Rèn luyện kỹ năng phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng cho giáo sinh của khoa sinh môi trường trường đại học sư phạm đhđn

Trong trường đại học sư phạm và trong khoa Sinh - Môi trường trường Đại học Sư phạm, ĐHĐN đã có nhiều nghiên cứu về KNDH nói chung nhưng KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng nói r

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA SINH – MÔI TRƯỜNG

NGUYỄN THỊ MINH TRINH

RÈN LUYỆN KỸ NĂNG PHÂN TÍCH CẤU TRÚC VÀ NỘI DUNG BÀI GIẢNG CHO GIÁO SINH CỦA KHOA SINH – MÔI TRƯỜNG, TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM, ĐHĐN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Ngành học : SƯ PHẠM SINH HỌC Người hướng dẫn: ThS NGUYỄN THỊ HẢI YẾN

Đà Nẵng, năm 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong khóa luận là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả

Nguyễn Thị Minh Trinh

Tôi xin cảm ơn các em sinh viên lớp 12SS khoa Sinh – Môi trường, trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng đã nhiệt tình hợp tác, hỗ trợ tôi trong quá trình thực nghiệm tại trường

Tác giả Nguyễn Thị Minh Trinh

MỤC LỤC

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

Danh mục từ viết tắt

Danh mục bảng biểu

Danh mục biểu đồ

Danh mục hình ảnh

Danh mục sơ đồ

Mở Đầu 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu đề tài 2

3 Ý nghĩa khoa học của đề tài 2

Chương 1 Tổng quan tài liệu 3

1.1 Tổng quan tài liệu……… 3

1.1.1 Trên thế giới .3

1.1.2 Ở Việt Nam .4

1.2 Cơ sở lý luận……… 7

1.2.1 Cấu trúc và nội dung bài giảng 7

a Khái niệm bài giảng 7

b Cấu trúc bài giảng 8

c Nội dung bài giảng 8

1.2.2 Kỹ năng và kỹ năng dạy học 9

a Kỹ năng 9

b Kỹ năng dạy học 10

1.2.3 Kỹ năng phân tích nội dung và cấu trúc bài giảng 12

a Kỹ năng phân tích nội dung và cấu trúc bài giảng 12

b Các yếu tố cấu thành KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng 12

c Nguyên tắc phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng 14

1.2.4 Vai trò của việc rèn luyện KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng 15

a Đối với chất lượng bài giảng 15

b Đối với sự phát triển tư duy của giáo viên và giáo sinh Sư phạm Sinh học 16

1.2.5 Nguyên tắc rèn luyện KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng 16

Chương 2 Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu 17

2.1 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 17

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu 17

2.1.2 Khách thể nghiên cứu 17

2.2 Nội dung nghiên cứu 17

2.3 Phương pháp nghiên cứu 17

2.3.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết 17

2.3.2 Phương pháp điều tra cơ bản……… ……… 17

2.3.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm………18

2.3.4 Phương pháp xử lí số liệu……….……… … 18

Chương 3 Kết quả và biện luận 19

3.1 Thực trạng về kỹ năng phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng của giáo sinh khoa Sinh – Môi trường, trường ĐH Sư phạm – ĐHĐN 19

3.1.1 Nhận thức của giáo sinh về kỹ năng phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng

19

3.1.2 Kết quả phân tích bài làm của giáo sinh về phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng 21

3.2 Đề xuất quy trình phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng 24

3.3 Đề xuất biện pháp rèn luyện phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng 32

3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm 36

3.4.1 Đánh giá mức độ rèn luyện các kỹ năng thành phần về phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng 36

3.4.2 Kết quả khảo sát tính hiệu quả của buổi seminar đối với rèn luyện kỹ năng thành phần về phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng 41

Kết luận và kiến nghị 43

1 Kết luận 43

2 Kiến nghị 43

Tài liệu tham khảo ……… 44

Phụ lục 46

Phụ lục 1 46

Phụ lục 2 51

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

3.1 Thống kê một số lỗi sai trong bài phân tích cấu

trúc và nội dung bài giảng của giáo sinh khoa

Sinh - Môi trường

22

3.2 Cách thức phân biệt kiến thức khó và kiến thức

khó truyền tải cho HS

28

3.3 Hệ thống bài tập rèn luyện KN phân tích cấu trúc

và nội dung bài giảng

32

3.4 Kết quả phân tích logic bài giảng trước và sau

thực nghiệm

37

3.5 Kết quả phân biệt kiến thức khó truyền tải và kiến

thức có thể mở rộng, nâng cao cho học sinh trước

và sau thực nghiệm

39

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Số hiệu biểu

3.1 Biểu đồ tỷ lệ (%) nhận thức của SV về vai trò của KN

phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng

19

3.2 Biểu đồ tỷ lệ (%) những khó khăn giáo sinh gặp phải

khi phân tích nội dung và cấu trúc bài giảng

20

3.3 Biểu đồ tỷ lệ (%) những nguyên nhân gây khó khănkhi

giáo sinh phân tích nội dung và cấu trúc bài giảng

21

3.4 Biểu đồ so sánh mức độ hiểu biết của giáo sinh về phân

tích logic bài giảng trước và sau thực nghiệm

37

3.5 Biểu đồ so sánh mức độ hiểu biết của giáo sinh về việc

xác định kiến thức trọng tâm của bài giảng trước và

sau thực nghiệm

38

3.6 Biểu đồ so sánh mức độ hiểu biết của giáo sinh về việc

xác định mối liên quan kiến thức của bài giảng trước và

sau thực nghiệm

39

3.7 Biểu đồ so sánh mức độ hiểu biết của giáo sinh về

khả năng phân biệt kiến thức khó truyền tải và kiến thức có thể mở rộng, nâng cao cho học sinh trước và

sau thực nghiệm

40

3.8 Biểu đồ tỷ lệ (%) đánh giá hiệu quả buổi seminar trong

việc rèn luyện KN phân tích cấu trúc và nội dung bài

giảng

41

DANH MỤC HÌNH ẢNH

3.1 Giáo sinh (Lớp 12SS) tham gia thực hành tại buổi

DANH MỤC SƠ ĐỒ

3.1 Quy trình phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng 24

3.3 Cách thức xác định mối liên quan kiến thức của bài

giảng và các bài khác trong chương trình giảng dạy

26

3.4 Cách thức xác định kiến thức trọng tâm bài giảng 27

1

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Để đáp ứng được yêu cầu về phẩm chất và năng lực của người GV trong thời kì nền giáo dục thay đổi một cách toàn diện, theo hướng tiếp cận năng lực Tại hội nghị trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã xác

định nhiệm vụ, giải pháp trong việc đổi mới giáo dục và đào tạo là: “Phát triển đội

ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục và đào tạo, xây dựng quy hoạch, kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục gắn với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh, quốc phòng

và hội nhập quốc tế Thực hiện chuẩn hóa đội ngũ nhà giáo theo từng cấp học và trình độ đào tạo” [20]

Với chủ trương đó thì các trường đào tạo sư phạm luôn chú trọng bồi dưỡng các

KN nghề nghiệp cho SV Đặc biệt là SV năm 3, năm 4 được học các học phần về phương pháp giảng dạy, trong đó SV luôn được rèn luyện các KN sư phạm trong suốt quá trình học tập Thông qua các KN sư phạm mà SV được rèn luyện trong quá trình học tập, nhà trường có thể đánh giá một phần chất lượng sản phẩm đào tạo của mình, nhờ đó có thể nâng cao chất lượng, thay đổi cách thức đào tạo để đáp ứng với yêu cầu của xã hội Bên cạnh đó, KN sư phạm sẽ giúp cho SV nhận thức được năng lực của bản thân để có thể nâng cao được khả năng của chính mình từ đó có thể trở thành một nhà giáo thực thụ

Trong nhóm các KN sư phạm thì KN soạn giáo án là một trong những KN rất cần thiết Đây được coi là bước đầu tiên cũng là bước quan trọng trong quá trình dạy học Và trong nhóm KN chuẩn bị bài giảng thì KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng là một KN quan trọng giúp định hướng để thực hiện tiếp các KN khác

KNDH có một vị trí quan trọng trong ngành sư phạm và đã có nhiều nghiên cứu

về KN này Trong trường đại học sư phạm và trong khoa Sinh - Môi trường trường Đại học Sư phạm, ĐHĐN đã có nhiều nghiên cứu về KNDH nói chung nhưng KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng nói riêng cũng như các giải pháp nhầm rèn luyện các KN đó vẫn chưa được nghiên cứu Chính vì vậy, việc đưa ra các đề xuất

2

nâng cao hiệu quả KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng là cần thiết Với

những lý do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài "Rèn luyện kỹ năng phân tích

cấu trúc và nội dung bài giảng cho giáo sinh của khoa Sinh – Môi trường, trường Đại học Sư phạm, ĐHĐN”

2 MỤC TIÊU ĐỀ TÀI

Đề xuất quy trình và các biện pháp để rèn luyện KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng cho giáo sinh của khoa Sinh – Môi trường, trường Đại học Sư phạm, ĐHĐN

3 Ý NGHĨA KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI

Nếu sử dụng quy trình và các giải pháp đề xuất thì có thể nâng cao KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng cho giáo sinh của khoa Sinh – Môi trường, trường Đại học Sư phạm, ĐHĐN

3

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1.1 Trên thế giới

Quá trình dạy học ở nước ta cũng như trên toàn thế giới đều hướng đến cả ba mục tiêu: tri thức, KN và thái độ Chính vì ý thức được vai trò quan trọng của việc rèn luyện KN bên cạnh chiếm lĩnh tri thức nên từ lâu đã có rất nhiều tác giả chú ý nghiên cứu việc hình thành và rèn luyện cho SV sư phạm các KNDH

Như ngay từ những thập niên đầu của thế kỉ XX ở một số nước phương Tây đã

có các công trình nghiên cứu của J.Watshon (1926), A.Pojoux (1926) về việc tổ chức huấn luyện các KN thực hành giảng dạy cho SV Bên cạnh đó các nhà giáo dục ở Liên Xô và các nước Đông Âu cũng có nhiều công trình nghiên cứu về KN thực hành giảng dạy cho SV sư phạm với những công trình của N.V.Kuzmina, O.A.Abdoullina, N.V.Bondyrev Trong đó công trình nghiên cứu của X.I.Kixêgôv:

“Hình thành KN, kĩ xảo sư phạm trong điều kiện giáo dục đại học” là đáng chú ý

hơn cả Tác giả cho rằng cần xem xét lại vấn đề tổ chức nội dung thực hành, thực tập và rèn luyện các KN cho SV các trường sư phạm Ông đã cùng các cộng sự nêu

ra được hơn 100 KN nghiệp vụ giảng dạy và giáo dục, trong đó tập trung 50 KN cần thiết được phân chia luyện tập theo từng thời kì thực hành, thực tập sư phạm cụ thể

Công trình nghiên cứu của Ph.N.Gônôbôlin “Phẩm chất tâm lý của người giáo

viên” đã nêu lên năng lực, KN sư phạm mà bản thân SV cần phải rèn luyện và phát

triển để trở thành một người GV thành công trong công tác giảng dạy sau này Công trình này được coi như „„cẩm nang‟‟ dành cho SV mới ra trường, đồng thời giúp các

GV lâu năm có sự so sánh đối chiếu với thực tiễn giảng dạy của mình

Cũng từ những thập niên 1970, tại trường đại học quốc gia Ohio của Mỹ đã có những nghiên cứu triển khai trong việc xây dựng các chương trình đào tạo GV kĩ thuật - nghề nghiệp Kết quả đưa ra được 600 KN đào tạo GV kĩ thuật - nghề nghiệp

4

John Fredric Herbart một nhà giáo dục vĩ đại của châu Âu và là nhà triết học lớn của thế kỷ XIX, ông chủ trương rằng việc dạy học của GV phải được lên kế hoạch trước một cách chu đáo Ông đã nhấn mạnh vai trò của việc phân tích nội dung bài học trước khi soạn giáo án Theo ông, kiến thức mới được truyền đạt phải liên kết với các kiến thức cũ thì HS mới có thể dễ dàng ghi nhớ và nhớ lâu được; đồng thời các nội dung thì phải được trình bày theo một cấu trúc hợp lý, phù hợp với từng đối tượng [1]

Không chỉ được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu, vấn đề hình thành và rèn luyện KN cho SV sư phạm còn được các tổ chức trên thế giới đề cập đến trong các hội nghị thường niên của mình, cụ thể như trong báo cáo ở: “Hội thảo về canh tân

việc đào tạo bồi dưỡng GV của các nước châu Á và Thái Bình Dương” do APEID

thuộc UNESCO tổ chức tại Seoul Hàn Quốc cũng đã xác định rõ tầm quan trọng của việc hình thành tri thức và các KN sư phạm cho SV trong quá trình đào tạo Chỉ như thế mới có thể nâng cao năng lực sư phạm của người GV nhằm đáp ứng được nhu cầu của xã hội [13]

Qua những nghiên cứu trên thế giới, chúng tôi nhận thấy việc rèn luyện KN sư phạm cho SV đã được các nhà giáo dục nghiên cứu từ lâu song chỉ dừng lại ở mức

độ nêu các KN chung cần thiết trong dạy học; chưa có những công trình nghiên cứu

về rèn luyện những nhóm KN cụ thể Trong đó, nhóm KN chuẩn bị bài giảng và cụ thể hơn là KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng vẫn chưa được nghiên cứu sâu

1.1.2 Ở Việt Nam

Trong nước, vấn đề bồi dưỡng, nâng cao KN, năng lực sư phạm cho GV và SV các trường Sư phạm được Đảng và nước ta quan tâm từ lâu Chỉ thị của Đảng ngày 11/01/2005 Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định số 09/QĐ-TTg về việc phê duyệt

đề án “Xây dựng và nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo

dục giai đoạn 2005-2010” đã xác định rõ "Đội ngũ giáo viên chính là yếu tố quyết

định mọi hoạt động giáo dục trong nhà trường, việc bồi dưỡng năng lực chuyên môn, nghiệp vụ, kiến thức và kĩ năng dạy học cho giáo viên là công việc thường xuyên và cấp thiết để nâng cao chất lượng giáo dục – đào tạo" [18]

5

Trong bối cảnh Bộ giáo dục đang tích cực nâng cao chất lượng đội ngũ GV, việc hình thành và phát triển KN dạy học cho SV sư phạm là một nhiệm vụ quan trọng

và cũng là mục tiêu đào tạo của các trường sư phạm Khoản 2, điều 40 Luật Giáo

dục Việt Nam năm 2005 đã chỉ rõ: “ Phương pháp đào tạo trình độ cao đẳng, trình

độ đại học phải coi trọng việc bồi dưỡng ý thức tự giác trong học tập, năng lực tự học, tự nghiên cứu, phát triển tư duy sáng tạo, rèn luyện kỹ năng thực hành, tạo điều kiện cho người học tham gia nghiên cứu, thực nghiệm ứng dụng” [19]

Việc rèn luyện các KN (KN quan sát HS, KN tiến hành thực nghiệm khoa học,

KN đặt câu hỏi, KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng…) [2] trong KNDH là một yếu tố hết sức quan trọng đối với GV trong dạy học Nhưng làm thế nào để KN được hình thành ngắn nhất, một cách chắc chắn, theo đúng chuẩn mực? Điều này còn tùy thuộc vào từng KN, mức độ phức tạp và vị trí KN đó trong mục tiêu đào tạo Vấn đề rèn luyện KNDH nói chung và KN chuẩn bị bài giảng nói riêng cho SV

sư phạm đã được các nhà khoa học, nhà giáo dục quan tâm nghiên cứu trên nhiều góc độ khác nhau

Về góc độ các KNDH, có các công trình nghiên cứu:

Tác giả Nguyễn Thị Hằng Thắm trong luận văn thạc sĩ "Hình thành kỹ năng dạy

học môn toán cho SV ngành giáo dục tiểu học" (2007) đã đề cập đến những cơ sở lí

luận về KN dạy học cũng như thực trạng KN dạy học của SV khoa giáo dục tiểu học Từ đó đưa ra cách hình thành KN dạy học và một số biện pháp nhằm nâng cao

KN này [12] Trong khi đó, các bài nghiên cứu của TS Huỳnh Thị Thu Hằng “Xây

dựng quy trình rèn luyện nghiệp vụ sư phạm cho SV ĐHSP Đà Nẵng” (2000) và

nhà báo Nguyễn Văn Tụ “Vấn đề rèn luyện nghiệp vụ sư phạm cho SV ĐHSP –

Thực trạng và giải pháp” cho rằng: đối với vấn đề rèn luyện nghiệp vụ sư phạm

cho SV, việc quan trọng không phải là lý thuyết mà phải cung cấp cho SV những

KN thực hành dạy

Riêng về nhóm các KN chuẩn bị bài giảng cũng đã được quan tâm nghiên cứu với những khía cạnh khác nhau như:

“Hình thành kỹ năng soạn giáo án cho SV” của thạc sĩ Trần Thị Kim Trúc

(2004) nhấn mạnh KN phân tích nội dung và cấu trúc bài dạy là một trong những

6

KN không thể thiếu trong nhóm KN soạn giáo án Và để thực hiện tốt KN này, SV cần: xác định được nội dung chính, phụ trong bài dạy, xác định logic cấu trúc của các nội dung trong bài học, xác định mối quan hệ của bài học với nội dung kiến thức khác trong chương trình [15]

Hay Lê Công Thành: “Phân tích nội dung bài học để chuẩn bị giáo án lên lớp”

cho rằng giáo án là một sản phẩm thể hiện được nhiều phẩm chất, năng lực và KN của người GV; để có được một giáo án tốt người GV cần phải phân tích cấu trúc và nội dung của bài một cách sâu sắc và toàn diện [9]

Tiến sĩ Nguyễn Thế Hưng (2007) khẳng định “Thiết kế bài giảng trong dạy học

nói chung và trong dạy HS học nói riêng là một khâu rất quan trọng, là cơ sở không thể thiếu để tạo nên sự thành công của mỗi bài dạy trên lớp của giáo viên” Muốn

thiết kế được bài giảng có chất lượng cao GV cần phải căn cứ vào các yếu tố cơ bản như: mục tiêu bài dạy, điều kiện cơ sở vật chất và trang thiết bị dạy học, năng lực sư phạm, đặc biệt là phương pháp phân tích nội dung SGK Đồng thời ông nêu lên 5 vấn đề ta cần quan tâm khi phân tích nội dung SGK để thiết kế bài giảng sinh học: tìm mối liên quan kiến thức giữa các bài, những nội dung kiến thức khó, quỹ thời gian, những kiến thức khó truyền tải và kiến thức có thể nâng cao [6]

Ths Hà Văn Dũng (2011) trong bài nghiên cứu: “Phân tích sự phát triển đồng

tâm nội dung khái niệm hô hấp ở động vật để dạy học bài “Hô hấp ở động vật” – Sinh học 11” đã đưa ra một ví dụ cụ thể về việc sử dụng KN phân tích nội dung bài

giảng thông qua sự phát triển đồng tâm, nhằm tìm hiểu những phần kiến thức HS đã học về hô hấp từ đó biên soạn giáo án bài giảng một cách phù hợp tránh lặp lại những kiến thức cũ mà HS đã biết [3]

Khai thác một khía cạnh khác, tác giả Trịnh Thư Đông khi nghiên cứu về việc

“Sử dụng bài tập để rèn luyện cho SV KN soạn bài HS học”, đã xây dựng hệ thống

câu hỏi, bài tập để rèn luyện các KN thuộc nhóm KN phân tích nội dung bài học Theo tác giả nhóm KN phân tích nội dung bài học bao gồm các KN sau: KN xác định mục tiêu bài học, KN phân tích và xác định nội dung trọng tâm bài, KN trình bày bố cục của bài, KN tóm tắt nội dung SGK, KN sơ đồ hóa nội dung, KN lập và

sử dụng bảng số liệu, KN lựa chọn ví dụ để dạy học và KN đọc tài liệu tham khảo

để lựa chọn thông tin cần thiết bổ sung cho bài dạy

7

Tác giả Vũ Thị Tâm đã đề xuất quy trình rèn luyện KN cho SV gồm 4 bước:

Hướng dẫn SV tự học, tự rèn luyện Thảo luận Thực hành Tự kiểm, đánh giá Tác giả tập trung vào rèn luyện nhóm KN chuẩn bị bài lên lớp và nhóm

KN tổ chức thực hiên bài lên lớp cho Sinh học lớp 12 Trong nhóm KN chuẩn bị bài lên lớp tác giả tập trung vào ba nhóm KN, trong đó có đề cập đến nhóm KN phân tích nội dung bài dạy SGK Trong nhóm KN này tác giả đã tiến hành rèn luyện cho

SV các KN sau: KN xác định được nội dung cơ bản của bài, KN phát hiện kiến thức cần mở rộng, cần làm rõ, cần chỉnh lí, KN nhận xét được cấu trúc của bài và KN lựa chọn được cấu trúc bài hợp lí Do giới hạn của đề tài, tác giả tiến hành rèn luyện nhiều nhóm KN, vì vậy nhóm KN phân tích nội dung và cấu trúc bài giảng chưa được khai thác sâu

Qua việc nghiên cứu các công trình liên quan đến đề tài chúng tôi nhận thấy rằng: KN phân tích nội dung và cấu trúc bài giảng đã được chú trọng và đề cập đến, tuy nhiên các công trình trước hướng đến rèn luyện KNDH, KN chuẩn bị bài giảng với nhiều nhóm KN Vì vậy, KN phân tích nội dung và cấu trúc bài giảng chưa được nghiên cứu sâu và đặc biệt là các tác giả chưa đưa ra được quy trình chung để định hướng cho việc phân tích nội dung bài giảng Chính vì thế, chúng tôi thấy rằng việc nghiên cứu quy trình này và đề xuất các biện pháp rèn luyện KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng là hết sức cần thiết

1.2 CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.2.1 Cấu trúc và nội dung bài giảng

a Khái niệm bài giảng [16]

Đã có nhiều tác giả định nghĩa về khái niệm bài giảng

- Bài giảng là đơn vị cấu trúc nguyên tố cơ bản và trọn vẹn của quá trình dạy học, hạn chế về mặt thời gian Bài giảng là một hệ toàn vẹn, là một quá trình dạy học nguyên tố cơ bản và toàn vẹn

- Bài lên lớp là hình thức tổ chức cơ bản của quá trình dạy học, được diễn ra trong một thời gian nhất định (tiết học) tại một địa điểm xác định với một số lượng

HS nhất định, có trình độ phát triển đồng đều

mà HS đã lĩnh hội chưa được vững ở các bài trước, tuyến tính tích lũy tài liệu bằng

từ ngữ, liên hệ với các bộ phận tiếp cận, cuối cùng là cả một loạt những tuyến nhỏ hơn trong đó có những kỹ xảo riêng biệt của HS được rèn luyện một cách có trình

tự

b Cấu trúc bài giảng

Theo từ điển tiếng Việt "cấu trúc" có nghĩa là "Toàn bộ nói chung những quan hệ bên trong giữa các thành phần tạo nên một chỉnh thể"

Từ điển Larousse của Pháp cũng định nghĩa từ "structure"- "cấu trúc" là "Cách

sắp xếp giữa các bộ phận của một tập hợp cụ thể hay trừu tượng", hay là "Việc tổ chức các bộ phận của một hệ thống làm cho nó có một tính cố kết mạch lạc và mang tính đặc trưng thường xuyên" Từ "structure" trong tiếng Pháp có xuất xứ từ Latin

"structura" "struere", nghĩa là "xây dựng", "kiến tạo"

Từ điển Encarta 99 của Mỹ cũng định nghĩa từ "structure" là "Một tập hợp các

bộ phận có mối quan hệ liên kết với nhau của bất cứ một sự vật phức hợp nào"

Nhưng nói chung, phạm trù trung tâm của khái niệm cấu trúc là các mối quan hệ

c Nội dung bài giảng

Nội dung bài giảng là toàn bộ kiến thức chứa trong bài giảng đó Bao gồm kiến thức cơ bản của bài, kiến thức trọng tâm, kiến thức khó, những kiến thức khó truyền tải cho người học, kiến thức nâng cao và mở rộng

Căn cứ vào nội dung mà bài giảng có thể được chia thành nhiều dạng khác nhau, bao gồm [17]:

9

- Bài giảng lý thuyết:

+ Dạy sự kiện thực tế: Sự kiện là thông tin độc nhất vô nhị (như lời phát biểu, số liệu cụ thể, sự vật cụ thể,….)

+ Dạy khái niệm: Khái niệm là sự phản ánh khái quát những dấu hiệu chung bản chất của nhiều sự vật hiện tượng và mối qua hệ giữa chúng (gồm khái niệm cụ thể, trừu tượng )

+ Dạy nguyên lý: Nguyên lý là mối quan hệ bản chất bất biến giữa hai hay nhiều khái niệm (gồm nguyên lý khoa học, nguyên lý trong xã hội hoặc doanh nghiệp ) + Dạy quy trình: Quy trình là tập hợp các bước nối tiếp nhau một cách hợp lý để hoàn thành một công việc nào đó (gồm quy trình tuyến tính, quy trình phân nhánh )

+ Dạy quá trình: Quá trình là sự mô tả mọi sự vật diễn ra như thế nào (gồm có quá trình tự nhiên, quá trình kỹ thuật, )

- Bài giảng thực hành bao gồm:

+ Dạy KN nhận thức: KN nhận thức là những KN nhằm vận dụng kiến thức vào thực tiễn (gồm những ý tưởng mới, giải pháp mới hay các thiết kế kỹ thuật…) + Dạy KN tâm vận: Là KN hướng vào năng lực thực hiện trong một lĩnh vực nghề nghiệp

+ Dạy thái độ: Thái độ là sự cảm nhận của con người và ứng xử của họ với công việc được biểu hiện qua hành vi cá nhân hoặc liên cá nhân

1.2.2 Kỹ năng và kỹ năng dạy học

a Kỹ năng

* Khái niệm kỹ năng

Có nhiều cách định nghĩa về KN:

- Theo từ điển Oxford thì “KN là khả năng làm tốt việc gì đó”

- Theo Từ điển Tiếng Việt: “KN là khả năng vận dụng những kiến thức thu được trong một lĩnh vực nào đó vào thực tế” (Hoàng Phê chủ biên, 2000) [8]

- Hay theo GS.TS Trần Bá Hoành: “KN là khả năng vận dụng những tri thức thu nhận được trong một lĩnh vực nào đó vào trong thực tiễn, KN đạt đến mức hết sức thành thục, khéo léo thì trở thành kỹ xảo” [5]

10

- Theo A.V Pêtrôpxki thì “KN là cách thức hành động dựa trên cơ sở tổ hợp những tri thức và kĩ xảo KN được hình thành bằng con đường luyện tập tạo khả năng cho con người thực hiện hành động không chỉ trong những điều kiện quen thuộc mà trong cả những điều kiện thay đổi”

- Vũ Dũng trong từ điển Tâm lí học cũng đã định nghĩa: “KN là năng lực vận dụng có kết quả tri thức về phương thức hành động đã được chủ thể lĩnh hội để thực hiện những nhiệm vụ tương ứng” [4]

Tất cả các định nghĩa trên đều giúp chúng ta khẳng định: KN là hệ thống các thao tác, các hành động phức hợp của một hoạt động, là năng lực vận dụng những tri thức và kinh nghiệm vào hoạt động nhằm thực hiện có kết quả một kiểu nhiệm vụ

về lý luận hay thực tiễn

* Cấu trúc của kỹ năng [7]

Hầu hết các tác giả đều cho rằng gồm 3 yếu tố:

- Mục đích hành động

- Tri thức về phương thức (cách thức) thực hiện hành động và tri thức về đối tượng hành động

- Hệ thống các thông tin hành động và phương tiện tương ứng

Như vậy, KN chứa đựng trong đó cả thông tin hành động, tri thức hành động và mục đích hành động

* Đặc điểm của kỹ năng

- KN là tổ hợp của các yếu tố cấu thành: tri thức, kỹ xảo, kinh nghiệm, khả năng chú ý, khả năng tư duy, tưởng tượng của con người

- KN luôn gắn với một hoạt động cụ thể

- KN của con người luôn biểu hiện cụ thể ở mục đích hoạt động, nội dung và phương thức hoạt động

- KN được hình thành trong quá trình sống, quá trình hoạt động của con người vì vạy nó xuất phát từ KN, kỹ xảo và kiến thức đã có

b Kỹ năng dạy học

* Khái niệm kỹ năng dạy học

Theo tác giả Trần Bá Hoành: “KNDH nói tới khả năng thực hiện có kết quả một

số thao tác hay một loạt các thao tác của một hành động giảng dạy, bằng cách lựa chọn, vận dụng những tri thức, những cách thức và quy trình hợp lý Cũng theo tác giả, mỗi khâu của quá trình dạy học có những nhóm KNDH tương ứng: KN chuẩn

bị bài lên lớp, KN lên lớp, KN thực hiện các hình thức dạy học khác, KN kiểm tra, đánh giá kết quả dạy học Trong mỗi nhóm KN gồm nhiều KN nhỏ

* Quá trình hình thành kỹ năng dạy học

Trong tâm lý học, KN là khả năng của con người thực hiện có kết quả một hành động nào đó bằng cách lựa chọn và vận dụng những tri thứ, kinh nghiệm, KN, kỹ xảo đã có để hành động phù hợp với mục tiêu, điều kiện thực tế Như vậy, KN không phải tự nhiên mã có, nó được hình thành qua một quá trình luyện tập và diễn

ra theo một quy trình nhất định

Hình thành KNDH là hình thành ở SV một hệ thống phức tạp các thao tác, các hành động đảm bảo cho SV thực hiện có hiệu quả hoạt động dạy học [1]

* Những yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành kỹ năng dạy học [1]

Có rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến hình thành KNDH cho SV sau đây chúng tôi

sẽ trình bày một số yếu tố cơ bản nhất

- Hệ thống tri thức là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến việc hình thành KN Để hình thành KNDH cho SV cần trang bị cho họ các loại tri thức như: Tri thức chuyên môn; tri thức nghiệp vụ; tri thức về bản thân các KN như quy trình tập luyện, các yêu cầu thao tác hành động

- Hệ thống kỹ thuật, thao tác các hoạt động và các kỹ xảo tương ứng, hay nói cách khác đây chính là quy trình tập luyện Nếu SV nào có hệ thống các thao tác kỹ thuật, kỹ xảo gần gũi với KNDH thì việc rèn luyện KNDH cho SV thuận lợi hơn

12

- Biện pháp và phương tiện tập luyện là yếu tố ảnh hưởng mạnh mẽ và trực tiếp đến việc hình thành KNDH của SV Mỗi biện pháp tập luận khác nhau sẽ đưa đến một hiệu quả khác nhau về trình độ kỹ năng

- Quy trình kiểm tra đánh giá cũng ảnh hưởng đến kết quả tập luyện của SV Nếu quá trình tập luyện được phân thành những giai đoạn cụ thể, mỗi giai đoạn đều có

sự kiểm tra thì kết quả tập luyện của SV chắc chắn sẽ cao hơn

- Bản thân mỗi SV là yếu tố quyết định trực tiếp kết quả rèn luyện KNDH của

họ Các điều kiện bên trong như năng khiếu, tính kiên trì, tính nghiêm túc, sự sáng tạo…là yếu tố thuận lợi để rèn luyện KNDH

1.2.3 Kỹ năng phân tích nội dung và cấu trúc bài giảng

a Kỹ năng phân tích nội dung và cấu trúc bài giảng

Từ điển Oxford định nghĩa phân tích là "kiểm tra chi tiết các yếu tố hoặc cấu trúc của một cái gì đó, thường là cơ sở để thảo luận hay giải thích Nói cách khác, chúng

ta xem xét một sự vật, hiện tượng để thảo luận về nó hoặc giải thích nó

Xét hàm nghĩa của từ “phân” là chia nhỏ đối tượng nhận thức thành nhiều bộ phận, từ “tích” là đánh giá, nhận xét làm rõ vấn đề Như vậy, phân tích là việc phân chia đối tượng nhận thức thành nhiều bộ phận, từ đó xem xét cụ thể theo từng bộ phận để chỉ ra mối quan hệ cấu thành và quan hệ nhân quả giữa chúng, đồng thời đưa ra những đánh giá, nhận xét nhằm làm rõ vấn đề nghiên cứu

Hay nói cách khác, phân tích là sự phân chia trong tư duy đối tượng hay hiện tượng thành những yếu tố hợp thành, các dấu hiệu, các đặc tính riêng biệt của đối tượng hay hiện tượng đó thành những yếu tố nhỏ hơn hoặc những mối quan hệ giữa toàn thể và bộ phận nhằm tìm kiếm bản chất của chúng

Như vậy, phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng có thể được hiểu là sự phân chia bài giảng thành các phần, từ đó nghiên cứu kĩ nội dung kiến thức của từng phần và tìm ra mối quan hệ giữa chúng

b Các yếu tố cấu thành KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng [4] [9]

[11]

Qua nghiên cứu một số đề tài có đề cập đến KN phân tích nội dung bài giảng, chúng tôi thấy rằng các tác giả chưa có sự thống nhất về nội hàm của khái niệm này

13

- Theo tác giả Trịnh Đông Thư (2010), ông cho rằng nhóm KN phân tích nội dung bài giảng gồm có [16]:

+ KN xác định mục tiêu bài học

+ KN phân tích và xác định nội dung trọng tâm của bài

+ KN trình bày bố cục của bài

+ KN tóm tắt nội dung SGK

+ KN sơ đồ hóa nội dung

+ KN lập và sử dụng bảng số liệu

+ KN lựa chọn ví dụ để dạy học

+ KN đọc tài liệu tham khảo để lựa chọn thông tin cần thiết bổ sung cho bài dạy

- Tác giả Nguyễn Thế Hưng (2007) cho rằng các thao tác cơ bản khi phân tích nội dung bài giảng gồm có [6]:

+ Xác định mối liên quan về kiến thức của bài dạy với các bài khác

+ Những nội dung kiến thức khó

+ Sử dụng quỹ thời gian

+ Những nội dung kiến thức khó truyền tải cho người học

+ Xác định những kiến thức có thể mở rộng và nâng cao cho người học

+ Xác định những điều lưu ý quan trọng khác

Qua nghiên cứu lí luận, chúng tôi xác định KN phân tích cấu trúc, nội dung bài giảng gồm các yếu tố sau:

- Phân tích dung lượng kiến thức của bài học

+ Xác định mối liên quan kiến thức của bài giảng với các bài khác trong chương trình giảng dạy: Là mối quan hệ của các phần kiến thức trong các bài giảng, khi xác

định được mối quan hệ này sẽ giúp GV điều chỉnh logic bài học sao cho phù hợp với kiến thức HS đã biết và sẽ học

+ Xác định kiến thức cơ bản của bài: Kiến thức cơ bản chính là tất cả những kiến

thức mới trong bài giảng mà GV cần truyền đạt cho HS

+ Xác định kiến thức trọng tâm bài giảng: Trong những kiến thức cơ bản của bài

sẽ có phần kiến thức chính và trọng tâm Đó là phần kiến thức liên quan trực tiếp đến chủ đề của bài và GV cần dạy kỹ phần kiến thức này

14

+ Xác định những nội dung kiến thức khó: Đó là phần kiến thức mới và khó đối

với HS

+ Xác định lượng kiến thức khó truyền tải: Là phần kiến thức có thể khó hoặc

không khó song đó là kiến thức GV thấy là khó truyền tải cho HS như những khái niệm mang tính chất trừu tượng

+ Xác đinh những kiến thức có thể mở rộng, nâng cao cho người học: Là những

ví dụ minh họa mang tính chất cụ thể, gần gũi với HS; những thành tựu, những phát hiện mới trong ngành Sinh học nói chung hay phần kiến ngoài SGK liên quan đến nội dung bài học

- Phân tích logic nội dung bài giảng: Phân tích mối liên quan kiến thức giữa các phần trong bài và giữa các bài liên quan với nhau

c Nguyên tắc phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng

- Xác định nội dung của bài giảng nói chung phụ thuộc nhiều vào SGK và đặc điểm của người học, điều kiện giảng dạy của nhà trường Ví dụ như: với hệ thống sách giáo khoa, các tài liệu tham khảo đa dạng và phong phú như hiện nay, sẽ rất khó cho giáo sinh tìm kiếm và lựa chọn nội dung dạy học phù hợp Giáo sinh không thể lấy tất cả những kiến thức đã học được làm nội dung dạy học, mà kiến thức dạy cần phải tinh giản trên cơ sở cấu trúc những kiến thức liên quan cần thiết cho người học, phù hợp với mục tiêu và điều kiện dạy học của nhà trường

- Khi phân tích logic nội dung bài giảng ta cần quan tâm đến:

+ Sách giáo khoa (hoặc giáo trình) ghi số thứ tự của bài lên lớp để đảm bảo logic nội dung môn học Ngay trong một bài, ở từng đề mục và các tiểu đề mục người thiết kế nội dung cũng đặc biệt quan tâm đến logic của nội dung Giáo sinh cần chú

ý đến trật tự này khi phân tích logic nội dung bài lên lớp

+ Phân tích kĩ những mâu thuẫn trong thông tin (sự kiện không tương đồng với điều đã biết) để thấy trước những tình huống học tập có thể nảy sinh và chuẩn bị các quyết định sư phạm phù hợp với những tình huống đó

- Sau khi xác lập được nguồn thông tin và cấu trúc của bài dạy thì giáo sinh cũng phải biết xác định nguồn tư liệu thông tin phục vụ cho việc giảng dạy và học tập Giáo sinh không thể chỉ dựa vào những kiến thức trong thời điểm mình học, trong

15

giáo trình mà đòi hỏi phải truy cập thêm thông tin từ những tư liệu khác nhau, để bổ sung cho bài giảng Các thông tin thu thập cần phải sàng lọc, cấu trúc lại cho người học sử dụng thuận tiện, dễ hiểu, dễ nhớ, dễ vận dụng Điều này đòi hỏi giáo sinh phải:

+ Xác định được những sách báo, tài liệu có liên quan đến nội dung bài dạy + Xác định được các đồ dùng trực quan phục vụ cho bài dạy

+ Kinh nghiệm cá nhân, các ví dụ cụ thể được sử dụng trong bài dạy

1.2.4 Vai trò của việc rèn luyện KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng

a Đối với chất lượng bài giảng

GS Trần Bá Hoành đã khẳng định trong nhóm KN chuẩn bị bài lên lớp thì KN

phân tích nội dung là KN đặc biệt quan trọng vì nó quyết định chất lượng giáo án

Trong bài báo: “Phương pháp phân tích nội dung SGK để thiết kế bài giảng Sinh

học”, TS Nguyễn Thế Hưng cho rằng việc phân tích nội dung SGK để thiết kế bài

giảng Sinh học có vai trò đặc biệt quan trọng vì nó liên quan mật thiết với hiệu quả

bài học Và ông cũng đã khẳng định: “Trong quá trình hướng dẫn giảng dạy, chúng

tôi nhận thấy, nếu SV được rèn luyện KN này một cách khoa học thì chất lượng dạy học nâng lên rõ rệt”

Về phía chúng tôi, trong quá trình suy nghĩ đưa ra hướng đề tài và nhất là trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi thấy rằng việc phân tích nội dung bài giảng có ý nghĩa quan trọng trong quá trình dạy học Bởi vì:

- Khi phân tích kỹ nội dung và cấu trúc bài giảng sẽ giúp giáo sinh nắm vững kiến thức bài, từ đó có thể lựa chọn phương pháp, phương tiện dạy học phù hợp với từng đối tượng HS

- Nâng cao hiệu quả thiết kế bài giảng: Việc phân tích này sẽ giúp GV nắm rõ

được các phần kiến thức trong bài, biết được phần nội dung nào HS đọc có thể hiểu, phần nào HS đọc hiểu nhưng khó hệ thống hóa, phần HS đọc hiểu nhưng phải chứng minh thêm bằng ví dụ thực tế, những phần nội dung HS không hiểu, những phần có thể nâng cao hay mở rộng Dựa vào đó GV sẽ ra các câu hỏi, bài tập và các phương án tổ chức dạy học phù hợp với HS từ đó việc thiết kế bài giảng sẽ dễ dàng

và đạt hiệu quả cao hơn Bài giảng có một vai trò đặc biệt quan trọng bởi nó giúp

16

GV quản lí thời gian dành cho mỗi đơn vị bài dạy được tốt hơn Quan trọng hơn, bài giảng có tác dụng vạch ra rõ ràng đơn vị bài học cần được chú trọng – phần trọng tâm mà HS bắt buộc phải biết, từ đó GV sẽ dễ dàng hơn trong việc điều chỉnh khung thời gian

- KN phân tích cấu trúc nội dung bài dạy được hình thành tốt sẽ là cơ sở để thực hiện tốt các KN chuẩn bị bài lên lớp và các KNDH tiếp theo của giáo sinh như KN lựa chọn các phương pháp, phương tiện dạy học; KN xác định mục tiêu bài giảng dựa vào phần nội dung đã phân tích; KN xây dựng họat động học tập; …Từ đó có thể nâng cao được hiệu quả dạy học

b Đối với sự phát triển tư duy của GV và giáo sinh sư phạm Sinh học

KN phân tích nội dung bài giảng không những đóng vai trò quyết định đối với chất lượng bài học mà còn có vai trò trong việc phát triển tư duy cho GV và giáo sinh sư phạm Thật vậy, khi tiến hành phân tích nội dung bài giảng để chuẩn bị bài dạy, người dạy phải sử dụng các thao tác tư duy: tổng hợp, phân tích, so sánh, đánh giá; dần hình thành thói quen tìm hiểu, phân tích sự vật, hiện tượng một cách có chiều sâu, nhằm nắm được bản chất của đối tượng nghiên cứu

1.2.5 Nguyên tắc rèn luyện KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng

- KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng là một trong những KN thuộc nhóm KN chuẩn bị bài giảng vì thế muốn chuẩn bị bài giảng tốt phải kết hợp rèn luyện những KN khác như KN xác định mục tiêu dạy học; KN phát triển phương pháp, phương tiện; KN lập kế hoạch bài thuyết trình,

- Phải ý thức được việc rèn luyện KN là cần thiết, chủ động thực hiện thì mới có thể đạt hiệu quả cao trong công việc Không nên thực hiện một cách sơ sài, lấy lệ vì nếu như thế chỉ tốn thời gian mà công việc thì không thể đạt hiệu quả cao

- Rèn luyện KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng phải chú ý đến từng thành phần kiến thức khi phân tích, tùy từng kiến thức mà chọn cách tiếp cận phù hợp

17

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 ĐỐI TƯỢNG VÀ KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu

KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng của SV ngành sư phạm Sinh học

2.1.2 Khách thể nghiên cứu

Năng lực sư phạm của giáo sinh khoa Sinh – Môi trường, trường Đại học Sư

phạm, ĐHĐN

2.2 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

Đề tài nghiên cứu bao gồm những nội dung sau:

- Nghiên cứu cơ sở lí luận của đề tài

- Tìm hiểu thực trạng KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng của SV năm 3 khoa Sinh – Môi trường, trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng

- Đề xuất quy trình và biện pháp rèn luyện KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng cho giáo sinh năm 3 của khoa Sinh – Môi trường, Đại học Sư phạm, ĐHĐN

- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả của các giải pháp đề ra

2.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.3.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Thu thập, tham khảo, nghiên cứu những thông tin trong sách, tạp chí khoa học; các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về KNDH nói chung và KN phân tích cấu trúc, nội dung bài giảng nói riêng nhằm hệ thống hoá và xây dựng cơ sở lý luận cho đề tài nghiên cứu

2.3.2 Phương pháp điều tra cơ bản

Sử dụng phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi, điều tra phỏng vấn trực tiếp với giáo sinh khoa Sinh - Môi trường nhằm tìm hiểu thực trạng KN phân tích nội dung

và cấu trúc bài giảng của đối tượng nghiên cứu

- Mục đích khảo sát: Nhằm đánh giá được thực trạng về KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng của giáo sinh ngành Sư phạm Sinh học làm cơ sở cho việc đưa

ra quy trình rèn luyện KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng cho phù hợp

- Đối tượng: SV lớp 12SS ngành Sư phạm Sinh học

18

- Địa điểm khảo sát: Chúng tôi đã phát phiếu điều tra cho 30 SV thuộc lớp 12SS ngành Sư phạm Sinh học, tại trường Đại học Sư phạm – ĐHĐN

- Phương pháp điều tra: Sử dụng phiếu điều tra nhằm thu thập các ý kiến của SV

về việc rèn luyện KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng trong dạy học

- Điều tra thông qua các bài soạn của nhóm SV năm 3 để đánh giá KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng tại thời điểm chưa áp dụng các biện pháp rèn luyện

2.3.4 Phương pháp xử lí số liệu

- Xử lí số liệu bằng phần mềm Microsoft Excel

19

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ VÀ BIỆN LUẬN 3.1 THỰC TRẠNG VỀ KỸ NĂNG PHÂN TÍCH CẤU TRÚC VÀ NỘI DUNG BÀI GIẢNG CỦA GIÁO SINH KHOA SINH – MÔI TRƯỜNG, TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM, ĐHĐN

Kết quả khảo sát về thực trạng rèn luyện KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng của giáo sinh khoa Sinh – Môi trường, trường Đại học Sư phạm, ĐHĐN

3.1.1 Nhận thức của giáo sinh về kỹ năng phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng

Qua khảo sát ở lớp 12SS, về thực trạng rèn luyện KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng trong dạy học, kết quả thu được như sau:

Tất cả các SV năm 3 đều đã được học về cơ sở lý thuyết liên quan đến KN phân tích cấu trúc, nội dung bài giảng trong học phần “Thực hành dạy HS học 10”, một học phần bắt buộc và rất quan trọng đối với SV sư phạm Trong học phần này SV được học cách soạn giáo án, cách chọn phương pháp giảng dạy, tổ chức lớp học và đặc biệt là được rèn luyện các KN dạy học Trong đó, KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng là KN đầu tiên SV được học, từ đó thấy được tầm quan trọng và vai trò của KN này trong quá trình dạy học nói chung và quá trình soạn bài giảng nói riêng

Kết quả khảo sát nhận thức của SV về vai trò của KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng, chúng tôi thu được kết quả thể hiện trong biểu đồ 3.1

KN này sẽ giúp nắm vững được nội dung, kiến thức bài giảng tốt hơn

KN này sẽ giúp hình thành tư duy phân tích logic

Khảo sát nhận thức của SV về vai trò của KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng

Biểu đồ 3.1 Tỷ lệ (%) nhận thức của SV về vai trò của KN phân tích cấu

trúc và nội dung bài giảng

20

Qua hình 3.1, ta thấy có 80% giáo sinh cho rằng việc phân tích và thấy KN này cần thiết trong dạy học; 66,67% cho biết KN này sẽ giúp nắm vững được nội dung, kiến thức bài giảng tốt hơn và 43,33% thấy rằng việc rèn luyện KN này sẽ giúp hình thành tư duy phân tích logic Qua kết quả này chúng tôi thấy được là các SV năm 3

đã thấy được vai trò của KN này trong quá trình dạy học

Kết quả khảo sát cũng cho thấy; có 53,33% giáo sinh đã vận dụng việc phân tích nội dung, cấu trúc vào việc chuẩn bị bài giảng Và trong số đó có 53,33% giáo sinh vận dụng thường xuyên KN này; 46,67% thỉnh thoảng mới vận dụng, mức độ ít và

hoàn toàn không sử dụng là 0%

Để xác định nguyên nhân, chúng tôi đã khảo sát những khó khăn của giáo sinh khi phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng:

Biểu đồ 3.2 Tỷ lệ (%)những khó khăn giáo sinh gặp phải khi phân tích nội dung

và cấu trúc bài giảng

Qua hình 3.2, ta thấy khi xác định kiến thức trọng tâm của bài và mối liên quan kiến thức của bài giảng với các bài khác trong chương trình là hai hoạt động gây khó khăn nhất đối với giáo sinh với tỷ lệ lựa chọn lần lượt là 66,67% và 56,67% Bên cạnh đó phần kiến thức cơ bản là phần các bạn gặp ít khó khăn nhất với 16,67%

Khi xác định kiến thức trọng tâm của bài

Khi xác định nội dung cơ bản của bài

Khi xác định luợng kiến thức khó truyền tải

khi xác định những kiến thức mở rộng, nâng cao cho người học

Khảo sát những khó khăn khi phân tích nội dung và

cấu trúc bài giảng

21

Biểu đồ 3.3 thể hiện nguyên nhân gây nên những khó khăn cho giáo sinh khi phân tích nội dung bài giảng:

Biểu đồ 3.3 Tỷ lệ (%) những nguyên nhân gây khó khăn khi giáo sinh phân tích

nội dung và cấu trúc bài giảng

60% giáo sinh cho rằng nguyên nhân lớn nhất của những khó khăn đó là do các bạn vẫn chưa được rèn luyện thường xuyên và hơn 50% nhận thấy việc chưa có quy trình rèn luyện cụ thể đồng thời thiếu cơ sở khoa học về cách xác định kiến thức là rào cản để hình thành KN này

Qua khảo sát, đa số giáo sinh đều mong muốn được rèn luyện KN phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng trong dạy học nhiều hơn nữa để nâng cao hiệu quả dạy học

3.1.2 Kết quả phân tích bài làm của giáo sinh về phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng

Trong phạm vi đề tài, chúng tôi đã tiến hành phân tích bài làm của SV lớp 12SS

về phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng Sinh học 10 nâng cao Đây là bài tập bắt buộc của SV lớp 12SS trong học phần “Thực hành dạy HS học 10” Những lỗi sai

cơ bản được thể hiện ở bảng 3.1

Thiếu cơ sở khoa học về cách xác định

Nguyên nhân gây ra những khó khăn khi giáo sinh phân tích cấu trúc và nội dung bài giảng