Tích hợp các kiến thức về sản xuất điện năng khi dạy một số bài học vật lí 12 góp phần nâng cao kiến thức cho học sinh THPT

Vì vậy, để đáp ứng những yêu cầu đặt ra, cùng với các môn học khác, trong quá trình giảng dạy Vật lí việc lồng ghép, tích hợp nội dung giáo dục kiến thức về sản xuất điện năng là vấn đề

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA VẬT LÝ

Tích hợp các kiến thức về sản xuất điện năng khi

dạy một số bài học vật lí 12 góp phần nâng cao kiến

thức cho học sinh THPT

LỜI CẢM ƠN

Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, em xin được bày tỏ lời cảm ơn chân thành nhất đến thầy Nguyễn Bảo Hoàng Thanh đã tận tình hướng dẫn và truyền đạt những kinh nghiệm quý báu cho em trong suốt quá trình thực hiện đề tài này

Em xin gửi lời cảm ơn đến ban lãnh đạo trường Đại Học Sư Phạm Đà Nẵng, các giảng viên khoa Vật Lý, các cô chú nhân viên đã tạo điều kiện thuận lợi và động viên

em trong suốt thời gian ngồi trên ghế nhà trường để em học tập và làm việc thật tốt Cuối cùng, em xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè, những người đã quan tâm giúp đỡ và động viên, khuyến khích em trong thời gian qua để em hoàn thiện đề tài này

Đà Nẵng, 05/2015

Sinh viên thực hiện

Võ Thị Minh Thư

MỤC LỤC LỜI CẢM ƠN

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

MỞ ĐẦU 1

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 1

III ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 2

IV GIẢ THUYẾT KHOA HỌC 2

V NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 2

VI PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2

1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết 2

2 Phương pháp khảo sát thực trạng (qua các tài liệu mô tả, các hình ảnh, các video về quá trình sản xuất điện năng) 3

3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm (do hạn chế về thời gian nên không thực hiện được) 3

4 Phương pháp chuyên gia: Xin ý kiến góp ý, đánh giá của các chuyên gia 3

VII CẤU TRÚC VÀ NỘI DUNG 3

NỘI DUNG 4

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN DẠY HỌC TÍCH HỢP, ĐIỆN NĂNG VÀ SẢN XUẤT ĐIỆN NĂNG TRONG DẠY HỌC VẬT LÍ 4

1.1 Quan điểm DH theo hướng tích hợp 4

1.1.1 Khái niệm 4

1.1.2 Mục đích của dạy học tích hợp 9

1.1.3 Đặc điểm của DH theo hướng tích hợp 9

1.1.4 Quan điểm về GD DHTH 12

1.1.5 Tổ chức DH theo hướng tích hợp 16

1.1.6 Mục tiêu của quan điểm DH theo hướng tích hợp 20

1.1.7 Ý nghĩa của quan điểm DH theo hướng tích hợp 21

1.1.8 Tình hình nghiên cứu và vận dụng quan điểm DH theo hướng tích hợp 22

1.1.9 Ảnh hưởng của quan điểm DH theo hướng tích hợp 24

1.2 Giáo dục nâng cao trình độ kiến thức trong dạy học vật lí 26

1.2.1 Đặc điểm chung của dạy học vật lí 26

1.2.2 Nhiệm vụ dạy học vật lí ở trường phổ thông 27

1.2.3 Định hướng thực hiện nhiệm vụ dạy học vật lí ở trường phổ thông 28

1.3 Điện năng và sản xuất điện năng 30

1.3.1 Khái niệm điện năng và sản xuất điện năng 30

1.3.2 Ảnh hưởng của sản xuất điện năng đối với môi trường sinh thái 31

1.3.3 Vai trò của điện năng với sự phát triển kinh tế xã hội 32

1.3.4 Tích hợp các kiến thức vào sản xuất điện năng vào một số bài học vật lí lớp 12 nâng cao 33

1.4 Kết luận chương 1 33

CHƯƠNG 2 35

XÂY DỰNG TIẾN TRÌNH DHTH CÁC KIẾN THỨC VỀ SẢN XUẤT ĐIỆN NĂNG KHI DẠY MỘT SỐ BÀI HỌC VẬT LÍ 12 GÓP PHẦN NÂNG CAO KIẾN THỨC HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 35

2.1 Vị trí, mục tiêu, vai trò chương trính sách giáo khoa vật lí phổ thông 35

2.1.1 Vị trí chương trính sách giáo khoa vật lí phổ thông 35

2.1.2 Vai trò chương trính sách giáo khoa vật lí phổ thông 36

2.2 Xây dựng chương trình tích hợp các kiến thức về sản xuất điện năng 37

2.2.1 Nguyên tắc tích hợp các kiến thức về sản xuất điện năng 37

2.2.2 Xây dựng chương trình tích hợp đối với chương trình lớp 12 nâng cao 37

2.3 Xây dựng tiến trình dạy học cho từng bài cụ thể 39

2.3.1 Giáo án số 1 39

2.3.2 Giáo án số 2 45

CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG DẠY HỌC TÍCH HỢP CÁC KIẾN THỨC VỀ SẢN XUẤT ĐIỆN NĂNG VẬT LÍ 12 THPT HIỆN NAY 52

3.1 Thực trạng 52

3.2 Nguyên nhân 53

3.4 Một số đề xuất 56

3.5 Kết luận chương 3 57

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 58

NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA NGHIÊN CỨU KHOA HỌC 59

1 Đóng góp về mặt lý luận 59

2 Về mặt thực tiễn 59

TÀI LIỆU THAM KHẢO 60

DANH MỤC CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

MỞ ĐẦU

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Để thực hiện công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước và tiếp cận nhanh chóng với nền công nghệ cao Trong những năm gần đây, đổi mới giáo dục được đặt lên như một nhiệm vụ quan trọng hàng đầu ở nước ta là đào tạo những con người mới, những người lao động có tri thức, có năng lực thực hành, tự chủ, năng động, sáng tạo, sẵn sàng tham gia vào lao động sản xuất,… Trong đó, đòi hỏi sự đổi mới đồng bộ cả mục đích, nội dung, phương pháp và phương tiện dạy học

Để thực hiện nhiệm vụ đó, Bộ GD&ĐT đã xây dựng chương trình giáo dục phổ thông với hệ thống các môn học phù hợp với những yêu cầu của sự phát triển Trong

đó, bộ môn Vật Lí đóng vai trò không nhỏ đảm bảo hoàn thành mục tiêu giáo dục, là môn học cung cấp những kiến thức khoa học, là cơ sở của nhiều ngành kĩ thuật tổng hợp và hướng nghiệp

Trong số các môn học ở trường THPT thì môn Vật lí là một trong những môn học thực nghiệm, nó cung cấp cho học sinh rất nhiều các kiến thức cơ bản về thế giới

tự nhiên nói chung và về môi trường xung quanh Vì vậy, để đáp ứng những yêu cầu đặt ra, cùng với các môn học khác, trong quá trình giảng dạy Vật lí việc lồng ghép, tích hợp nội dung giáo dục kiến thức về sản xuất điện năng là vấn đề không thể thiếu.Ngày nay, vấn đề tạo ra và duy trì nguồn năng lượng (ở đây là điện năng) đã và đang là vấn đề quan tâm chung của toàn nhân loại Vì vậy, người ta coi vấn đề sản xuất điện năng là một trong các “vấn đề toàn cầu”

Xuất phát từ những lí do trên, tôi nhận thấy rằng cần phải nghiên cứu vận dụng tích hợp các yếu tố sản xuất điện năng vào dạy học, cụ thể là một số bài Vật Lí lớp 12

nâng cao Đó là lí do tôi chọn đề tài: “Tích hợp các kiến thức về sản xuất điện năng khi

dạy một số bài học vật lí 12 góp phần nâng cao kiến thức cho học sinh THPT”

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Tích hợp các kiến thức về sản xuất điện năng khi dạy một số bài học vật lí 12 góp phần nhằm nâng cao chất lượng dạy học, giáo dục kĩ thuật tổng hợp - hướng nghiệp cho HS THPT Nhằm phát triển hứng thú và năng lực vận dụng kiến thức của HS

trong quá trình DH Vật Lí, nâng cao kiến thức về sản xuất điện năng cho HS THPT

III ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Khách thể : Tổ chức quá trình dạy và học Vật Lí của GV và HS ở trường THPT lớp 12 NC

Đối tượng nghiên cứu : Tổ chức dạy học tích hợp kiến thức về sản xuất điện năng vào một số bài học Vật Lí 12 nâng cao

Phạm vi nghiên cứu: Tích hợp các kiến thức về sản xuất điện năng khi dạy một

số bài học vật lí 12 góp phần nâng cao kiến thức học sinh trung học phổ thông (cụ thể

là các bài: Hiện tượng quang điện, Máy phát điện xoay chiều, Phản ứng phân hạch)

IV GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Nếu vận dụng hợp lý DH theo hướng tích hợp vào tổ chức dạy học tích hợp các kiến thức về sản xuất điện năng vào dạy học một số bài học vật lí lớp 12 nâng cao Thì

có thể nâng cao được trình độ hiểu biết cũng như khả năng vận dụng kiến thức sản xuất điện năng vào trong đời sống

V NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

 Nghiên cứu cơ sở lý luận về vận dụng quan điểm DH theo hướng tích hợp vào

 Nghiên cứu về vai trò, tầm quan trọng của sản xuất điện năng

 Thực nghiệm sư phạm (do điều kiện về thời gian nên không thực hiện thực

nghiệm được)

VI PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

 Nghiên cứu các tài liệu về PP DHTH

 Nghiên cứu tổng quan các luận văn, những công trình đã công bố

 Dựa trên định hướng chỉ đạo từ các văn kiện Đảng về giáo dục và tầm quan trọng của đổi mới PPDH

2 Phương pháp khảo sát thực trạng (qua các tài liệu mô tả, các hình ảnh,

các video về quá trình sản xuất điện năng)

3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm (do hạn chế về thời gian nên

không thực hiện được)

4 Phương pháp chuyên gia: Xin ý kiến góp ý, đánh giá của các chuyên

gia

VII CẤU TRÚC VÀ NỘI DUNG

Đề tài NCKH gồm phần mở đầu và ba chương:

Chương I Cơ sở lý luận và thực tiễn dạy học tích hợp và sản xuất điện năng trong dạy học vật lí

Chương II Xây dựng tiến trình DHTH các kiến thức về sản xuất điện năng vào một số bài học vật lí lớp 12 nâng cao

Chương III Thực trạng

Tài liệu tham khảo và phụ lục

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN DẠY HỌC TÍCH HỢP ĐIỆN

NĂNG VÀ SẢN XUẤT ĐIỆN NĂNG TRONG DẠY HỌC VẬT LÍ

1.1 Quan điểm DH theo hướng tích hợp

1.1.1 Khái niệm

 Khái niệm tích hợp

Tích hợp là một tiến trình tư duy và nhận thức mang tính chất phát triển tự nhiên của con người trong mọi lĩnh vực hoạt động khi họ muốn hướng đến hiệu quả của chúng ( ), là vấn đề của nhận thức và tư duy của con người, là triết lý chi phối, định hướng và quyết định thực tiễn hoạt động của con người Lý thuyết tích hợp được ứng dụng vào giáo dục trở thành một quan điểm lý luận dạy học phổ biến trên thế giới hiện nay Xu hướng tích hợp còn được gọi là xu hướng liên hội đang được thực hiện trên nhiều bình diện, cấp độ trong quá trình phát triển các chương trình giáo dục

Theo từ điển Tiếng Việt [1]: “Tích hợp là sự kết hợp những hoạt động, chương trình hoặc các thành phần khác nhau thành một khối chức năng Tích hợp có nghĩa là

sự thống nhất, sự hòa hợp, sự kết hợp”

Theo từ điển Giáo dục học [1]: “Tích hợp là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học”

Theo từ điển bách khoa toàn thư [2]: “Tích hợp hệ thống là phối hợp các thiết bị

và công cụ khác nhau để cùng làm việc với nhau trong một hệ thống - một chương trình nhằm giải quyết những nhiệm vụ chung nào đó”

Trong tiếng Anh, tích hợp được viết là “integration” một từ gốc Latin (integer)

có nghĩa là “whole” hay “toàn bộ, toàn thể” Có nghĩa là sự phối hợp các hoạt động khác nhau, các thành phần khác nhau của một hệ thống để bảo đảm sự hài hòa chức năng và mục tiêu hoạt động của hệ thống ấy

Tích hợp là một khái niệm được sử dụng trong nhiều lĩnh vực Trong lĩnh vực khoa học giáo dục (GD), khái niệm tích hợp xuất hiện từ thời kì khai sáng, dùng để chỉ một quan niệm GD toàn diện con người, chống lại hiện tượng làm cho con người phát

triển thiếu hài hòa, cân đối Tích hợp còn có nghĩa là thành lập một loại hình nhà trường mới, bao gồm các thuộc tính trội của các loại hình nhà trường vốn có

Như thế trong dạy học, tích hợp có thể được coi là sự liên kết các các đối tượng giảng dạy, học tập trong cùng một kế hoạch hoạt động để đảm bảo sự thống nhất, hài hòa, trọn vẹn của hệ thống dạy học nhằm đạt mục tiêu dạy học tốt nhất

Tích hợp là một trong những quan điểm GD đã trở thành xu thế trong việc xác định nội dung DH trong nhà trường phổ thông và trong xây dựng chương trình môn học ở nhiều nước trên thế giới Quan điểm tích hợp được xây dựng trên cơ sở những quan niệm tích cực về quá trình học tập và quá trình DH

Hội thảo quốc tế đón chào thế kỷ 21 có tên “Kết nối hệ thống tri thức trong một thế giới học tập” [3] với sự tham gia của gần 400 nhà giáo dục thuộc 18 quốc gia được

tổ chức từ ngày 6 - 8/12/2000 tại Manila (Philippines) Một trong những nội dung chính được bàn luận sôi nổi tại hội thảo này là những con đường và cách thức kết nối

hệ thống tri thức hướng vào người học trong thời đại thông tin Muốn đáp ứng được nhu cầu kết nối hệ thống tri thức trong một thế giới học tập, đòi hỏi tư duy liên hội được thiết kế ngay trong nội dung, phương tiện nghiên cứu và phương pháp giảng dạy Như thế, khi đứng trước nhu cầu giải quyết mâu thuẫn kiến thức của tình huống học tập, người học không chỉ giải quyết theo hướng trực tuyến hay nội suy mà có thể còn giải quyết bằng cách ứng dụng một cách linh hoạt khả năng liên hội kiến thức

Mục đích chung của việc học là hiểu sự liên kết của mọi hiện tượng, sự vật Tích hợp là cách tư duy trong đó các mối liên kết được tìm kiếm, do vậy, tích hợp làm cho việc học chân chính xảy ra (Clark, 2002) Như thế, với định nghĩa học tập là cách tìm kiếm các mối liên hệ và kết nối các kiến thức, Clark đã khẳng định quy luật tích hợp tất yếu của tiến trình học tập chân chính

Nhiều nghiên cứu ứng dụng tâm lý học nhận thức vào giáo dục đã khẳng định: mối liên hệ giữa các khái niệm đã học được thiết lập nhằm bảo đảm cho mỗi học sinh

có thể huy động một cách hiệu quả những kiến thức và năng lực của mình để giải quyết tình huống, và có thể đối mặt với một khó khăn bất ngờ, một tình huống chưa từng gặp Nhờ đó, học sinh có điều kiện phát triển những kỹ năng xuyên môn, những khả năng có thể di chuyển

Theo Dương Tiến Sỹ [4]: Tích hợp là sự kết hợp một cách hữu cơ, có hệ thống các kiến thức (khái niệm) thuộc các môn học khác nhau thành một nội dung thống nhất, dựa trên các mối liên hệ về lý luận và thực tiễn đề cập trong các môn học đó Quan điểm DH theo hướng tích hợp sàng lọc cẩn thận những thông tin có ích để hình thành các năng lực và mục tiêu tích hợp

Trong dạy học bộ môn, DH theo hướng tích hợp được tiếp nhận với các mức độ

thấp và khác nhau như:

 Lồng ghép là đưa thêm nội dung cần học tương tự với môn học chính

 Tích hợp là sự kết hợp tri thức của nhiều môn học tạo nên môn học mới

Như vậy, PPDH theo hướng tích hợp trong DH bộ môn là vô cùng cần thiết

 Khái niệm về dạy học tích hợp (DHTH)

Theo PGS.TS Nguyễn Văn Khải từ góc độ lý luận dạy học [4]: “Dạy học tích hợp tạo ra các tình huống liên kết tri thức các môn học, đó là cơ hội phát triển các năng lực của học sinh Khi xây dựng các tình huống vận dụng kiến thức, học sinh sẽ phát huy được năng lực tự lực, phát triển tư duy sáng tạo DHTH các khoa học sẽ làm giảm trùng lặp nội dung dạy học các môn học, việc xây dựng chương trình các môn học theo hướng này có ý nghĩa quan trọng làm giảm tình trạng quá tải của nội dung học tập, đồng thời hiệu quả dạy học được nâng lên Nhất là trong bối cảnh hiện nay,

do đòi hỏi của xã hội nhiều tri thức cần thiết mới đều muốn được đưa vào nhà trường" Theo De Ketele [4] “ Ngoài các quá trình học tập đơn lẻ cần thiết cho các năng lực, DH theo hướng tích hợp dự định những hoạt động tích hợp trong đó học sinh học cách sử dụng phối hợp những kiến thức, những kỹ năng và những động tác đã lĩnh hội rời rạc"

Từ những định nghĩa trên nêu rõ mục tiêu của DHTH là làm sáng tỏ cho môn học Từ đó giáo viên thấy sự cần thiết trong việc giảng dạy, đồng thời nâng cao giáo dục HS phù hợp các mục tiêu giáo dục của nhà trường

Nói cách khác, DHTH là phương pháp giảng dạy kết hợp một hoặc nhiều môn học Có thể hiểu một cách đơn giản hơn, DHTH là vừa dạy nội dung lý thuyết vừa dạy nội dung thực hành trong cùng một bài dạy

DHTH (hay dạy học theo chủ đề) là cách tiếp cận giảng dạy liên ngành theo đó

đề được trình bày thành nhiều bài học nhỏ để người học có thể có thời gian hiểu rõ và phát triển các mối liên hệ với những gì mà người học đã biết Cách tiếp cận này tích hợp kiến thức từ nhiều ngành học và khuyến khích người học tìm hiểu sâu về các chủ

đề, tìm đọc tài liệu từ nhiều nguồn và tham gia vào nhiều hoạt động khác nhau Việc

sử dụng nhiều nguồn thông tin khuyến khích người học tham gia vào việc chuẩn bị bài học, tài liệu, và tư duy tích cực và sâu hơn so với cách học truyền thống với chỉ một nguồn tài liệu duy nhất Kết quả là người học sẽ hiểu rõ hơn và cảm thấy tự tin hơn trong việc học của mình

Quan điểm DH theo hướng tích hợp là một định hướng trong đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục, là một bước chuyển từ cách tiếp cận nội dung giáo dục sang tiếp cận năng lực nhằm đào tạo con người có tri thức mới, năng động, sáng tạo khi giải quyết các vấn đề trong thực tiễn cuộc sống

DHTH không chỉ là sự kết hợp đơn thuần giữa lý thuyết và thực hành trong một tiết/buổi dạy Chúng ta cần phải hiểu rằng, phía sau quan điểm đó là một triết lý giáo dục, nó phản ánh mục tiêu của việc học Theo quan điểm truyền thống thì mục tiêu của dạy học là cung cấp một hệ thống các kiến thức hoặc kỹ năng riêng lẻ cho người học

để sau đó người học muốn làm bất kì việc gì với những kiến thức và kỹ năng đó Còn theo quan điểm dạy học tích hợp thì mục tiêu của dạy học là hướng đến việc đào tạo ra những con người với những năng lực cụ thể để giải quyết những vấn đề trong thực tiễn cuộc sống một cách sáng tạo

DH theo hướng tích hợp bắt nguồn từ cơ sở khoa học và đời sống Trước hết phải thấy rằng cuộc sống là một bộ đại bách khoa toàn thư, là một tập đại thành của tri thức, kinh nghiệm và phương pháp Mọi tình huống xảy ra trong cuộc sống bao giờ cũng là những tình huống tích hợp Không thể giải quyết một vấn đề và nhiệm vụ nào của lí luận và thực tiễn mà lại không sử dụng tổng hợp và phối hợp kinh nghiệm kĩ năng đa ngành của nhiều lĩnh vực khác nhau Tích hợp trong nhà trường sẽ giúp HS học tập thông minh và vận dụng sáng tạo kiến thức, kĩ năng và phương pháp của khối lượng tri thức toàn diện, hài hòa và hợp lí trong giải quyết các tình huống khác nhau và mới mẻ trong cuộc sống hiện đại

 Vì sao phải DHTH

DHTH góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện của nhà trường phổ thông Giáo dục toàn diện dựa trên việc đóng góp của nhiều môn học cũng như bằng việc thực hiện đầy đủ mục tiêu và nhiệm vụ của từng môn học

Do bản chất của mối liên hệ giữa các tri thức khoa học Các nhà khoa học cho rằng khoa học ở thế kỷ XX đã chuyển từ phân tích cấu trúc lên tổng hợp hệ thống làm xuất hiện các liên ngành ( như sinh thái học, tự động hóa, ) Vì vậy, xu thế DH trong nhà trường là phải làm sao cho tri thức của HS xác thực và toàn diện QTDH phải làm sao liên kết, tổng hợp hóa các tri thức, đồng thời thay thế "tư duy cơ giới cổ điển" bằng

" tư duy hệ thống"

Góp phần giảm tải học tập cho học sinh, DHTH giúp phát triển các năng lực, đặc biệt là trí tưởng tượng khoa học và năng lực tư duy của HS, vì nó luôn tạo ra các tình huống để HS vận dụng kiến thức gần với cuộc sống Nó cũng làm giảm sự trùng lặp các nội dung giữa các môn học, góp phần giảm tải nội dung học tập Mặt khác, giảm tải học tập không chỉ là giảm thiểu khối lượng kiến thức môn học, hoặc thêm thời lượng cho việc DH một nội dung theo qui định Phát triển hứng thú học tập cũng có thể được xem như một biện pháp giảm tải tâm lí học tập có hiệu quả và rất có ý nghĩa Làm cho HS thấu hiểu ý nghĩa của các kiến thức cần tiếp thu

Ngày nay, với sự phát triển như vũ bão của khoa học (KH), kĩ thuật (KT) và công nghệ (CN), tri thức của loài người đang gia tăng nhanh chóng Không những thông tin ngày càng nhiều, mà với sự phát triển của các phương tiện công nghệ thông tin, ngày càng có nhiều cơ hội đễ mỗi người dễ dàng tiếp cận các thông tin mới nhất

Chọn cái gì để dạy cho thế hệ trẻ, trong xu thế các tri thức và kinh nghiệm xã hội của loài người phát triển như vũ bão, trong khi thời gian ngồi trên ghế nhà trường của

HS có hạn Việc tìm kiếm con đường cải tiến nội dung giáo dục là rất cần thiết Một trong các hướng đó là đưa khoa học tích hợp vào nhà trường

Vì vậy, nhà trường cần phải tập trung dạy HS sử dụng kiến thức của mình vào tình huống có ý nghĩa, tức là quan tâm phát triển năng lực ở HS Nói cách khác, nhà trường phổ thông phải thực hành dạy học tích hợp

hợp nội dung để nhằm hướng đến mục đích sau:

 Gắn kết đào tạo với lao động

 Học đi đôi với hành, chú trọng năng lực hoạt động

 Dạy học hướng đến hình thành các năng lực nghề nghiệp, đặc biệt năng lực

hoạt động nghề

 Nội dung dạy học có tính động hơn là dự trữ

 Khuyến kích người học học một cách toàn diện hơn (Không chỉ là kiến thức

chuyên môn mà còn năng lực từ ứng dụng các kiến thức đó)

 Người học tích cực, chủ động, độc lập hơn

1.1.3 Đặc điểm của DH theo hướng tích hợp [4]

 Lấy người học làm trung tâm

Dạy học lấy người học làm trung tâm được xem là phương pháp đáp ứng yêu cầu

cơ bản của mục tiêu giáo dục nhất là đối với giáo dục nghề nghiệp, có khả năng định hướng việc tổ chức quá trình dạy học thành quá trình tự học, quá trình cá nhân hóa

người học

Trong dạy học lấy người học làm trung tâm đòi hỏi người học tự thể hiện mình, phát triển năng lực làm việc nhóm, hợp tác với nhóm, với lớp Sự làm việc theo nhóm này sẽ đưa ra cách thức giải quyết đầy tính sáng tạo, kích thích các thành viên trong nhóm hăng hái tham gia vào giải quyết vấn đề

Sự hợp tác giữa người học với người học là hết sức quan trọng nhưng vẫn chỉ là ngoại lực, điều quan trọng nhất là cần phải phát huy nội lực là tính tự chủ, chủ động nổ lực tìm kiếm kiến thức của người học Còn người dạy chỉ là người tổ chức và hướng dẫn quá trình học tập, đạo diễn cho người học tự tìm kiếm kiến thức và phương thức tìm kiếm kiến thức bằng hành động của chính mình Người dạy phải dạy cái mà người

học cần, chứ không phải dạy cái mà người dạy có Quan hệ giữa người dạy và người học được thực hiện dựa trên cơ sở tin cậy và hợp tác với nhau

Trong quá trình tìm kiếm kiến thức của người học có thể chưa chính xác, chưa khoa học, người học có thể căn cứ vào kết luận của nguời dạy để tự kiểm tra, đánh giá rút kinh nghiệm về cách học của mình Nhận ra những sai sót và biết cách sửa sai đó chính là biết cách học

Dạy học tích hợp biểu hiện cách tiếp cận lấy người học là trung tâm, đây là xu

hướng chung có nhiều ưu thế so với dạy học truyền thống

 Định hướng đầu ra

Đặc điểm cơ bản nhất, có ý nghĩa trung tâm của đào tạo nghề theo năng lực thực hiện là định hướng chú ý vào kết quả đầu ra của quá trình đào tạo xem người học có thể làm được cái gì vào những công việc thực tiễn để đạt tiêu chuẩn đầu ra Như vậy, người học để làm được cái gì đó đòi hỏi có liên quan đến chương trình, còn để làm tốt công việc gì đó trong thực tiễn như mong đợi thì liên quan đến việc đánh giá kết quả học tập Người học đạt được những đòi hỏi đó còn tùy thuộc vào khả năng của mỗi người

Dạy học tích hợp chú ý đến kết quả học tập của người học để vận dụng vào công việc tương lai nghề nghiệp sau này, đòi hỏi quá trình học tập phải đảm bảo chất lượng

và hiệu quả để thực hiện nhiệm vụ Từ những kết quả đầu ra đi đến xác định vai trò của người có trách nhiệm tạo ra kết quả đầu ra này, một vai trò tập hợp các hành vi được mong đợi theo nhiệm vụ, công việc mà người đó sẽ thực hiện thật sự Do đó, đòi hỏi người dạy phải dạy được cả lý thuyết chuyên môn nghề nghiệp vừa phải hướng dẫn quy trình công nghệ, thao tác nghề nghiệp chuẩn xác, phổ biến được kinh nghiệm, nêu được các dạng sai lầm, hư hỏng, nguyên nhân và biện pháp khắc phục, biết cách tổ

chức hướng dẫn luyện tập

 Dạy và học các năng lực thực hiện

Dạy học tích hợp do định hướng kết quả đầu ra nên phải xác định được các năng lực mà người học cần nắm vững, sự nắm vững này được thể hiện ở các công việc nghề nghiệp theo tiêu chuẩn đặt ra và đã được xác định trong việc phân tích nghề khi xây dựng chương trình

Dạy học tích hợp có thể hiểu là một hình thức dạy học kết hợp giữa dạy lý thuyết

và dạy thực hành, qua đó ở người học hình thành một năng lực nào đó hay kỹ năng hành nghề nhằm đáp ứng được mục tiêu của mô đun Dạy học phải làm cho người học

có các năng lực tương ứng với chương trình Do đó, việc dạy kiến thức lý thuyết không phải ở mức độ hàn lâm mà chỉ ở mức độ cần thiết nhằm hỗ trợ cho sự phát triển các năng lực thực hành ở mỗi người học

Trong dạy học tích hợp, lý thuyết là hệ thống tri thức khoa học chuyên ngành về những vấn đề cơ bản, về những quy luật chung của lĩnh vực chuyên ngành đó Hơn nữa, việc dạy lý thuyết thuần túy sẽ dẫn đến tình trạng lý thuyết suông, kiến thức sách

vở không mang lại lợi ích thực tiễn Do đó, cần gắn lý thuyết với thực hành trong quá trình dạy học Thực hành là hình thức luyện tập để trau dồi kỹ năng, kỹ xão hoạt động giúp cho người học hiểu rõ và nắm vững kiến thức lý thuyết Đây là khâu cơ bản để thực hiện nguyên lý giáo dục học đi đôi với hành, lý luận gắn với thực tiễn

Như vậy, người dạy phải định hướng, giúp đỡ, tổ chức, điều chỉnh và động viên hoạt động của người học Sự định hướng của người dạy góp phần tạo ra môi trường sư phạm bao gồm các yếu tố cần có đối với sự phát triển của người học mà mục tiêu bài học đặt và cách giải quyết chúng Người dạy vừa có sự trợ giúp vừa có sự định hướng

để giảm bớt những sai lầm cho người học ở phần thực hành; đồng thời kích thích, động viên người học nảy sinh nhu cầu, động cơ hứng thú để tạo ra kết quả mới, tức là chuyển hóa những kinh nghiệm đó thành sản phẩm của bản thân

Trong dạy học tích hợp, người học được đặt vào những tình huống của đời sống thực tế, họ phải trực tiếp quan sát, thảo luận, làm bài tập, giải quyết nhiệm vụ đặt ra theo cách nghĩ của mình, tự lực tìm kiếm nhằm khám phá những điều mình chưa rõ chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức đã được giáo viên sắp xếp Người học cần phải tiếp nhận đối tượng qua các phương tiện nghe, nhìn, và phân tích đối tượng nhằm làm bộc lộ và phát hiện ra các mối quan hệ bản chất, tất yếu của sự vật, hiện tượng Từ đó, người học vừa nắm được kiến thức vừa nắm được phương pháp thực hành Như vậy, người dạy không chỉ đơn thuần truyền đạt kiến thức mà còn hướng dẫn các thao tác thực hành

Hoạt động nào cũng cần có kiểm soát, trong dạy học cũng vậy, người dạy cũng cần có sự kiểm soát, củng cố những nhận thức đúng, uốn nắn những nhận thức chưa

đúng Việc kiểm soát sự thực hiện qua thông tin, tự đánh giá, điều chỉnh Việc đánh giá và xác định các năng lực phải theo các quan điểm là người học phải thực hành được các công việc giống như người công nhân thực hiện trong thực tế Việc đánh giá riêng từng người khi họ hoàn thành công việc, đánh giá không phải là đem so sánh

người học này với người học khác mà đánh giá dựa trên tiêu chuẩn nghề

1.1.4 Quan điểm về GD DHTH

Hai quan điểm dạy học chủ đạo trong tổ chức dạy học tích hợp:

1.1.4.1 Dạy học giải quyết vấn đề

Khái niệm: Dạy học giải quyết vấn đề là cách thức, con đường mà giáo viên áp dụng trong việc dạy học để làm phát triển khả năng tìm tòi khám phá độc lập của học sinh bằng cách đưa ra các tình huống có vấn đề và điều khiển hoạt động của học sinh

nhằm giải quyết các vấn đề

Đặc trưng của dạy học giải quyết vấn đề gồm có bốn đặc trưng sau:

1 Đặc trưng cơ bản của dạy học giải quyết vấn đề là xuất phát từ THCVĐ:

 Tình huống có vấn đề (THCVĐ) luôn chứa đựng nội dung cần xác định, một nhiệm vụ cần giải quyết, một vướng mắc cần tháo gỡ và do vậy, kết quả của việc nghiên cứu và giải quyết THCVĐ sẽ là tri thức mới hoặc phương thức hành động mới

đối với chủ thể

giải quyết một bài toán, mà việc giải quyết vấn đề đó cần đến tri thức mới, cách thức

hành động mới chưa biết trước đó

2 Quá trình dạy học theo quan điểm GQVĐ được chia thành những giai đoạn có mục đích chuyên biệt:

Thực hiện dạy học giải quyết vấn đề theo 3 bước [1]:

Hình 1.1: Cấu trúc dạy học giải quyết vấn đề theo 3 bước

 Tạo tình huống gợi vấn đề

 Giải thích và chính xác hóa để hiểu đúng tình huống

 Phát biểu vấn đề và đặt mục đích giải quyết vấn đề đó

 Phân tích vấn đề, làm rõ những mối liên hệ giữa cái đã biết và cái phải tìm

 Đề xuất và thực hiện hướng giải quyết, có thể điều chỉnh, thậm chí bác bỏ và chuyển hướng khi cần thiết

 Trình bày cách giải quyết vấn đề

 Kiểm tra sự đúng đắn và phù hợp thực tế của lời giải

 Kiểm tra tính hợp lý hoặc tối ưu của lời giải

 Đề xuất những vấn đề mới có liên quan nhờ xét tương tự, khái quát hóa, lật ngược vấn đề và giải quyết nếu có thể

Kiểm tra và nghiên cứu lời

giải Giải quyết vấn đề Tri giác có vấn

đề

1.1.4.2 Dạy học định hướng hoạt động [1]

Hình 1.2: Cấu trúc vĩ mô của hoạt động

Quan điểm đổi mới chất lượng dạy học trong dạy nghề là trang bị cho học sinh các năng lực thực hiện nhiều hơn những tri thức có tính tái hiện lại Để thực hiện được định hướng đổi mới này phải cần đến các phương thức đào tạo có tính hoạt động và có tính giải quyết vấn đề Người học cần được trang bị một lượng tri thức cơ bản đồng thời liên kết và định hướng tới các năng lực Một vấn đề đặt ra ở đây là phương pháp dạy và học nào là mang lại hiệu quả hình thành được ở học sinh các năng lực Đã từ lâu người ta nghiên cứu tiếp cận lý thuyết hoạt động để thiết kế tổ chức dạy học hướng đến các năng lực trên Bản chất của dạy học định hướng hoạt động là hướng học sinh vào hoạt động giải quyết các vấn đề kỹ thuật hoặc các nhiệm vụ tình huống nghề nghiệp, nhằm chuẩn bị cho học sinh tham gia vào giải quyết các nhiệm vụ nghề nghiệp

Một hoạt động bao gồm nhiều hành động và bao giờ cũng nhằm vào đối tượng

để chiếm lĩnh nó, chính đối tượng đó trở thành động cơ hoạt động của chủ thể Hành động được thực hiện bằng hàng loạt các thao tác để giải quyết những nhiệm vụ nhất định, nhằm đạt mục đích của hành động

Thao tác gắn liền với việc sử dụng các công cụ, phương tiện trong những điều kiện cụ thể

Trong bất kỳ hành động có ý thức nào, các yếu tố tâm lý đều giữ những chức

Đơn vị của hoạt động

Nội dung của đối tượng

Thao tác

Mục đích

Công cụ,phương tiện Hành động

 Định hướng hành động

Về khía cạnh phương pháp dạy học Giờ học theo kiểu định hướng hoạt động được tổ chức theo quy trình 4 giai đoạn sau [1]:

Hình 1.3: Cấu trúc dạy học định hướng hoạt động

Giai đoạn 1: Đưa ra vấn đề nhiệm vụ bài dạy - Trình bày yêu cầu về kết quả học

tập (sản phẩm) Ở giai đoạn này, giáo viên đưa ra nhiệm vụ bài dạy để học sinh ý thức được sản phẩm hoạt động cần thực hiện trong bài dạy và yêu cầu cần đạt được Hình thức trình bày rất phong phú và đa dạng, tùy thuộc vào điều kiện và khả năng của giáo viên

Giai đoạn 2: Tổ chức lập kế hoạch hoạt động giải quyết vấn đề, Trong giai đoạn

này, giáo viên tổ chức cho học sinh thu thập thông tin qua tình huống học tập (THHT), những gì quan sát được, thâu lượm được, rồi đối chiếu với điều kiện hiện tại Từ đó

Tổ chức đánh giá

Tổ chức lập kế hoạch hoạt động

- Đưa ra vấn đề, nhiệm vụ bài học

- Trình bày yêu cầu về kết quả học tâp

Tổ chức thực hiện theo kế

hoạch

xác định cái gì mới chưa biết cần phải học, cái gì đã biết cần vận dụng cái nào khó cần phải hỏi Như vậy ta thấy THHT đóng vai trò hết sức quan trọng, cho nên xây dựng THHT không phải đơn giản

Giai đoạn 3: Tổ chức thực hiện theo kế hoạch, quy trình đã lập Trong giai đoạn

này có những việc phải làm là:

 Thao tác mẫu của GV

 Trình bày tổng quát quy trình đã lập

 Thao tác thử của HS

 Đánh giá thao tác thử của HS

 Lưu ý các lỗi thường gặp, nguyên nhân và biện pháp khắc phục, phòng tránh

 Trang bị kiến thức lý thuyết cần thiết

Giai đoạn 4: Tổ chức đánh giá quá trình giải quyết vấn đề Nội dung đánh giá

bao gồm:

theo dõi HS luyện tập GV đã nắm bắt thao tác của từng HS, sản phẩm thu được của các em so với sản phẩm mẫu

 Về kiến thức: Mức độ lĩnh hội các kiến thức lý thuyết mới cũng như mức độ vận dụng kiến thức đã học vào quá trình luyện tập

 Về thái độ: GV đã quan sát thái độ học tập của HS từ giai đoạn đầu đến giai đoạn cuối ra sao, diễn biến tâm lý có đúng như dự đoán của GV không Thái độ học tập biểu hiện qua tinh thần học tập hăng say, tích cực hay thụ động, miễn cưỡng tò

mò khoa học, muốn hỏi nhiều điều hay chỉ dừng lại ở thắc mắc trong đầu,

Ngoài ra, GV có thể đánh giá thêm về tiến độ thời gian, về độ khó của vấn đề trên tinh thần động viên HS học tốt hơn sau này

1.1.5 Tổ chức DH theo hướng tích hợp

1.1.5.1 Bài dạy học tích hợp

Bài dạy tích hợp là đơn vị học tập nhỏ nhất có khả năng hình thành nơi người học

cả kiến thức, kỹ năng, thái độ cần thiết để giải quyết một công việc hoặc một phần công việc chuyên môn cụ thể, góp phần hình thành năng lực thực hiện hoạt động nghề nghiệp của họ

Khi xây dựng bài dạy theo quan điểm tích hợp, người GV không chỉ chú trọng nội dung kiến thức tích hợp mà còn phải xây dựng một hệ thống hoạt động, thao tác tương ứng nhằm tổ chức, dẫn dắt người học từng bước thực hiện để hình thành năng lực Bài dạy theo quan điểm tích hợp phải là một giờ học hoạt động phức hợp đòi hỏi

sự tích hợp các kiến thức, kỹ năng chuyên môn để giải quyết tình huống nghề nghiệp Trong đó, giáo án tích hợp là thành phần quan trọng nhất Vì vậy, để tổ chức dạy học tích hợp thành công đó là GV phải biên soạn được giáo án tích hợp phù hợp với trình độ của người học, với điều kiện thực tiễn của cơ sở đào tạo, nhưng vẫn đảm bảo thời gian và nội dung theo chương trình khung đã quy định

lý thuyết mới, phục vụ cho việc thực hành kỹ năng

2 Biên soạn giáo án tích hợp [1]

Kiểm tra, đánh giá

Thực hiện bài dạy tích hợp

Xác định mục

tiêu bài học

Xác định thời gian cho mỗi nội dung của giáo án

Xác định nội dung bài học

Xác định hoạt động dạy-học của GV, HS

Xác định phương tiện dạy học sử dụng trong bài

Rút kinh

nghiệm sau khi

thực hiện giáo

án

(1) Xác định mục tiêu của bài học: Xác định chi tiết mục tiêu học tập của từng bài

ở 3 mặt kiến thức, kỹ năng và thái độ

(2) Xác định nội dung bài học

Dựa vào mục tiêu sẽ chọn lọc nội dung trình bày ngắn gọn, xúc tích, tránh đưa vào bài quá nhiều kiến thức mà không phân biệt được kiến thức chính yếu với kiến thức thứ yếu hoặc ngược lại làm bài dạy tích hợp sơ lược, thiếu trọng tâm Ngoài ra, trình bày nội dung kiến thức một cách dễ hiểu, mạch lạc, logic, chặt chẽ, giúp HS hiểu bài và ghi bài một cách dễ dàng

(3) Xác định các hoạt động dạy-học của GV và HS

Từ việc xác định các hoạt động học tập trên thì người giáo viên sẽ lựa chọn được phương pháp dạy học phù hợp cho từng bài dạy

(4) Xác định các phương tiện dạy học sử dụng trong bài dạy

Căn cứ vào nội dung và phương pháp dạy học mà giáo viên lựa chọn các phương tiện dạy học nhằm tổ chức tốt hoạt động dạy - học của bài học

(5) Xác định thời gian cho mỗi nội dung của giáo án

Trong việc xác định thời gian thực hiện giáo án cần chú trọng thời gian dạy - học tiểu kỹ năng

(6) Rút kinh nghiệm sau khi thực hiện giáo án:

Công tác chuẩn bị, quá trình thực hiện, kiểm tra, đánh giá kiến thức, kỹ năng và thái độ mà học sinh lĩnh hội được

3 Thực hiện bài dạy tích hợp

Bài dạy tích hợp tương ứng với kỹ năng, kỹ năng là năng lực hay khả năng của chủ thể thực hiện thuần thục một hay một chuỗi hành động trên cơ sở hiểu biết (kiến thức hoặc kinh nghiệm) nhằm tạo ra kết quả mong đợi Trong kỹ năng này thường

gồm nhiều tiểu kỹ năng Vì vậy, để thực hiện bài dạy tích hợp, GV cần dạy từng tiểu

kỹ năng

4 Kiểm tra đánh giá

Học sinh: Thực hiện bài kiểm tra về các mặt kiến thức, kỹ năng, thái độ theo mục tiêu bài học đề ra

Giáo viên: Từ kết quả kiểm tra mà học sinh đạt được, giáo viên sẽ điều chỉnh nội dung, thay đổi phương pháp dạy học để chất lượng dạy - học ngày một tốt hơn

Kết luận: Trên đây là 4 bước cơ bản để tổ chức dạy học tích hợp Bốn bước này

có mối quan hệ chặt chẽ và bổ sung cho nhau, giúp người giáo viên tổ chức dạy học tích hợp thành công

1.1.5.3 Điều kiện tổ chức DHTH

Bên cạnh quy trình tổ chức dạy học đã nêu, để tổ chức dạy học tích hợp thành công cần có các điều kiện sau:

đun hóa và định hướng đầu ra là năng lực hành nghề

 Phương pháp dạy học: Các phương pháp dạy học được áp dụng theo định hướng hành động, tích hợp giữa truyền thụ kiến thức/lý thuyết với hình thành rèn và luyện kỹ năng/thực hành, nhằm tạo điều kiện cho người học chủ động tham gia và hình thành cho người học năng lực thực hành nghề

phát triển phù hợp với mô đun đào tạo

 Giáo viên: Giảng dạy tích hợp là dạy kết hợp lý thuyết và thực hành, do vậy giáo viên phải đảm bảo dạy được cả lý thuyết và thực hành nghề Ngoài kiến thức chuyên môn, kỹ năng tay nghề thì giáo viên phải có trình độ xác định các mục tiêu bài dạy, phân bố thời gian hợp lý, chọn lựa phương pháp dạy học phù hợp, khả năng bao quát và điều hành hoạt động của người học

 Học sinh: Học sinh phải chủ động, tích cực, độc lập, có tinh thần hợp tác

người học đã đạt được thông qua đánh giá sự thực hiện cũng như mức độ đạt được các mục tiêu kiến thức, kỹ năng và thái độ vụ cho việc thực hành kỹ năng

 Cơ sở vật chất: Bản chất của dạy học tích hợp là tổ chức dạy học kết hợp giữa dạy lý thuyết và dạy thực hành trong cùng không gian, thời gian và địa điểm Điều này

có nghĩa là khi dạy một kỹ năng nào đó thì phần kiến thức liên quan đến đâu sẽ được dạy đến đó và sẽ được thực hành ngay kỹ năng đó Do đó phòng dạy tích hợp sẽ khác phòng dạy lý thuyết và phòng chuyên dạy thực hành, tức là phải trang bị đầy đủ trang thiết bị dạy học, cũng như dụng cụ thực hành kỹ năng, cụ thể phải đáp ứng điều kiện dạy được cả lý thuyết và thực hành: hiện tại chưa có chuẩn quy định về loại phòng này Tuy nhiên, do đặc điểm của việc tổ chức dạy học tích hợp cho nên phòng học phải có chỗ để học lý thuyết đồng thời cũng phải có chỗ để bố trí máy móc thiết bị thực hành Vì vậy, diện tích phòng dạy học tích hợp phải đủ lớn để kê bàn, ghế học lý thuyết, lắp đặt các thiết bị hỗ trợ giảng dạy lý thuyết, lắp đặt đủ các thiết bị thực hành cho học sinh

Do đó, điều kiện tổ chức dạy học cũng hết sức quan trọng

1.1.6 Mục tiêu của quan điểm DH theo hướng tích hợp [1]

 Làm cho quá trình học tập có ý nghĩa

QĐ DH theo hướng tích hợp làm cho các quá trình học tập có ý nghĩa bằng cách đặt các quá trình học tập trong hoàn cảnh có ý nghĩa đối với HS, đó là các nội dung kiến thức không tách rời với cuộc sống hằng ngày Trái lại, DH theo hướng tích hợp giúp tìm cách hoà nhập thế giới nhà trường với thế giới cuộc sống, thông qua việc liên kết kiến thức từ các lĩnh vực khác nhau, nhiều cách thức khác nhau, phương tiện khác nhau, cùng sự đóng góp của nhiều môn học Theo đó, trong dạy học tích hợp không có hai thế giới riêng biệt đó là nhà trường và đời sống

 Phân biệt cái cốt yếu với cái ít quan trọng hơn

Cần tránh đặt tất cả các quá trình học tập ngang bằng với nhau Có rất nhiều điều chúng ta dạy cho HS nhưng không thật có ích, do đó cần có sự sàng lọc trong quá trình dạy và học những vấn đề có liên quan, có ích cho cuộc sống hàng ngày hoặc là cơ sở cho quá trình học tập tiếp theo cần được nhấn mạnh, dành nhiều thời gian trong quá trình học tập và ngược lại

 Dạy sử dụng kiến thức trong tình huống

Dạy sử dụng kiến thức trong tình huống nhằm nêu bật các cách sử dụng kiến

khác nhau có hiệu quả Thay vì bằng lòng nhồi vào đầu HS những kiến thức đủ loại Giúp cho HS trở thành người công dân tự lập, có năng lực, có trách nhiệm không chỉ

là vận dụng lý thuyết mà còn vận dụng cụ thể trong đời sống, trở thành người lao động

có năng lực Do đó, phải giảng dạy sao cho các kiến thức không chỉ là lí thuyết, mà có thể phục vụ rất cụ thể trong cuộc đời làm cha mẹ, làm người lao động, làm công dân

 Lập mối quan hệ giữa các khái niệm đã học

Lập mối quan hệ giữa các khái niệm là nhằm thiết lập mối quan hệ giữa những khái niệm khác nhau của cùng một môn học cũng như của những môn học khác nhau

QĐ DH theo hướng tích hợp nhằm đáp lại một trong những thách thức lớn của xã hội nhằm đảm bảo cho HS khả năng huy động có hiệu quả những kiến thức, năng lực của mình để giải quyết có hiệu quả các tình huống xuất hiện trong học tập và lao động

1.1.7 Ý nghĩa của quan điểm DH theo hướng tích hợp [5]

DH theo hướng tích hợp phát huy được tính tích cực của HS, góp phần đổi mới nội dung và phương pháp DH

Thực tiễn ở nhiều nước cũng đã chứng tỏ rằng, việc thực hiện quan điểm tích hợp trong GD và DH sẽ giúp phát triển những năng lực giải quyết những vấn đề phức tạp

và làm cho việc học tập trở nên ý nghĩa hơn đối với HS so với việc các môn học, các mặt GD được thực hiện riêng rẽ Tích hợp là một trong những quan điểm GD nhằm nâng cao năng lực của người học, giúp đào tạo những người có đầy đủ phẩm chất và năng lực để giải quyết các vấn đề của cuộc sống hiện đại Nhiều nước trong khu vực Châu Á và trên thế giới đã thực hiện quan điểm tích hợp trong DH và cho rằng quan điểm này đã đem lại hiệu quả nhất định

Tích hợp là quan điểm hòa nhập, được hình thành từ sự nhất thể hóa những khả năng, một sự quy tụ tối đa tất cả những đặc trưng chung vào một chỉnh thể duy nhất Khoa học hiện nay coi trọng tính tương thích, bổ sung lẫn nhau để tìm kiếm những quan điểm tiếp xúc có thể chấp nhận đựợc để tạo nên tính bền vững của quá trình DH các môn học

Quan điểm tích hợp và phương pháp dạy học theo hướng tích hợp đã được GV tiếp nhận nhưng ở mức độ thấp Phần lớn GV lựa chọn mức độ tích hợp “liên môn” hoặc tích hợp “nội môn” Các bài dạy theo hướng tích hợp sẽ làm cho nhà trường gắn liền với thực tiễn cuộc sống, với sự phát triển của cộng đồng Những nội dung dạy HS

nhỏ tuổi theo các chủ đề “Gia đình”, “Nhà trường”, “Cuộc sống quanh ta”, “Trái đất

và hành tinh”,… làm cho HS có nhu cầu học tập để giải đáp được những thắc mắc, phục vụ cho cuộc sống của mình và cộng đồng Học theo hướng tích hợp sẽ giúp cho các em quan tâm hơn đến con người và xã hội ở xung quanh mình, việc học gắn liền với cuộc sống đời thường là yếu tố để các em học tập tốt hơn Những thắc mắc nảy sinh từ thực tế làm nảy sinh nhu cầu giải quyết vấn đề của các em Chẳng hạn “vì sao

có sấm chớp?’, “vì sao không được chặt cây phá rừng?”, “vì sao….?.”,…

Ngày nay, có nhiều nội dung giáo dục mới cần đưa vào nhà trường (dân số, môi trường, phòng chống HIV/AIDS, chống các tệ nạn xã hội, giáo dục pháp luật, an toàn giao thông,…) nhưng không thể đặt thêm những môn học mới mà phải lồng ghép vào các môn học đã có Vì thế, trong DHKH hiện nay coi trọng tính tương thích, bổ sung lẫn nhau nhằm tăng cường những mối liên hệ liên môn, thực hiện tích hợp trong nội bộ môn học, tích hợp các mặt giáo dục khác trong các môn học phù hợp Nhằm tạo nên tính bền vững của quá trình dạy học các môn học

1.1.8 Tình hình nghiên cứu và vận dụng quan điểm DH theo hướng tích hợp

DH theo hướng tích hợp trong giáo dục được thể hiện ở việc xây dựng chương trình dạy học và được hiểu là sự kết hợp một cách hữu cơ, có hệ thống các kiến thức trong một môn học hoặc giữa các môn học thành một nội dung thống nhất Trên thế giới, tư tưởng tích hợp giáo dục xuất hiện từ những năm 60 của thế kỷ XX và đã được

áp dụng rộng rãi DHTH hiện nay là một xu hướng của lý luận dạy học đã được nhiều nước trên thế giới quan tâm thực hiện như ở Liên Xô, Cộng hòa dân chủ Đức, Pháp …

Ở Việt Nam, từ những năm 1987, việc nghiên cứu xây dựng môn tự nhiên-xã hội theo quan điểm tích hợp đã được thực hiện và đã được thiết kế đưa vào dạy học từ lớp

1 đến lớp 5 Chương trình ở cấp trung học chủ yếu thực hiện tích hợp ở mức thấp, chưa đặt nặng vấn đề dạy học tích hợp ở trung học Một trong những nguyên nhân chủ yếu là việc dạy học tích hợp liên quan đến nhiều yếu tố đòi hỏi phải có quá trình chuẩn

bị như: chương trình, sách giáo khoa, tổ chức dạy học, phương pháp dạy và học, đánh giá, kiểm tra, thi [7]

Tuy vậy, ngày càng có nhiều nội dung GD được tích hợp vào dạy học một số môn học ở trung học (dân số, môi trường, phòng chống HIV/AIDS, chống các tệ nạn

dạy học các nội dung này bước đầu đã làm cho GV có một số kinh nghiệm thực tiễn về tích hợp, tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện dạy học tích hợp trong chương trình và sách giáo khoa mới sau 2015

Thực tiễn trong những thập niên 90 cho đến nay, việc dạy học của chúng ta vẫn mang tính “hàn lâm, lý thuyết” Đặc điểm cơ bản đó là chú trọng việc truyền thụ hệ thống tri thức khoa học đã được quy định trong chương trình nhưng chưa chú trọng đầy đủ đến chủ thể người học cũng như đến khả năng ứng dụng tri thức đã học trong những tình huống thực tiễn Mục tiêu dạy học trong chương trình được đưa ra một cách chung chung, không chi tiết Việc quản lý chất lượng giáo dục chỉ tập trung vào

“điều khiển đầu vào” là nội dung dạy học

Ở Việt Nam, việc xây dựng chương trình và sách theo quan điểm tích hợp vẫn còn là vấn đề chưa được nghiên cứu một cách đầy đủ Ở THCS và THPT tích hợp môn học còn đang được nghiên cứu thử nghiệm trong phạm vi hẹp, mà chưa được triển khai đại trà Vấn đề kết hợp các nội dung giáo dục của một số môn theo một số nguyên tắc nhất định để tạo thành môn học tích hợp cho cấp THCS của Việt Nam cũng đã được thực hiện trong khuôn khổ đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ (B91-37 về đổi mới mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học ở trường THCS) [8]

Xu hướng tích hợp không chỉ nhằm rút gọn thời lượng trình bày tri thức của nhiều môn học, mà quan trọng hơn là tập dượt cho học sinh cách vận dụng tổng hợp các tri thức vào thực tiễn, để giải quyết một vấn đề thực tiễn thường phải huy động tri thức của nhiều môn học - Dạy từng môn học riêng sẽ đem lại những tri thức hàn lâm

có hệ thống, nhưng khó vận dụng vào thực tiễn

Những nhu cầu của xã hội đòi hỏi chúng ta phải hướng tới quan điểm tích hợp liên môn và xuyên môn Quan điểm liên môn, trong đó chúng ta phối hợp sự đóng góp của nhiều môn học để nghiên cứu và giải quyết một vấn đề Quan điểm xuyên môn, trong đó chúng ta tìm cách phát triển ở học sinh những kĩ năng xuyên môn, nghĩa là những kĩ năng có thể áp dụng ở rộng rãi mọi nơi

Với quan điểm như trên sẽ dần đến một hệ quả là tri thức của người học sẽ nhanh chóng bị lạc hậu vì nội dung dạy học được quy định một cách chi tiết và cứng nhắc trong chương trình Đồng thời, do việc kiểm tra đánh giá chủ yếu dựa trên việc kiểm tra khả năng tái hiện tri thức mà không định hướng vào khả năng vận dụng tri thức

trong tình huống thực tiễn Vì vậy, sản phẩm đào tạo là những con người mang tính thụ động, hạn chế khả năng sáng tạo và năng động, sản phẩm của giáo dục không đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao của xã hội và thị trường lao động

Trong những năm gần đây, với sự phát triển như vũ bão của khoa học và công nghệ cùng với sự bùng nổ thông tin, lượng tri thức của nhân loại phát minh ngày càng nhiều, kiến thức giữa các lĩnh vực có liên quan mật thiết với nhau Đồng thời, do yêu cầu của xã hội, do nhu cầu thực tế đang đòi hỏi con người phải giải quyết rất nhiều tình huống trong cuộc sống Khi giải quyết các vấn đề đó, kiến thức của một lĩnh vực chuyên môn sẽ không thể thực hiện được mà cần phải vận dụng kiến thức liên ngành một cách sáng tạo

Từ thực tế đó đã đặt ra cho giáo dục và đào tạo một vấn đề là phải thay đổi quan điểm về giáo dục, mà dạy học tích hợp là một định hướng mang tính đột phát để đổi mới căn bản và toàn diện về nội dung và phương pháp giáo dục

1.1.9 Ảnh hưởng của quan điểm DH theo hướng tích hợp

 Ảnh hưởng của quan điểm DH theo hướng tích hợp đối với chương trình giáo

dục

Một chương trình giáo dục có chức năng chủ yếu là chính xác hoá các mục tiêu

và năng lực mà nền giáo dục muốn phát triển trên phạm vi toàn quốc Trước hết, phải vượt lên cái nhìn quen thuộc về vai trò của từng môn học riêng rẽ, quan niệm đúng hơn về quan hệ tương tác giữa các môn học

Theo d’Hainaut(1977) có 4 quan điểm khác nhau đối với các môn học:

Việc lựa chọn các mục tiêu được thực hiện dựa trên những đích cuối cùng thể hiện tập hợp các giá trị định hướng cho chính sách giáo dục Sự lựa chọn đó phụ thuộc vào nhiều thông số: trình độ giảng dạy, môn học, mặt bằng cần đạt khi kết thúc đào tạo, những nhu cầu mà việc đào tạo phải đáp ứng

 Ảnh hưởng của quan điểm DH theo hướng tích hợp để đánh giá kết quả

Chúng ta hãy xuất phát từ định nghĩa về đánh giá do Jean-Marie DE KETELE phát biểu(1989):

“Đánh giá có nghĩa là”:

chí phù hợp với các mục tiêu định ra ban đầu hay điều chỉnh trong quá trình thu thập thông tin

Kiểm tra là một quá trình trong đó các tiêu chí đã được định ra từ trước, trong đó kiểm tra sự phù hợp của sản phẩm với các tiêu chí đã định ra, không quan tâm đến các quyết định cần đề ra

Tuỳ theo việc vận dụng quan điểm DH theo hướng tích hợp ở mức độ nông hay sâu, người ta xác nhận mức đạt yêu cầu của HS bằng cách đánh giá:

Quan điểm DH theo hướng tích hợp đi sâu phân biệt giữa đánh giá uốn nắn và đánh giá xác nhận Đánh giá xác nhận có mục đích quyết định sự đạt yêu cầu hay không đạt yêu cầu thì quyết định của đánh giá uốn nắn là khắc phục những khó khăn

mà HS vấp phải

 Ảnh hưởng của quan điểm DH theo hướng tích hợp đối với SGK

SGK mới theo định hướng DH theo hướng tích hợp thể hiện hai loại quá trình học tập :

Trong quá trình học tập tích hợp có hai loại:

phải giải quyết trước khi tiến hành quá trình học tập, cho phép giải quyết các tình huống đó người ta gọi đó là “ thành phần cấu trúc giới thiệu”

 Quá trình học tập tích hợp “Đi sau”: là quá trình DHTH quan trọng nhất Khi tiến hành các quá trình học tập đơn lẻ chúng ta chỉ làm công việc đặt những kết cấu

Kết luận: Qua những nội dung nêu trên có thể nhận thấy quan điểm DH theo

hướng tích hợp thể hiện một quan điểm dạy học hiện đại, hướng tới việc phát triển có hiệu quả các năng lực của HS Tuy nhiên có các thách thức khi hiện thực hoá quan điểm tiến bộ này vào giáo dục phổ thông nói chung và bậc học PTTH nói riêng Vì xu hướng dạy học các môn học riêng rẽ vẫn đang chiếm ưu thế Mặc dù thế việc nghiên cứu vận dụng quan điểm DH theo hướng tích hợp ở mỗi một môn học sẽ có ích lợi to lớn khi định hướng tới mục tiêu đầy đủ của môn học và tìm cách nâng cao chất lượng của quá trình dạy học, cũng như chất lượng giáo dục phổ thông nói chung

1.2 Giáo dục nâng cao trình độ kiến thức trong dạy học vật lí

1.2.1 Đặc điểm chung của dạy học vật lí [10]

Các mục tiêu và nhiệm vụ của trường phổ thông được thực hiện chủ yếu thông qua việc dạy học các môn học Môn Vật Lí cũng như các môn khoa học khác ở nhà trường phổ thông không chỉ trang bị hệ thống kiến thức cơ bản, hiện đại mà còn góp phần giáo dục và phát triển toàn diện cho HS

Dạy học được hiểu là quá trình hoạt động có mục đích của giáo viên và học sinh trong sự tương tác thống nhất, biện chứng của giáo viên, học sinh và tư liệu hoạt động dạy học Dạy học Vật Lí là quá trình giáo viên tổ chức, kiểm tra định hướng hành động của học sinh sao cho học sinh tự chủ chiếm lĩnh, xây dụng tri thức Vật Lí và kỹ năng của mình, đồng thời phát triển năng lực trí tuệ và nhân cách cho học sinh

Vật lí là một ngành khoa học nghiên cứu các quy luật , các tính chất chung nhất của cấu trúc, sự tương tác và chuyển động chung nhất của vật chất Vật Lí không chỉ liệt kê, mô tả hiện tượng mà còn đi sâu nghiên cứu bản chất , khảo sát mặt định lượng

và tìm ra các quy luật chung của chúng Sự phát triển của vật lí có liên quan mật thiết với các tư tưởng triết học, là cơ sở của nhiều ngành khoa học, kĩ thuật và công nghệ tiên tiến Các kiến thức Vật Lí được xem như những mô hình được con người xây dựng nên để biểu đạt hiện thực Do vậy, quá trình dạy học Vật Lí được thực hiện chủ yếu theo tiến trình mô hình hóa trong những tình huống có vấn đề với các hình thức

1.2.2 Nhiệm vụ dạy học vật lí ở trường phổ thông [10]

Căn cứ vào mục tiêu chung của hệ thống giáo dục quốc dân, của nhà trường phổ thông, căn cứ vào vị trí và đặc điểm của bộ môn vật lí, việc dạy học vật lí ở trường phổ thông có nhiệm vụ cơ bản sau đây:

a) Trang bị cho Học Sinh các kiến thức vật lí phổ thông cơ bản, hiện đại, có hệ thống

b) Phát triển tư duy khoa học và năng lực sáng tạo cho học sinh

Bồi dưỡng phương pháp học tập, lòng say mê nghiên cứu khoa học và ý thức tích cực chủ động trong quá trình chiếm lĩnh, xây dựng vận dụng tri thức Vật lí cho học sinh Rèn luyện cho học sinh có khả năng thực hành tự lập, năng động và sáng tạo trong học tập, lao động sản xuất, thích ứng với sự phát triển của thời đại

c) Hình thành thế giới quan duy vật biện chứng

Làm cho Học sinh hiểu rõ thế giới tự nhiên là vật chất, vật chất luôn luôn ở trạng thái vận động và vận động theo quy luật Củng cố lòng tin ở khoa học, ở khả năng nhận biết ngày càng chính xác và đầy đủ các quy luật tự nhiên của con người Góp phần giáo dục lòng yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, tinh thần hợp tác quốc tế và thái độ với lao động có tri thức, có đạo đức cách mạng, có bản lĩnh vươn lên chiếm lĩnh đỉnh cao trí tuệ nhân loại

d) Góp phần giáo dục kĩ thuật tổng hợp và giáo dục thẩm mĩ