BÀI TIỂU LUẬNMÔN TRIẾT HỌC MÁC LÊNINĐề tài Quan điểm của bạn về cộng đồng LGBT”

Khái niệm - Ý thức xã hội là một tinh thần của đời sống xã hội, bao gồm những quan điểm, tư tưởng cùng những tình cảm, tâm trạng, truyền thống… nảy sinh từ tồntại xã hội và phản ánh tồn

HỌC VIỆN NGÂN HÀNG Khoa Chất lượng cao



BÀI TIỂU LUẬN MÔN TRIẾT HỌC MÁC LÊNIN

Đề tài: “Quan điểm của bạn về cộng đồng LGBT”

Người hướng dẫn: TS Trần Thị Thu Hường Sinh viên thực hiện: Phạm Minh Hiền

MSV: 22A4010604 Lớp: K22CLCA Khoa: Chất lượng cao



MỤC LỤC:

A.Phần mở đầu:

1 Tính cấp thiết của đề tài

2 Mục đích nghiên cứu đề tài

3 Phương pháp nghiên cứu đề tài

B Nội dung triển khai:

I Cơ sở lý luận: Tồn tại xã hội – Ý thức xã hội

1 Tồn tại xã hội

2 Ý thức xã hội

II Vận dụng thực tiễn: Quan điểm về Cộng đồng LGBT

1. LGBT là gì? Biểu hiện của LGBT?

2. Đánh giá và định kiến về LGBT trong xã hội hiện nay ở Việt Nam

3. Hệ thống pháp luật Việt Nam về các vấn đề xung quanh LGBT

4. Khả năng trong tương lai cho cộng đồng LGBT tại Việt Nam

III Kết luận: Liên hệ sinh viên

A Phần mở đầu:

I Tính cấp thiết của đề tài

Liệu con người có thể sống đúng với bản chất của chính mình?

Rất nhiều người trong chúng ta có lẽ đã từng tự hỏi bản thân mình điều

đó, khi phát hiện ra rằng những điều mình thích, những hành động mình làm, hay cả giới tính của mình đều không giống với điều mà “những người bình thường” sẽ làm

Điều “những người bình thường” sẽ làm cụ thể là như thế nào? Đâu là thước đo cho một con người bình thường? Hay tất cả chỉ là những định kiến, lối mòn, những nỗi sợ hãi của việc không dám đứng lên đấu tranh và thay đổi những vấn đề muôn thuở đã lạc hậu? Đó chính là một trong những câu hỏi mang tính cấp thiết mà tất cả con người chúng ta đều đang quẩn quanh đi tìm câu trả lời Sâu xa trong câu hỏi ấy, nó nằm ở tồn tại xã hội và ý thức xã hội, một khái niệm trong triết học Mác Lênin mà tôi sẽ sử dụng làm nền tảng lý luận để làm sáng tỏ đề tài

Đề tài về LGBT – tình yêu đồng giới đã không còn là quá mới mẻ trong cuộc sống hiện nay Nhưng mỗi khi nhắc đến đề tài này, tất cả mọi người đều

sẽ có những suy nghĩ và nhận định riêng Tình yêu đồng giới là một đề tài nóng và nhạy cảm, thật sự rất ít người dám dũng cảm lên tiếng nói về bản ngã giới tính của mình, tự hào và kiêu hãnh nói lên chính mình, cũng không ít người công khai phản đối, buông lời miệt thị Riêng ở Việt Nam, với lối suy nghĩ của người Á Đông: Âm dương hòa hợp, trai ra trai, gái ra gái, tình yêu chỉ

ở những cặp đôi nam nữ, thì việc có cái nhìn phản cảm đối với tình yêu đồng giới là rất dễ hiểu Không phải ai cũng đủ sáng suốt và hiện đại để bước ra khỏi những suy nghĩ truyền thống và chấp nhận những điều đi ngược lại với những cái họ đã quá quen thuộc Vậy nên, để thay đổi được cái nếp nghĩ đã ăn sâu, sờn cũ của con người Á Đông, chúng ta nên có những phổ biến nhất định

về LGBT và nên có những nghiên cứu tích cực về đề tài này

Hiện nay ngày càng nhiều người có nhu cầu được sống đúng với bản thân mình, được sống là mình, được come-out (một thuật ngữ của giới LGBT,

có nghĩa là “ra ngoài”, tức là được thú nhận mình là LGBT) Sự cấp thiết này

đã réo lên một hồi chuông về khát khao được bình thường hóa, réo lên trong lòng người những suy nghĩ về sự bình đẳng hóa, và réo lên trong xã hội những đòi hỏi phải thay đổi

II Mục đích nghiên cứu:

Theo nghiên cứu của Viện Nghiên cứu xã hội, kinh tế và môi trường (iSEE), Việt Nam hiện đang có khoảng 1,6 triệu người đồng tính, song tính và chuyển giới ở độ tuổi 15-59 Rất nhiều người trong số đó đang bởi vì suy nghĩ

và định kiến lạc hậu của xã hội xung quanh mà khốn đốn và khổ sở Sự thật đã chứng minh rằng người đồng tính ở Việt Nam đang trải qua những sự kỳ thị và

cô lập không đáng có khi họ come-out và sống đúng với những gì mình muốn

Cuộc sống của con người đang càng ngày càng phát triển, suy nghĩ của con người cũng cần phải tiến bộ và phù hợp với những gì đang diễn ra trong cuộc sống, không thể vì một lối mòn mà làm tổn thương đến một bộ phận lớn con người đang sống và cố gắng để được công nhận bởi xã hội Chúng ta thật

sự rất cần sự thay đổi mang tính cách mạng để xã hội nhìn thẳng vào vấn đề, chấp nhận tính chất của vấn đề và bước đầu thay đổi suy nghĩ, từ đó đồng ý, ủng hộ những người thuộc cộng đồng LGBT

Qua việc nghiên cứu đề tài này, tôi muốn nêu lên quan điểm dành cho những người đồng tính qua những đánh giá cá nhân và nền tảng nghiên cứu triết học, từ đó góp phần thay đổi quan niệm của một bộ phận người đang kì thị người đồng tính tại Việt Nam

III Phương pháp nghiên cứu:

- Sử dụng tài liệu triết học “Giáo trình Triết học Mác Lênin” của Bộ Giáo dục và Đào tạo, song song với việc tìm hiểu Triết học với giảng viên giảng dạy TS Trần Thị Thu Hường

- Sử dụng các tư liệu tham khảo về cộng đồng LGBT trên các trang web như Wikipedia và các trang báo đài uy tín

- Tham khảo bộ Luật Hôn nhân và Gia đình của Nhà nước Việt Nam

- Quan điểm cá nhân về các vấn đề xoay quanh đề tài LGBT

B Nội dung triển khai:

I Cơ sở lý luận: Tồn tại xã hội và Ý thức xã hội

Tồn tại xã hội là sinh hoạt vật chất và những điều kiện sinh hoạt vật chấtcủa xã hội Trong những quan hệ xã hội vật chất, hai loại quan hệ cơ bản là quan hệ giữa người với tự nhiên và quan hệ vật chất giữa người với người.

Tồn tại xã hội được nghiên cứu với tính cách vừa là đời sống vật chấtvừa là những quan hệ vật chất giữa người với người Theo ý nghĩa đó thì tồntại xã hội không phụ thuộc vào ý thức xã hội và ý thức xã hội không bao quátđược toàn bộ tồn tại xã hội

Tồn tại xã hội gồm các yếu tố cơ bản sau: điều kiện tự nhiên (trước hết

là hoàn cảnh địa lý, dân số và mật độ dân số, phương thức sản xuất vật chất.Trong ba yếu tố cơ bản đó thì phương thức sản xuất vật chất là yếu tố cơ bảnnhất Như vậy, tồn tại xã hội là mặt vật chất xã hội Mỗi giai đoạn phát triểncủa loài người có một đời sống vật chất riêng - một tồn tại xã hội riêng Mặtkhác, các yếu tố của tồn tại xã hội thường xuyên thay đổi nên tồn tại xã hội cótính lịch sử

2 Ý thức xã hội:

a Khái niệm

- Ý thức xã hội là một tinh thần của đời sống xã hội, bao gồm những quan

điểm, tư tưởng cùng những tình cảm, tâm trạng, truyền thống… nảy sinh từ tồntại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn phát triển nhất định

- Khi nghiên cứu về khái niệm ý thức xã hội cũng cần thấy rõ sự khácnhau tương đối giữa ý thức xã hội và ý thức cá nhân Ý thức cá nhân là thế giớitinh thần của những con người riêng biệt, cụ thể Ý thức cá nhân đều phản ánhtồn tại xã hội ở những mức độ khác nhau, do đó nó không thể không mang tính

xã hội Song ý thức cá nhân không phải bao giờ cũng thể hiện quan điểm tưtưởng, tình cảm phổ biến của một cộng đồng , một tập thể, một xã hội, mộtthời đại nhất định

- Ý thức xã hội và ý thức cá nhân cùng phản ánh tồn tại xã hội, chúng tồntại trong mối liên hệ hữu cơ, biện chứng, xâm nhập vào nhau và làm phongphú cho nhau

b Kết cấu của ý thức xã hội

- Ý thức xã hội gồm các hiện tượng tinh thần, những bộ phận, những hìnhthái khác nhau phản ánh tồn tại xã hội bằng những phương thức khác nhau.Tuỳ theo góc độ xem xét, chúng ta có thể chia ý thức xã hội thành các dạngkhác nhau.

► Ý thức xã hội thông thường và ý thức lý luận

 Ý thức xã hội thông thường: là những tri thức, những quan niệm của conngười hình thành một cách trực tiếp trong hoạt động thực tiễn hàng ngày, chưađược hệ thống hoá, khái quát hóa

 Ý thức lý luận là những tư tưởng, quan điểm được hệ thống hoá, kháiquát hoá thành các học thuyết xã hội, được trình bày dưới dạng những kháiniệm, phạm trù, qui luật

 Ý thức xã hội thông thường tuy trình độ thấp hơn so với ý thức lý luậnnhưng ý thức xã hội thông thường phản ánh sinh động, trực tiếp nhiều mặtcuộc sống hàng ngày của con người, thường xuyên chi phối cuộc sống đó Ýthức xã hội thông thường là tiền đề quan trọng cho sự hình thành của họcthuyết khoa học

 Ý thức lý luận (lý luận khoa học) có khả năng phản ánh khái quát, sâusắc, chính xác, nó có khả năng vạch ra mối quan hệ bản chất của sự vật trongtồn tại xã hội

► Tâm lý xã hội và hệ tư tưởng

 Tâm lý xã hội bao gồm toàn bộ tình cảm, ước muốn, thói quen, tập quáncủa con người, của một bộ phận xã hội hoặc toàn bộ xã hội hình thành dướiảnh hưởng trực tiếp của đời sống hàng ngày của họ và phản ánh đời sống đó

 Tâm lý xã hội có đặc điểm: phản ánh trực tiếp tồn tại xã hội, nhưng đó làtrình độ phản ánh thấp, phản ánh tự phát tồn tại xã hội Tâm lý xã hội ghi lạinhững mặt bề ngoài của xã hội nên nó không vạch ra đầy đủ, rõ ràng, sâu sắcbản chất các mối quan hệ xã hội Những quan niệm của con người ở trình độtâm lý xã hội mang tính chất kinh nghiệm, yếu tố trí tuệ đan xen với yếu tốtình cảm chưa thể hiện về mặt lý luận Nó có vai trò quan trọng trong việc pháttriển ý thức xã hội

 Hệ tư tưởng là trình độ cao của ý thức xã hội, hình thành khi con ngườinhận thức sâu sắc hơn về những điều kiện sinh hoạt vật chất của mình Hệ tưtưởng có khả năng đi sâu vào bản chất sự vật, vào các mối quan hệ xã hội.

 Hệ tư tưởng là nhận thức lý luận về tồn tại xã hội, là hệ thống nhữngquan điểm tư tưởng (chính trị, triết học, đạo đức, nghệ thuật, tôn giáo) là kếtquả của sự khái quát hoá những kinh nghiệm xã hội Hệ tư tưởng được hìnhthành một cách tự giác, nghĩa là nó được hình thành tự giác bởi các nhà khoahọc và được truyền bá trong xã hội

 Khi nghiên cứu về hệ tư tưởng cần có sự phân biệt hệ tư tưởng khoa học

và hệ tư tưởng không khoa học Hệ tư tưởng khoa học phản ánh chính xác,khách quan các mối quan hệ vật chất của xã hội Còn hệ tư tưởng không khoahọc tuy cũng phản ánh các mối quan hệ vật chất xã hội nhưng dưới một hìnhthức sai lầm, hư ảo, xuyên tạc khách quan Là một bộ phận của ý thức xã hội,

hệ tư tưởng ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của khoa học Lịch sử các khoahọc tự nhiên đã cho thấy tác động rất quan trọng của hệ tư tưởng, đặc biệt làvai trò của tư tưởng triết học trong quá trình khái quát tài liệu

 Mối quan hệ giữa hệ tư tưởng và tâm lý xã hội Hệ tư tưởng và tâm lý xãhội tuy là hai trình độ, hai phương thức phản ánh khác nhau của ý thức xã hội,nhưng chúng có mối liên hệ tác động qua lại lẫn nhau Cả hai đều có nguồngốc tự tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội Nhưng trong đó, tâm lý xã hộitạo điều kiện thuận lợi hoặc gây trở ngại cho sự hình thành, sự truyền bá, sựtiếp thu của con người đối với một hệ tư tưởng nhất định (tâm lý, tình cảm giaicấp là điều kiện thuận lợi cho các thành viên giai cấp tiếp thu hệ tư tưởng củagiai cấp) Mối liên hệ giữa hệ tư tưởng (đặc biệt là tư tưởng khoa học, tiến bộ)với tâm lý xã hội, với sự sinh động phong phú của đời sống thực tiễn sẽ giúpcho hệ tư tưởng bớt xơ cứng, giảm sai lầm

 Ngược lại, hệ tư tưởng, lý luận xã hội sẽ làm gia tăng yếu tố trí tuệ chotâm lý xã hội Hệ tư tưởng khoa học sẽ thúc đẩy tâm lý xã hội phát triển theohướng đúng đắn, lành mạnh Hệ tư tưởng phản khoa học sẽ kích thích nhữngyếu tố tiêu cực của tâm lý xã hội phát triển Hệ tư tưởng không ra đời trực tiếp

từ tâm lý xã hội, không là sự biểu hiện trực tiếp của tâm lý xã hội Bất kỳ tưtưởng nào khi phản ánh các mối quan hệ đương thời thì đồng thời cũng thừa kếcác học thuyết xã hội, những tư tưởng và quan điểm đã tồn tại trước đó

c Tính giai cấp của ý thức xã hội

- Trong xã hội có giai cấp, mỗi giai cấp có những điều kiện sinh hoạt vậtchất khác nhau, có những lợi ích khác nhau, địa vị xã hội khác nhau, nên ýthức xã hội của các giai cấp có nội dung và hình thức khác nhau Ý thức xã hộimang tính giai cấp

- Tính giai cấp của ý thức xã hội được biểu hiện ở tâm lý xã hội và hệ tưtưởng về tâm lý xã hội: mỗi giai cấp đều có tình cảm, tâm trạng, thói quenriêng, có thiện cảm hay ác cảm với tập đoàn xã hội này hay tập đoàn xã hộikhác Ở trình độ hệ tư tưởng thì tính giai cấp của ý thức xã hội được biểu hiệnrất sâu sắc Trong xã hội có đối kháng giai cấp bao giờ cũng xuất hiện nhữngquan điểm, tư tưởng hoặc hệ tư tưởng đối lập nhau: đó là tư tưởng của giai cấpthống trị và giai cấp bị trị, bao giờ bóc lột và giai cấp bị bóc lột Những tưtưởng thống trị thời đại bao giờ cũng là tư tưởng của giai cấp thống trị về kinh

tế và thống trị về chính trị ở thời đại đó Sự đối lập đó thể hiện: nếu hệ tưtưởng của giai cấp thống trị, bóc lột ra sức bảo vệ địa vị của giai cấp đó thì hệ

tư tưởng của giai cấp bị trị, bị bóc lột thể hiện nguyện vọng, lợi ích của quầnchúng lao động chống lại xã hội người bóc lột người để xây dựng xã hội côngbằng, bình đẳng

- Chủ nghĩa Mác Lênin là hệ tư tưởng khoa học và cách mạng của giaicấp công nhân, ngọn cờ giải phóng của quần chúng bị áp bức, bóc lột, phảnánh tiến trình khách quan của sự phát triển Hệ tư tưởng của chủ nghĩa MácLênin ngay từ khi hình thành đã đối lập với hệ tư tưởng tư sản -hệ tư tưởngbảo vệ lợi ích của giai cấp tư sản, bảo vệ chế độ người bóc lột người Cuộc đấutranh giữa giai cấp tư sản và giai cấp vô sản diễn ra hàng thế kỷ nay và sẽ cònkéo dài trên tất cả các lĩnh vực trong đó có hệ tư tưởng Cuộc đấu tranh giaicấp trên lĩnh vực ý thức hệ vẫn đang tiếp tục diễn ra trong điều kiện xã hộihiện nay Trước sự biến động phức tạp của tình hình thế giới, các thế lực thùđịch đang ra sức tiến công vào chủ nghĩa Mác Lênin, muốn phủ nhận chủnghĩa Mác Lênin, phủ nhận chủ nghĩa xã hội Do vậy bảo vệ và phát triển chủnghĩa Mác Lênin trong điều kiện hiện nay là một nhiệm vụ quan trọng củacuộc đấu tranh vì mục tiêu độc lập dân tộc, dân chủ và chủ nghĩa xã hội củanhân dân ta và nhân dân tiến bộ nói chung trên thế giới Khi khẳng định tính

giai cấp của ý thức xã hội, chủ nghĩa Mác Lênin không phủ nhận ý thức cánhân và tâm lý dân tộc.

- Trong xã hội có giai cấp, ý thức xã hội không chỉ mang dấu ấn củanhững điều kiện sinh hoạt vật chất của giai cấp, mà còn phản ánh những điềukiện sinh hoạt chung của dân tộc: những điều kiện lịch sử, kinh tế chính trị,văn hóa xã hội, điều kiện tự nhiên hình thành trong quá trình hình thành vàphát triển lâu dài của dân tộc Vì vậy, trong xã hội có giai cấp, ý thức xã hội,ngoài tâm lý xã hội và hệ tư tưởng của giai cấp, còn bao gồm tâm lý dân tộc,tình cảm, ước muốn, thói quen, tập quán, tính cách…của dân tộc Những yếu

tố đó phản ánh những điều kiện sinh hoạt chung của cả dân tộc, thấm sâu vàomọi lĩnh vực đời sống tinh thần của dân tộc, truyền từ thế hệ này sang thế hệkhác tạo thành truyền thống dân tộc

d Quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội

- Ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội, do tồn tại xã hội quyết định

- Chủ nghĩa duy vật lịch sử đã chứng minh rằng: đời sống tinh thần của xãhội hình thành và phát triển trên cơ sở đời sống vật chất rằng không thể tìmnguồn gốc của tư tưởng, tâm lý xã hội trong bản thân nó, nghĩa là không thểtìm trong đầu óc con người mà phải tìm trong chính hiện thực vật chất Sự biếnđổi của một thời đại nào đó cũng sẽ không giải thích được nếu chỉ căn cứ vào ýthức thời đại đó Các Mác viết: “Không thể nhân định được về một thời đạiđảo lộn như thế, căn cứ vào ý thức của thời đại đó Trái lại, phải giải thích ýthức ấy bằng những mâu thuẫn của đời sống vật chất, bằng sự xung đột hiện cógiữa các lực lượng sản xuất xã hội và những quan hệ sản xuất ấy.”

- Chủ nghĩa duy vật đã chỉ rõ rằng: tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội,

ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội, phụ thuộc vào tồn tại xã hội Nghĩa là tồntại xã hội quyết định nội dung phản ánh của ý thức xã hội: nó quyết định ýthức xã hội ở sự nghèo nàn, phong phú hay đơn điệu trong nội dung phản ánh.Tồn tại xã hội cũng quyết định tính chất cách mạng hay phản ánh cách mạng,đối kháng hay không đối kháng trong ý thức xã hội Khi tồn tại xã hội thay đổi,nhất là phương thức sản xuất thay đổi thì những tư tưởng và lý luận xã hội,những quan điểm về chính trị pháp quyền, triết học, đạo đức, văn hóa nghệthuật…sớm hay muộn cũng thay đổi theo Cho nên, chúng ta thấy ở những thời

kỳ lịch sử khác nhau có những quan điểm, lý luận, tư tưởng xã hội khác nhauthì đó chính là do những điều kiện khác nhau của đời sống vật chất quyết định.Điều đó chứng tỏ:

“Không phải ý thức của con người quyết định tồn tại của họ, trái lại tồn tại xãhội của họ quyết định ý thức của họ.”

- Triết học Mác Lênin với quan điểm về nguồn gốc ý thức không chỉ dừnglại ở chỗ xác định sự phụ thuộc của ý thức xã hội vào tồn tại xã hội mà còn chỉ

ra rằng: tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, không phải một cách đơn giản,trực tiếp mà thường thông qua các khâu trung gian Không phải bất cứ tưtưởng quan niệm, lý luận hình thái ý thức xã hội nào cũng phản ánh rõ ràng vàtrực tiếp những quan hệ kinh tế của thời đại, chỉ khi nào xét đến cùng thì mớithấy rõ những mối quan hệ kinh tế được phản ánh bằng cách này hay cáchkhác trong các tư tưởng ấy

e Các hình thái ý thức xã hội

Ý thức xã hội tồn tại trong những hình thái khác nhau Những hình thái chủyếu của ý thức xã hội là: ý thức chính trị, ý thức đạo đức, ý thức khoa học, ýthức thẩm mỹ, ý thức tôn giáo và triết học Tính phong phú đa dạng của cáchình thái ý thức xã hội phản ánh và chịu sự qui định của tính phong phú đadạng của bản thân tồn tại xã hội

► Ý thức chính trị

- Hình thái ý thức chính trị xuất hiện trong xã hội có giai cấp và nhà nước,

có ý nghĩa quan trọng trong đời sống tinh thần của xã hội Ý thức chính trịphản ánh các quan hệ chính trị, kinh tế, xã hội giữa các giai cấp, các dân tộc vàcác quốc gia, cũng như thái độ của các giai cấp đối với quyền lực nhà nước

- Cần phân biệt chính trị và ý thức chính trị Chính trị là mối quan hệ giữacác giai cấp, đảng phái, các dân tộc về mặt nhà nước Thực chất chính trị làmối quan hệ giữa các giai cấp, đảng phái, dân tộc về quyền thống trị xã hội Do

đó, trung tâm của tư duy chính trị là vấn đề chính quyền nhà nước Còn ý thứcchính trị là sự phản ánh các quan hệ xã hội, trước hết là quan hệ kinh tế, cũngnhư thái độ của các giai cấp đối với quyền lực nhà nước

- Ý thức chính trị chia thành hai cấp độ: Ý thức chính trị thực tiễn thôngthường và ý thức chính trị lý luận.Ý thức chính trị thực tiễn thông thường nảysinh tự phát từ thực tiễn và kinh nghiệm xã hội trong môi trường chính trị Dovậy nó có tính cảm xúc tâm lý và kinh nghiệm cảm tính chưa có sự khái quáttrí tuệ, chưa có tầm nhìn lịch sử rộng lớn, không có công thức lý luận.

- Hệ tư tưởng chính trị phản ánh trực tiếp và tập trung lợi ích của một giaicấp Nó được: Hình thành tự giác, được truyền bá trong xã hội Hệ tư tưởngchính trị thường gắn với tổ chức chính trị - qua đó bảo vệ lợi ích của giai cấp,qua đó thể hiện vai trò quan trọng của nó đối với xã hội Hệ tư tưởng giữ vaitrò chủ đạo trong đời sống tinh thần của xã hội Tác động tích cực tiêu cực của

nó đối với xã hội phụ thuộc vào tính chất cách mạng hoặc phản cách mạng củagiai cấp mang hệ tư tưởng đó

► Ý thức pháp quyền

- Ý thức pháp quyền là toàn bộ các tư tưởng, quan điểm của một giai cấp

về bản chất và vai trò của pháp luật, về quyền và nghĩa vụ của nhà nước Các

tổ chức xã hội và công dân, về tính hợp pháp và không hợp pháp của hành vicon người trong xã hộlịch sử Khác với ý thức chính trị, ý thức pháp quyềnbiểu hiện trước hết bằng những phạm trù thuộc về cá nhân trong quan hệ vớinhà nước

- Ý thức pháp quyền cũng khác với các quan niệm về hạnh phúc, nghĩa

vụ, lương tâm, trách nhiệm…trong ý thức đạo đức, các khái niệm trong ý thứcpháp quyền được nâng lên cấp độ đạo luật của nhà nước, nếu vi phạm nó sẽ bịluật pháp trừng trị

- Ý thức pháp quyền ra đời cùng với nhà nước, ý thức pháp quyền phảnánh trực tiếp các quan hệ kinh tế của xã hội, trước hết là quan hệ sản xuất đượcthể hiện trong luật lệ của nhà nước Pháp luật là ý chí của giai cấp thống trị,được thể hiện thành luật lệ, do đó mỗi chế độ xã hội, mỗi nhà nước chỉ có một

hệ thống pháp luật của giai cấp nắm chính quyền Nhưng trong xã hội có đốikháng giai cấp, các giai cấp khác nhau lại có những ý thức phản ánh lợi íchgiai cấp của mình Ra đời và tồn tại trong xã hội có giai cấp và nhà nước, nên ýthức pháp quyền luôn mang tính chất giai cấp Giai cấp nắm chính quyền củng

cố địa vị thống trị về kinh tế của giai cấp mình bằng luật lệ, nó cũng dựa trên

hệ tư tưởng pháp quyền để lập luận về sự cần thiết và tính hợp lý về luật phápcủa mình.

- Hệ tư tưởng pháp quyền tư sản đã giải thích pháp luật tư sản như là biểuhiện cao nhất về các quyền tự nhiên của con người Nhưng trên thực tế luậtpháp tư sản bảo vệ quyền chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sảnxuất, bảo vệ chế độ bóc lột tư bản chủ nghĩa và trật tự của xã hội tư bản

► Ý thức đạo đức

- Ý thức đạo đức là toàn bộ những quan niệm về thiện ác, tốt xấu, lươngtâm, trách nhiệm, hạnh phúc, công bằng,… và về những qui tắc đánh giá, điềuchỉnh hành vi ứng xử giữa cá nhân với xã hội, giữa cá nhân với cá nhân trong

xã hội

- Ý thức đạo đức nói chung không tách rời sự phát triển của xã hội Sựđiều chỉnh và đánh giá hành vi con người được thực hiện bằng hai phươngthức cơ bản là theo nguyên tắc đạo đức và pháp quyền Nếu như qui tắc phápquyền được hình thành và thực hiện bởi quyền lực nhà nước, thì các qui tắcđạo đức được nảy sinh từ chính cuộc sống hàng ngày và được thực hiện mộtcách tự nguyện, nó điều chỉnh hành vi của con người bằng dư luận xã hội Tuynhiên, giá trị đạo đức của một hành vi con người vẫn được quyết định bởi ýthức đạo đức của cá nhân

- Sự ý thức về lương tâm, danh dự và lòng tự trọng… phản ánh khả năng

tự chủ của con người là sức mạnh đặc biệt của đạo đức, là nét cơ bản qui địnhgương mặt đạo đức của con người, cũng là biểu hiện bản chất xã hội của conngười Với ý nghĩa đó, sự phát triển ý thức đạo đức là nhân tố biểu hiện sự tiến

bộ xã hội

- Ý thức đạo đức bao gồm hệ thống tri thức về giá trị và định hướng giátrị đạo đức, tình cảm và lý tưởng đạo đức trong đó tình cảm đạo đức là yếu tốquan trọng nhất, nếu thiếu nó thì những khái niệm, phạm trù đạo đức và mọi trithức đạo đức thu nhận được bằng con đường lý tính không thể chuyển hoáthành hành vi đạo đức Trong quá trình phát triển của xã hội loài người đã hìnhthành những giá trị đạo đức mang tính toàn nhân loại tồn tại trong mọi xã hội

và ở các hệ thống đạo đức khác nhau Đó là những qui tắc đơn giản nhằm điều

chỉnh hành vi của con người, cần thiết cho việc giữ gìn trật tự chung và sinhhoạt thường ngày của con người.

- Tuy nhiên trong xã hội có giai cấp thì nội dung chủ yếu của đạo đứcphản ánh quan hệ giai cấp, nó có tính giai cấp Trong các phạm trù đạo đứcluôn phản ánh địa vị và lợi ích của giai cấp Ở mỗi giai đoạn phát triển nhấtđịnh của lịch sử mỗi giai cấp đều có những quan niệm đạo đức riêng của mình.Giai cấp đại biểu cho xu thế phát triển đi lên của xã hội thì đại diện cho nềnđạo đức tiến bộ

- Ngược lại, các giai cấp phản động thì đại biểu cho một nền đạo đức suythoái Ph.Ăng ghen viết: “Xét cho cùng, mọi học thuyết về đạo đức đã có từtrước đến nay đều là sản phẩm của tình hình kinh tế của xã hội lúc bấy giờ Và

vì cho tới nay xã hội đã vận động trong những sự đối lập giai cấp, cho nên đạođức cũng luôn là đạo đức của giai cấp; hoặc là nó biện hộ cho sự thống trị vàlợi ích của giai cấp thống trị; hoặc là khi giai cấp bị trị đã trở nên khá mạnh thì

nó tiêu biểu cho sự nổi dậy chống lại sự thống trị nói trên và tiêu biểu cho lợiích tương lai của những người bị áp bức.”

- Sự hình thành đạo đức cộng sản trong ý thức và hành vi của mọi người

là kết quả của một quá trình đấu tranh và xã hội xã hội mới, một quá trình lâudài và bền bỉ Hơn nữa, ở giai đoạn xây dựng chủ nghĩa xã hội, từ xã hội vừathoát thai từ xã hội cũ, trong lòng nó còn mang dấu ấn cả về kinh tế, lẫn tinhthần đạo đức của xã hội cũ Vì vậy, trong quá trình hình thành đạo đức mớiphải đấu tranh dần xoá bỏ những tàn dư lỗi thời của đạo đức cũ

về cái đẹp Do đó, thưởng thức và sáng tạo cái đẹp trở thành nhu cầu trong đờisống tinh thần của từng cá nhân và xã hội

- Ý thức thẩm mỹ bao gồm: cảm xúc, thị hiếu, quan điểm, và lý tưởngthẩm mỹ Sự phát triển của tư duy thẩm mỹ dẫn đến sự hình thành một khoahọc triết học đặc thù là mỹ học.

- Mỗi giai đoạn lịch sử khác nhau có quan điểm, tư tưởng thẩm mỹ khácnhau và quan điểm lý tưởng thẩm mỹ của từng người cũng khác nhau Ý thứcthẩm mỹ biến đổi thường xuyên trong lịch sử và phụ thuộc vào tồn tại xã hội.Song quan điểm thẩm mỹ đúng đắn bao giờ cũng tiếp nhận và sáng tạo nhữnggiá trị vĩnh hằng của nhân loại đó là chân - thiện - mỹ (chân lý - đạo đức - cáiđẹp) Ý thức thẩm mỹ tồn tại trong tất cả các hoạt động tích cực, sáng tạo củacon người Trong các hoạt động ấy nghệ thuật là hình thức biểu hiện cao nhấtcủa ý thức thẩm mỹ và ý thẩm mỹ trở thành cái chủ yếu trong hoạt động nghệthuật

- Cũng như các hình thái ý thức xã hội khác, nghệ thuật cũng bắt nguồn từtồn tại xã hội, phản ánh tồn tại xã hội Nhưng khác với khoa học và triết họcphản ánh thế giới bằng qui luật, phạm trù thì nghệ thuật phản ánh thế giới mộtcách sinh động và cụ thể, bằng hình tượng nghệ thuật Hình tượng nghệ thuậtcũng phản ánh cái bản chất cuộc sống những phản ánh thông qua cái cá biệt,điển hình Nghệ thuật chân chính gắn bó với đời sống hiện thực của nhân dân,

là nhân tố thúc đẩy mạnh mẽ tiến bộ xã hội thông qua việc đáp ứng những nhucầu thẩm mỹ của con người Khi phản ánh thế giới hiện thực trong các hìnhtượng nghệ thuật chân thực có giá trị thẩm mỹ cao, nghệ thuật đã tác động đến

lý trí và tình cảm của con người, kích thích tính tích cực của con người, xâydựng ở con người những hành vi đạo đức tốt đẹp

- Trong xã hội có giai cấp, nghệ thuật mang tính giai cấp Tính giai cấpcủa nghệ thuật trước hết biểu hiện ở chỗ nó không thể chịu sự tác động của thếgiới các quan điểm chính trị của một giai cấp, không thể đứng ngoài chính trị

và các quan hệ kinh tế Trong xã hội có phân chia giai cấp mà phủ nhận mốiliên hệ giữa nghệ thuật với chính trị là hoàn toàn sai lầm Biểu hiện tập trungnhất tính giai cấp của nghệ thuật là tính đảng của nó

- Nghị quyết đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII đã chỉ rõ: “Văn học,nghệ thuật là một bộ phận quan trọng trong nền văn hóa gắn bó với đời sốngnhân dân và sự nghiệp cách mạng do Đảng lãnh đạo Khuyến khích tự do sángtác văn học, nghệ thuật vì sự hoàn thiện con người, bồi dưỡng tâm hồn, tình

cảm cao đẹp, đề cao tinh thần tự hoà dân tộc, ý chí tự lực, tự cường, phấn đấulàm cho dân giàu, nước mạnh, phê phán những thói hư tật xấu, cái độc ác, thấphèn,”

► Ý thức khoa học

- Ý thức khoa học vừa là một hình thái ý thức xã hội vừa là một hiệntượng xã hội đặc biệt, xem xét nó như một hình thái ý thức xã hội không đượctách rời xem xét nó như là một hiện tượng xã hội

- Ý thức khoa học (với tư cách là một hình thái ý thức xã hội) là hệ thốngtri thức phản ánh chân thực dưới dạng logic trìu tượng về thế giới đã đượckiểm nghiệm qua thực tiễn Ý thức khoa học mang đặc điểm chung của cáchình thái ý thức xã hội: đều là sản phẩm của tồn tại xã hội, phản ánh tồn tại xãhội, do tồn tại xã hội qui định

- Tuy nhiên, hình thái ý thức khoa học cũng khác các hình thái ý thức xãhội khác ở chỗ:

 Phạm vi phản ánh của nó rất rộng lớn, bao quát toàn bộ thế giới kháchquan trong khi các hình thái ý thức xã hội khác chỉ phản ánh một mặt một khíacạnh nào đó của đời sống xã hội mà thôi

 Khoa học có thể tồn tại dưới dạng hệ thống lý luận chung nhất hoặcdưới dạng cụ thể là các tri thức chuyên ngành

 Những tri thức của khoa học là những tri thức chân thực phản ánh đúngđắn khách quan và được thực tiễn kiểm nghiệm Vì vậy, khoa học đối lập vớitôn giáo (tôn giáo phản ánh hiện thực hư ảo và dựa vào lòng tin về một lựclượng siêu nhiên)

 Khoa học phản ánh hiện thực khách quan một cách trìu tượng các kháiniệm, phạm trù, qui luật là ngôn ngữ chuyên môn hoá, là công cụ của tư duykhoa học

 Khoa học giữ vị trí quan trọng trong sự nhận thức hiện thực, là cơ sở trítuệ cho các hình thái ý thức xã hội khác trong quá trình phản ánh hiện thực.Nhờ có tri thức khoa học, con người không ngừng vươn tới cái mới "Sáng tạo

ra một thế giới mới, ngày càng vươn lên làm chủ tự nhiên, làm chủ cho xã hội

và làm chủ bản thân mình”

- Hiện nay, khoa học cho phép hoàn thiện các phương pháp sản xuất,hoàn thiện việc quản lý kinh tế Không những thế, khoa học còn trở thành mộtngành hoạt động sản xuất với qui mô ngày càng lớn, bao hàm hàng loạt cácviện, phòng thí nghiệm, trạm, trại, xí nghiệp, với số cán bộ khoa học ngày càngtăng, với đầu tư ngày càng lớn, hiệu quả đầu tư ngày càng cao Khoa học đãtrở thành lực lượng sản xuất trực tiếp Với việc áp dụng những công trìnhnghiên cứu khoa học xã hội vào thực tiễn giữ một vai trò quan trọng khôngkém, những công trình nghiên cứu kinh tế, xã hội… giúp cho việc sử dụngnhân lực, vật lực một cách hợp lý nhất trong sự phát triển sản xuất và hoànthiện tổ chức lao động Khoa học xã hội cũng trở thành lực lượng sản xuất trựctiếp Trong số các môn khoa học xã hội, triết học Mác Lênin giữ vai trò đặcbiệt quan trọng, nó trở thành cơ sở khoa học trực tiếp cho nhiều ngành khoahọc, nhất là khoa học xã hội Nó vũ trang cho con người thế giới quan, phươngpháp luận khoa học trong nhận thức và cải tạo hiện thực.

- Tìm nguồn gốc tôn giáo phải tìm trong tồn tại xã hội, trong quan hệ giữangười với tự nhiên và trong các quan hệ xã hội Để thực hiện quá trình sảnxuất, con người phải dùng công cụ và phương tiện do mình làm ra để tác độngvào tự nhiên Khi những công cụ và phương tiện đó còn kém phát triển thì conngười tỏ ra yếu đuối, bất lực trước tự nhiên Chính sự bất lực của con ngườitrước sức mạnh của giới tự nhiên là một nguồn gốc nảy sinh tôn giáo

- Nguồn gốc tôn giáo còn phải tìm trong các quan hệ xã hội của con ngườitrong điều kiện xã hội có áp bức giai cấp và tính tự phát còn là đặc trưng của

sự phát triển xã hội Những qui luật của xã hội biểu hiện như là những lực

lượng mù quáng, trói buộc con người và thường xuyên quyết định đến số phậncủa họ Những hiện tượng xã hội hiện thực được thần bí hoá và mang dáng vẻcủa những lực lượng siêu nhiên Đó là một trong những nguồn gốc xã hội chủyếu của tôn giáo Khi nêu đặc trưng nguồn gốc xã hội trong xã hội tư bản, V.ILênin đã khẳng định: “Sự sợ hãi đã tạo ra thần linh.”

- Tâm lý tôn giáo là toàn bộ những biểu tượng, tình cảm, tâm trạng, thóiquen của quần chúng về tín ngưỡng tôn giáo Hệ tư tưởng tôn giáo là hệ thốnggiáo lý do các giáo sĩ, các nhà thần học tạo ra và truyền bá trong xã hội Đứng

về mặt lịch sử, tâm lý tôn giáo và hệ tư tưởng tôn giáo là hai giai đoạn pháttriển của ý thức tôn giáo, nhưng chúng liên hệ tác động qua lại và bổ sung chonhau Tâm lý tôn giáo đem lại cho hệ tư tưởng tôn giáo một tính chất đặctrưng, một sắc thái tình cảm riêng Hệ tư tưởng tôn giáo “thuyết minh” nhữnghiện tượng tâm lý tôn giáo, khái quát chúng làm cho chúng biến đổi theo chiềuhướng nhất định

- Ý thức tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội có tính chất tiêu cực Nócũng thực hiện chức năng chủ yếu của mình là đền bù hư ảo trong một xã hộicần đến đền bù hư ảo Điều đó làm cho tôn giáo tồn tại lâu dài và có một vị tríđặc biệt trong xã hội Chức năng đền bù hư ảo của tôn giáo nói lên khả năngcủa tôn giáo có thể bù đắp, bổ sung một cách hư ảo cái hiện thực mà trong đócon người bất lực trước những sức mạnh tự nhiên và những điều kiện kháchquan của đời sống xã hội Những bất lực trong cuộc sống, những mâu thuẫntrong hiện thực được giải quyết một cách hư ảo trong ý thức họ Vì vậy, thếgiới quan tôn giáo không tạo điều kiện cho quá trình nhận thức đúng đắn củacon người, hạn chế hiệu quả của hoạt động thực tiễn, cải tạo tự nhiên và xã hội

- Tôn giáo được các giai cấp thống trị sử dụng như một công cụ áp bứctinh thần, một phương tiện củng cố địa vị thống trị của họ Trong quá trìnhlãnh đạo cách mạng, Đảng ta đã đoàn kết các tôn giáo, đoàn kết đồng bào theohoặc không theo một tôn giáo nào trong cuộc đấu tranh cho độc lập dân tộc vàchủ nghĩa xã hội

Kết luận : Xuất phát từ tồn tại xã hội, đặc biệt là từ điều kiện sinh hoạt vật

chất, quan hệ vật chất, triết học Mác Lênin đi nghiên cứu những hiện tượngthuộc đời sống tinh thần của xã hội: chỉ rõ mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại

xã hội và quan hệ xã hội Trong mối quan hệ đó tồn tại xã hội quyết định ý

thức xã hội, nhưng ý thức xã hội có tính độc lập tương đối so với tồn tại xã hội,

nó có những đặc trưng riêng của sự phản ánh tồn tại xã hội, trong sự vận động

và phát triển của nó Ý thức xã hội tác động trở lại tồn tại xã hội, mức độ tácđộng đó phụ thuộc vào nhiều yếu tố: điều kiện lịch sử, mức độ thâm nhập,truyền bá của quần chúng… Trong xã hội có giai cấp, ý thức xã hội có tính giaicấp và sự tác động của nó phụ thuộc vào ý thức xã hội của giai cấp cầm quyền

Ý thức xã hội lại là một hiện tượng phức tạp nó bao gồm nhiều hình thái khácnhau: ý thức chính trị, pháp quyền, khoa học, nghệ thuật, tôn giáo…mỗi hìnhthái ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội theo một qui luật, phương thức vàmức độ riêng và đều tác động đến sự tồn tại và phát triển của xã hội

f Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội

Khi khẳng định vai trò quyết định của tồn tại xã hội với ý thức xã hội, còn ýthức xã hội là phản ánh tồn tại xã hội phụ thuộc vào tồn tại xã hội, triết họcMác Lênin không xem ý thức xã hội như một yếu tố hoàn toàn thụ động màtrái lại còn nhấn mạnh sự tác động tích cực trở lại của ý thức xã hội đối với tồntại xã hội, nhấn mạnh tính độc lập tương đối của ý thức xã hội đối với tồn tại

xã hội Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội được thể hiện trên nhữngđiểm sau

 Ý thức xã hội thường lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội

Tính “thường lạc hậu” của ý thức xã hội nên hiểu theo nghĩa: ý thức xã hộithường ra đời sau khi tồn tại xã hội đã ra đời và thường mất đi sau khi tồn tại

xã hội đã mất đi

Ý thức xã hội thường lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội từ những nguyên nhânsau:

Một là, theo nguyên lý phản ánh của Lênin: ý thức xã hội là các phản ánh tồn

tại xã hội nên nó chỉ biến đổi sau khi có sự biến đổi của tồn tại xã hội Hơn nữa

sự biến đổi của tồn tại xã hội do tác động thường xuyên mạnh mẽ và trực tiếpcủa những hoạt động thực tiễn của con người, nên nó thường diễn ra với tốc độrất nhanh mà ý thức xã hội có thể không phản ánh kịp và trở nên lạc hậu

Hai là, do sức mạnh của thói quen, truyền thống, tập quán cũng như do tính lạc

Ba là, ý thức xã hội luôn gắn với lợi ích của những nhóm, những tập đoàn

người, những giai cấp nhất định trong xã hội Vì vậy, những tư tưởng cũ lạchậu thường được các lực lượng xã hội phản tiến bộ lưu giữ và truyền bá chốnglại các lực lượng xã hội tiến bộ

Lịch sử xã hội cho thấy, nhiều khi xã hội cũ mất đi, thậm chí mất đi rất lâu,nhưng ý thức xã hội do xã hội đó sinh ra vẫn tồn tại dai dẳng Tính độc lập của

ý thức xã hội thể hiện rõ nhất trong lĩnh vực tâm lý xã hội: trong truyền thốngtập quán, thói quen… V.I Lênin cho rằng sức mạnh tập quán được tạo ra quanhiều thế kỷ là sức mạnh ghê gớm nhất

Khuynh hướng lạc hậu của ý thức xã hội cũng biểu hiện rõ trong điều kiện xâydựng chủ nghĩa xã hội Nhiều hiện tượng ý thức có nguyên nhân sâu xa trong

xã hội cũ vẫn tồn tại dai dẳng trong xã hội mới như lối sống ăn bám, lười laođộng, tham nhũng, chủ nghĩa cá nhân…Những ý thức lạc hậu, tiêu cực khôngmất đi một cách dễ dàng Vì vậy, trong sự nghiệp xây dựng xã hội mới phảithường xuyên tăng cường công tác tư tưởng, đấu tranh chống lại những âmmưu và hành động phá hoại của các thế lực thù địch về mặt tư tưởng Đồngthời kiên trì xoá bỏ những tàn dư ý thức cũ kết hợp với phát huy những truyềnthống tư tưởng tốt đẹp của dân tộc

 Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội

Triết học Mác Lênin khi khẳng định tính lạc hậu của ý thức xã hội so với tồntại xã hội thì đồng thời thừa nhận rằng trong những điều kiện nhất định, tưtưởng của con người, đặc biệt là những tư tưởng khoa học tiên tiến có thể vượttrước sự phát triển của tồn tại xã hội Tư tưởng đó có thể dự báo được tươnglai, có tác dụng chỉ đạo, tổ chức hoạt động thực tiễn của con người, hướng hoạtđộng của con người vào giải quyết những nhiệm vụ mới do sự chín muồi củađời sống vật chất tạo ra

Sự ra đời, phát triển của chủ nghĩa Mác Lênin là một minh chứng Chủ nghĩaMác Lênin là hệ tư tưởng của giai cấp công nhân - giai cấp cách mạng nhất củathời đại Tuy ra đời vào thế kỷ XIX, trong lòng chủ nghĩa tư bản nhưng chủnghĩa Mác Lênin đã chỉ rõ qui luật của chủ nghĩa tư bản nói riêng Qua đókhẳng định rằng chủ nghĩa tư bản nhất định sẽ bị thay thế bằng chủ nghĩa cộngsản mà giai đoạn đầu là chủ nghĩa xã hội Học thuyết đó đã trang bị cho giai

cấp công nhân và chính đảng cộng sản vũ khí lý luận sắc bén để giải phóngmình và giải phóng nhân dân lao động, các dân tộc bị áp bức trên toàn thế giớithoát khỏi ách nô dịch, bóc lột, xây dựng một xã hội hoàn toàn tốt đẹp Trongthời đại ngày nay, chủ nghĩa Mác Lênin vẫn là thế giới quan và phương phápluận chung nhất cho nhận thức và cải tạo thế giới trên mọi lĩnh vực, vẫn là cơ

sở lý luận và phương pháp khoa học cho sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội.Triết học Mác Lênin khẳng định tư tưởng tiên tiến có thể đi trước tồn tại xã hộikhông có nghĩa nói rằng trong trường hợp này ý thức xã hội không còn bị tồntại xã hội quyết định nữa Tư tưởng khoa học tiên tiến không thoát ly tồn tại xãhội mà phản ánh sâu sắc tồn tại xã hội

 Ý thức xã hội có tính kế thừa trong sự phát triển của mình

Ý thức xã hội có tính kế thừa trong sự phát triển của mình vì kế thừa là qui luậtchung của các sự vật, hiện tượng nên trong quá trình vận động của ý thức xãhội nó cũng phải có tính kế thừa Mặt khác, sự tồn tại, phát triển của ý thức xãhội là phản ánh tồn tại xã hội, mà tồn tại xã hội cũng có tính kế thừa, nó vậnđộng liên tục nên ý thức xã hội cũng phản ánh quá trình đó, nó có tính kế thừa.Lịch sử phát triển đời sống tinh thần của xã hội cho thấy rằng những quanđiểm lý luận của mỗi thời đại không nảy sinh trên mặt đất trống không màđược tạo ra trên cơ sở kế thừa những thành tựu lý luận của các thời đại trước

Ví dụ, chủ nghĩa Mác Lênin, kế thừa tinh hoa tư tưởng của loài người đã đạtđược trước đó mà trực tiếp là nền triết học cổ điển Đức, nền kinh tế chính trịhọc cổ điển Anh và chủ nghĩa xã hội không tưởng ở Pháp

Từ tính kế thừa của ý thức xã hội, nên không thể giải thích được một tư tưởngnào đó nếu chỉ dựa vào những quan hệ kinh tế hiện có, không chú ý đến cácgiai đoạn phát triển tư tưởng trước đó Lịch sử phát triển của tư tưởng nhânloại cho thấy: những giai đoạn phát triển hưng thịnh hay suy tàn của triết học,văn hóa, nghệ thuật … nhiều khi không phù hợp hoàn toàn với những giaiđoạn hưng thịnh hay suy tàn của kinh tế Tính kế thừa trong sự phát triển của ýthức xã hội là một trong những nguyên nhân chỉ rõ vì sao một nước có trình độphát triển tương đối kém về kinh tế nhưng tư tưởng lại ở trình độ phát triểncao Thí dụ, như nước Pháp thế kỷ XVIII nền kinh tế kém phát triển hơn nướcAnh, nhưng tư tưởng lại tiên tiến hơn nước Anh, hoặc so với nước Anh, Pháp

nửa đầu thế kỷ XIX, nước Đức lạc hậu hơn về kinh tế, nhưng đứng ở trình độcao hơn về triết học.

Trong xã hội có giai cấp, tính kế thừa của ý thức xã hội gắn với tính giai cấpcủa nó Những giai cấp khác nhau kế thừa những nội dung ý thức khác nhaucủa các thời đại trước Các giai cấp tiên tiến kế thừa những di sản tư tưởng tiến

bộ của xã hội cũ để lại

Chính vì thế, nên khi tiến hành cuộc đấu tranh giai cấp trên lĩnh vực ý thức xãhội thì không những phải vạch ra tính chất phản khoa học, phản tiến bộ củanhững trào lưu tư tưởng phản động trong điều kiện hiện tại, mà còn phải chỉ ranhững nguồn gốc lý luận của nó trong lịch sử

Quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin về tính kế thừa của ý thức xã hội có ýnghĩa rất to lớn đối với sự nghiệp xây dựng nền văn hóa tinh thần của xã hội xãhội chủ nghĩa V.I Lênin nhấn mạnh rằng, văn hóa xã hội chủ nghĩa cần phảiphát huy những thành tựu và truyền thống tốt đẹp nhất của nhân loại từ cổ chíkim trên cơ sở thế giới quan Mác xít Người nhấn mạnh: “Văn hoá vô sản phải

là sự phát triển hợp qui luật của tổng số những kiến thức mà loài người đã tíchluỹ được dưới ách thống trị của xã hội tư bản, xã hội của bọn địa chủ và xã hộicủa bọn quan liêu.”

Nắm vững nguyên lý về tính kế thừa của ý thức xã hội có một ý nghĩa quantrọng đối với công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay trên lĩnh vực văn hóa, tưtưởng Trong kinh tế thị trường và mở rộng giao lưu quốc tế, Đảng ta khẳngđịnh: “Phát triển văn hóa dân tộc đi đôi với mở rộng giao lưu văn hóa với nướcngoài, vừa giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc vừa tiếp thu tinh hoavăn hóa thế giới.”

 Sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội

Sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội cũng là một biểu hiện nữacủa tính độc lập tương đối của ý thức Đây là qui luật phát triển của ý thức xãhội Sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội làm cho mỗi hình thái

có những mặt, những tính chất không thể giải thích được một cách trực tiếpbằng tồn tại xã hội hay bằng các điều kiện vật chất