Phép biện chứng về mâu thuẫn và vận dụng phân tích mâu thuẫnbiện chứng trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ởViệt Nam hiện nay.

Nội dung quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập Mâu thuẫn là nguồn gốc, động lực của sự phát triển * Mâu thuẫn là hiện tượng khách quan, phổ biến - Mâu thuẫn biện chứng ma

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

===============

TIỂU LUẬN MÔN HỌC:

NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN

Đề tài: Phép biện chứng về mâu thuẫn và vận dụng phân tích mâu thuẫn

biện chứng trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay.

Giảng viên hướng dẫn: ThS Đào Thị Trang Học sinh thực hiện : Huỳnh Ngọc Mai Lớp : Anh 06 – KTĐN –Khối 2 Khóa : K58

Mã sinh viên : 1911110255

Hà Nội, tháng 4 năm 2020

MỤC LỤC

PHẦN I: 3

LỜI NÓI ĐẦU 3

PHẦN II: 4

GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 4

I Lý luận chung nhất về mâu thuẫn 4

1 Các khái niệm cơ bản 4

2 Nội dung quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập 4

3 Ý nghĩa phương pháp luận 9

II Những mâu thuẫn phát sinh trong quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay 10

1 Mâu thuẫn trong mối quan hệ biện chứng giữa kinh tế và chính trị 10

2 Mâu thuẫn giữa trong mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất 13

3 Mâu thuẫn giữa kinh tế thị trường với mục tiêu xây dựng con người XHCN 15

PHẦN I:

LỜI NÓI ĐẦU

Mâu thuẫn là một hiện tượng khách quan có trong tất cả các lĩnh vực tự nhiên xã hội, và tư duy của con người Trong hoạt động kinh tế thì mâu thuẫn cũng mang tính phổ biến, chẳng hạn như cung và cầu, tích luỹ và tiêu dùng, tính chất kế hoạch hoá của từng xó nghiệp, công ty với tính tự phát vô chính phủ của nền sản xuất hàng hoá , mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất Mâu thuẫn từ khi sự vật xuất hiện cho đến khi sự vật kết thúc Trong mỗi sự vật, mâu thuẫn hình thành không phải chỉ có một mà có thể có nhiều mâu thuẫn Mâu thuẫn này mất đi thì mâu thuẫn khác lại hình thành

Trong sự nghiệp đổi mới đất nước ta do Đảng lãnh đạo đã giành được nhiều thắng lợi và bước đầu mang tính chất quyết định, quan trọng trong quá trình chuyển đổi nền kinh tế quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa Trong những chuyển biến đó ta đã đạt được nhiều thành công nhưng cũng không ít những mâu thuẫn làm kìm hãm sự phát triển của công cuộc đổi mới Vì vậy phải có những biện pháp giải quyết để thúc đẩy nền kinh tế phát triển Với những ham muốn tìm hiểu thêm về nền kinh tế của đất nước ta cũng như những bức xúc và những vấn đề cần giải quyết trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

tôi chọn đề tài “Phép biện chứng về mâu thuẫn và vận dụng phân tích mâu thuẫn biện chứng trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay”

PHẦN II:

GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I Lý luận chung nhất về mâu thuẫn

1 Các khái niệm cơ bản

Kế thừa một cách có phê phán tất cả những thành tựu có giá trị nhất trong toàn bộ lịch sử hơn 2000 năm của triết học, dựa trên những thành quả mới nhất của khoa học hiện đại (cả khoa học tự nhiên lẫn khoa học xã hội và nhân văn), khái quát thực tiễn thời đại mình, C.Mác và Ph Ăngghen đã phát triển học thuyết mâu thuẫn biện chứng lên một tầm cao mới

Nội dung quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập được làm sáng tỏ thông qua một loạt những phạm trù cơ bản như “mặt đối lập”, “mâu thuẫn biện chứng”, “sự thống nhất của các mặt đối lập”, “sự đấu tranh của các mặt đối lập”

- Mặt đối lập: Các đặc điểm, các thuộc tính, các tính quy định thuộc về cùng một SV, HT ở cùng một bản chất, nhưng có khuynh hướng vận động, biến đổi ngược chiều nhau

- Mâu thuẫn biện chứng: sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

- Sự thốn nhất của các mặt đối lập: sự nương tựa nhau, cùng tồn tại không thể tách rời nhau của các mặt đối lập

- Sự đấu tranh của các mặt đối lập: sự tác động qua lại lẫn nhau giữa các mặt đối lập theo khuynh hướng bài trừ và phủ định lẫn nhau

2 Nội dung quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập

Mâu thuẫn là nguồn gốc, động lực của sự phát triển

* Mâu thuẫn là hiện tượng khách quan, phổ biến

- Mâu thuẫn biện chứng mang tính khách quan vì mọi sự vật trong tự nhiên, xã hội và tư duy không phải là cái gì hoàn toàn thuần nhất mà là một hệ thống các yếu tố, các mặt, các khuynh hướng trái ngược nhau, liên hệ hữu cơ với nhau, tạo nên những mâu thuẫn vốn có của sự vật Như vậy mâu thuẫn không do

ai sáng tạo ra, không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con người Nó là cái vốn có của sự vật

- Mâu thuẫn biện chứng mang tính phổ biến, tồn tại trong cả tự nhiên,

xã hội và tư duy Không có sự vật nào không có mâu thuẫn, mâu thuẫn này mất đi thì mâu thuẫn khác xuất hiện, từ đó sự vật phát triển không ngừng

Chẳng hạn, xã hội loài người có những mâu thuẫn phức tạp, đó là mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng; giữa các giai cấp đối kháng: giữa chủ nô và nô lệ, nông dân và địa chủ, tư sản và vô sản

* Sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

- Sự thống nhất của các mặt đối lập: Hai mặt đối lập tạo thành mâu thuẫn biện chứng tồn tại trong sự thống nhất với nhau “Sự thống nhất của các mặt đối lập” chỉ sự nương tựa nhau, cùng tồn tại không thể tách rời của các mặt đối lập Không có mặt này thì cũng không có mặt kia và ngược lại

Chẳng hạn, lực lượng sản xuất – quan hệ sản xuất trong phương thức sản xuất Khi lực lượng sản xuất phát triển thì quan hệ sản xuất cũng phát triển Hai điểu kiện này chính là điểu kiện tiền đề cho sự phát triển của phương thức sản xuất

- Sự đấu tranh giữa các mặt đối lập: Sự thống nhất của các mặt đối lập trong cùng một sự vật hiện tượng không tách rời đấu tranh chuyển hoá giữa chúng Bởi vì các mặt đối lập cùng tồn tại trong một sự vật thống nhất như một chỉnh thể trọn vẹn nhưng không nằm yên bên nhau mà điểu chỉnh chuyển hoá, bài trừ, phủ định lẫn nhau tạo thành động lực phát triển của bản thân sự vật Sự đấu tranh chuyển hoá, bài trừ, phủ định lẫn nhau giữa các mặt trong thế giới khách quan thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau

Chẳng hạn, lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong giai cấp có đối kháng mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất tiên tiến với quan hệ sản xuất lạc hậu kìm hãm nó diễn ra quyết liệt và gay gắt Chỉ thông qua các cuộc cách mạng xã hội bằng rất nhiều hình thức, kể cả bạo lực mới giải quyết nó một cách căn bản

* Quá trình hình thành và giải quyết mâu thuẫn

- Giai đoạn hình thành mâu thuẫn, biểu hiện: đồng nhất nhưng bao hàm

sự khác nhau; khác nhau bề ngoài, khác nhau bản chất, mâu thuẫn được hình thành

- Giai đoạn phát triển của mâu thuẫn, biểu hiện: các mặt đối lập xung đột với nhau; các mặt đối lập xung đột gay gắt với nhau

- Giai đoạn giải quyết mâu thuẫn, biểu hiện: sự chuyển hóa của các mặt đối lập, mâu thuẫn được giải quyết

Chính vì vậy, Lênin khẳng định “sự phát triển là một cuộc đấu tranh giữa các mặt đối lập”

Khi bàn về mối quan hệ giữa sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập, Lênin chỉ ra rằng: “ mặc dù thống nhất chỉ là điều kiện để sự vật tồn tại với

ý nghĩa là chính nó, nhờ có sự thống nhất của các mặt đối lập mà chúng ta nhận biết được sự vật, hiện tượng tồn tại trong thế giới khách quan Song bản thân của sự thống nhất chỉ là tương đối và tạm thời Đấu tranh giữa các mặt đối lập mới là tuyệt đối Nó diễn ra thường xuyên, liên tục trong suốt quá trình tồn tại của sự vật Kể cả trong trạng thái sự vật ổn định , cũng như chuyển hoá nhảy vọt

về chất Lênin viết “ sự thống nhất ( phù hợp, đồng nhất, tác dụng ngang nhau) của các mặt đối lập là có điều kiện, tạm thời, thoáng qua trong tương đối Sự đấu tranh của các mặt đối lập bài trừ lẫn nhau là tuyệt đối cũng như sự phát triển, sự vận động tuyệt đối”

* Chuyển hóa của các mặt đối lập

- Phương thức thứ nhất: Mặt đối lập này chuyển hoá thành mặt đối lập kia nhưng ở trình độ cao hơn xét về phương diện chất của sự vật

Ví dụ: Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong xã hội phong kiến đấu tranh chuyển hoá lẫn nhau để hình thành quan hệ sản xuất mới là quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa và lực lượng sản xuất mới ở trình độ cao hơn

- Phương thức thứ hai: Cả hai mặt đối lập chuyển hoá lẫn nhau để thành hai mặt đối lập mới hoàn toàn

Ví dụ: Nền kinh tế Việt Nam chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung, quan liêu, bao cấp sang cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Kết luận: Bất kỳ sự vật hiện tượng nào cũng chứa đựng trong bản thân nó

những mặt, những thuộc tính có khuynh hướng phát triển ngược chiều nhau Sự đấu tranh chuyển hoá của các mặt đối lập trong điều kiện cụ thể tạo thành mâu thuẫn Mâu thuẫn là hiện tượng khách quan, phổ biến trên thế giới Mâu thuẫn được giải quyết, sự vật cũng mất đi sự vật mới hình thành Sự vật mới lại nảy sinh các mặt đối lập và mâu thuẫn mới Các mặt đối lập này lại đấu tranh chuyển hoá và phủ định lẫn nhau để tạo thành sự vật mới hơn cứ như vậy mà các sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan thường xuyên và biến đổi không ngừng Vì vậy, mâu thuẫn là nguồn gốc và động lực của mọi quá trình phát triển

Phân loại mâu thuẫn

* Mâu thuẫn bên trong – bên ngoài

Căn cứ vào quan hệ đối với sự vật được xem xét, có thể phân biệt thành mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài

- Mâu thuẫn bên trong: là sự tác động qua lại giữa các mặt, các khuynh hướng đối lập của cùng một sự vật

- Mâu thuẫn bên ngoài: đối với một sự vật nhất định là mâu thuẫn diễn

ra trong mối quan hệ sự vật đó với các sự vật khác

Việc phân chia mâu thuẫn thành mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài chỉ là sự tương đối, tuỳ theo phạm vi xem xét Cùng một mâu thuẫn nhưng xét trong mối quan hệ này là mâu thuẫn bên ngoài nhưng xét trong mối quan hệ khác lại là mâu thuẫn bên trong Để xác định một mâu thuẫn nào đó là mâu thuẫn bên trong hay mâu thuẫn bên ngoài trước hết phải xác định phạm vi

sự vật được xem xét

Mâu thuẫn bên trong có vai trò quyết định trực tiếp đối với quá trình vận động và phát triển của sự vật Còn mâu thuẫn bên ngoài có ảnh hưởng đến

sự phát triển của sự vật Tuy nhiên mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài không ngừng có tác động qua lại lẫn nhau Việc giải quyết mâu thuẫn bên trong không thể tách rời việc giải quyết mâu thuẫn bên ngoài; việc giải quyết mâu thuẫn bên ngoài là điều kiện để giải quyết mâu thuẫn bên trong

* Mâu thuẫn cơ bản – không cơ bản

Căn cứ vào ý nghĩa đối với sự tồn tại và phát triển của toàn bộ sự vật, mâu thuẫn được chia thành mâu thuẫn cơ bản và mâu thuẫn không cơ bản:

- Mâu thuẫn cơ bản: là mâu thuẫn quy định bản chất của sự vật, quy định sự phát triển ở tất cả các giai đoạn của sự vật, nó tồn tại trong suốt quá trình tồn tại các sự vật Mâu thuẫn cơ bản được giải quyết thì sự vật sẽ thay đổi

cơ bản về chất

- Mâu thuẫn không cơ bản: là mâu thuẫn chỉ đặc trưng cho một phương diện nào đó của sự vật, nó không quy định bản chất của sự vật Mâu thuẫn đó nảy sinh hay được giải quyết không làm cho sự vật thay đổi căn bản về chất

* Mâu thuẫn chủ yếu – thứ yếu

Căn cứ vào vai trò của mâu thuẫn đối với sự tồn tại và phát triển của sự vật trong một giai đoạn nhất định, các mâu thuẫn được chia thành mâu thuẫn chủ yếu và mâu thuẫn thứ yếu

- Mâu thuẫn chủ yếu: là mâu thuẫn nổi lên hàng đầu của một giai đoạn phát triển nhất định của sự vật và chi phối các mâu thuẫn khác trong giai đoạn

đó Giải quyết được mâu thuẫn chủ yếu trong từng giai đoạn là điều kiện cho sự vật chuyển sang giai đoạn phát triển mới.Mâu thuẫn cơ bản và mâu thuẫn chủ yếu có quan hệ chặt chẽ với nhau Mâu thuẫn chủ yếu có thể là một hình thức biển hiện nổi bật của mâu thuẫn cơ bản hay là kết quả vận động tổng hợp của các mâu thuẫn cơ bản ở một giai đoạn nhất định Việc giải quyết mâu thuẫn chủ yếu tạo điều kiện giải quyết từng bước mâu thuẫn cơ bản

- Mâu thuẫn thứ yếu: là những mâu thuẫn ra đời và tồn tại trong một giai đoạn phát triển nào đó của sự vật nhưng nó không đóng vai trò chi phối mà

bị mâu thuẫn chủ yếu chi phối Giải quyết mâu thuẫn thứ yếu là góp phần vào việc từng bước giải quyết mâu thuẫn chủ yếu

* Mâu thuẫn đối kháng – không đối kháng

Căn cứ vào tính chất của các quan hệ lợi ích, có thể chia mâu thuẫn trong xã hội thành mâu thuẫn đối kháng và mâu thuẫn không đối kháng

- Mâu thuẫn đối kháng là mâu thuẫn giữa những giai cấp những tập đoàn người, có lợi ích cơ bản đối lập nhau Như là: Mâu thuẫn giữa nông dân với địa chủ, giữa vô sản với tư sản,…

- Mâu thuẫn không đối kháng là mâu thuẫn giữa những lực lượng xã hội có lợi ích cơ bản thống nhất với nhau, chỉ đối lập về những lợi ích không cơ bản, cục bộ, tạm thời Việc phân biệt mâu thuẫn đối kháng và không đối kháng

có ý nghĩa trong việc xác định đúng phương pháp giải quyết mâu thuẫn Giải quyết mâu thuẫn đối kháng phải bằng phương pháp đối kháng

II Sự cần thiết và tác dụng của thị trường tài chính III Những mâu thuẫn phát sinh trong quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

1 Mâu thuẫn trong mối quan hệ biện chứng giữa kinh tế và chính trị

Theo chủ nghĩa Mác - Lênin thì kinh tế quyết định chính trị: “chính trị là

sự biểu hiện tập trung của kinh tế” Trong lịch sử phát triển xã hội loài người không phải bao giờ cũng có vấn đề chính trị, chẳng hạn trong xã hội nguyên thuỷ chưa có giai cấp, chưa có nhà nước nên cũng chưa có vấn đề chính trị Từ khi xã hội có giai cấp và nhà nước xuất hiện thì vấn đề chính trị mới xuất hiện, bởi vấn đề chính trị là vấn đề thuộc về giai cấp và đấu tranh giai cấp Trung tâm của các vấn đề chính trị là đấu tranh giữa các giai cấp, các lực lượng xã hội nhằm dành và giữ chính quyền Bản thân vấn đề chính trị ra đời hoàn toàn do kinh tế quyết định Chính trị không phải là mục đích mà chỉ là phương tiện để thực hiện mục đích kinh tế, Ph.Ăngghen đã khẳng định: “bạo lực chỉ là phương tiện, còn lợi ích kinh tế trái lại là mục đích” Và trong tác phẩm “Lútvích Phoiơbăc và sự cáo chung của triết học cổ điển Đức” Ph.Ăngghen đã chỉ rõ: “để

thoả thuận những lợi ích kinh tế thì quyền lực chính trị chỉ được sử dụng làm một phương tiện đơn thuần”

Quyền lực chính trị là công cụ mạnh mẽ nhất để bảo vệ chế độ xã hội Sự thống trị về chính trị của một giai cấp là điều kiện đảm bảo cho giai cấp đó thực hiện được sự thống trị về kinh tế Đấu tranh giai cấp về thực chất là đấu tranh về lợi ích kinh tế, được thực hiện thông qua đấu tranh chính trị Theo Ph.Ăngghen,

“bất cứ cuộc đấu tranh nào cũng đều là đấu tranh chính trị, xét đến cùng đều xoay quanh vấn đề giải phóng về kinh tế” Để nhấn mạnh vai trò của chính trị, V.I Lênin đã khẳng định chính trị cũng chiếm vị trí quan trọng hàng đầu như kinh tế Tuy nhiên, khẳng định của Lênin không có nghĩa phủ định vai trò quyết định của kinh tế đối với chính trị, mà muốn nhấn mạnh tác động tích cực của chính trị đối với kinh tế Vấn đề kinh tế không thể tách rời vấn đề chính trị, mà

nó được xem xét, giải quyết theo một lập trường chính trị nhất định Giai cấp nào cầm quyền cũng hướng kinh tế phát triển theo lập trường chính trị của giai cấp đó nhằm phục vụ cho mục tiêu kinh tế - xã hội nhất định Và lập trường chính trị đúng (hay sai) sẽ thúc đẩy (hoặc kìm hãm) sự phát triển của nền kinh tế.V.I Lênin còn khẳng định: “không có một lập trường chính trị đúng thì một giai cấp nhất định nào đó, không thể nào giữ vững được sự thống trị của mình

và do đó cũng không thể nào hoàn thành được nhiệm vụ của mình trong lĩnh vực sản xuất” Khi thể chế chính trị không phù hợp với yêu cầu phát triển của kinh tế thì tất yếu kinh tế sẽ mở đường cho chính chị thay đổi Khi đó việc thay đổi thể chế chính trị cho phù hợp với yêu cầu phát triển của kinh tế là điều kiện tiên quyết để thúc đẩy kinh tế phát triển Như vậy chúng ta có thể khẳng định rằng kinh tế và chính trị thống nhất biện chứng với nhau trên nguyên tắc kinh tế đóng vai trò quyết định Đây là cơ sở phương pháp luận quan trọng trong việc nhận thức xã hội nói chung, và nhận thức công cuộc đổi mới ở Việt Nam nói riêng

Có thể nói từ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI (12/1986) của Đảng Cộng sản Việt Nam, đất nước ta chuyển sang giai đoạn mới - giai đoạn thực