềm Microsoft PowerPoint trong thiết kế và sử dụng các đồ dùng trực quan quy ước trong dạy học lịch sử ở trường THPT là rất cần thiết Phần mềm này không chỉ giúp giáo viên tạo ra những bài giảng sinh động, mà còn hỗ trợ học sinh tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả hơn Sự kết hợp giữa hình ảnh, âm thanh và văn bản trong PowerPoint giúp làm nổi bật các nội dung lịch sử, từ đó kích thích sự hứng thú và tư duy phản biện của học sinh Việc sử dụng công nghệ trong giảng dạy lịch sử không chỉ nâng cao chất lượng giáo dục mà còn chuẩn bị cho học sinh những kỹ năng cần thiết trong thời đại số.
Xác định nội dung kiến thức cơ bản và các yếu tố cần thiết để sử dụng đồ dùng trực quan quy ước trong giảng dạy lịch sử Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XXI là rất quan trọng Việc này giúp giáo viên xây dựng bài giảng hiệu quả, tạo sự hấp dẫn cho học sinh và nâng cao khả năng tiếp thu kiến thức lịch sử Sử dụng đồ dùng trực quan không chỉ hỗ trợ minh họa các sự kiện lịch sử mà còn khơi gợi sự tò mò và khả năng tư duy phản biện của học sinh.
Ứng dụng Microsoft PowerPoint trong thiết kế đồ dùng trực quan quy ước sẽ hỗ trợ giáo viên trong việc giảng dạy lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV Bài viết đề xuất một số giải pháp sư phạm nhằm tối ưu hóa việc sử dụng các loại đồ dùng trực quan này, qua đó nâng cao chất lượng dạy và học lịch sử.
Tiến hành thực nghiệm để kiểm tra và đánh giá tính khả thi của đề tài.
Phương pháp nghiên cứu của đề tài
Phương pháp luận
Cơ sở phương pháp luận của nghiên cứu đề tài này dựa trên lí luận chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, cùng với đường lối của Đảng và Nhà nước về lịch sử và giáo dục lịch sử trong trường phổ thông.
Phương pháp cụ thể
Phương pháp nghiên cứu lý thuyết bao gồm việc tham khảo các sách chuyên về phương pháp, khóa luận, báo cáo đổi mới phương pháp dạy học, tạp chí chuyên ngành và các tài liệu liên quan đến nội dung nghiên cứu của đề tài.
Phương pháp điều tra được thực hiện nhằm khảo sát việc sử dụng các loại đồ dùng trực quan quy ước và ứng dụng phần mềm Microsoft PowerPoint trong thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học Lịch sử Việt Nam (LSVN) của giáo viên Đồng thời, nghiên cứu cũng đánh giá mức độ nắm bắt và hiểu bài của học sinh thông qua các bài giảng lịch sử từ giáo viên.
Phát phiếu điều tra cho học sinh giúp kiểm tra khả năng quan sát trực quan, từ đó đánh giá khả năng nắm bắt và ghi nhớ kiến thức của học sinh Qua đó, giáo viên có thể xác định phương pháp và nội dung giảng dạy phù hợp với đặc điểm bộ môn và lứa tuổi của học sinh.
Phương pháp thực nghiệm sư phạm được áp dụng tại một số trường phổ thông nhằm đối chiếu với kết quả điều tra Qua đó, chúng tôi rút ra kết luận về việc thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan quy ước trong dạy học Lịch sử Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XV ở trường THPT, sử dụng phần mềm Microsoft PowerPoint.
Phương pháp thống kê toán học là công cụ quan trọng để trình bày kết quả thực nghiệm và kiểm định sự khác biệt giữa hai nhóm: nhóm đối chứng và nhóm thực nghiệm Việc áp dụng các phép thống kê này giúp xác định tính chính xác và độ tin cậy của các kết quả nghiên cứu.
Đóng góp của đề tài
- Hệ thống đồ dùng trực quan quy ước được thiết kế trên Microsoft Powerpoint trong phần Lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV
Sử dụng phần mềm Microsoft PowerPoint trong giảng dạy lịch sử Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XV tại trường THPT giúp tạo ra những đồ dùng trực quan quy ước, nâng cao hiệu quả học tập Việc áp dụng công nghệ này không chỉ làm cho bài giảng trở nên sinh động mà còn giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và ghi nhớ kiến thức lịch sử Thông qua các hình ảnh, biểu đồ và video, giáo viên có thể truyền tải thông tin một cách rõ ràng và hấp dẫn hơn, từ đó kích thích sự hứng thú và tư duy phản biện của học sinh.
- Sản phẩm thiết kế được sắp xếp, tổng hợp trên một CD Rom để giáo viên tham khảo, chỉnh sửa và sử dụng khi dạy phần lịch sử này
Việc sử dụng Microsoft PowerPoint để thiết kế các đồ dùng trực quan quy ước nhằm nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử Việt Nam (LSVN) là rất cần thiết, giúp đáp ứng nhu cầu và khả năng tiếp thu tri thức của học sinh Đồng thời, việc kiểm tra và nâng cao năng lực thiết kế cũng như sử dụng đồ dùng trực quan quy ước bằng PowerPoint cho giáo viên Lịch sử và giáo viên THPT là một yếu tố quan trọng trong việc cải thiện phương pháp giảng dạy.
Cấu trúc của đề tài
Cấu trúc đề tài bao gồm các phần chính như: Mở đầu, nội dung, kết luận, mục lục, tài liệu tham khảo và phụ lục Đặc biệt, phần nội dung được chia thành các chương và mục để trình bày rõ ràng và có hệ thống.
Chương 1 trình bày cơ sở lý luận và thực tiễn về việc ứng dụng phần mềm Microsoft PowerPoint trong việc thiết kế và sử dụng các đồ dùng trực quan quy ước trong dạy học Lịch sử ở trường THPT Việc sử dụng PowerPoint không chỉ giúp giáo viên tạo ra những bài giảng sinh động, mà còn hỗ trợ học sinh tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả hơn thông qua hình ảnh và âm thanh Bằng cách tích hợp công nghệ vào giảng dạy, giáo viên có thể nâng cao chất lượng bài học và khuyến khích sự tham gia tích cực của học sinh.
Chương 2 trình bày cách ứng dụng phần mềm Microsoft PowerPoint trong việc thiết kế các đồ dùng trực quan quy ước phục vụ cho việc dạy học Lịch sử Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XV tại trường THPT theo chương trình chuẩn Việc sử dụng PowerPoint giúp giáo viên tạo ra các bài giảng sinh động, dễ hiểu, góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy và tiếp thu kiến thức của học sinh Các đồ dùng trực quan được thiết kế sẽ hỗ trợ việc truyền đạt thông tin lịch sử một cách rõ ràng và hấp dẫn hơn.
Chương 3 trình bày việc ứng dụng phần mềm Microsoft PowerPoint nhằm sử dụng các loại đồ dùng trực quan quy ước trong giảng dạy Lịch sử Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XV tại trường THPT theo chương trình chuẩn Việc sử dụng PowerPoint giúp giáo viên tạo ra những bài giảng sinh động, dễ hiểu, hỗ trợ học sinh tiếp cận kiến thức lịch sử một cách hiệu quả hơn Các công cụ trực quan trong PowerPoint không chỉ thu hút sự chú ý của học sinh mà còn giúp họ ghi nhớ thông tin tốt hơn, từ đó nâng cao chất lượng dạy và học.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC ỨNG DỤNG PHẦN MỀM MICROSOFT POWERPOINT ĐỂ THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG ĐỒ DÙNG TRỰC QUAN QUY ƯỚC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Cơ sở lý luận
1.1.1 Quan niệm về đồ dùng trực quan quy ước trong dạy học lịch sử
1.1.1.1 Quan niệm về đồ dùng trực quan, phân loại đồ dùng trực quan trong dạy học Lịch sử
Trong dạy học, đồ dùng trực quan rất quan trọng vì chúng giúp học sinh hình thành biểu tượng và khái niệm thông qua việc quan sát trực tiếp các hiện vật hoặc đồ dùng minh họa cho sự vật.
Phan Ngọc Liên nhấn mạnh rằng đồ dùng trực quan đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu biết sâu sắc về bản chất các sự kiện lịch sử Chúng là công cụ hiệu quả giúp hình thành các khái niệm lịch sử quan trọng, từ đó hỗ trợ học sinh nắm vững các quy luật phát triển xã hội.
* Phân loại đồ dùng trực quan:
- Hiện nay, có nhiều cách phân loại đồ dùng trực quan, về cơ bản chúng ta có thể chia thành 3 nhóm lớn sau đây:
Nhóm thứ nhất bao gồm các đồ dùng trực quan hiện vật lịch sử, như di tích lịch sử, di tích cách mạng, di vật khảo cổ và những di vật đại diện cho các thời kỳ lịch sử khác nhau.
+ Nhóm thứ hai là đồ dùng trực quan tạo hình: gồm các loại phục chế, sa bàn, tranh ảnh lịch sử
Nhóm đồ dùng trực quan quy ước bao gồm nhiều loại như bản đồ, sơ đồ, đồ thị và niên biểu Đây là những công cụ dạy học phổ biến và chủ đạo trong các trường phổ thông hiện nay.
* Vai trò của đồ dùng trực quan trong dạy học Lịch sử
Trong dạy học lịch sử, đồ dùng trực quan đóng vai trò quan trọng, không chỉ cung cấp kiến thức mà còn giúp học sinh hình dung và tiếp thu thông tin một cách dễ dàng và bền vững Điều này góp phần vào việc giáo dục tư tưởng và tình cảm cho học sinh.
9 cảm và phát triển toàn diện cho học sinh
Đồ dùng trực quan hiện vật lịch sử là tài liệu gốc phản ánh quá khứ, tuy nhiên, chúng đã tách rời khỏi bối cảnh lịch sử ban đầu Khi học sinh quan sát những đồ dùng này, họ sẽ có cái nhìn cụ thể và chân thực về quá khứ, từ đó phát triển tư duy lịch sử đúng đắn Ví dụ tiêu biểu bao gồm thành nhà Hồ, kinh thành Thăng Long và cọc nhọn trên sông Bạch Đằng.
Đồ dùng trực quan tạo hình là công cụ dạy học quan trọng, giúp phục chế hình ảnh con người, đồ vật và sự kiện lịch sử một cách sinh động và chân thực Việc sử dụng loại hình trực quan này trong dạy học lịch sử có tác dụng tích cực, tái hiện quá khứ một cách sâu sắc Chẳng hạn, hình ảnh Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn giúp học sinh nhận thức rõ nét về nhân vật anh hùng trong kháng chiến chống Mông - Nguyên, hay mô hình đền Hùng Phú Thọ cũng hỗ trợ học sinh trong việc cảm nhận và hiểu biết về di sản văn hóa dân tộc.
Đồ dùng trực quan quy ước là công cụ quan trọng trong dạy học lịch sử, giúp hình thành khái niệm cho học sinh một cách hiệu quả.
Ví dụ như sơ đồ tổ chức bộ máy nhà nước thời Lê Sơ, lược đồ kháng chiến chống Tống thời Lý
1.1.1.2 Quan niệm về đồ dùng trực quan quy ước
Theo Giáo sư Phan Ngọc Liên, đồ dùng trực quan quy ước là những hình ảnh tượng trưng phản ánh chất lượng và số lượng của quá trình lịch sử, đồng thời thể hiện xu hướng phát triển của các hiện tượng kinh tế, chính trị và xã hội của con người.
Trong luận văn Thạc sĩ năm 2012 của Nguyễn Thị Hà Tiến, đồ dùng trực quan quy ước được định nghĩa là các bản đồ và ký hiệu hình học đơn giản, được sử dụng trong giảng dạy lịch sử Những đồ dùng này dựa trên một quy ước ngầm giữa người thiết kế, người sử dụng và người học.
Đồ dùng trực quan quy ước được định nghĩa là các phương tiện dạy học mang tính quy ước và tượng trưng, có khả năng phản ánh các sự kiện, hiện tượng hoặc quá trình lịch sử.
Đồ dùng trực quan quy ước trong dạy học lịch sử bao gồm bản đồ, lược đồ, bảng biểu, niên biểu, sơ đồ và các ký hiệu hình học đơn giản Những công cụ này giúp tăng cường hiệu quả giảng dạy và hỗ trợ học sinh trong việc hiểu và ghi nhớ kiến thức lịch sử.
Đồ dùng trực quan quy ước trong dạy học lịch sử là công cụ quan trọng giúp cụ thể hóa các sự kiện và hiện tượng lịch sử, đồng thời phát triển khả năng quan sát, tư duy và ngôn ngữ cho học sinh Việc sử dụng đồ dùng này không chỉ hỗ trợ trong việc hình thành khái niệm mà còn củng cố kiến thức địa lý và kỹ năng đọc bản đồ Đặc biệt, trong dạy học ở trường THPT, đồ dùng trực quan quy ước được áp dụng rộng rãi, mang lại hình ảnh sinh động và chính xác về thực tế lịch sử Qua đó, nó khuyến khích tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập.
1.1.2 Phần mềm Microsoft Powerpoint và việc ứng dụng Microsoft Powerpoint để thiết kế và sử dụng các loại đồ dùng trực quan quy ước trong dạy học lịch sử
* Quan niệm về phần mềm
Phần mềm là tập hợp các câu lệnh và chỉ thị được lập trình bằng ngôn ngữ lập trình cụ thể, có cấu trúc nhất định, nhằm tự động hóa nhiệm vụ hoặc giải quyết vấn đề cụ thể.
Microsoft PowerPoint là phần mềm trình chiếu mạnh mẽ thuộc bộ Microsoft Office, giúp người dùng dễ dàng tạo ra các bài thuyết trình cho luận văn, báo cáo khoa học, và giới thiệu sản phẩm Đặc biệt, phần mềm này hỗ trợ giáo viên thiết kế bài giảng điện tử và các bài tập ngoại khóa, góp phần quan trọng trong việc giảng dạy và truyền bá kiến thức trong lớp học.
Cơ sở thực tiễn
1.2.1 Mục đích, đối tượng, nội dung điều tra
Mục đích của bài viết là nhằm đổi mới phương pháp dạy học lịch sử, nâng cao chất lượng giáo dục Chúng tôi đã nghiên cứu thực tế tại một số trường THPT để đánh giá tình hình dạy học lịch sử và ứng dụng Microsoft PowerPoint trong thiết kế đồ dùng trực quan quy ước cho môn học này, đặc biệt là trong giai đoạn từ thế kỷ X đến thế kỷ XV Qua đó, chúng tôi tiến hành thiết kế và thử nghiệm giáo án lịch sử sử dụng phần mềm PowerPoint để trình chiếu đồ dùng trực quan quy ước, từ đó rút ra những kết quả đạt được cùng với những hạn chế cần khắc phục.
Trong nghiên cứu này, chúng tôi đã tiến hành thực nghiệm tại một số trường THPT ở tỉnh Quảng Trị, với đối tượng khảo sát là học sinh lớp 10 tại các trường này.
* Nội dung điều tra: Chúng tôi thực hiện điều tra ở một số nội dung sau:
- Về phía học sinh: chúng tôi tiến hành thực hiện 2 nội dung:
Để kiểm tra khả năng nhớ kiến thức của học sinh lớp 10 tại các trường phổ thông ở tỉnh Quảng Trị trong năm học 2014, cần xây dựng 10 câu hỏi trắc nghiệm dựa trên đồ dùng trực quan quy ước Những câu hỏi này sẽ được trình chiếu trên Microsoft PowerPoint, giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách trực quan và hiệu quả.
Tìm hiểu xem học sinh có nhớ nội dung lịch sử Việt Nam từ Thế kỉ X - XV thông
19 qua đồ dùng trực quan quy ước được thiết kế trên Powerpoint mang lại
Thông qua tìm hiểu học sinh, xác định phương pháp của giáo viên có phù hợp với đặc trung bộ môn và đôi tượng học sinh hay không?
+ Xây dựng 7 câu hỏi trắc nghiệm (phụ lục 1), thăm dò ý kiến của học sinh tại một số trường phổ thông với nội dung:
Tìm hiểu về hiểu biết của học sinh đối với đồ dùng trực quan quy ước
Nghiên cứu thực trạng việc giảng dạy ứng dụng Microsoft PowerPoint trong thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan quy ước của giáo viên, đồng thời đánh giá hiệu quả giảng dạy của giáo viên trong quá trình này.
- Về phía giáo viên: Chúng tôi xây dựng 9 câu hỏi trắc nghiệm (phụ lục 2), thăm dò ý kiến của giáo viên tại một số trường với nội dung như sau:
+ Tìm hiểu thực trạng của trang thiết bị CNTT phục vụ dạy học trong nhà trường và các loại phương tiện kĩ thuật mà giáo viên sử dụng
+ Vai trò của đồ dùng trực quan quy ước được ứng dụng bởi Powerpoint và kết quả đạt được của bài giảng
Sau khi tiến hành điều tra, chúng tôi tiến xử lý số liệu bằng phương pháp thống kê toán học (phụ lục 7) và thu được kết quả như sau:
Học sinh hiện nay chưa nắm vững kiến thức lịch sử Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XV, dẫn đến việc hiểu biết về bản chất các sự kiện lịch sử và tư duy phát triển còn hạn chế Điều này cho thấy quá trình dạy học lịch sử của giáo viên chưa phù hợp với đặc trưng của môn học, cần cải thiện để nâng cao nhận thức của học sinh về lịch sử Việt Nam trong giai đoạn này.
Qua khảo sát ý kiến giáo viên và học sinh, chúng tôi nhận thấy rằng hầu hết đều cho rằng việc sử dụng đồ dùng trực quan quy ước và thiết kế trên phần mềm Microsoft PowerPoint trong giảng dạy lịch sử Việt Nam là rất cần thiết Điều này không chỉ nâng cao hiệu quả dạy học mà còn tạo hứng thú học tập cho học sinh, giúp các em ghi nhớ và khắc sâu kiến thức lâu hơn.
Giáo viên nhận thức rõ vai trò quan trọng của đồ dùng trực quan được thiết kế trên PowerPoint trong dạy học lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV Mặc dù học sinh thể hiện sự hứng thú với phương pháp dạy học này, nhưng kết quả về khả năng nhớ kiến thức, hiểu biết và tư duy của các em vẫn chưa cao Điều này cho thấy cần phải tìm hiểu nguyên nhân sâu xa dẫn đến tình trạng này.
Nhiều thầy cô cho rằng việc ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) trong giảng dạy tại trường THPT gặp khó khăn do một số nguyên nhân chính Thứ nhất, trang bị kĩ thuật CNTT còn thiếu và chưa có phòng học riêng biệt, gây phức tạp trong việc di chuyển thiết bị Thứ hai, khả năng thiết kế và sử dụng CNTT của giáo viên còn hạn chế, dẫn đến sự e ngại trong việc áp dụng Cuối cùng, mặc dù học sinh có hứng thú, nhưng họ chưa phát huy được năng lực bản thân và thường có lối học thụ động.
Dựa trên những hạn chế và bất cập mà chúng tôi đã nghiên cứu tại các trường THPT ở tỉnh Quảng Trị, chúng tôi tiến hành thiết kế và thực nghiệm đề tài của mình nhằm mục đích góp phần cải thiện và giảm thiểu những vấn đề này.
ỨNG DỤNG PHẦN MỀM MICROSOFT POWERPOINT ĐỂ THIẾT KẾ CÁC LOẠI ĐỒ DÙNG TRỰC QUAN QUY ƯỚC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ THẾ KỈ X ĐẾN THẾ KỈ XV Ở TRƯỜNG THPT (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)
Nội dung kiến thức chương trình lịch sử Việt Nam (từ thế kỉ X đến thế kỉ XV) cần khai thác để thiết kế và sử dụng các loại đồ dùng trực quan quy ước bằng phần mềm
Lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV được trình bày một cách đầy đủ và toàn diện, bao quát các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội Những nội dung cơ bản trong giai đoạn này phản ánh sự phát triển mạnh mẽ của đất nước, từ việc xây dựng nhà nước độc lập đến sự thịnh vượng trong các hoạt động thương mại và văn hóa.
Quá trình hình thành và phát triển của nhà nước phong kiến Việt Nam bắt đầu khi Ngô Quyền đánh bại quân xâm lược Nam Hán năm 939, đánh dấu sự độc lập của đất nước Sau khi Ngô Quyền qua đời năm 944, loạn "12 sứ quân" nổ ra, nhưng Đinh Bộ Lĩnh đã dẹp yên và lên ngôi vào năm 968, đặt quốc hiệu là Đại Cồ Việt Dưới triều đại Đinh và Tiền Lê, nhà nước quân chủ sơ khai được hình thành với ba ban: Văn ban, võ ban và tăng ban Các triều đại Lý, Trần, Hồ tiếp tục hoàn thiện bộ máy nhà nước, và đến thời Lê Sơ, nhà nước phong kiến Việt Nam đã đạt được sự hoàn thiện và phát triển.
Công cuộc xây dựng nền kinh tế tự chủ và đa dạng đang diễn ra mạnh mẽ, thể hiện niềm tự hào và ý thức vươn lên của nhân dân Qua đó, người dân đã cần cù lao động để phát triển một nền kinh tế toàn diện, với ruộng đất ngày càng mở rộng và thủ công nghiệp phát triển Điều này đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển thương mại trong nước và giao lưu với thương nhân nước ngoài Tuy nhiên, sự chi phối của các quan hệ sản xuất phong kiến và các giai cấp thống trị đã dẫn đến sự phân hóa xã hội ngày càng gia tăng.
- Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm
Kháng chiến chống Tống thời Tiền Lê diễn ra vào năm 981, khi triều đình nhà Đinh gặp nhiều khó khăn, tạo cơ hội cho vua Tống xâm lược nước ta Dưới sự lãnh đạo của thập đạo tướng quân Lê Hoàn, được thái hậu Dương Vân Nga và các tướng lĩnh tôn làm vua, nhân dân đã đoàn kết chiến đấu chống lại quân xâm lược Năm 981, mặc dù quân Tống tiến vào, nhưng với sự dũng cảm và quyết tâm, nhân dân ta đã đánh bại quân xâm lược, khôi phục lại quan hệ Việt - Tống về trạng thái bình thường.
Kháng chiến chống Tống thời Lý (1075 - 1077) diễn ra sau khi Lý Thánh Tông dời đô về Thăng Long (Hà Nội) vào năm 1010 và đổi tên nước thành Đại Việt vào năm 1054 Vào những năm 70 của thế kỷ XI, trong bối cảnh Đại Việt đang phát triển mạnh mẽ, nhà Tống đã âm thầm chuẩn bị quân đội để xâm lược nước ta.
Năm 1075, dưới sự lãnh đạo của Thái úy Lý Thường Kiệt, quân ta đã thực hiện chiến lược “chặn mũi nhọn của giặc”, đánh bại quân Tống đang tập trung tại thành Ung Châu.
Vào năm 1077, quân Tống với 300.000 quân đã xâm lược nước ta, nhưng dưới sự lãnh đạo xuất sắc của Lý Thường Kiệt, nhân dân ta đã đánh bại quân xâm lược tại bờ sông Như Nguyệt, giành chiến thắng hoàn toàn trong cuộc kháng chiến.
Dưới triều đại Trần, nhân dân Đại Việt đã phải đối mặt với ba cuộc kháng chiến chống lại quân xâm lược Mông - Nguyên hung bạo trong vòng 30 năm (1258, 1285, 1287-1288) Dưới sự lãnh đạo của các vị vua như Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông, cùng với Thái sư Trần Thủ Độ và nhiều tướng lĩnh xuất sắc như Trần Quang Khải, Trần Khánh Dư, Phạm Ngũ Lão, đặc biệt là quân sư Trần Quốc Tuấn (Trần Hưng Đạo), quân dân Đại Việt đã đoàn kết, vững vàng cầm vũ khí chiến đấu chống lại kẻ thù hùng mạnh.
Vào năm 1406, nhà Minh xâm lược Đại Ngu, nhưng quân nhà Hồ đã kiên cường chống cự cho đến khi bị đánh bại Mùa xuân năm 1418, Lê Lợi cùng với Nguyễn Trãi và nhiều hào kiệt khác đã khởi nghĩa tại Lam Sơn, dẫn đến chiến thắng trước quân Minh vào năm 1427 Đáng chú ý, sau khi đánh bại quân xâm lược, Lê Lợi đã tha cho 100.000 quân Minh và hỗ trợ lương thực, sửa chữa cầu đường để họ rút về nước.
Qua một quá trình đấu tranh kéo dài từ thế kỷ X đến thế kỷ XV, quân và dân ta, dưới sự lãnh đạo của các anh hùng dân tộc như Lê Hoàn, Lý Thường Kiệt, Trần Quốc Tuấn, đã thể hiện tinh thần anh dũng và ý chí quật cường, đánh bại mọi âm mưu xâm lược của kẻ thù, từ đó tạo điều kiện cho sự phát triển kinh tế và xã hội.
Xây dựng và phát triển nền văn hóa dân tộc với bản sắc đậm đà là một nhiệm vụ quan trọng trong thời kỳ này, khi mà có nhiều biến chuyển vang dội diễn ra song song với sự nghiệp chính trị và quân sự.
Trong quá trình phát triển kinh tế, nhân dân Việt Nam đã xây dựng một nền văn hóa đậm bản sắc dân tộc, đặc biệt về tư tưởng và tôn giáo Trong số các tôn giáo, Phật giáo giữ vị trí quan trọng và phổ biến nhất, đặc biệt phát triển mạnh mẽ trong triều đại Lý với sự ủng hộ của các vị vua như Lý Thái Tổ, Lý Thái Tông, Lý Thánh Tông và Lý Nhân Tông Vai trò của Phật tử trong bộ máy chính quyền không thể phủ nhận, và những thành tựu văn hóa đạt được đã tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển lâu dài của dân tộc.
Chương trình lịch sử lớp 10 được phân bố hợp lý với việc phản ánh lịch sử Việt Nam trong sáu thế kỷ, dạy trong bốn tiết, trung bình mỗi bài một tiết Học sinh cần đi sâu vào tìm hiểu và rút ra nhận định từ kiến thức đã học ở THCS, nhằm phát triển tư duy và hiểu biết mà không đơn thuần là lặp lại.
Nguyên tắc thiết kế đồ dùng trực quan quy ước bằng Microsoft Powerpoint
2.2.1 Phải căn cứ vào mục tiêu đào tạo và chương trình cấp học
Mục tiêu giáo dục là điều quan trọng trong quá trình dạy học, với việc nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài là những ưu tiên hàng đầu Để đạt được những mục tiêu này, giáo viên cần xác định rõ ràng mục tiêu bài học dựa trên chuẩn kiến thức, kỹ năng và yêu cầu thái độ trong chương trình giáo dục.
Công nghệ thông tin (CNTT) không thể thay thế hoàn toàn kiến thức và phương pháp truyền thống trong dạy học, mà chỉ đóng vai trò hỗ trợ Việc sử dụng bảng đen và phấn trắng vẫn rất cần thiết trong quá trình giảng dạy Sự kết hợp giữa đồ dùng trực quan và các phương tiện kỹ thuật hiện đại nhằm nâng cao hiệu quả dạy học Do đó, khi thiết kế giáo án, cần xác định rõ các bước thực hiện của giáo viên và học sinh, cũng như nội dung và phương pháp để đạt được mục tiêu cụ thể theo yêu cầu chương trình học.
Việc ứng dụng Phần mềm Microsoft Powerpoint vào thiết kế và sử dụng đồ dùng
Trong dạy học lịch sử, việc sử dụng đồ dùng trực quan quy ước cần phải dựa vào mục tiêu và nội dung chương trình cũng như bài học cụ thể Đồ dùng này giúp cụ thể hóa sự kiện và hình thành khái niệm cho học sinh Giáo viên cần lựa chọn nội dung bài học có ưu thế để thiết kế đồ dùng trực quan hiệu quả Để xây dựng đồ dùng phù hợp, giáo viên cần nắm vững cơ sở nhận thức và yêu cầu sư phạm khi chuẩn bị cho tiết dạy, từ đó chọn lựa các đơn vị kiến thức cơ bản như sự kiện, biểu tượng và khái niệm cho phù hợp với mục đích từng bài học.
Bài 19 “Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ X - XV” nhằm trình bày hệ thống và đầy đủ các cuộc kháng chiến của nhân dân ta từ thế kỉ X đến XV Giáo viên hướng dẫn học sinh lập niên biểu “Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm từ thế kỉ X - XV” để giúp các em nắm rõ hơn về lịch sử và ý nghĩa của các cuộc kháng chiến này.
Lê Thời Lý Thời Trần
Kẻ thù Tống Tống Mông - Nguyên Minh
Vua Trần và Trần Thủ Độ, Trần Hưng Đạo
Tốt Động - Chúc Động, Chi Lăng -
Kết quả Thắng lợi Thắng lợi Thắng lợi Thắng lợi
Hình 2.1 trình bày niên biểu các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm từ thế kỷ X đến XV, giúp học sinh không chỉ ghi nhớ các sự kiện quan trọng mà còn hệ thống hóa kiến thức lịch sử của dân tộc Qua đó, học sinh phát triển khả năng tư duy, tổng hợp và lĩnh hội kiến thức, từ đó đạt được mục tiêu học tập hiệu quả.
2.2.2 Đảm bảo tính Đảng và tính khoa học
Lịch sử là những sự kiện đã xảy ra trong quá khứ, được nhận thức qua các tài liệu và được tái hiện một cách khách quan Khi giảng dạy lịch sử bằng phần mềm Microsoft PowerPoint, việc thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan cần đảm bảo tính Đảng và tính khoa học.
Dạy học lịch sử cần đảm bảo tính Đảng, vì lịch sử là công cụ giáo dục và là lợi thế tư tưởng trong cuộc đấu tranh cách mạng Điều này có nghĩa là giảng dạy lịch sử ở trường THPT phải tuân thủ đường lối và quan điểm của Đảng Khi thiết kế bài giảng cho chương trình lịch sử lớp 10, đặc biệt là phần lịch sử Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XV, cần sử dụng đồ dùng trực quan và giữ vững quan điểm của chủ nghĩa Mác.
Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, cùng với đường lối, chính sách của Đảng, đóng vai trò quan trọng trong việc nhận thức đúng về lịch sử Công tác dạy học lịch sử cần trở thành công cụ đấu tranh chống lại những quan điểm sai lệch, đảm bảo kiến thức chuẩn xác cho học sinh Đồ dùng trực quan quy ước có vai trò thiết yếu trong việc hình thành tri thức và trang bị kỹ năng cho học sinh, vì vậy cần thiết kế chúng theo tính khoa học Tính khoa học được thể hiện qua việc thiết kế đồ dùng theo tỷ lệ chuẩn, đồng thời sử dụng phần mềm Microsoft PowerPoint để đảm bảo tính chính xác với thực tế lịch sử Đồ dùng trực quan phải cung cấp kiến thức chính xác và chân thực, vì sự chân thực của kết luận phụ thuộc vào độ tin cậy của dữ liệu Do đó, thiết kế đồ dùng trực quan quy ước cần phản ánh đúng bản chất của các sự kiện lịch sử đã tồn tại.
Trong bài 19 “Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ X - XV”, phần phong trào đấu tranh chống quân xâm lược Minh và khởi nghĩa Lam thể hiện rõ tinh thần yêu nước và khát vọng độc lập của dân tộc Những cuộc kháng chiến này không chỉ phản ánh sự kiên cường của nhân dân mà còn là minh chứng cho lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm của Việt Nam.
Sơn giáo viên cần thiết kế lược đồ cuộc khởi nghĩa Lam Sơn
Khi trình chiếu lược đồ về cuộc kháng chiến chống quân Minh, giáo viên cần giải thích rõ nguyên nhân, diễn biến và kết quả của sự kiện này Mặc dù nhà Hồ đã thất bại trước sự xâm lược của quân Minh, nhưng cần đánh giá những nỗ lực của họ trong việc chống lại quân xâm lược Qua đó, học sinh sẽ nhận thức được vai trò quan trọng của quần chúng nhân dân trong cuộc kháng chiến chống ngoại xâm.
2.2.3 Đảm bảo phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh trong hoạt động nhận thức lịch sử
Phương pháp dạy học hiện nay tập trung vào việc phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động và sáng tạo của học sinh, đồng thời phù hợp với đặc điểm của từng lớp học và môn học Để đạt được điều này, cần đổi mới toàn diện nội dung, phương pháp và hình thức kiểm tra đánh giá, bao gồm cả việc ứng dụng công nghệ như Microsoft PowerPoint để thiết kế đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử Việc xóa bỏ phương pháp dạy học một chiều, nơi giáo viên là trung tâm, là rất cần thiết để học sinh không bị động trong tiếp thu kiến thức Giáo viên cần thiết kế và hướng dẫn học sinh rèn luyện thói quen tự học, khuyến khích sự chủ động và tư duy sáng tạo, nhằm đáp ứng yêu cầu mở rộng điều kiện tự học trong môn Lịch sử.
“Lấy học sinh làm trung tâm” để phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh trong hoạt động nhận thức lịch sử
Khi dạy bài 17 về "Quá trình hình thành và phát triển của nhà nước phong kiến (từ thế kỉ X đến thế kỉ XV)", giáo viên có thể xây dựng niên biểu thống kê thời gian trị vì của các triều đại phong kiến Việt Nam trong khoảng thời gian này Hình thức trống cho học sinh tự hoàn thành không chỉ giúp củng cố kiến thức mà còn khuyến khích sự chủ động và sáng tạo trong quá trình học tập.
27 học sinh tự học và khả năng khái quát nội dung thông qua đồ dùng trực quan quy ước
Thời gian Triều đại phong kiến
Hình 2.3 Niên biểu thống kê các triều đại phong kiến Việt Nam từ thế kỉ X - XV
2.2.4 Đảm bảo tính thẩm mỹ và đơn giản
Trong một tiết dạy lịch sử, việc thiết kế nội dung cần đảm bảo tính khoa học, chính xác và giai cấp, đồng thời phải giữ tính thẩm mỹ đơn giản, không rườm rà Đối tượng học sinh đang trong quá trình phát triển nhận thức cao hơn, vì vậy giáo viên cần chú ý đến đặc trưng môn học và lứa tuổi khi thiết kế đồ dùng trực quan trên phần mềm PowerPoint Điều này không chỉ giúp phát triển nhận thức và tư duy về cái đẹp cho học sinh mà còn mang lại những giờ học sinh động, hứng thú và hiệu quả Kết hợp với lời nói, đồ dùng trực quan giúp học sinh định hình được cái đẹp, nghệ thuật và sự chân thật của lịch sử.
Mặc dù bài học cần phải đẹp, nhưng nó cũng phải có tính khoa học, rõ ràng và đơn giản, phản ánh đúng nội dung lịch sử cần truyền tải Khi thiết kế bài học trên phần mềm Microsoft PowerPoint, cần tránh lạm dụng các hiệu ứng màu sắc, hình ảnh và chuyển động, vì điều này có thể khiến học sinh chú ý đến các hiệu ứng hơn là nội dung giảng dạy của giáo viên, dẫn đến việc đồ dùng trực quan không đạt hiệu quả sư phạm.
Trong bài "Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm từ thế kỉ X - XV", giáo viên cần thiết kế lược đồ các cuộc kháng chiến quan trọng như kháng chiến chống Tống thời Tiền Lê (981), thời Lý (1075 - 1077), kháng chiến chống Mông - Nguyên, kháng chiến chống quân Minh và khởi nghĩa Lam Sơn Với khối lượng kiến thức lớn và yêu cầu lĩnh hội cao trong một tiết dạy, việc truyền tải toàn bộ nội dung lịch sử quan trọng trong chương trình trở nên thách thức Do đó, người thiết kế lược đồ cần đảm bảo tính ngắn gọn, dễ hiểu và hiệu quả trong việc dạy học.
2.2.5 Đảm bảo phù hợp với đối tượng học sinh và đặc điểm của bộ môn lịch sử
Hệ thống đồ dùng trực quan quy ước được sử dụng để dạy học lịch sử Việt
Nội dung có thể thiết kế các loại đồ dùng trực quan quy ước
Các loại đồ dùng trực quan quy ước và hình thức sử dụng
Bài 17: Quá trình hình thành và phát triển của nhà nước Phong kiến
- Tổ chức bộ máy nhà nước
Sử dụng Microsoft PowerPoint để thiết kế sơ đồ bộ máy nhà nước giúp giáo viên trình chiếu hiệu quả Qua máy chiếu hoặc các thiết bị thông tin dạy học khác, học sinh có thể dễ dàng quan sát và hiểu rõ hơn về cấu trúc của bộ máy nhà nước.
- Sơ đồ bộ máy nhà nước thời Đinh, Tiền Lê (P8.1)
- Sơ đồ bộ máy nhà nước Lý, Trần, Hồ (P8.2)
- Sơ đồ bộ máy nhà nước thời Lê sơ (P8.3)
- Qua các sơ đồ trên học sinh thấy được quyền hành ngày càng tập trung vào tay vua Thể chế quân chủ chuyên chế trung ương tập quyền
- Thành tựu về xây dựng nhà nước ngày càng hoàn thiện hơn
Sử dụng Microsoft PowerPoint để thiết kế bảng biểu thể hiện những thành tựu nổi bật của nhà nước phong kiến trong các lĩnh vực quân đội, luật pháp, đối nội và đối ngoại qua các thời kỳ Mục tiêu là giúp học sinh nhận thức rõ ràng về sự hoàn thiện và phát triển của chính sách nhà nước liên quan đến quân đội và luật pháp.
Sử dụng Microsoft PowerPoint để thiết kế bảng thống kê thời gian thống trị của các triều đại phong kiến Việt Nam từ thế kỷ X đến XV, bạn có thể tạo mẫu bảng trống cho học sinh điền vào Qua đó, học sinh sẽ có cơ hội khái quát và hiểu rõ hơn về lịch sử Việt Nam trong giai đoạn này.
* Đồ thị biểu thị sự phát triển của các triều đại phong kiến Việt Nam từ thế kỉ X - XV (P8.6)
Công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế trong các thế kỉ X -
- Công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế trong các thế kỉ X - XV
- Sử dụng Microsoft Powerpoint để thiết kế bảng tóm tắt những thành tựu về kinh tế của nước ta qua các triệu đại phong kiến từ thế kỉ X - XV
+ Sơ đồ những biện pháp phát triển nông nghiệp Đại Việt (P9.1)
+ Sơ đồ đê quai vạc được xây dựng dưới thời Trần (P9.2)
+ Sơ đồ phân chia ruộng đất của chính sách quân điền (P9.3)
Niên biểu phân chia rương đất theo chế độ quân điền (P9.4)
+ Niên biểu thống kê các thành tựu kinh tế thủ
40 công và thương nghiệp của Đại Việt từ thế kỉ X -
Học sinh có thể nhận diện sự thịnh vượng và suy yếu của nền kinh tế qua các triều đại, từ đó có cái nhìn tổng quát về nền kinh tế Việt Nam trong quá khứ và liên hệ với tình hình hiện tại.
Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ
- Cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý
* Lược đồ các cuộc kháng chiến trong giai đoạn từ thế kỉ X - XV được thiết kế và sử dụng bằng việc ứng dụng Microsoft Powerpoint :
- Lược đồ cuộc kháng chiến chống Tống (981) vào thời nhà Tiền Lê (P10.1)
Cuộc kháng chiến chống Tống năm 1077 dưới triều đại nhà Lý là một sự kiện quan trọng trong lịch sử Việt Nam Lược đồ mô tả diễn biến cuộc kháng chiến, đặc biệt là các cuộc tập kích của Lý Thường Kiệt, người đã chỉ huy các đợt tấn công vào lãnh thổ Tống Ông đã thành công trong việc tiêu diệt quân địch và đánh tan 300.000 quân Tống tại bờ sông Như Nguyệt, góp phần khẳng định sức mạnh và lòng yêu nước của dân tộc.
Học sinh sẽ nhận diện được những đặc trưng độc đáo trong chiến thuật đánh giặc của Lý Thường Kiệt, cùng với những nét nổi bật của cuộc kháng chiến chống Tống lần thứ hai của nhân dân ta.
- Thiết kế lược đồ ba cuộc kháng chiến chống quân Mông - Nguyên ở thế kỉ XVIII (lần 1 P10.3, lần 3 P10.4, P10.5)
Bản đồ hành chính nước ta năm 1402 (P10.7) Lược đồ trận chiến giữa nhà Nguyên và Champa (P10.6)
- Lược đồ và niên biểu những cuộc đánh lớn từ thế kỉ
Quá trình chiếu giúp học sinh hiểu rõ cuộc kháng chiến chống Mông - Nguyên của dân tộc ta, thể hiện tinh thần anh dũng và sự kiên cường trong việc đánh bại kẻ thù mạnh mẽ Đồng thời, bài học cũng nhấn mạnh sự mở rộng lãnh thổ về phía Nam của cha ông ta.
- Trình chiếu lược đồ khởi nghĩa Lam Sơn, lược đồ nghĩa quân Lam Sơn tiến ra Bắc (P10.8)
- Lược đồ trận Chi Lăng - Xương Giang (P10.9)
- Lược đồ khởi nghĩa Lam Sơn chống quân Minh (P10.10)
+ Cho học sinh thấy được tinh thần đấu tranh và chiến thắng ngoại xâm của cha ông ta
+ Chính những tinh thần ấy đã làm nên chiến thắng lẫy lừng trước kẻ thù lớn mạnh
Cuối bài học, giáo viên nên trình chiếu lược đồ các địa danh của những trận đánh lớn (P10.11) và kết hợp với bảng biểu đã chuẩn bị trước (P10.12) để hệ thống hóa quá trình đấu tranh chống ngoại xâm của nhân dân ta từ thế kỷ X đến XV Điều này giúp học sinh có cái nhìn tổng quát về nội dung bài học lịch sử.
Bài 20: Xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc trong các thế kỉ X
- Khoa học - kĩ thuật * Trình chiếu sơ đồ phát của các tôn giáo ở Việt
Giáo viên trình chiếu bảng biểu đã xây dựng cho học sinh quan sát về các thành tựu khoa học kĩ thuật trong các thế kỉ X - XV (P11.2)
- XV Học sinh thấy được nhiều ngành khoa học đã đạt được nhiều thành tựu có giá trị
Trong Lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X - XV, việc sử dụng đồ dùng trực quan quy ước rất đa dạng và phong phú Khi được thiết kế trên PowerPoint, các đồ dùng này không chỉ phát huy tính sư phạm mà còn nâng cao khả năng tư duy và sự tích cực của học sinh trong việc học tập môn lịch sử, đặc biệt là lịch sử Việt Nam trong giai đoạn này.
CHƯƠNG 3 ỨNG DỤNG PHẦN MỀM MICROSOFT POWERPOINT ĐỂ
SỬ DỤNG CÁC LOẠI ĐỒ DÙNG TRỰC QUAN QUY ƯỚC TRONG DẠY
HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ THẾ KỈ X ĐẾN THẾ KỈ XV Ở TRƯỜNG
Yêu cầu khi ứng dụng phần mềm Microsoft Powerpoint để sử dụng các loại đồ dùng trực quan quy ước trong dạy học lịch sử
đồ dùng trực quan quy ước trong dạy học lịch sử
3.1.1 Đảm bảo chức năng, nhiệm vụ của từng loại đồ dùng trực quan quy ước
- Đối với bản đồ, lược đồ lịch sử: Bản đồ sau khi được thiết kế trên Microsoft
Giáo viên có thể sử dụng PowerPoint để trình chiếu nội dung bài dạy lên màn hình cho học sinh, nhưng cần hiểu rõ chức năng và nhiệm vụ của từng loại bản đồ, lược đồ trong bài học Mỗi loại bản đồ có vai trò khác nhau; ví dụ, bản đồ tổng hợp phản ánh những sự kiện lịch sử quan trọng của một hay nhiều quốc gia trong một thời kỳ và không gian nhất định, như bản đồ các trận đánh lớn từ thế kỷ X đến XV hay lược đồ Đại Việt dưới thời Trần Ngược lại, bản đồ chuyên đề chỉ tập trung vào một khía cạnh cụ thể của quá trình lịch sử hoặc một sự kiện riêng lẻ, như lược đồ trận Như Nguyệt hay trận Chi Lăng - Xương Giang.
Ví dụ như khi dạy bài “Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ X
Giáo viên nên giới thiệu bản đồ hành chính Đại Việt năm 1402 và quá trình mở rộng lãnh thổ về phía nam trong bối cảnh chống ngoại xâm Điều này giúp học sinh nhận thức rõ rằng trong cuộc đấu tranh bảo vệ đất nước, ông cha ta không chỉ kiên cường chống lại kẻ thù mà còn tích cực mở rộng lãnh thổ, tạo nền tảng cho sự phát triển lãnh thổ như hiện nay.
Sơ đồ là công cụ trực quan đơn giản giúp diễn giải mô hình, cơ cấu tổ chức và mối liên hệ giữa các sự kiện hoặc chế độ chính trị Để sử dụng hiệu quả trong bài dạy, cần xác định rõ chức năng và nhiệm vụ của sơ đồ Ví dụ, trong bài 17 về "Quá trình hình thành và phát triển của nhà nước phong kiến (Từ thế kỉ X đến thế kỉ XV)", giáo viên có thể sử dụng sơ đồ bộ máy nhà nước thời Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần, Hồ và Lê Sơ để học sinh quan sát, tìm hiểu và nhận xét về sự phát triển của bộ máy nhà nước phong kiến Việt Nam trong những thế kỉ đầu độc lập.
Niên biểu là công cụ trực quan đa dạng, đóng vai trò quan trọng trong việc giảng dạy lịch sử Giáo viên cần đảm bảo sử dụng niên biểu tổng hợp để liệt kê các sự kiện lớn diễn ra trong thời gian dài, như các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm từ thế kỷ X đến XV, hay thống kê các triều đại phong kiến trong cùng khoảng thời gian Bên cạnh đó, niên biểu chuyên đề giúp trình bày sâu sắc các vấn đề quan trọng, ví dụ như các thành tựu khoa học kỹ thuật từ thế kỷ X đến XV Cuối cùng, niên biểu so sánh cho phép đối chiếu và phân tích các sự kiện lịch sử một cách hiệu quả.
Xác định chức năng và nhiệm vụ của các đồ dùng trực quan quy ước trên Microsoft PowerPoint giúp biến chúng thành "cuốn sách giáo khoa thứ hai" hữu ích cho học sinh Nhờ vậy, việc nắm vững kiến thức lịch sử của học sinh trở nên chắc chắn hơn.
3.1.2 Đảm bảo phù hợp với từng loại bài học
Để đạt hiệu quả tối đa trong bài dạy lịch sử, giáo viên cần lựa chọn đồ dùng trực quan phù hợp với nội dung và đối tượng học sinh Việc sử dụng đồ dùng trực quan quy ước giúp học sinh tiếp nhận kiến thức nhanh chóng và dễ dàng, đặc biệt khi nội dung bài học có nhiều sự kiện phức tạp Điều này cũng giúp giáo viên tiết kiệm thời gian giảng giải, tránh việc phải giải thích nhiều lần để học sinh hiểu bài.
Trong bài học 20 về "Xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc trong các thế kỷ X - XV", giáo viên hướng dẫn học sinh thống kê các thành tựu khoa học kỹ thuật của dân tộc trong khoảng thời gian này Học sinh sẽ sử dụng niên biểu đã chuẩn bị sẵn để trình chiếu, so sánh kết quả của mình với thông tin mà giáo viên cung cấp nhằm đối chứng và rút ra bài học từ những thành tựu văn hóa đáng chú ý.
Các lĩnh vực Thành tựu
- Đại Việt sử kí, Lam Sơn thực lục, Đại Việt sử kí toàn thư
- Dư địa chí, Hồng Đức bản đồ
- Binh thư yếu lược, Thiên Nam dư hạ
- Đại thành toán pháp, lập thành toán pháp
- Chế tác được sung thần cơ và thuyền cổ lâu
Hình 3.1 Các thành tựu khoa học kĩ thuật trong các thế kỉ X - XV
Học sinh có thể hiểu rõ những thành tựu văn hóa quan trọng của dân tộc ta trong những thế kỷ đầu sau khi giành được độc lập.
Khi dạy về các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, giáo viên nên kết hợp lược đồ các địa danh quan trọng với niên biểu các cuộc kháng chiến Điều này giúp học sinh dễ dàng khái quát nội dung kiến thức và phát huy tính tích cực, tư duy, cũng như hệ thống lại kiến thức của mình.
3.1.3 Đảm bảo phải phù hợp với từng đối tượng học sinh
Khi dạy học, việc sử dụng đồ dùng trực quan quy ước cần phù hợp với đối tượng học sinh Những đồ dùng này thường được thiết kế trên PowerPoint, cho phép giáo viên dễ dàng điều chỉnh theo nhu cầu của học sinh Xác định đúng đối tượng học sinh và cách sử dụng đồ dùng trực quan hợp lý sẽ giúp học sinh tiếp thu kiến thức nhanh chóng, từ đó nâng cao hiệu quả bài dạy.
Khi áp dụng phương pháp dạy học, đối với học sinh giỏi, nên sử dụng sơ đồ mở và bản đồ câm để khuyến khích sự tự hoàn thành Trong khi đó, với học sinh trung bình hoặc yếu, có thể sử dụng các gợi ý hoặc bảng hoàn thành để phù hợp với thời gian tiết dạy.
Trường THPT Đông Hà có đa số học sinh là những em học sinh khá giỏi, chăm ngoan và siêng năng trong học tập, đồng thời có điều kiện tiếp xúc với công nghệ thông tin.
Để nâng cao hiệu quả dạy học, cần thiết phải sử dụng các bài tập mở như sơ đồ bộ máy nhà nước qua các thời kỳ, niên biểu thống kê các trận đánh, và bài tập chỉ bản đồ để trình bày diễn biến trận đánh Qua đó, học sinh có thể rút ra nhận xét, đánh giá và kết luận về các sự kiện lịch sử.
Hình 3.2 Sơ đồ bộ máy nhà nước thời Lê Sơ Các dạng câu hỏi:
1 Qua sơ đồ trên, hãy so sánh với cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước thời Đinh, Tiền Lê?
2 Các em rút ra nhận xét, kết luận về việc tổ chức bộ máy nhà nước của các triều đại phong kiến Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV?
3.1.4 Đảm bảo sử dụng đủng thời điểm
Việc sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử là cần thiết, nhưng giáo viên cần tránh lạm dụng để đảm bảo tính hợp lý với nguyên tắc giảng dạy Mỗi loại đồ dùng trực quan có tính năng và chức năng riêng, vì vậy cần sử dụng đúng thời điểm để nâng cao hiệu quả giảng dạy và tuân thủ tiến trình bài học PowerPoint là công cụ tiện lợi nhờ khả năng trình chiếu, chuyển tiếp và quay lại slide nhanh chóng, giúp tiết kiệm thời gian trong giờ học.
Biện pháp ứng dụng phần mềm Microsoft Powerpoint để sử dụng các loại đồ dùng trực quan quy ước trong dạy học lịch sử
đồ dùng trực quan quy ước trong dạy học lịch sử
3.2.1 Sử dụng đồ dùng trực quan quy ước được thiết kế trên phần mềm Microsoft Powerpoint để cụ thể hóa được sự kiện, tạo biểu tượng, hình thành khái niệm
Lịch sử là một lĩnh vực đã qua, không còn diễn ra trong hiện tại, do đó, phương pháp dạy học trực quan là cách hiệu quả nhất giúp học sinh hiểu và ghi nhớ các sự kiện lịch sử Đồ dùng trực quan không chỉ là công cụ hỗ trợ mà còn là nền tảng vững chắc cho việc hình thành các khái niệm lịch sử quan trọng, giúp học sinh nắm vững quy luật phát triển của xã hội.
Đồ dùng trực quan, đặc biệt là đồ dùng trực quan quy ước, đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành khái niệm, vì chúng giúp cụ thể hóa các thuộc tính và mối quan hệ không thể hình dung bằng hình ảnh Trong quá trình dạy học, giáo viên có thể sử dụng lược đồ, sơ đồ và niên biểu để không chỉ minh họa sự kiện lịch sử mà còn hỗ trợ học sinh hình thành khái niệm Việc này giúp học sinh kết nối các sự kiện, từ đó rút ra bản chất và đặc điểm của hiện tượng lịch sử, cũng như hiểu rõ hơn về sự vận động và phát triển của lịch sử.
Khi dạy về các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, giáo viên có thể trình chiếu các trận đánh lớn từ thế kỷ X đến XV, giúp học sinh nắm bắt và hiểu rõ hơn về quá trình đấu tranh anh dũng của dân tộc.
49 dũng của nhân dân ta
Sử dụng đồ dùng trực quan trong Microsoft PowerPoint khi dạy lịch sử giúp giáo viên tránh sự khô khan khi thuyết trình về địa danh và diễn biến trận đánh Phương pháp này không chỉ cung cấp sự kiện mà còn tạo ra biểu tượng lịch sử sinh động, hình thành khái niệm và nêu quy luật, từ đó giúp học sinh hiểu rõ hơn về kiến thức lịch sử Đồng thời, việc áp dụng hiệu quả phương pháp này còn có tác động tích cực đến tư tưởng, tình cảm và thái độ học tập của học sinh, duy trì hứng thú cho các em trong quá trình học.
Việc sử dụng đồ dùng trực quan trong giảng dạy cần được thực hiện một cách hợp lý và không lạm dụng, nhằm bổ trợ cho việc tiếp thu kiến thức của học sinh Đồ dùng trực quan phải cụ thể hóa sự kiện, tạo biểu tượng và hình thành khái niệm một cách rõ ràng Điều này giúp cô đọng kiến thức trong tầm hiểu biết của học sinh, hạn chế việc lãng phí thời gian và tránh sử dụng không đúng nội dung hoặc thời điểm, từ đó giữ vững sự tập trung và hiệu quả trong quá trình học.
3.2.2 Sử dụng đồ dùng trực quan quy ước được thiết kế trên phần mềm Microsoft Powerpoint kết hợp với các phương pháp, phương tiện dạy học khác
Mặc dù đồ dùng trực quan như Microsoft PowerPoint là cần thiết trong giảng dạy, nhưng chúng không thể thay thế hoàn toàn nội dung bài học và vai trò của giáo viên Do đó, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để kết hợp hiệu quả giữa các đồ dùng trực quan truyền thống và công nghệ hiện đại trong giờ học lịch sử, cũng như vai trò quan trọng của giáo viên trong việc tổ chức quá trình dạy học.
Khi áp dụng phương pháp trực quan cho từng bài học, cần có một cách tiếp cận cụ thể và hợp lý Không nên sử dụng nhiều loại hình trực quan cùng lúc, mà phải phối hợp một cách phù hợp để đạt hiệu quả tốt nhất.
Có thể kết hợp một số phương pháp sau:
3.2.2.1 Kết hợp với phương pháp trình bày miệng
Trong dạy học lịch sử, yếu tố trực quan rất quan trọng, nhưng vai trò của giáo viên và học sinh là chủ đạo, vì dạy học là hoạt động tương tác giữa thầy và trò Việc sử dụng đồ dùng trực quan để minh họa cho các sự kiện và hiện tượng lịch sử là cần thiết, tuy nhiên, sự giảng giải của giáo viên, kết hợp với lời nói và cử chỉ, sẽ giúp học sinh hiểu sâu hơn về các sự kiện lịch sử thông qua đồ dùng trực quan đó.
50 phương pháp cần thiết giúp học sinh không chỉ ghi nhớ và hiểu các sự kiện, hiện tượng lịch sử mà còn phát huy tính tích cực, tư duy và sự sáng tạo của các em.
Khi giáo viên trình chiếu lược đồ “kháng chiến chống quân Minh”, việc thể hiện mũi tên động hướng ra Bắc sẽ giúp học sinh hiểu rõ hơn về hành trình của Lê Lợi sau khi giải phóng Nghệ An, Tân Bình và Thuận Hóa, cũng như làm chủ Thanh Hóa trước khi tiến ra Bắc đánh bại quân Minh xâm lược Nhờ đó, học sinh có thể ghi nhớ kiến thức một cách cụ thể và rút ra kết luận chính xác hơn.
3.2.2.2 Kết hợp với dạy học nêu vấn đề
Dạy học nêu vấn đề là phương pháp phổ biến trong trường phổ thông hiện nay, thay thế cho cách dạy truyền thống thầy đọc trò chép Phương pháp này tập trung vào việc lấy học sinh làm trung tâm, kết hợp với các phương pháp trực quan để tạo hứng thú trong học tập Điều này không chỉ giúp học sinh phát huy khả năng tư duy và sáng tạo mà còn khuyến khích sự tích cực trong việc học.
Khi dạy về cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý, giáo viên sử dụng lược đồ mô tả cuộc kháng chiến từ năm 1075 đến 1077 Qua việc giải thích của giáo viên, học sinh có thể hiểu rõ lý do vì sao nhân dân ta lại đánh bại được quân Tống hùng mạnh Sau khi quan sát lược đồ và sách giáo khoa, học sinh kết hợp với diễn giải của giáo viên để giải quyết các vấn đề đã được đặt ra.
3.2.2.3 Kết hợp phương pháp kiểm tra đánh giá
Kiểm tra và đánh giá là công việc cần thiết cho cả giáo viên và học sinh, đóng vai trò là công cụ quan trọng để xác định năng lực nhận thức của người học và điều chỉnh quá trình dạy học Phương pháp này không chỉ là động lực để đổi mới phương pháp dạy học mà còn góp phần nâng cao chất lượng đào tạo theo mục tiêu giáo dục Đặc biệt, việc dạy học bằng phương pháp trực quan cũng cần được đánh giá hiệu quả để có biện pháp đổi mới Sử dụng đồ dùng trực quan được thiết kế trên Microsoft PowerPoint kết hợp với kiểm tra đánh giá khả năng và mức độ nhận biết lịch sử của học sinh là một cách tiếp cận hiệu quả.
Sau khi học sinh hoàn thành bài 19 về "Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ X - XV", giáo viên tổ chức một bài kiểm tra đánh giá thông qua hình thức niên biểu.
Hãy hoàn thành nội dung đã học về các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ
Nội dung Thời Tiền Lê Thời Lý Thời Trần
Hình 3.4 niên biểu thống kê các cuộc kháng chiến (Từ thế kỉ X - XV)
3.2.2.4 Kết hợp với việc tổ chức các hoạt động tự học, tự rèn luyện của học sinh
Tự học là một hoạt động quan trọng trong hoạt động học tập của học sinh, đây là
Thực nghiệm sư phạm
3.3.1 Mục đích, yêu cầu thực nghiệm Để kiểm chứng và khẳng định đề tài khóa luận có tính khả thi hay không, chúng tôi tiến hành thực nghiệm sư phạm tại một số trường THPT ở tỉnh Quảng Trị, về việc ứng dụng phần mềm Microsoft Powerpoint để thiết kế và sử dụng đồ dùng trực quan quy ước trong dạy học học lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV (chương trình chuẩn)
3.3.2 Nội dung và phương pháp thực nghiệm
* Nội dung: Tôi chọn bài 19: “Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ X - XV” (phụ lục 5)
Trong bài này chủ yếu sử dụng đồ dùng trực quan quy ước được thiết kế sẵn và trình chiếu trên Powerpoint nhằm làm rõ các nội dung:
- Các cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Tống
- Các cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông - Nguyên
- Các cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Minh
Trước khi tiến hành thực nghiệm, chúng tôi đã nhận được sự hỗ trợ và hướng dẫn tận tình từ giáo viên hướng dẫn cũng như sự giúp đỡ từ lãnh đạo và giáo viên tại các trường THPT Điều này đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc ứng dụng phần mềm Microsoft PowerPoint nhằm thiết kế đồ dùng trực quan quy ước trong dạy học lịch sử Chúng tôi đã thực hiện thí nghiệm với các lớp 10 tại ba trường THPT, sử dụng mẫu phiếu thực nghiệm và chọn một giáo viên dạy bài thực nghiệm cùng năm giáo viên dự giờ tại mỗi trường.
- Chọn 50 học sinh ở trường THPT Gio Linh để thực nghiệm và đối chứng, tương tự tôi chọn 50 học sinh ở trường THPT Đông Hà và 50 học sinh ở trường THPT Nguyễn
Chúng tôi thực hiện thí nghiệm và đối chứng để thu thập kết quả Dựa trên những kết quả này, phương pháp thống kê toán học được áp dụng nhằm xác định mức độ khả thi của nội dung thực nghiệm.
3.3.3 Quá trình tiến hành thực nghiệm
Trước khi thực hiện bài dạy cho lớp đối chứng, tôi đã khảo sát mức độ nhận thức lịch sử của học sinh thông qua các bài kiểm tra kiến thức Tôi cũng đã thu thập ý kiến từ giáo viên và đánh giá sự hứng thú của học sinh đối với môn lịch sử Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XV Bên cạnh đó, tôi đã nghiên cứu điều kiện và thực trạng sử dụng đồ dùng trực quan quy ước như Microsoft PowerPoint trong giảng dạy thông qua phiếu trắc nghiệm khách quan.
Sau khi tìm hiểu tình hình thực tế tại các trường, tôi đã tiến hành thực nghiệm sư phạm tại các lớp học Trong quá trình thực nghiệm, tôi đã làm việc cùng giáo viên đứng lớp để thống nhất về công tác thực nghiệm bài dạy Để đánh giá hiệu quả của bài dạy, sau mỗi tiết học, tôi tiến hành đánh giá khả năng ghi nhớ bài học của học sinh sau khi hoàn thành bài thực nghiệm.
3.3.4 Kết quả của thực nghiệm
- Phân tích kết quả thực nghiệm phần bài giảng (phụ lục 6 )
- Phân tích kết quả kiểm tra khả mức độ nhớ kiến thức của học sinh (phụ lục7)
Qua thực nghiệm sư phạm ở ba trường THPT trên địa bàn tỉnh Quảng Trị, chúng tôi thu được những kết quả sau:
+ Tính điểm trung bình cộng kết quả kiểm tra của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng:
Học sinh lớp thực nghiệm: x = 6.8
Học sinh lớp đối chứng: y = 3.8
+ Tính phương sai của phép đo kết quả lớp thực nghiệm và lớp đối chứng:
Độ lệnh chuẩn của lớp thực nghiệm (6.8) khác biệt so với lớp đối chứng (3.8), cho thấy sự khác nhau trong kết quả điểm số Bên cạnh đó, phương sai của lớp thực nghiệm (3.18) thấp hơn so với lớp đối chứng (3.57), điều này cho thấy sự ổn định hơn trong điểm số của lớp thực nghiệm.
+ Tính giá trị đại lượng kiểm định (t) và giá trị tới hạn (ta):
Giá trị tới hạn (ta) tìm trong bảng Student tương ứng: k= 2n- 2 = 150 x 2- 2 = 298
Tương ứng với giá trị (k) nếu chọn sai số cho phép ơ = 0,02 cho giá trị giới hạn (ta) = 3,09
Như vậy, so sánh (t) và (ta): t > ta => Đề tài khóa luận có tính khả thi
* về hứng thú học tập và mức độ học tập của học sinh
Sử dụng đồ dùng trực quan được thiết kế trên phần mềm Microsoft PowerPoint trong bài giảng đã chứng minh hiệu quả cao trong việc thu hút học sinh tham gia học tập Phương pháp này không chỉ tạo ra sức hấp dẫn mà còn nâng cao kết quả và năng lực học tập tích cực của học sinh.
Không khí học tập tại các lớp thực nghiệm luôn năng động và hứng khởi, tạo ra môi trường thoải mái và vui vẻ giữa giáo viên và học sinh Học sinh chủ động tham gia vào việc xây dựng bài học, khai thác kiến thức dựa trên thông tin từ giáo viên kết hợp với các công cụ trực quan dưới cả hình thức đóng và mở.
* Về khả năng khai thác lĩnh hội kiến thức
Kết quả bài kiểm tra cho thấy học sinh lớp thực nghiệm, sử dụng giáo án với đồ dùng trực quan trên PowerPoint, có kỹ năng khai thác và lĩnh hội kiến thức vượt trội hơn so với lớp đối chứng Học sinh lớp thực nghiệm thể hiện sự chủ động và tích cực hơn trong việc tham gia xây dựng bài học lịch sử.
* Về mức độ hiểu, ghi nhớ kiến thức
Kết quả phân tích từ bài kiểm tra cho thấy học sinh lớp thực nghiệm có khả năng hiểu bài và ghi nhớ kiến thức cơ bản tốt, nhờ vào việc giáo viên sử dụng đồ dùng trực quan quy ước Học sinh nắm vững kiến thức và có khả năng tư duy, nhận thức hiệu quả về nội dung lịch sử.
Kết quả từ thực nghiệm tại ba trường THPT ở tỉnh Quảng Trị (THPT Đông Hà, THPT Nguyễn Du, THPT Gio Linh) cho thấy việc ứng dụng phần mềm Microsoft PowerPoint trong thiết kế và giảng dạy mang lại hiệu quả tích cực.
Việc sử dụng đồ dùng trực quan quy ước đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng giảng dạy môn lịch sử, đặc biệt là trong phần Lịch sử Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XV.
