Bởi vậy, việc rèn luyện cho học sinh năng lực vận dụng kiến thức Toán học vào thực tiễn là điều cần thiết đối với sự phát triển của xã hội và phù hợp với mục tiêu của giáo dục Toán học,
Trang 1A PHẦN MỞ ĐẦU:
1 Lý do chọn đề tài:
Toán học có liên hệ mật thiết với thực tiễn và có ứng dụng rộng rãi trong rất nhiều lĩnh vực khác nhau của khoa học, công nghệ cũng như trong sản xuất và đời sống, góp phần làm cho đời sống xã hội ngày càng hiện đại và văn minh hơn Bởi vậy, việc rèn luyện cho học sinh năng lực vận dụng kiến thức Toán học vào thực tiễn là điều cần thiết đối với sự phát triển của xã hội và phù hợp với mục tiêu của giáo dục Toán học, nhất là trong việc dạy học Toán ở trường phổ thông nhằm rèn luyện cho học sinh kỹ năng và giáo dục học sinh ý thức sẵn sàng ứng dụng Toán học một cách hiệu quả trong lĩnh vực kinh tế, sản xuất, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc
Việc thực hiện nguyên lý giáo dục “Lý luận gắn với thực tiễn” cần phải quán triệt trong mọi trường hợp để hình thành mối liên hệ qua lại giữa kỹ thuật lao động sản xuất, cuộc sống và Toán học Tăng cường rèn luyện cho học sinh năng lực vận dụng kiến thức Toán học để giải quyết các bài toán có nội dung thực tiễn
là rất thiết thực và có vai trò quan trọng trong hoàn cảnh giáo dục nước ta Vì những lí do trên, tôi chọn đề tài nghiên cứu là: “Vận dụng nguyên lý giáo dục - Lý luận gắn liền với thực tiễn trong công tác dạy học các bài toán thực tế”
2 Mục đích nghiên cứu:
Nghiên cứu cơ sở lý luân và thực tiễn của vấn đề rèn luyện cho học sinh năng lực vận dụng kiến thức Toán học để giải quyết một số bài toán có nội dung thực tiễn; việc vận dụng nguyên lý “Lý luận gắn liền với thực tiễn” trong việc dạy học Toán học hiện nay, đồng thời đề xuất một số biện pháp giúp học sinh vận dụng tốt kiến thức Toán học vào thực tiễn
3 Đối tượng nghiên cứu:
Nghiên cứu việc vận dụng kiến thức Toán học vào thực tiễn của học sinh Phổ thông trung học
Trang 24 Nhiệm vụ nghiên cứu:
Giải đáp những câu hỏi khoa học sau:
+ Vai trò và ý nghĩa của việc rèn luyện cho học sinh năng lực vận dụng kiến thức Toán học vào thực tiễn?
+ Tình hình việc rèn luyện cho học sinh năng lực vận dụng kiến thức Toán học vào thực tiễn trong giảng dạy hiện nay?
+ Những biện pháp giúp học sinh vận dụng tốt kiến thức Toán học vào thực tiễn?
5 Phương pháp nghiên cứu:
+ Phương pháp quan sát
+ Phương pháp phân tích, tổng hợp
Trang 3B NỘI DUNG:
CHƯƠNG I: Cơ sở lý luận:
1 Khái niệm lý luận gắn liền với thực tiễn:
- Thực tiễn là gì?
Thực tiễn là một trong những phạm trù nền tảng, cơ bản không chỉ của lý luận nhận thức Mác-xít mà còn của toàn bộ triết học Mác – Lênin nói chung
Thực tiễn là toàn bộ hoạt động vật chất có mục đích mang tính lịch sử - xã hội của con người nhằm cải tạo tự nhiên và xã hội Hoạt động thực tiễn là hoạt động đặc trưng và bản chất của con người, được thực hiện một cách tất yếu khách quan và được tiến hành trong các quan hệ xã hội, là hoạt động mang tính năng động, sáng tạo, là phương thức tồn tại cơ bản của con người và xã hội loài người
- Lý luận là gì?
Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, lý luận là sự tổng kết kinh nghiệm của loài người,
là sự tổng hợp những tri thức về tự nhiên và xã hội tích trữ lại trong quá trình lịch sử
Xét về bản chất: lý luận là một hệ thống tri thức chặt chẽ mang tính trừu tượng khái quát, đúc kết từ thực tiễn, được diễn đạt thông qua các khái niệm, phạm trù, nguyên lý, quy luật… phản ánh bản chất của sự vận động, biến đổi, phát triển của sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan Lý luận là sản phẩm của sự phát triển cao của nhận thức, được hình thành trong mối quan hệ với thực tiễn
- Mối liên hệ giữa lý luận và thực tiễn
Giữa lý luận và thực tiễn có mối quan hệ với nhau, tác động qua lại lẫn nhau, trong đó thực tiễn giữ vai trò quyết định
+ Vai trò quyết định của thực tiễn đối với lý luận: Thực tiễn là cơ sở, động lực, mục đích của nhận thức, của lý luận đồng thời là tiêu chuẩn để kiểm tra nhận thức, lý luận Thực tiễn là nguồn gốc cơ sở sinh ra lý luận, nên không có thực tiễn
Trang 4thì không có lý luận, thực tiễn cao hơn lý luận không những ở tính phổ biến mà còn ở tính hện thực trực tiếp
+ Vai trò tác động trở lại của lý luận đối với thực tiễn: Lý luận có thể thúc đẩy tiến trình phát triển của thực tiễn nếu đó là lý luận khoa học và ngược lại có thể kìm hãm sự phát triển của thực tiễn nếu đó là lý luận phản khoa học, phản động, lạc hậu
- Nguyên lý “Lý luận gắn liền với thực tiễn” trong giáo dục:
Nguyên lý này là một yêu cầu quan trọng đối với quá trình giáo dục và đào tạo trong nhà trường Việt Nam
Chúng ta đều biết, nhà trường là một bộ phận của xã hội, giáo dục nhà trường là
bộ phận của giáo dục xã hội, mục đích giáo dục nhà trường phục vụ cho sự phát triển của xã hội Nội dung giáo dục nhà trường phải phản ánh những gì đang diễn biến trong thực tiễn xã hội
Trong khi giảng dạy lý luận, giáo viên thường xuyên liên hệ với thực tiễn sinh động của cuộc sống, với những diễn biến sôi động hàng ngày, hàng giờ trong nước và trên thế giới, đây là những minh họa vô cùng quan trọng giúp học sinh nắm vững lý luận và hiểu rõ thực tiễn Học tập có liên hệ với thực tiễn làm cho lý luận không còn khô khan, khó tiếp thu mà còn trở nên sinh động và ngược lại, các sự kiện, hiện tượng thực tiễn được phân tích, được soi sáng bằng những lý luận khoa học vững chắc
Như vậy, giáo dục lý luận gắn liền với thực tiễn cuộc sống, nội dung đào tạo trong nhà trường phản ánh những diễn biến của cuộc sống, từ đó làm tăng chất lượng và hiệu quả của quá trình đào tạo
2 Nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn trong dạy học:
2.1 Điều kiện để thực hiện nguyên tắc này:
Nguyên tắc này đòi hỏi trong quá trình dạy học nắm vững tri thức, nắm vững
cơ sở khoa học, kỹ thuật, văn hóa khi kết hợp hai điều kiện:
Trang 5+ Tri thức là những điểm có hệ thống, quan trọng và then chốt hơn cả.
+ Tri thức đó phải được vận dụng trong thực tiễn để cải tạo hiện thực, cải tạo bản thân Thông qua đó mà giúp học sinh ý thức rõ tác dụng của tri thức lý thuyết đối với đời sống, với thực tiễn, với công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước, hình thành cho học sinh những kỹ năng vận dụng chúng ở mức độ khác nhau mà mức
độ cao nhất là góp phần phát triển kinh tế - xã hội và văn hóa – khoa học của đất nước
Bản thân nội dung “ Lý luận liên hệ với thực tiễn” đã phản ánh nội dung “học đi đôi với hành” Theo Hồ Chí Minh thì “ Lý luận phải đem ra thực hành, thực hành phải nhằm theo lý luận Lý luận cũng như cái tên, thực hành cũng như cái đích để bắn Có tên mà không bắn hoặc bắn lung tung cũng như không có tên Vì vậy, chúng ta phải gắng học, đồng thời phải hành”
2.2 Để thực hiện nguyên tắc này cần phải:
+ Khi xây dựng kế hoạch chương trình dạy học cần lựa chọn những môn học
và những tri cơ bản, phù hợp với những điều kiện thiên nhiên, với hoàn cảnh thực tiễn xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội, chuẩn bị cho người học thích ứng nhanh và tham gia có hiệu quả vào công cuộc xây dựng và phát triển đất nước
+ Về nội dung dạy học phải làm cho người học nắm vững tri thức lý thuyết, thấy rõ nguồn gốc của những tri thức đó và vai trò của tri thức khoa học đối với thực tiễn; phải vạch ra phương hướng ứng dụng tri thức khoa học vào hoàn cảnh
cụ thể đất nước, của địa phương; phải phản ánh tình hình thực tiễn vào nội dung dạy học
+ Về phương pháp dạy học cần khai thác vốn sống của người học để minh hoạ, để đặt ra và giải quyết những vấn đề lý luận Cần vận dụng có đổi mới những phương pháp như thí nghiệm, thực nghiệm, nghiên cứu các tài liệu thực tiễn… làm cho học sinh nắm nhanh và nắm chắc những tri thức lý thuyết và vận dụng
Trang 6những tri thức lý thuyết đó vào giải quyết những tình huống khác nhau Thông qua đó, bước đầu giúp học sinh làm quen với những phương pháp nghiên cứu khoa học
+ Về hình thức tổ chức dạy học thì cần kết hợp các hình thức tổ chức dạy học khác nhau, đặc biệt là hình thức lên lớp với hình thức tham quan học tập, hình thức thực hành, thực tập ở phòng thí nghiệm, ở các trung tâm kỹ thuật tổng hợp… Dạy học kết hợp với lao động sản xuất và hoạt động công ích là điều kiện quan trọng để thực hiện hiểu quả nguyên tắc này
CHƯƠNG II: Sự vận dụng nguyên lý “Lý luận gắn với thực tiễn” trong công tác dạy học các bài toán thực tế”:
1 Vai trò và ý nghĩa của việc rèn luyện cho học sinh năng lực vận dụng kiến thức Toán học để giải quyết các bài toán thực tế:
1.1 Rèn luyện cho học sinh năng lực vận dụng kiến thức Toán học vào thực
tiễn là phù hợp với xu hướng phát triển chung của Thế giới và thực tiễn Việt Nam:
Thế giới đã bước vào kỷ nguyên kinh tế tri thức và toàn cầu hóa Với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, người lao động buộc phải chủ động dám nghĩ, dám làm, linh hoạt trong lao động, hòa nhập với cộng đồng xã hội; đặc biệt phải luôn học tập, học để có hành và qua hành phát hiện những điều cần phải học tập tiếp Chính vì thế, trong giáo dục cần hình thành và phát triển cho học sinh năng lực thích ứng, năng lực hành động, năng lực cùng sống và làm việc với tập thể, cộng đồng cũng như năng lực tự học
Ở Việt Nam, khi chuẩn bị cũng như khi thực hiện và điều chỉnh Cải cách giáo dục - trên cơ sở xuất phát từ yêu cầu cụ thể của nước ta trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phù hợp với xu hướng đổi mới môn Toán trong trường phổ thông trên thế giới, đồng thời có tính đến những điều kiện cụ thể của giáo dục Việt Nam - Chương trình môn Toán có nhiều đổi mới, trong đó đặc biệt chú ý
Trang 7tới việc tăng cường và làm rõ mạch Toán ứng dụng và ứng dụng Toán học hơn
nữa Trong những quan điểm được đưa ra làm căn cứ xác định mục tiêu môn Toán, có nêu: “Phải lựa chọn những nội dung kiến thức Toán học cốt lõi, giàu tính ứng dụng, đặc biệt là ứng dụng vào thực tiễn Việt Nam
Rõ ràng, việc rèn luyện kỹ năng vận dụng Toán học vào thực tiễn hoàn toàn phù hợp và có tác dụng tích cực trong hoàn cảnh giáo dục của nước ta
1.2 Rèn luyện cho học sinh năng lực vận dụng Toán học vào thực tiễn là một
yêu cầu có tính nguyên tắc góp phần phản ánh được tinh thần và sự phát triển theo hướng ứng dụng của Toán học hiện đại:
Môn Toán trong nhà trường phổ thông bao gồm những nội dung quan trọng,
cơ bản, cần thiết nhất được lựa chọn trong khoa học Toán học xuất phát từ mục tiêu đào tạo của nhà trường và phải phù hợp với thực tiễn giáo dục – xã hội của đất nước Những nội dung đó không những phải phản ánh được tinh thần, quan điểm, phương pháp mà còn phải phản ánh được xu thế phát triển của khoa học Toán học hiện nay, mà một trong những hướng chủ yếu của nó là ứng dụng
Một trong những nguyên tắc quan trọng được nhóm tác giả Phạm Văn Hoàn,
Nguyễn Gia Cốc, Trần Thúc Trình đưa ra trong cuốn Giáo dục học môn Toán là
Nguyên tắc “kết hợp lý luận với thực tiễn” Kết hợp lý luận với thực tiễn không chỉ
là nguyên tắc dạy học mà còn là Quy luật cơ bản của việc dạy học và giáo dục của chúng ta Hồ Chủ Tịch đã nhiều lần nhấn mạnh: “Các cháu học sinh không nên học gạo, không nên học vẹt,… Học phải suy nghĩ, phải liên hệ với thực tế, phải có thí nghiệm và thực hành Học và hành phải kết hợp với nhau”, “phương châm, phương pháp học tập là lý luận liên hệ với thực tế”
1.3 Rèn luyện cho học sinh năng lực vận dụng Toán học vào thực tiễn đáp ứng
yêu cầu mục tiêu bộ môn Toán và có tác dụng tích cực trong việc dạy học Toán:
Trang 8Trong thời kỳ mới, thực tế đời sống xã hội và Chương trình bộ môn Toán đã có những thay đổi Vấn đề rèn luyện cho học sinh năng lực vận dụng Toán học vào thực tiễn có vai trò quan trọng và góp phần phát triển cho học sinh những năng lực trí tuệ, những phẩm chất tính cách, thái độ,… đáp ứng yêu cầu mời của xã hội lao động hiện đại
Trong giai đoạn hiện nay có sự gia tăng lớn lao và thường xuyên khối lượng thông tin và tri thức; sự tiếp cận dễ dàng với những thông tin nhờ những phương tiện thông tin và mạng máy tính đòi hỏi phải tăng cường những cống hiến của nhà trường vào sự phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa: điều chủ yếu trong quá trình dạy học là, ngoài khía cạnh “kiến thức đơn thuần”, phải tập trung cố gắng dạy học sinh biết sử dụng những tri thức của mình vào những tình huống có ý nghĩa với họ Nói cách khác, thay cho việc dạy cho học sinh một số lớn kiến thức, trước hết ta phải dạy cho họ cách huy động có hiệu quả các kiến thức đó để giải quyết một cách hữu ích những tình huống xuất hiện; và nếu có thể, là để đối mặt với những khó khăn bất ngờ, những tình huống chưa bao giờ gặp, tức là nêu bật cách thức sử dụng những kiến thức đã lĩnh hội được Đất nước ta đang trên đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa - rất cần và sau này còn cần nhiều hơn nữa
- đội ngũ những người lao động có khả năng ứng dụng những kiến thức Toán học lĩnh hội được vào hoạt động nghề nghiệp cũng như vào cuộc sống của mình Rèn luyện nâng cao năng lực ứng dụng Toán học là một trong những mục tiêu chủ yếu của việc giảng dạy Toán học ở trường phổ thông Đây không phải là yêu cầu chỉ của riêng môn Toán, song điều đó được đặc biệt nhấn mạnh trong giảng dạy Toán, bởi vì, trước hết do vai trò ứng dụng của Toán học trong các lĩnh vực của đời sống xã hội, vai trò công cụ của Toán học đối với sự phát triển của nhiều ngành khoa học, công nghệ, của các ngành kinh tế quốc dân,… đã thực sự được thừa nhận như một chìa khóa của sự phát triển Muốn nắm được công cụ, không
Trang 9thể bằng cách nào khác, ngoài sự tập luyện, vận dụng thường xuyên với những phương pháp thích hợp
Môn Toán, một môn học chiếm thời gian đáng kể trong kế hoạch đào tạo của nhà trường phổ thông, vậy chất lượng đào tạo những người lao động mới qua môn Toán phải được thể hiện ở những mặt sau:
+ Học sinh phải nắm vững hệ thống kiến thức và phương pháp Toán học cơ bản, phổ thông, theo quan điểm hiện đại; phải vận dụng được những kiến thức
và phương pháp Toán học vào kỹ thuật, lao động, quản lí kinh tế, vào việc học các môn học khác, vào việc tự học sau khi ra trường và có tiềm lực nghiên cứu khoa học ở mức độ phổ thông; phải hiểu biết nhận thức luận duy vật và biện chứng trong Toán học
+ Học sinh phải thể hiện một số phẩm chất đạo đức của người lao động mới (qua hoạt động học Toán mà rèn luyện được): đức tính cẩn thận, chính xác, chu đáo, làm việc có kế hoạch, có kỉ luật, có năng suất cao; tinh thần tự lực cánh sinh, khắc phục khó khăn, dám nghĩ dám làm, trung thực, khiêm tốn, tiết kiệm, biết được đúng sai trong Toán học và trong thực tiễn
Ngoài ra, học sinh thấy và thể hiện được cái đẹp, cái hay của Toán học bằng ngôn ngữ chính xác, trong sáng, bằng lời giải gọn gàng, hình thức trình bày sáng sủa, bằng những ứng dụng rộng rãi Toán học trong thực tiễn
1.4 Rèn luyện năng lực vận dụng kiến thức Toán học vào thực tiễn, giúp học
sinh có kỹ năng thực hành các kỹ năng Toán học và làm quen dần các tình huống thức tiễn:
Để tạo điều kiện vận dụng tri thức vào thực tế, còn phải có những kỹ năng thực hành cần thiết cho đời sống, đó là các kỹ năng tính toán, vẽ hình, đo đạc,… Trong hoạt động thực tế ở bất kỳ lĩnh vực nào cũng đòi hỏi kỹ năng tính toán: tính đúng, tính nhanh, tính hợp lí, cùng với các đức tính cẩn thận, chu đáo, kiên nhẫn Cần tránh tình trạng ít ra bài tập đòi hỏi tính toán, cũng như khi dạy giải bài
Trang 10tập chỉ dừng lại ở “phương hướng” mà ngần ngại làm các phép tính cụ thể để đi đến kết quả cuối cùng Tình trạng này có tác hại không nhỏ đối với học sinh trong học tập hiên tại và trong cuộc sống sau này
Trong thực tiễn lao động sản xuất, hoạt động xã hội, việc tính toán đo đạc với
độ chính xác cần thiết thường xảy ra từng giờ, từng phút; phải biết vận dụng Toán học như tính nhẩm, tính bằng bảng tính, thước tính, bảng đồ thị, toán đồ, máy tính,… một cách thành thạo và đúng đắn Ngoài ra, cần giải quyết nhiều vấn đề trong thực tiễn với phương pháp hợp lí, ngắn gọn, tiết kiệm tư duy, thời gian, tiền của và sức lao động Việc vận dụng Toán học vào thực tiễn cũng như tập dượt nghiên cứu khoa học trong đó có các hoạt động như: thu thập tài liệu trong thực
tế, mò mẫm, dùng quy nạp không hoàn toàn để dự kiến quy luật, rồi dùng quy nạp toán học để chứng minh tính đúng đắn của các quy luật dự kiến; thu thập tài liệu thống kê trong sản xuất, quản lí kinh tế trong xã hội để tìm quy luật chung, ước lượng một số dấu hiệu từ mẫu thống kê đến tập hợp tổng quát về năng suất
vụ mùa, năng suất lao động, bình quân nhân khẩu, phế phẩm, số lượng cỡ hàng,
…
Để thực hiện tốt những hoạt động này, cần có những hoạt động tập thể, đi vào nhà máy, xí nghiệp, hợp tác xã, thu thập tư liệu (ghi chép vào sổ thực tế),…
để có được những tài liệu sống, rồi trên cơ sở đó dùng kiến thức Toán học mà phân tích hoặc để tích lũy thực tiễn, làm vốn quý cho việc tiếp tục học Toán cũng như học các môn học khác Bằng các hoạt động đó, học sinh làm quen với các bước vận dụng Toán học vào thực tiễn: đặt bài toán, xây dựng mô hình, thu thập
số liệu; xử lí mô hình để tìm lời giải bài toán, đối chiếu lời giải với thực tế, kiểm tra và điều chỉnh
Chính vì vậy, việc tăng cường rèn luyện năng lực vận dụng Toán học vào thực tiễn một mặt giúp học sinh thực hành tốt các kỹ năng toán học (như tính nhanh, tính nhẩm, kỹ năng đọc biểu đồ, kỹ năng suy diễn toán học, tính có căn cứ đầy đủ