CƠ SỞ LÍ LUẬN TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH
Lí luận về dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh
1.1.1 Khái niệm hoạt động nhận thức tích cực
Hoạt động nhận thức tích cực là quá trình mà người học chủ động tiếp thu kiến thức, phát triển năng lực trí tuệ và hình thành thái độ đạo đức Trong học tập, đặc biệt là môn Vật lý, người học cần tự khám phá kiến thức mới dưới sự hướng dẫn của giáo viên Tuy nhiên, kiến thức mới này không chỉ làm phong phú thêm kho tàng tri thức nhân loại mà còn là sự tích lũy và phát triển trong chính bản thân người học.
1.1.2 Khái niệm khả năng sáng tạo của học sinh
Khả năng sáng tạo của học sinh thể hiện qua việc đưa ra giả thuyết và thiết kế các phương án thí nghiệm, từ đó giúp các em khám phá và tìm ra kiến thức cho bản thân.
1.1.3 Những biểu hiện của tính tích cực nhận thức và khả năng sáng tạo của học sinh
Trong quá trình học tập, học sinh phát triển tư duy và chiếm lĩnh kiến thức thông qua hoạt động nhận thức tích cực và nỗ lực Hoạt động nhận thức đóng vai trò quan trọng, với khả năng sáng tạo được thể hiện qua các bài học có thí nghiệm và tình huống đặt vấn đề Để đánh giá sự tích cực của học sinh, có thể dựa vào một số dấu hiệu nhất định.
- Các em có chủ ý học tập hay không?
- Có hăng hái tham gia vào mọi hình thức hoạt động học tập hay không? ( thể hiện ở chỗ giơ tay phát biểu ý kiến, ghi chép,…)
- Có hoàn thành nhiệm vụ đƣợc giao hay không?
- Có ghi nhớ tốt những điều đã học hay không?
- Có hiểu bài hay không? Có thể trình bày lại nội dung bài học theo ngôn ngữ riêng không?
- Có vận dụng những kiến thức đã học vào thực tiễn hay không?
- Có đọc thêm, làm thêm các bài tập khác hay không?
- Tốc độ học tập có nhanh không?
- Có hứng thú với học tập hay không hay vì một tác động nào đó mà phải học?
- Có sáng tạo trong học tập hay không?
Hoạt động trí tuệ liên quan đến việc tập trung suy nghĩ để giải quyết các tình huống và bài tập được đưa ra, đồng thời thể hiện khả năng giải quyết các bài tập khó trong thời gian ngắn.
SVTH: Nguyễn Thị Thúy An Page 12
- Hoạt động chân tay: say sƣa lắp ráp các thí nghiệm, tiến hành nhanh các thí nghiệm,…
1.1.4 Phân biệt dạy học truyền thống và dạy học tích cực:
Tiêu chí Dạy học truyền thống Dạy học tích cực
Cung cấp các kiến thức cho học sinh từ đó các em ghi nhớ máy móc và học thuộc lòng
Những kiến thức đã đƣợc lựa chọn, sàn lọc
Giáo viên đóng vai trò quan trọng trong quá trình giáo dục, nơi học sinh chủ yếu ghi nhớ và thực hiện theo những kiến thức được truyền đạt.
Nguồn cung cấp kiến thức đa dạng Học từ giáo viên, bạn bè và các thông tin đại chúng…
Sau khi đƣợc cung cấp các kiến thức từ giáo viên, học sinh tự suy luận và tự học
Học sinh tham gia thảo luận và chia sẻ ý kiến trong nhóm từ hai người trở lên, đồng thời tìm kiếm kiến thức mới dưới sự hướng dẫn và hỗ trợ của giáo viên.
4 Dạy từng bài riêng biệt Hệ thống các kiến thức
Việc quan trọng là ghi nhớ và học thuộc lòng
Coi trọng khả năng tƣ duy Học sinh không chỉ nhớ mà còn phải thông hiểu và vận dụng kiến thức vừa học đƣợc
6 Tóm tắt bài học Sử dụng sơ đồ, mô hình…
Dừng lại ở câu hỏi, bài tập Thực hành và rút ra những kiến thức liên hệ đời sống thực tế nếu có
Thường lý thuyết trước rồi sau đó sẽ thực hành ( thực hành không phải là khâu quan trọng)
Lý thuyết và thực hành đi đôi
9 Kiến thức bó hẹp trong các phạm vi nhất định
Nguồn kiến thức đa dạng, phong phú và rộng lớn
SVTH: Nguyễn Thị Thúy An Page 13
THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
SVTH: Nguyễn Thị Thúy An Page 11
CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH
1.1 Lí luận về dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh
1.1.1 Khái niệm hoạt động nhận thức tích cực
Hoạt động nhận thức tích cực là quá trình mà người học chủ động chiếm lĩnh kiến thức, phát triển năng lực trí tuệ và hình thành quan điểm đạo đức Trong học tập, đặc biệt là trong môn Vật lý, người học tìm ra kiến thức mới dưới sự hướng dẫn của giáo viên Tuy nhiên, kiến thức mới này không chỉ làm phong phú thêm kho tàng tri thức của nhân loại mà còn là sự tích lũy và phát triển cá nhân của chính người học, dựa trên những gì đã được biết đến và truyền đạt bởi người dạy.
1.1.2 Khái niệm khả năng sáng tạo của học sinh
Khả năng sáng tạo của học sinh thể hiện qua việc đưa ra các giả thuyết và thiết kế phương án thí nghiệm, từ đó giúp họ khám phá và thu thập kiến thức cho bản thân.
1.1.3 Những biểu hiện của tính tích cực nhận thức và khả năng sáng tạo của học sinh
Trong quá trình học tập, học sinh phát triển tư duy và chiếm lĩnh kiến thức thông qua hoạt động nhận thức tích cực và nỗ lực Hoạt động nhận thức là yếu tố quan trọng, giúp đánh giá khả năng sáng tạo của học sinh qua các bài học thực nghiệm và tình huống đặt vấn đề Để xác định mức độ tích cực của học sinh, có thể dựa vào một số dấu hiệu cụ thể.
- Các em có chủ ý học tập hay không?
- Có hăng hái tham gia vào mọi hình thức hoạt động học tập hay không? ( thể hiện ở chỗ giơ tay phát biểu ý kiến, ghi chép,…)
- Có hoàn thành nhiệm vụ đƣợc giao hay không?
- Có ghi nhớ tốt những điều đã học hay không?
- Có hiểu bài hay không? Có thể trình bày lại nội dung bài học theo ngôn ngữ riêng không?
- Có vận dụng những kiến thức đã học vào thực tiễn hay không?
- Có đọc thêm, làm thêm các bài tập khác hay không?
- Tốc độ học tập có nhanh không?
- Có hứng thú với học tập hay không hay vì một tác động nào đó mà phải học?
- Có sáng tạo trong học tập hay không?
Hoạt động trí tuệ bao gồm việc tập trung suy nghĩ để giải quyết các tình huống và bài tập được đưa ra, đồng thời thể hiện khả năng giải quyết các bài tập khó trong thời gian ngắn.
SVTH: Nguyễn Thị Thúy An Page 12
- Hoạt động chân tay: say sƣa lắp ráp các thí nghiệm, tiến hành nhanh các thí nghiệm,…
1.1.4 Phân biệt dạy học truyền thống và dạy học tích cực:
Tiêu chí Dạy học truyền thống Dạy học tích cực
Cung cấp các kiến thức cho học sinh từ đó các em ghi nhớ máy móc và học thuộc lòng
Những kiến thức đã đƣợc lựa chọn, sàn lọc
Giáo viên đóng vai trò trung tâm trong quá trình giáo dục, trong khi học sinh chủ yếu ghi nhớ và thực hiện những kiến thức mà giáo viên truyền đạt.
Nguồn cung cấp kiến thức đa dạng Học từ giáo viên, bạn bè và các thông tin đại chúng…
Sau khi đƣợc cung cấp các kiến thức từ giáo viên, học sinh tự suy luận và tự học
Học sinh tham gia thảo luận và chia sẻ ý kiến trong nhóm từ hai người trở lên, trong quá trình này, các em khám phá kiến thức mới dưới sự hướng dẫn và hỗ trợ tận tình của giáo viên.
4 Dạy từng bài riêng biệt Hệ thống các kiến thức
Việc quan trọng là ghi nhớ và học thuộc lòng
Coi trọng khả năng tƣ duy Học sinh không chỉ nhớ mà còn phải thông hiểu và vận dụng kiến thức vừa học đƣợc
6 Tóm tắt bài học Sử dụng sơ đồ, mô hình…
Dừng lại ở câu hỏi, bài tập Thực hành và rút ra những kiến thức liên hệ đời sống thực tế nếu có
Thường lý thuyết trước rồi sau đó sẽ thực hành ( thực hành không phải là khâu quan trọng)
Lý thuyết và thực hành đi đôi
9 Kiến thức bó hẹp trong các phạm vi nhất định
Nguồn kiến thức đa dạng, phong phú và rộng lớn
SVTH: Nguyễn Thị Thúy An Page 13
1.2 Các phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh
1.2.1.1 Khái niệm phương pháp góc trong dạy học vật lý
Phương pháp học “theo góc” đang được áp dụng rộng rãi tại nhiều quốc gia, bao gồm Anh, Bỉ và Singapore, và đã được đưa vào Việt Nam thông qua dự án Việt – Bỉ nhằm nâng cao chất lượng đào tạo giáo viên tiểu học và THCS tại các tỉnh miền núi phía Bắc Phương pháp này cho phép học sinh thực hiện các nhiệm vụ khác nhau tại các vị trí cụ thể trong lớp học, đồng thời khám phá nội dung học tập theo nhiều phong cách khác nhau Khi tham gia vào các hoạt động tại các góc học tập, học sinh sẽ được khuyến khích học tập tích cực, không chỉ qua việc thực hành mà còn khám phá những cơ hội học tập mới Việc trải nghiệm và khám phá sẽ giúp học sinh cảm thấy gần gũi hơn với tài liệu học tập và phát triển năng lực cá nhân theo những cách riêng biệt Học sinh có cơ hội thực hành khám phá tại các góc khác nhau với cùng một nội dung học tập, tạo điều kiện cho việc học sâu và thoải mái.
Dạy học theo góc là phương pháp giáo dục tích cực, giúp học sinh cảm thấy thoải mái và học sâu hơn Phương pháp này đáp ứng các phong cách học tập đa dạng của học sinh, cho phép các em tự lực thực hiện nhiệm vụ học tập độc lập tại những vị trí cụ thể trong không gian học tập.
Theo các tác giả Nguyễn Lăng Bình, Đỗ Hương Trà, Anthony F.Gregore và Nguyễn Văn Hạnh, mỗi học sinh có phong cách học tập riêng biệt, bao gồm bốn loại: học qua phân tích tài liệu, học qua quan sát, học qua trải nghiệm và học qua thực hành áp dụng Học sinh thích phân tích thường nghiên cứu tài liệu và đọc sách để rút ra kết luận; trong khi đó, những học sinh thích quan sát sẽ học qua việc nhìn người khác làm hoặc qua hình ảnh Học sinh yêu thích trải nghiệm sẽ khám phá và làm thử để thu nhận kiến thức, còn những em thích áp dụng sẽ sử dụng kiến thức và kinh nghiệm đã có để thực hiện các thao tác tư duy và hành động Những phong cách học tập này tương ứng với bốn góc học tập trong dạy học: Góc Phân tích, Góc Quan sát, Góc Trải nghiệm và Góc Áp dụng.
SVTH: Nguyễn Thị Thúy An Page 14
1.2.1.2 Vai trò của giáo viên và học sinh trong dạy học theo góc
- Vai trò của giáo viên
Nghiên cứu chỉ ra rằng giáo viên (GV) đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao chất lượng giáo dục, đặc biệt là trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) Việc áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại sẽ giúp tối ưu hóa hiệu quả giảng dạy và học tập.
GV trong lớp học rất khác biệt so với vai trò quen thuộc trong lớp học truyền thống trước đây:
+ GV không dạy nội dung cần học theo cách truyền thống
Khung chương trình ban hành giúp giáo viên lựa chọn nội dung và chủ đề phù hợp, từ đó tổ chức dạy học theo góc để đáp ứng sự đa dạng trong học tập của học sinh.
+ Tạo môi trường học tập thân thiện, phong phú, đa dạng và có sự tương tác tích cực giữa GV với HS và giữa HS với HS
Người thiết kế và tổ chức các hoạt động học tập cần điều khiển, hướng dẫn và hỗ trợ học sinh, đồng thời phản hồi để tạo cơ hội cho họ khám phá và trải nghiệm thành công Điều này giúp thể chế hóa kiến thức một cách hiệu quả.
- Vai trò của học sinh
Học sinh được khuyến khích tham gia tích cực vào các hoạt động khám phá nhiệm vụ do giáo viên thiết kế, từ đó phát triển năng lực cá nhân và khả năng hợp tác trong nhóm.
+ Trình bày kết quả học tập của mình (hay nhóm) trước tập thể lớp, trao đổi, thảo luận với bạn, tự đánh giá và đánh giá HS khác
+ Cộng tác, phân công làm việc hiệu quả trong nhóm nêu nhiệm vụ tại góc thực hiện theo nhóm
1.2.1.3 Tổ chức dạy học theo góc
Trên cơ sở kế hoạch bài học đã thiết kế, GV tổ chức các hoạt động cho phù hợp với đặc điểm học theo góc
Quan sát Trải nghiệm Áp dụng
SVTH: Nguyễn Thị Thúy An Page 15
* Công việc trước khi vào giờ học:
+ Bố trí không gian lớp học và chuẩn bị các tài liệu, phương tiện, đồ dùng phù hợp
+ Sắp xếp các góc học tập tương ứng phù hợp với không gian lớp học
+ Mỗi góc có đủ tài liệu, đồ dùng, phương tiện học tập phù hợp với nhiệm vụ học tập
+ Các phương tiện dạy học hiện đại hỗ trợ trong dạy học
* Các hoạt động trong giờ học:
Hoạt động của học sinh Hoạt động của giáo viên
- Lắng nghe GV nêu rõ, sau đó HS tự chọn góc mà mình thích, nếu số lƣợng chênh lệch quá lớn thì GV sắp xếp cho phù hợp
- Tự nhóm bầu nhóm trưởng, thư kí
Nhóm nhận nhiệm vụ sau đó, nhóm trưởng phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng thành viên trong nhóm
- Các nhóm tiến hành các nhiệm vụ học tập của nhóm mình, thƣ kí ghi vào phiếu học tập
- Nhóm cử đại diện lên trình bày kết quả của nhóm
- HS nhận phiếu và đánh giá các bạn bằng cách cho điểm
GV giới thiệu bài học và phương pháp học theo góc, nêu rõ nhiệm vụ của từng góc Sau đó, GV phân chia học sinh thành các nhóm để thực hiện nhiệm vụ tương ứng của mỗi góc.
Sau khi chia lớp thành các nhóm, giáo viên phân công nhiệm vụ cho từng nhóm, yêu cầu các nhóm bầu chọn 2 bạn làm nhóm trưởng và thư ký Nhóm trưởng sẽ có trách nhiệm phân công nhiệm vụ cho từng thành viên trong nhóm.
- GV phát phiếu học tập cho từng nhóm, yêu cầu thƣ kí ghi hoạt động của nhóm vào đó