Ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật trong văn xuôi tạ duy anh

Lí do chọn đề tài Tạ Duy Anh xuất hiện khi trên văn đàn đã có nhiều tác giả khẳng định được tên tuổi như: Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Hồ Anh Thái… Tuy vậy, với tài năng và ý thức s

KHOA NGỮ VĂN

-

HOÀNG THỊ THÁI

NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU NGHỆ THUẬT

TRONG VĂN XUÔI TẠ DUY ANH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH SƯ PHẠM NGỮ VĂN

Đà Nẵng, tháng 5/ 2014

KHOA NGỮ VĂN

-

NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU NGHỆ THUẬT

TRONG VĂN XUÔI TẠ DUY ANH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH SƯ PHẠM NGỮ VĂN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Phong Nam Tôi xin chịu trách nhiệm về nội dung khoa học của công trình này

Đà Nẵng, Ngày 30 tháng 5 năm 2014

Sinh viên thực hiện

Hoàng Thị Thái

Tôi xin trân trọng bày tỏ lòng cảm ơn chân thành đến thầy giáo PGS.TS Nguyễn Phong Nam – người đã nhiệt tình, chu đáo hướng dẫn tôi hoàn thành khóa luận này Tôi xin cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn, trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài

Mặc dù có nhiều cố gắng song do trình độ còn hạn chế nên không tránh khỏi những thiếu sót, tôi rất mong nhận được sự đóng góp chân thành của thầy cô, bạn bè để

đề tài được hoàn thiện hơn

Đà Nẵng, Ngày 30 tháng 5 năm 2014

Sinh viên thực hiện

Hoàng Thị Thái

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 4

4 Phương pháp nghiên cứu 5

5 Bố cục của khóa luận 5

CHƯƠNG 1 HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO NGHỆ THUẬT CỦA TẠ DUY ANH 6

1.1 Tạ Duy Anh - cây bút sung sức của văn xuôi Việt Nam đương đại 6

1.1.1 Tạ Duy Anh - chân dung một nhà văn đa tài 6

1.1.2 Quan niệm nghệ thuật của Tạ Duy Anh 8

1.2 Tạ Duy Anh với hành trình đổi mới văn xuôi Việt Nam sau 1975 11

1.2.1 Văn xuôi Tạ Duy Anh trong dòng chảy văn xuôi Việt Nam đương đại 11

1.2.2 Tạ Duy Anh và những cách tân nghệ thuật trong văn xuôi 15

CHƯƠNG 2 NGÔN NGỮ NGHỆ THUẬT - NÉT ĐỘC ĐÁO TRONG VĂN XUÔI TẠ DUY ANH 23

2.1 Đặc điểm ngôn ngữ nghệ thuật trong văn xuôi Tạ Duy Anh 23

2.1.1 Ngôn ngữ đậm chất hiện thực – đời thường 24

2.1.2 Ngôn ngữ dồn nén thông tin, tăng cường tốc độ 28

2.1.3 Nét đặc sắc trong ngôn ngữ đối thoại 31

2.2 Tư tưởng nghệ thuật thể hiện qua nhan đề và lời chú giải 34

2.2.1 Nhan đề truyện 34

2.2.2 Chú giải – lời biện hộ của nhân vật 37

CHƯƠNG 3 GIỌNG ĐIỆU NGHỆ THUẬT TRONG VĂN XUÔI TẠ DUY ANH 41

3.1 Các sắc thái giọng điệu trong văn xuôi Tạ Duy Anh 41

3.1.3 Giọng trào phúng - giễu nhại 483.1.4 Giọng vô âm sắc 513.2 Nhịp điệu trần thuật – một yếu tố quan trọng trong văn xuôi Tạ Duy Anh 543.2.1 Tốc độ trần thuật trong văn xuôi Tạ Duy Anh 55

3.2.2 Nhịp điệu trần thuật và kết cấu vòng tròn khép kín trong Lão Khổ 56 3.2.3 Nhịp điệu trần thuật và kết cấu mở trong Đi tìm nhân vật 58 3.2.4 Nhịp điệu trần thuật và kết cấu vòng xoáy ốc trong Thiên thần sám hối 60

KẾT LUẬN 63THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 65

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Tạ Duy Anh xuất hiện khi trên văn đàn đã có nhiều tác giả khẳng định được tên tuổi như: Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Hồ Anh Thái… Tuy vậy, với tài năng và ý thức sáng tạo nghệ thuật của mình, Tạ Duy Anh đã nhanh chóng hòa nhập với nền văn học dân tộc và được đánh giá là một “mẫu nhà văn của thời đại mới: nghiêm túc và tỉnh táo” trong sáng tác văn chương

Lão Khổ (1992), Đi tìm nhân vật (2002), Thiên thần sám hối (2004) và Tập truyện ngắn chọn lọc (2008) là những sáng tác tiêu biểu cho phong cách

nghệ thuật Tạ Duy Anh Nếu như nội dung đưa độc giả đến với hiện thực xã hội và số phận con người, thì phương diện nghệ thuật giúp chúng ta nhận thấy bút pháp sáng tạo văn chương độc đáo của tác giả Những thành công đó đã xây dựng nên một thế giới nghệ thuật đặc sắc và khẳng định tên tuổi của ông trên văn đàn dân tộc

Như vậy, phương diện nghệ thuật là yếu tố quyết định đến sự thành công trong những sáng tác văn chương nghệ thuật Khi đi sâu vào tìm hiểu đề

tài “Ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật trong văn xuôi Tạ Duy Anh”, chúng

tôi muốn khẳng định thêm giá trị những sáng tác của Tạ Duy Anh trong dòng chảy văn học Việt Nam đương đại

Chúng tôi chọn đề tài này vì khi đi sâu vào nghiên cứu, chúng tôi sẽ có

cơ hội tìm hiểu sâu hơn những đặc sắc về ngôn ngữ và giọng điệu trong văn xuôi Tạ Duy Anh để xác định bút pháp và phong cách nghệ thuật của ông Bên cạnh đó, nếu việc tìm hiểu đề tài này thành công, chúng tôi hi vọng sẽ đóng góp những phát hiện mới hơn về đặc sắc nghệ thuật Tạ Duy Anh vào lĩnh vực nghiên cứu văn học

Trên đây là những lí do đã thôi thúc chúng tôi đi sâu tìm hiểu đề tài

“Ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật trong văn xuôi Tạ Duy Anh”

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Tạ Duy Anh là một nhà văn hiện đại có nhiều đóng góp quan trọng vào

sự phát triển và đổi mới trong giai đoạn hiện nay của nền văn học dân tộc Chính sự thành công về cả nội dung lẫn nghệ thuật trong ba tập tiểu thuyết

Lão Khổ, Đi tìm nhân vật, Thiên thần sám hối và Tập truyện ngắn chọn lọc

mà có rất nhiều công trình nghiên cứu của giới phê bình văn học đã khơi sâu

những “địa tầng” mới của văn xuôi Tạ Duy Anh

Đầu tiên, có thể kể đến chia sẻ với những phát hiện đầy mới mẻ và

thuyết phục của nhà nghiên cứu Vũ Lê Lan Hương trong bài viết “Thế giới nhân vật trong sáng tác của Tạ Duy Anh”: “Với ba cuốn tiểu thuyết Lão Khổ,

Đi tìm nhân vật, Thiên thần sám hối, Tạ Duy Anh đang được coi là cây bút

sung sức, mặc dù có người xem đây chỉ là những thể nghiệm của nhà văn, nhưng không thể phủ nhận tác phẩm của ông đã tạo ra một “từ trường” có sức hấp dẫn riêng nhờ chiều sâu tư tưởng và nhiều phương thức biểu đạt liên thông và hết sức ấn tượng” [13, tr.144] Với chia sẻ này, chúng ta thấy được những thành công trên nhiều phương diện trong những sáng tác của Tạ Duy Anh

Khi Đoàn Thanh Liêm nghiên cứu về “Dấu ấn hậu hiện đại” trong tiểu

thuyết Tạ Duy Anh cũng đã có nhận định làm sáng rõ vai trò của Tạ Duy Anh

trong sự cách tân nghệ thuật: “Đối với lĩnh vực tiểu thuyết, từ Lão Khổ đến Giã biệt bóng tối là một quá trình làm mới không ngừng nghỉ… Có được

những thành tựu độc đáo ấy, Tạ Duy Anh đã không ngừng đổi mới, tự nhận thức để biến nghệ thuật thành một hiện thực thứ hai mang tính quan niệm riêng, phù hợp với cảm thức, tâm thức con người hiện đại” [20, tr.169-170] Như vậy, để sáng tạo nên những sản phẩm nghệ thuật chân chính và mang hiệu quả cao, thu hút sự đón nhận của độc giả, đòi hỏi người nghệ sĩ phải trải

qua một quá trình lao động nghệ thuật không ngừng nghỉ và hết sức nghiêm túc

Những đổi mới mang tính nghệ thuật cao của tiểu thuyết Tạ Duy Anh

đã được đề cập trong bài viết “Tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 – nhìn từ góc

độ thể loại” như sau: “Ba cuốn tiểu thuyết của Tạ Duy Anh trong vòng hơn mười năm: Lão Khổ, Đi tìm nhân vật và Thiên thần sám hối, đều xoay quanh

một “lão Khổ” – dù tuổi tác, địa vị xã hội khác nhau, đều là con người trần thế mà nỗi sợ giống như cái gai đâm vào da thịt ta” [16, tr.189] Đó là những trăn trở về số phận con người trước những ngổn ngang, bộn bề của hiện thực cuộc sống của Tạ Duy Anh

Vương Quốc Hùng lại tìm thấy những thành công đầy sự sáng tạo về phương diện nghệ thuật qua ngòi bút tiểu thuyết của Tạ Duy Anh: “Qua hơn

20 năm cầm bút, Tạ Duy Anh vẫn luôn luôn trăn trở tìm cách đổi mới tư duy, quan niệm nghệ thuật, làm mới tác phẩm từ nội dung tới hình thức, từ ngôn ngữ tới cấu trúc Chính những điều đó khiến các tác phẩm của ông lúc ra đời,

đi vào cuộc sống chưa bao giờ chấm dứt tranh cãi” [35] Với nhận định trên, chúng ta càng thấy rõ sự nghiêm túc trong quá trình sáng tạo nghệ thuật của

Tạ Duy Anh Ông không cho phép mình có sự hời hợt trong ngòi bút, mà luôn

tự ý thức những giá trị mà mình phải đạt được khi sáng tác nghệ thuật

Khi nghiên cứu về “Nhân vật tiểu thuyết Tạ Duy Anh”, tác giả Võ Thị

Thanh Hà đã nhận ra sự đổi mới táo bạo trong quá trình sáng tạo của Tạ Duy Anh: “Tạ Duy Anh là nhà văn có nhiều tác phẩm gây “sốt” đối với độc giả và giới phê bình Luôn có ý thức cách tân văn học, thậm chí khiêu khích với thẩm mỹ truyền thống, Tạ Duy Anh nhận được không ít sự ủng hộ cũng như bài báo của độc giả” [32]

Tác giả Đoàn Ánh Dương cũng đã có bài viết khá sắc sảo về quá trình đổi mới tư duy nghệ thuật của Tạ Duy Anh trong hành trình sáng tạo: “Tạ

Duy Anh đã “bước qua” tiểu thuyết trong tham vọng đào sâu vào hiện thực rộng lớn của những “lời nguyền” Sự tăm tối của đời sống tâm hồn con người trở thành chủ âm trong sáng tác của Tạ Duy Anh Vấn đề nhân tính, thân phận

đã được soi chiếu từ chiều sâu bản thể, hiện sinh, phi lí chứ không thuần chất romantic như ở những tác phẩm đầu tay” [11, tr.97] Như vậy, tiểu thuyết là thể loại đã thể hiện rõ nhất tài năng văn chương của Tạ Duy Anh, nó giúp ông bộc lộ những quan điểm, nhận định của mình về cuộc sống và con người một cách sâu sắc và chân thực nhất

Qua khảo sát những công trình nghiên cứu trên, chúng tôi nhận thấy các tác giả hầu như đã nêu bật được những thành công trong tiểu thuyết của

Tạ Duy Anh, đặc biệt là những nét đặc sắc về phương diện nội dung và nghệ thuật Tuy nhiên, chúng tôi chưa tìm thấy công trình nào nghiên cứu một cách tổng thể và sâu sắc về ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật trong ba tiểu thuyết

xuất sắc của ông là Lão Khổ, Đi tìm nhân vật và Thiên thần sám hối và Tập truyện ngắn chọn lọc Chính vì lẽ đó, chúng tôi quyết định đi sâu vào nghiên cứu đề tài “Ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật trong văn xuôi Tạ Duy Anh”

với hi vọng, nếu đề tài thành công sẽ giúp độc giả có một cái nhìn khái quát hơn về một số đặc sắc nghệ thuật văn xuôi của ông

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Với mong muốn khám phá những nét đặc sắc về nghệ thuật trong các sáng tác của Tạ Duy Anh, nên chúng tôi tập trung vào việc nghiên cứu đối

tượng: “Ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật trong văn xuôi Tạ Duy Anh”

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Với đề tài: “Ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật trong văn xuôi Tạ Duy Anh”, chúng tôi tập trung nghiên cứu ba tiểu thuyết của Tạ Duy Anh: Lão Khổ, Đi tìm nhân vật, Thiên thần sám hối và Tập truyện ngắn chọn lọc

4 Phương pháp nghiên cứu

4.3 Phương pháp so sánh – đối chiếu

Trong đề tài này, chúng tôi sử dụng phương pháp so sánh – đối chiếu

để tìm ra những điểm chung trong những tác phẩm văn xuôi, đồng thời phát hiện ra những nét mới trong quá trình sáng tạo của Tạ Duy Anh

4.4 Phương pháp diễn dịch

Sau khi tìm ra những đặc điểm của ngôn ngữ và giọng điệu trong văn xuôi Tạ Duy Anh, chúng tôi sử dụng phương pháp diễn dịch, tức là phân tích chúng theo một trình tự khách quan nhằm giúp độc giả có cái nhìn hoàn thiện

về vấn đề này

Ngoài ra, để phục vụ cho quá trình nghiên cứu, chúng tôi có sử dụng các phương pháp hỗ trợ khác như: phương pháp lịch sử, phương pháp thống kê…

5 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo thì đề tài còn có phần Nội dung gồm 3 chương:

Chương 1: Hành trình sáng tạo nghệ thuật của Tạ Duy Anh

Chương 2: Ngôn ngữ nghệ thuật – nét độc đáo trong văn xuôi Tạ Duy Anh Chương 3: Giọng điệu nghệ thuật trong văn xuôi Tạ Duy Anh

CHƯƠNG 1 HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO NGHỆ THUẬT CỦA TẠ DUY ANH

1.1 Tạ Duy Anh – cây bút sung sức của văn xuôi Việt Nam đương đại

1.1.1 Tạ Duy Anh – chân dung một nhà văn đa tài

Nói đến văn xuôi Việt Nam đương đại, chúng ta không thể không nhắc đến Tạ Duy Anh – người đã góp phần làm cho đời sống văn học dân tộc thời

kì đổi mới trở nên sôi nổi và khởi sắc hơn bao giờ hết Văn chương của ông

mở ra những nội dung lẫn bút pháp nghệ thuật đầy tính cách tân và sáng tạo độc đáo

Như một quy luật, cuộc đời của mỗi nhà văn, nhà thơ dù ít hay nhiều đều để lại những “lưu ảnh” không hề phai mờ trong sáng tác của họ Và Tạ Duy Anh tất nhiên không phải là ngoại lệ khi ông cho rằng: “Nhà văn nào cũng tận dụng triệt để tiểu sử của mình khi sáng tác những cuốn máu thịt Thậm chí tôi còn không tin rằng mỗi nhà văn thực ra chỉ viết cuốn sách về chính anh ta” [40] Thực tế đúng như vậy, về ký ức tuổi thơ đầy mặc cảm, về vùng quê đầy rẫy thù hận, về người cha khắc khổ, độc đoán và cay nghiệt đã thấm đẫm vào tâm trí nhà văn để rồi đi vào từng trang viết của ông một cách chân thực mà tinh tế nhất

Tạ Duy Anh là một cái tên quen thuộc đối với bạn đọc yêu văn chương, gồm các bút danh: Chu Quý, Lão Tạ, Quý Anh,…Ông tên thật là Tạ Viết Đãng, sinh năm 1959, tại làng Đồng Trưa (tên chữ là Cổ Hiền, sau đổi thành

An Hiền), xã Hoàng Diệu, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây cũ (nay là huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội)

Sau khi tốt nghiệp trường Trung cấp thí nghiệm đất đá, ông về làm cán

bộ giám sát bê-tông các công trình ngầm tại nhà máy thuỷ điện Hoà Bình Tại đây, ông bắt đầu sự nghiệp văn chương của mình Năm 1981, truyện ngắn đầu

tay của ông được đăng trên báo Lao động cùng với bút danh Tạ Duy Anh Không chỉ là nhà văn, ông còn từng tham gia quân đội tại Lào Cai với quân hàm lúc xuất ngũ là trung sĩ Hiện nay, Tạ Duy Anh là biên tập viên văn học của Nhà xuất bản Hội Nhà văn Việt Nam

Có thể nói, sự kiện bước ngoặt đánh dấu việc ông trở thành nhà văn chuyên nghiệp là trở thành học viên khoá IV (1989 - 1992) trường Viết văn Nguyễn Du Tạ Duy Anh đã hoàn thành xuất sắc khoá học ở trường với vị trí đồng thủ khoa (cùng nhà văn Võ Thị Xuân Hà) Sau khi nhận bằng cử nhân, ông được giữ lại trường công tác với vị trí giảng viên bộ môn Sáng tác tới năm 2000

Văn chương đến với Tạ Duy Anh như một mối lương duyên không định sẵn: “Tôi không được chuẩn bị mảy may để trở thành nhà văn Tôi sinh

ra ở một vùng quê hẻo lánh, thấm đẫm không khí thù hận, cơ thể còi cọc, mặt mũi đen đủi, xấu xí, sống với một người cha “rắn như thép”” [1, tr.410] Và

cứ thế, Tạ Duy Anh viết văn như một “đứa con ngoài nghề”, nhưng thật bất ngờ, “đứa con” ấy đã góp phần làm đổi mới cả một nền văn học dân tộc

Những sáng tác đã xuất bản của Tạ Duy Anh rất phong phú và đa dạng

về thể loại Tiểu thuyết: Khúc dạo đầu (1991), Lão Khổ (1992), Đi tìm nhân vật (2002), Thiên thầm sám hối (2004), Giã biệt bóng tối (2008), Tập truyện ngắn chọn lọc (2008), Tập truyện Lãng Du (2011) và rất nhiều tác phẩm

mang giá trị hiện thực sâu sắc

Qua những sáng tác của cây bút họ Tạ ta thấy, với những bộn bề của cuộc sống hiện thực và môi trường sống khắc nghiệt của bản thân, ông luôn

có những cái nhìn kĩ lưỡng và nghiêm túc về cuộc đời: “Sự trôi chảy của thời gian giúp con người trưởng thành hơn Trong những chuỗi suy nghĩ triền miên, con người bỗng nảy ra một điều gì đó “Sáng” là những ký ức tuổi thơ

êm đềm gắn liền với chiêm nghiệm về thế sự, “trưa” là suy nghĩ, tâm niệm về

nghề văn và “tối” như lạc ra khỏi chủ đề, phiếm luận về sự cập nhật của đời sống hằng ngày Tôi mang những suy nghĩ vào trang viết và muốn khơi gợi cho người đọc sự liên tưởng về chính cuộc sống riêng của họ” [33]

Với những đóng góp đó của Tạ Duy Anh, người viết xin mượn lời của tác giả Đoàn Thanh Liêm để bày tỏ sự ngưỡng vọng của mình đối với tài năng của nhà văn họ Tạ: “Trong mạch nguồn đổi mới và phát triển của văn học dân tộc, Tạ Duy Anh như con ong cần mẫn gom sắc hương khắp nơi kết mật ngọt dâng đời” [20, tr.280-281]

1.1.2 Quan niệm nghệ thuật của Tạ Duy Anh

Trong một bài phỏng vấn Tạ Duy Anh đã thẳng thắn bày tỏ quan điểm của ông về sáng tạo nghệ thuật: “Với tôi, viết văn đương nhiên là một nghề,

nó đòi hỏi chuyên môn sáng tác mang tính chuyên nghiệp cao Tôi không bao giờ cho phép mình ngồi vào bàn viết mà lại thiếu sự nghiêm túc, tỉnh táo Khi viết, dù là bài báo, tôi cũng chú ý từng chữ một Bất cứ một sự buông thả nào đều phải trả giá Ta không nên đánh đồng sự phóng túng trong sáng tác (phóng túng về tư tưởng, ngôn từ, trí tưởng tượng) với sự cẩu thả” [42] Qua

đó ta thấy, Tạ Duy Anh là một mẫu nhà văn nghiêm túc với bản thân trong từng chữ viết Với ông, là nhà văn, nhà báo hay bất kì một nghề gì thì sự chăm chút, cẩn thận và quan trọng nhất là lương tâm nghề nghiệp luôn phải được đặt lên hàng đầu

Ông từng nói: “Tôi sẽ không bao giờ khoe về một tác phẩm nào đó khi vẫn còn một vài dòng phải sửa chữa” [38] Vì vậy, những sáng tác chỉ mang tính thị trường, giải trí đơn thuần mà ông viết ra đều bị cất giấu hoặc cho vào góc tủ chứ không được ông trưng diện trước người đọc Ông luôn ám ảnh:

“Sự nuông chiều của dư luận có thể ngăn cản sự sáng tạo của nhà văn” [33] Chính vì thế, bản thân Tạ Duy Anh đã đặt ra biết bao quy tắc, luật lệ cho mình, đứng trước dư luận thì sự nghiêm khắc ấy càng được đẩy lên cao hơn

lúc nào hết Bởi, văn chương là cảm hứng, là ý tưởng và quan điểm chủ quan của một người nên khi đi vào lòng độc giả, không phải lúc nào cũng được thừa nhận và ngợi ca Bên cạnh sự đón nhận ấy là những luồng ý kiến trái chiều, họ chưa bằng lòng chỗ này, chưa đồng tình chỗ kia - đó mới là văn chương Và chính điều này đã tạo cho Tạ Duy Anh một thói quen rất tích cực,

là luôn luôn tự vấn để tìm ra những hướng đi mới, những cách viết mới phù hợp với thị hiếu của công chúng đương thời

Nam Cao phát biểu một tuyên ngôn nghệ thuật để đời: “Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay, làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho Văn chương chỉ dung nạp những người biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những cái gì chưa có” Với sự phát triển của văn học Việt Nam qua từng giai đoạn, có thể thấy, chân lí sáng tạo nghệ thuật

ấy không hề lỗi thời hay mai một theo năm tháng, ngược lại, càng ngày nó càng được các nhà văn trẻ vận dụng một cách nhuần nhị trong văn phẩm của mình Đến với Tạ Duy Anh, ông đã phát huy tư tưởng ấy một cách triệt để trong những tác phẩm đầy tính sáng tạo nghệ thuật Là một nhà văn chân chính, ông luôn ý thức sự tìm tòi, đổi mới và không lúc nào không nghĩ về sự thay đổi, thay đổi để tiếp tục sáng tạo, dù có gặp những sự bài xích đi chăng nữa, để rồi mỗi cuốn sách lại có một cuộc đời riêng mang phong cách chính mình

Minh chứng cho thái độ sáng tác đầy nghiêm túc ấy là hàng loạt tác phẩm ra đời với những bước tiến quan trọng cả về phương diện nội dung lẫn nghệ thuật Nếu như những tác phẩm trong khoảng thời gian ông đang làm việc tại công trường thủy điện chỉ mang tính ghi chép hiện thực và không có

sự trau chuốt của nghệ thuật thì đến với “Bước qua lời nguyền” - tác phẩm

được lấy để đặt tên cho một giai đoạn văn học nước nhà đã đánh dấu một bước phát triển mới của cây bút đầy tài năng này Từ đó, hàng loạt tác phẩm

ra đời và được sự đón nhận nồng nhiệt của độc giả, sự đánh giá cao của giới phê bình văn học

Là một nhà văn mới bước vào nghề, nhưng sự nghiệp sáng tác của cây bút họ Tạ đã gặt hái được những thành công rực rỡ Để có được thành quả lao động đáng tự hào ấy, Tạ Duy Anh luôn nhắc mình phải thực sự nghiêm túc và tỉnh táo trên hành trình sáng tạo nghệ thuật của mình Ông cho rằng: “Nghệ thuật chỉ nên một mình, anh chỉ có giá trị khi anh đi, anh tạo ra con đường của riêng anh Tất cả cùng đi trên một con đường thì vô nghĩa” Có thể thấy, Tạ Duy Anh luôn đề cao tính sáng tạo của văn chương, bởi vì nó phải là cái gì đó mang lại cảm giác rất gần gũi, chân thực mà lại rất mới mẻ, có vẻ xa lạ với bạn đọc Hiện thực là sợi dây chắp cánh cho những cánh diều văn học bay bổng trên không trung và bất kì một nhà văn nào cũng đều phải dựa vào hiện thực ấy để sáng tác Tuy nhiên, nếu ai cũng viết như nhau về một dòng sông, cánh đồng, miền quê… thì đâu còn gì hấp dẫn bạn đọc Với độc giả, mỗi khi tiếp nhận một văn phẩm, họ luôn yêu cầu và mong muốn được khám phá một nội dung mới, khía cạnh mới của cùng một vấn đề Để đáp ứng yêu cầu này, văn chương đòi hỏi người sáng tác phải thực sự biến những vốn sống và kinh nghiệm của mình thành những chân lí nghệ thuật

Trên hành trình sáng tạo nghệ thuật, nhà văn họ Tạ luôn tâm niệm rằng: một tác phẩm chân chính thì sẽ phải trải qua những thử thách khắc nghiệt của bạn đọc theo thời gian Tuy nhiên, ông cũng bày tỏ ý chí của mình về những cái được và mất mà dư luận tạo ra cho những đứa con tinh thần ấy: “Tôi không quan tâm nhiều đến dư luận Nếu chỉ vì nhiều người không hiểu mà từ

bỏ con đường mình đã chọn thì cũng đồng nghĩa người cầm bút tự vứt bỏ sự sáng tạo Rất nhiều nhà văn đương thời bị coi là những kẻ dở hơi, nhưng sau vài trăm năm, khi đã có độ lùi của thời gian, họ lại có tầm vóc lớn trong lòng nhiều thế hệ độc giả Khi viết, tôi luôn tâm niệm mình đang tạo ra một tác

phẩm thật sâu sắc, mọi cái phi lí cuối cùng chỉ để phản ánh hiện thực hữu lí

mà thôi” [33] Có nghĩa rằng, ông sẽ sáng tạo theo những xúc cảm và cách nhìn của bản thân, và tất nhiên đó phải là những sự sáng tạo chân chính và mang tính nghệ thuật cao Những sáng tác chưa được chấp nhận ngay từ khi

“sinh ra” không đồng nghĩa với việc đó là những sáng tác không có giá trị, mà việc khẳng định ấy cần qua sự thử thách của thời gian và sự đổi mới trong cách tiếp nhận của độc giả Bởi, nhà văn đi trước thời đại là nhà văn luôn sáng

tạo ra những chân lí có tính dự cảm cao Lão Khổ, Đi tìm nhân vật, Thiên thần sám hối và Tập truyện ngắn chọn lọc cùng một số sáng tác khác của ông là

những tác phẩm như vậy Qua đó, ta thấy, “khát vọng khơi mở một mô hình mới, một bút pháp mới là trăn trở với nghề của Tạ Duy Anh” [13, tr.150]

Trên hành trình đi tìm kiếm những điều mới lạ, nhà văn họ Tạ luôn tự khẳng định mình bằng những tìm tòi nghệ thuật riêng và ông không bao giờ

tự thỏa mãn với những thành công mà mình đã đạt được Ông luôn nghĩ “thỏa mãn là tự giết chết sự sáng tạo, là cái chết của nghệ thuật” Có thể nói ông là người luôn thích “lao vào bụi rậm”, hăm hở chinh phục những nẻo đường mới dẫu biết rằng đó là những nẻo đường mà người khôn ngoan tránh đi vào, nhưng đó mới là thể hiện quan niệm trong sáng tác của mình

Chính vì vậy, Tạ Duy Anh xứng đáng được vinh danh là một trong những cây bút trẻ sung sức và có khả năng sáng tạo mạnh mẽ với những thể nghiệm táo bạo trong nền văn xuôi Việt Nam đương đại

1.2 Tạ Duy Anh với hành trình đổi mới văn xuôi Việt Nam sau 1975

1.2.1 Văn xuôi Tạ Duy Anh trong dòng chảy văn xuôi Việt Nam đương đại

Văn học là bức tranh phản ánh cuộc sống chân thực nhất theo từng thời

kì Vì thế, những thay đổi của xã hội đã trở thành nhân tố tác động mạnh mẽ đến sự hình thành và phát triển của một giai đoạn văn học

Đại thắng mùa xuân năm 1975 là cột mốc lịch sử quan trọng của dân

tộc ta Nó không chỉ có ý nghĩa về chính trị xã hội mà còn ảnh hưởng lớn đến nền văn học nước nhà Dân tộc được giải phóng, nhân dân được hưởng tự do,

và văn học cũng được “cởi trói” khỏi những ràng buộc của hệ tư tưởng cũ Đúng như tinh thần của Đại hội VI: “Đổi mới tư duy, nhìn thẳng sự thật nói đúng sự thật” [16, tr.14] đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc đổi mới tư duy văn học nghệ thuật, đưa nền văn học nước nhà tiến những bước xa hơn, cao hơn

Bước ra khỏi những cuộc chiến khốc liệt với sự đau thương, mất mát và

hi sinh, bây giờ con người trở về với muôn mặt của đời thường và phải đối mặt với bao nhiêu vấn đề trong một giai đoạn có nhiều biến động, đổi thay trên mọi mặt của xã hội Chính điều đó tạo điều kiện thuận lợi để các nhà văn

có thể thâm nhập vào mọi ngõ ngách của đời sống tinh thần con người Họ chuyển tải những vấn đề của cuộc sống đa chiều kích vào tác phẩm một cách

tự nhiên và chân thật nhất Để làm được điều này, văn nghệ sĩ phải “tìm tòi, sáng tạo, khuyến khích và yêu cầu có những thể nghiệm mạnh bạo và rộng rãi trong sáng tạo nghệ thuật, phát triển các loại hình và thể loại nghệ thuật, các hình thức biểu hiện” [9, tr.15] Có nghĩa rằng, nhà văn phải “lấy yêu cầu hiện thực làm thước đo của sự tiến bộ nghệ thuật Bức tranh hiện thực trở thành mục đích của sự phản ánh nghệ thuật” [9, tr.18] Đồng thời, người cầm bút phải xóa dần câu hỏi “Ta vì ai?”, thay vào đó là tìm cách để trả lời câu hỏi

“Ta là ai?” trong quá trình sáng tạo

Hàng loạt tác phẩm ra đời, tiêu biểu ở thể loại tiểu thuyết: Thời xa vắng (Lê Lựu), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Bến không chồng (Dương Hướng), Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng),… Những tác giả truyện

ngắn xuất sắc như: Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị Vàng Anh… đã làm nên một trào lưu văn học có tên là “Đổi mới” Đổi mới ở đây được hiểu là phải tạo được những “cú sốc” cả về nội dung lẫn nghệ thuật Ở

phương diện nội dung phải “nói lên được sự thật trần trụi, đưa ra khỏi bóng tối, phơi bày ra dưới mắt mọi người tất cả các mặt tiêu cực của xã hội, của đất nước sau chiến tranh, các mặt trước nay vẫn bị dồn nén lại, che giấu cẩn thận” (Nguyên Ngọc) Ở phương diện nghệ thuật, đó là sự xuất hiện của những hình thức mới; sự chuyển dịch điểm nhìn và ngôi kể; ngôn ngữ trang trọng, chuẩn mực chuyển sang thứ ngôn ngữ đời thường, đậm tính khẩu ngữ; sự chủ đạo của một gam giọng trở nên mờ nhạt, thay vào đó là sự đan xen của nhiều chất giọng ngay trong một tác phẩm, một nhân vật; kết cấu tuyến tính truyền thống

bị phá vỡ thành những mảnh vụn rời rạc, nó đòi hỏi người đọc phải tự lắp ghép để tìm ra những triết lí ẩn sau đó

Đứng trước sự thay đổi toàn diện của nền văn học nước nhà, Tạ Duy Anh cũng góp sức với những tác phẩm mang tính phá cách, thể hiện một sự nghiêm túc trong quá trình tìm tòi, đổi mới và thể nghiệm Nhà văn họ Tạ có thuận lợi là bước vào văn đàn khi xu thế đổi mới đã hiện diện rõ ràng, được đông đảo độc giả đón nhận và giới phê bình đánh giá cao

Năm 1989, Tạ Duy Anh gây chấn động văn đàn bởi truyện ngắn Bước qua lời nguyền, tác phẩm được Hoàng Ngọc Hiến đánh giá như một “tín hiệu

mới của dòng văn học mới, dòng văn học bước qua lời nguyền” Rồi một

nhận định góp phần khẳng định giá trị của truyện ngắn này: “Bước qua lời nguyền không chỉ có giá trị nhân văn mà còn là một tư tưởng có tầm thời đại:

nhu cầu tự vấn để phát triển của mỗi con người, mỗi dân tộc Tác phẩm không chỉ là khởi đầu tốt đẹp đối với mọi cá nhân nhà văn mà còn đóng góp vào công cuộc đổi mới của nền văn học nước nhà” [13, tr.139-140] Nhà thơ Hoàng Minh Châu đánh giá đó là một tác phẩm đã “báo hiệu một tấm lòng lớn, một tầm nhìn xa và một tài năng trẻ về số phận con người” [13, tr.139]

Cùng với Bước qua lời nguyền, hàng loạt truyện ngắn có giá trị cũng được xuất bản như Xưa kia chị đẹp nhất làng, Vòng trầm luân trần gian, Hóa

kiếp… càng khẳng định tài năng văn chương của Tạ Duy Anh

Sau những thành công về truyện ngắn, Tạ Duy Anh quay lại với hành

trình sáng tác tiểu thuyết Năm 1992, Lão Khổ ra đời, đây là “cuốn tiểu thuyết

quan trọng” mở ra một tiềm năng sáng tạo mới và được đánh giá cao về mọi mặt Tác phẩm đã “trình bày triết lí về số phận người nông dân trong sự nhào nặn của lịch sử” [13, tr.140] Tuy được đánh giá cao khi mới ra đời, nhưng một thời gian sau tác phẩm bị rơi vào quên lãng Chính vì lẽ đó, với một nhà văn luôn đấu tranh “quyết liệt với chính mình” trong sự sáng tạo nghệ thuật,

Tạ Duy Anh không bao giờ thỏa mãn với những gì mình có, cũng không chán nản trước những cái chưa đạt được, bằng chứng là ông tiếp tục trình làng tiểu

thuyết Đi tìm nhân vật vào năm 2002 Đây là tác phẩm gây xôn xao dư luận

nhất Qua tác phẩm, ta thấy cuộc sống như “tấm màn bị xé rách” Tất cả những mặt trái của hiện thực lâu nay bị cất giấu giờ được phơi bày và phản

ánh một cách rõ nét, chân thực hơn bao giờ hết Đi tìm nhân vật cho thấy sự

thay đổi rõ rệt trong tư duy và nhận thức của tác giả về con người và thế giới xung quanh Tuy nhiên, do sự hạn chế về nhận thức và lối tiếp nhận, cuốn sách vừa xuất bản đã bị thu hồi Dường như những tác phẩm của Tạ Duy Anh

có chung một số phận là luôn gặp sóng gió trước khi được khẳng định giá trị

Không cho phép mình từ bỏ “cuộc chơi”, cuối năm 2004, tiểu thuyết

Thiên thần sám hối ra đời, ghi nhận những sự nỗ lực không mệt mỏi của tác

giả trong việc tìm kiếm những giá trị mới mẻ cho văn chương nước nhà

Tiếp sau đó, cùng năm 2008, ông xuất bản hai bộ tiểu thuyết Sinh ra để chết và Giã biệt bóng tối và được nhiều công chúng yêu văn học tán dương Năm 2011, ông tiếp tục xuất bản tập truyện Lãng Du

Như vậy, với 6 cuốn tiểu thuyết, hàng loạt truyện ngắn xuất sắc, những tập tản văn… Tạ Duy Anh đang được xem là cây bút sung sức với nhiều thể nghiệm táo bạo Có thể nói, hành trình văn học của Tạ Duy Anh không được

suôn sẻ như những nhà văn khác nhưng ông luôn bình tĩnh, kiên trì và tìm cách bước tiếp con đường mình đã chọn: “Tôi viết tất cả những điều tâm huyết nhất với đất nước, với nhân dân, với con người, với tương lai, với độc giả… [20, tr.10-11]

1.2.2 Tạ Duy Anh và những cách tân nghệ thuật trong văn xuôi

Kể từ Đại hội VI của Đảng, tất cả những tư tưởng đã được khơi thông và

mở ra một hướng sáng tác mới cho văn chương Việt Nam đương đại

Cùng thế hệ của Phạm Thị Hoài, Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái… Tạ Duy Anh cũng là một trong những cây bút có nhiều đóng góp cho sự đổi mới văn chương nước nhà Ông luôn tâm niệm: “Sáng tạo là khám phá những điều chưa bao giờ biết đến về đối tượng của nó và đây là điều kiện tiên quyết Mỗi một tác phẩm lớn đều bao hàm trong đó yếu tố cách mạng về thủ pháp nghệ thuật hoặc quan niệm về hiện thực Nếu không tạo được điều đó thì những gì tạo ra có ít cơ may sống sót” [1, tr.396]

Đi sâu vào tìm hiểu tác phẩm Tạ Duy Anh, chúng tôi thấy nó đặt ra những vấn đề nghiêm túc về con người và cuộc sống, chứa đựng những giá trị thẩm mĩ mới mẻ của cây bút khát khao sáng tạo Mỗi tác phẩm ra đời là một

sự đổi mới đáng được khẳng định: “Từ quan niệm về hiện thực, về con người cho đến cách tổ chức cốt truyện, ngôn ngữ, giọng điệu… Tạ Duy Anh đều có nhiều cách tân mới lạ” [13, tr.133] Có thể thấy, những nguyên lí sáng tạo truyền thống đã dần được thay bởi nhãn quan nghệ thuật mang tính hiện đại

và phù hợp với thực tế xã hội Việt Nam thời kì đổi mới Quả thực, “nghệ thuật chính là phương tiện để đồng cảm, thuyết phục khi mong muốn người khác tiếp xúc, thấu hiểu những kinh nghiệm đời sống, những thể nghiệm chân

lí, những khát khao được bày tỏ mãnh liệt của người nghệ sĩ” [17, tr.298] Ý thức rất rõ hiệu ứng sẽ tạo ra của những đổi mới nghệ thuật nên hành trình cách tân nghệ thuật của Tạ Duy Anh được thể hiện rõ qua sự ra đời của từng

tác phẩm mới

Cùng với các tác phẩm như: Tướng về hưu, Mảnh đất lắm người nhiều

ma, Thời xa vắng, Nỗi buồn chiến tranh, Bến không chồng… những sáng tác

của nhà văn họ Tạ đã tạo nên một sự nở rộ văn chương trong giai đoạn này Tất cả đã mang lại một luồng sinh khí mới cho đời sống văn học dân tộc Nó đánh thức những nhà văn còn đang mải miết bước trên con đường sáng tác truyền thống đã quá thời và xưa cũ

Ngòi bút họ Tạ như những con tằm chăm chỉ “nhả” những sợi tơ văn chương đầy tâm huyết trong việc kiếm tìm, sáng tạo và đổi mới Ông trăn trở nhiều hơn đến kĩ thuật viết, cách xây dựng một tác phẩm văn chương mang dấu ấn của sự đổi mới nghệ thuật một cách rõ nét Nhà văn quan niệm “sáng tác đồng nghĩa với việc tìm tòi kĩ thuật viết… kĩ thuật viết xét cho cùng là sự

nỗ lực tạo ra một hình thức và hiệu quả cao nhất cho tác phẩm” [13, tr.149]

Sự cách tân về nghệ thuật trong sáng tác của Tạ Duy Anh được thể hiện rõ qua những yếu tố cơ bản như kết cấu, thể loại, thế giới nhân vật và các thủ pháp trần thuật

Điều đầu tiên chúng ta nhận thấy khi đọc tác phẩm của Tạ Duy Anh, đó

là, ông rất chú ý đến nghệ thuật kết cấu

“Kết cấu là phương tiện cơ bản của sáng tạo nghệ thuật” [23, tr.152] Hay “kết cấu thể hiện quá trình vật lộn của nhà văn với tài liệu sống để biểu hiện một chân lí khái quát” [18, tr.339] Kết cấu là yếu tố quan trọng để nhà văn thể hiện tư tưởng, quan điểm của mình

Truyện ngắn Dịch quỷ sứ mở đầu bằng lá đơn kiện kì lạ chưa từng thấy,

sau đó là những tiểu phần với các tựa đề như: “Lời khai của nguyên đơn”,

“Lời khai của ông già dạy thú”, “Chúc thư của ông già dạy thú” Mỗi phần như một câu chuyện nhỏ mở ra trước mắt người đọc, giúp người đọc hiểu hơn

về phiên tòa xử án của con người và hiện thực cuộc sống đương thời Tiểu

thuyết Lão Khổ tuy còn mang hơi hướng văn chương truyền thống nhưng nó

cũng đã có những thay đổi nhất định Tác phẩm được chia làm hai phần: phần đầu là “Chuyện chính yếu hay là thay cho lời mở đầu” Phần hai được chia làm hai mươi chương với những tiêu đề cụ thể Để ý đến tiêu đề từng chương, độc giả dễ nhận thấy trật tự thời gian bị đảo lộn chứ không theo mạch tuyến

tính như lối viết cũ Đến với Đi tìm nhân vật, kết cấu đã có một bước chuyển biến mới ở cách kết nối các chương, các mục, các sự kiện Nếu ở Lão Khổ là thời gian vật lí, thời gian bên ngoài thì thời gian ở Đi tìm nhân vật là thời gian

bên trong của tâm trạng con người, thời gian vụt hiện của những mảnh hồi ức, những mảng ý nghĩ chợt đến, chợt đi như không hề có sự sắp đặt nào cả và tất

cả diễn ra trên hành trình đi tìm nhân vật Thiên thần sám hối lại được viết

theo kiểu “dòng ý thức”, là lời kể của một thai nhi về những chuyện nó nghe được trong ba ngày cuối cùng nằm trong bụng mẹ Nội dung đều xoay quanh cái chết của những em bé chưa được làm người, bị chết khi sinh ra, bị giết ngay từ trong ý nghĩ hay là quả báo vì sự vô lương tâm của người làm cha mẹ… Một tiểu thuyết nhỏ gọn, mỗi phần tự nó có thể đứng độc lập như một truyện ngắn, các truyện về sau mở rộng và tiến tới gần thông điệp mà tác giả thể hiện

Về thể loại, Tạ Duy Anh có những sáng tác mang tính cách tân độc đáo

Đáng chú ý nhất đó là sự lắp ghép pha trộn nhiều thể loại trong một tác phẩm văn học

“Thể loại tác phẩm văn học là khái niệm chỉ quy luật loại hình của tác phẩm, trong đó ứng với một loại nội dung nhất định có một loại hình thức nhất định, tạo cho tác phẩm một hình thức tồn tại chỉnh thể” [23, tr.220] Đến với văn chương hiện đại, hình thức chỉnh thể ấy đã bị phá vỡ, xáo trộn, phân mảnh Mỗi tác phẩm không chỉ sử dụng một thể loại mà đó là sự dung hợp, xâm nhập nhiều thể loại khác nhau nhằm tạo sự mơ hồ trong tiếp nhận Đây

chính là yếu tố giúp người đọc đồng sáng tạo với nhà văn và đưa ra những đánh giá, kết luận cho riêng mình

Sự lồng ghép và dung hợp nhiều hình thức văn bản là một nét đổi mới độc đáo trong nền văn xuôi hiện đại, đó như “một kĩ thuật viết, một nỗ lực cách tân nhằm nới rộng cấu trúc thể loại, làm mờ nhòe ranh giới thể loại” [20, tr.329]

Sự dung hợp thể loại luôn gây chú ý trong sáng tác của Tạ Duy Anh một cách tự nhiên, bất ngờ, buộc người đọc phải suy ngẫm để thấu hiểu những tư tưởng mà tác giả gửi gắm

Trong truyện ngắn Xưa kia chị đẹp nhất làng, để tạo dấu ấn cho câu

chuyện về mối tình sâu đậm của chị Túc nổi tiếng xinh đẹp, thùy mị với anh

bộ đội đóng quân tại làng tên là Kiều, tác giả đã lồng ghép những bức thư mà anh Kiều gửi cho chị và cuốn nhật kí ấp ủ những mất mát, đau thương của người phụ nữ chờ người yêu trong vô vọng để rồi phải sống trong sự dè bửu của xóm làng

Tiểu thuyết Lão Khổ là những câu chuyện nhỏ về cuộc đời đầy thăng

trầm của Tạ Khổ - một người nông dân luôn có những ý tưởng nhằm thay đổi

tư duy và cách sống của người dân quê ông Tác phẩm được xây dựng bởi những câu chuyện nhỏ về cuộc đời Lão Khổ, đó còn là những bức thư của Hai Duy cho bố mình, là bức thư của “thằng đốn mạt” nào đó gửi cho Lão Khổ với những lời kết tội đanh thép

Đi tìm nhân vật là tác phẩm được nhà văn pha trộn nhiều thể loại nhất:

Báo chí với mẫu tin về cái chết của thằng bé đánh giày Nhật kí thể hiện qua những dòng nhật kí của viên sĩ quan trẻ lồng trong nhật kí của tiến sĩ N, nhật

kí về một người đàn ông có tên là Chu Quý Nhà văn còn xen vào câu chuyện những bức thư của Thảo Miên và Trần Bân gửi Chu Quý Thể loại tiểu thuyết

được thể hiện qua tiểu thuyết Đi tìm nhân vật của Trần Bân Truyện cổ tích

với bốn câu chuyện dân gian được chép lại ở phần phụ lục

Trong tiểu thuyết Thiên thần sám hối là những truyện ngắn về cuộc sống

bên ngoài mà bào thai cảm nhận và nghe được qua những cuộc giao tiếp của

bà mẹ với các nhân vật khác

Giã biệt bóng tối cũng được nhà văn họ Tạ sử dụng nhiều thể loại nhằm

tăng sức lôi cuốn cho tác phẩm Đó là những biên bản về vụ hủ hóa bắt quả tang, về việc ngôi miếu hoang của làng bị tụt xuống đất và biến mất, biên bản thời sự về cái chết bí ẩn của những người ở làng Thổ Ô Thể loại tự truyện qua quyển tự truyện của ả cave Và trong đó còn đan xen những thể loại khác như sân khấu, truyện ngắn

Xem xét qua từng tác phẩm, chúng ta có thể thấy: Tạ Duy Anh đã lồng ghép, phức hợp đa dạng các thể loại trong sáng tác của mình từ các thể loại dân gian như chèo, cổ tích đến các thể loại văn học hiện đại như thư, nhật kí, bản tin, biên bản, tiểu thuyết, truyện ngắn Đó là sự thể hiện rõ nhất cho tính chất liên văn bản của văn học hiện đại Với sự dung hợp thể loại như thế, có thể nói Tạ Duy Anh đã “cởi trói” cho những sáng tác văn xuôi đương đại, khẳng định tiềm năng phát triển mới cho nền văn học nước nhà

Văn học sẽ không đi vào lòng người đọc nếu trong đó không phản ánh được một thế giới nhân vật gần gũi với con người Để khi đọc và suy ngẫm, mỗi chúng ta thấy bóng dáng của mình trong từng trang văn ấy và đồng cảm với số phận của từng nhân vật Chính vì vậy, ngoài những thể nghiệm về

phương diện nghệ thuật như kết cấu, thể loại thì thế giới nhân vật luôn được

cây bút họ Tạ chú ý xây dựng và không ngừng đổi mới

“Con người luôn giữ vị trí trung tâm của văn học, là phương tiện để khái quát tính cách, số phận của con người, đồng thời thể hiện quan niệm nghệ thuật và lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn về con người” [14, tr.203] Tuy vậy, ở mỗi giai đoạn văn học, phương thức xây dựng nhân vật sẽ có những điểm

khác nhau Đến với văn học thời kì sau năm 1975, nhân vật được xây dựng bởi những bút pháp mới lạ Đó là những nhân vật “ngoại biên”, những nhân vật phi chính thống, kiểu nhân vật “đạo đức nằm ngoài khuôn khổ” Nó chứng

tỏ sự tồn tại của cái “khác đời”, cái “ngoại lệ” trong bản thân con người

Tạ Duy Anh sử dụng bút pháp tẩy trắng nhân vật với cách mờ hóa đường viền nhân thân Nhân vật không được đặt tên cụ thể mà chỉ mang những kí hiệu chữ cái in hoa như: tiến sĩ N, ngài K, phóng viên G… Hay còn được đánh theo những mã số: M15, M23, M37, M41… Mỗi mã số là một vài đặc điểm nhận dạng, tiêu biểu cho một vài mô hình người đang tồn tại trong xã hội này Một cách khác đó là xóa bỏ hoàn toàn bản thể, nhà văn đặt tên nhân vật theo cách nghĩ của mình: “cớm”, tên “tâm thần”, kẻ “lừa đảo”, kẻ “tống tiền”…

Ngoài cách đặt tên, nhân vật cũng được thể hiện qua bút pháp phân rã tính cách Chẳng hạn như, người nông dân trong văn học xưa luôn hiện lên

với những nét tính cách hiền lành, chất phác, nhưng trong Lão Khổ người

nông dân không còn đơn thuần một nét tính cách ấy, mà chính Lão Khổ – một người luôn đi đầu trong những phong trào vì nhân dân, thế mà hận thù đã biến lão thành một kẻ tàn nhẫn, độc ác, cố chấp

Bên cạnh đó, với sự ảnh hưởng của chủ nghĩa huyền ảo, nhân vật cũng được thể hiện qua bút pháp kì ảo hóa Nhân vật được tác giả khéo léo điểm vào một vài chi tiết kì ảo để tăng sự hấp dẫn cho câu chuyện, đồng thời gửi gắm những tư tưởng sâu xa

Với Thiên thần sám hối, ngay lời đề từ của truyện có ghi: “Câu chuyện

khó tin này là của một đứa trẻ còn ở trong bụng mẹ Nếu đọc xong quý vị vẫn không tin thì cũng không sao Quan trọng chính yếu là ở chỗ quý vị sẽ còn ám ảnh về chuyện có thể tin được hay không?” [1, tr.252] Đó là cách nhìn cuộc đời qua lăng kính trong sáng, thuần khiết tuyệt đối để thấy được toàn bộ hiện

thực cuộc đời trong tính chân thật và sống động nhất của nó Đến Giã biệt bóng tối, Tạ Duy Anh tiếp tục cuộc chơi kì ảo hóa nhân vật bằng việc dựng

nên hình tượng lão già bóng tối và đồng bọn của lão Đó là hiện thân của thù hận trong quá khứ, hiện thân của cái xấu, cái ác, những phần hèn thấp khuất lấp trong mỗi con người

Như vậy, kì ảo hóa nhân vật trước hết là một cách chơi của Tạ Duy Anh nhằm tạo nên những cái mới, cái lạ so với mô hình nhân vật truyền thống Qua đó, nhà văn thể hiện những cách nhìn nhận của mình về con người và thế giới xung quanh

Ngoài những đổi mới ở ba phương diện mà chúng tôi đưa ra, trong văn phẩm của cây bút họ Tạ còn có nhiều những thể nghiệm như: Ngôn ngữ, giọng điệu, thời gian, không gian… Qua mỗi sự đổi mới, người đọc nhận ra tài năng văn chương và ý thức của Tạ Duy Anh về một người cầm bút vẽ nên bức tranh xã hội đương thời

Hiện thực đã ảnh hưởng đến quá trình sáng tạo của một nhà văn luôn đi tìm sự mới lạ trong vô vàn cái mới của văn chương nhân loại: “Tôi luôn tìm cách phá bỏ thị hiếu thông thường của người đọc Thị hiếu tạo cho ta sự ổn định thẩm mỹ nhưng cũng chính thị hiếu ấy ngăn cản sự cách tân Tôi chấp nhận sự bài xích, thậm chí nguyền rủa để tạo ra một cảm nhận khác, một tư duy khác Nghệ thuật không phải một cuộc diễu hành, và nhà văn phải chấp nhận con đường mình chọn” [33]

Như vậy, “nhìn vào tiến trình tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, có thể thấy đó

là một quá trình phá hủy, dựng xây diễn ra không ngừng” [20, tr.321] Phá hủy những quy phạm, nguyên tắc cũ của văn chương truyền thống đã lỗi thời

so với sự phát triển của văn học thế giới và tâm thức tiếp nhận của những con người hiện đại để xây dựng những mô hình văn chương mới mang tính “trò chơi” “Trò chơi” ở đây được hiểu là sự đổi mới cả hình thức lẫn nội dung

mang hơi hướng của văn học hậu hiện đại Trong cuộc chơi ấy, nhà văn luôn

cố gắng tìm tòi và xác lập những cách chơi, luật chơi sao cho không lặp lại một cách nhàm chán và đơn điệu

Qua hơn 30 năm cầm bút, bên cạnh sự thất bại, Tạ Duy Anh đã đạt được nhiều thành công đáng kể Để có những tác phẩm để đời, ông luôn trăn trở tìm cách đổi mới tư duy, quan niệm nghệ thuật, làm mới tác phẩm từ nội dung tới hình thức “Chính những điều đó khiến các tác phẩm của ông lúc ra đời, đi vào cuộc sống chưa bao giờ chấm dứt tranh cãi” [35]

CHƯƠNG 2 NGÔN NGỮ NGHỆ THUẬT – NÉT ĐỘC ĐÁO TRONG VĂN XUÔI TẠ DUY ANH

2.1 Đặc điểm ngôn ngữ nghệ thuật trong văn xuôi Tạ Duy Anh

“Ngôn ngữ là yếu tố thứ nhất của văn học” (M.Gorki) và nó được xem là

“phương tiện khách quan để viết và hiểu được văn bản, là cái tạo nên lớp bề mặt của văn bản” [23, tr.48] Nếu như chất liệu của âm nhạc là giai điệu, tiết tấu; của hội họa là màu sắc, đường nét… thì chất liệu của văn học chính là ngôn ngữ Như vậy, nếu thiếu ngôn ngữ thì văn học không thể hình thành, tồn tại và phát triển Bởi vì ngôn ngữ luôn “chịu sự chi phối của trí tưởng tượng

và đặc điểm tư duy nghệ thuật của nhà văn, mang dấu ấn của thể loại và văn hóa thời đại” [23, tr.53], vì thế, tuy nó có tính ổn định nhưng với sự thay đổi nhanh chóng của đời sống xã hội, sự đổi hướng trong tiếp nhận của độc giả đã kéo theo những tư duy nghệ thuật của nhà văn, thì cả hệ thống ngôn ngữ truyền thống đang dần được thay đổi và có những sáng tạo mang dấu ấn hậu hiện đại

Nếu như ngôn ngữ văn học trước đây luôn mang màu sắc đơn âm, đơn nghĩa thì bây giờ, trong lối viết của đại bộ phận nhà văn không còn theo chiều hướng ấy, thay vào đó là việc sử dụng những ngôn ngữ “đa thanh, phức điệu”

để có thể diễn tả hết những hiện thực cuộc sống và sự thay đổi nhân cách của con người Đó là một bức tranh đa màu sắc về ngôn ngữ Điều này khiến một

số bạn đọc có cảm giác khó chịu vì không còn đứng trên mảnh đất ổn định, rõ ràng của văn chương truyền thống

Đến với văn học Việt Nam sau 1975, những sự đổi mới toàn diện về văn hóa, chính trị, xã hội… đã thúc đẩy ý thức sáng tạo của các nhà văn hơn bao giờ hết Người nghệ sĩ đã nhìn cuộc sống bằng lăng kính hiện thực, văn

chương đi vào khai thác những ngóc ngách, phản ánh hiện thực trần trụi thậm chí nhạy cảm và gần gũi hơn Thế hệ những nhà văn có nhiều sáng tạo trong

sử dụng ngôn ngữ như Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Hồ Anh Thái…

đã tạo ra những trường ngôn ngữ độc đáo mang phong cách và dấu ấn riêng của mỗi cây bút

Luôn trăn trở trên con đường sáng tạo nghệ thuật với mong muốn tìm ra

“lối thoát” cho nền văn chương nước nhà, Tạ Duy Anh hiểu rằng: “Vai trò của ngôn ngữ trong tác phẩm văn học không phải là sự ghi nhận thụ động những nét này hay nét khác của đời sống và tâm lí con người mà ở chỗ nó chủ động xây dựng nên những khái quát nghệ thuật” [19, tr.416] Trong những sáng tác của mình, cây bút họ Tạ đã làm cho văn đàn bừng sáng với những kiểu loại ngôn ngữ lạ và cách sử dụng linh hoạt Với ông, ngôn ngữ không chỉ

là một phương tiện truyền đạt thông tin thông thường mà là một phương tiện nghệ thuật nhằm thể hiện tư tưởng, quan điểm và cách nhìn của bản thân với con người và thế giới xung quanh

Đến với những sáng tác văn xuôi của Tạ Duy Anh, chúng tôi phát hiện

và đi sâu vào tìm hiểu những đặc điểm nổi bật về ngôn ngữ tiêu biểu cho sự thay đổi phong cách ngôn ngữ của cây bút họ Tạ so với dòng văn học trước

1975

2.1.1 Ngôn ngữ đậm chất hiện thực – đời thường

“Ngôn ngữ là một hiện tượng xã hội, vận động không ngừng theo sự thay đổi của đời sống” [9, tr.168] Chính vì thế, hiện thực cuộc sống với những bộn bề, lo toan và mưu tính bắt đầu được tái hiện một cách chân thực trên từng trang văn Tư duy văn chương nghệ thuật bắt đầu cho phép những yếu tố đời thường ùa vào văn học, nó được xem như là “chất liệu tốt” để thêu dệt nên tác phẩm văn học Điều này đồng nghĩa với những từ ngữ văn hoa, bóng bẩy, khuôn sáo dần bị loại ra khỏi tiếng nói của văn chương, thay vào đó là những

ngôn ngữ tiến gần với ngôn ngữ đời thường, tự nhiên, chân thật, thô nhám, thậm chí nhà văn chấp nhận cả những ngôn ngữ dung tục, chợ búa Công chúng yêu văn học cũng dần quen với và đón nhận kiểu ngôn ngữ ấy, để qua

đó, họ thấy được những mặt khuất lấp, những cái thấp hèn và tầm thường nhất

mà trước đây chưa từng thấy trên những trang viết

Tạ Duy Anh cho rằng: “Từ ngữ không thể vô cớ mà thoát khỏi thân phận

kí hiệu để có đời sống và cũng không ai làm được cái việc thâu tóm chúng rồi sắp xếp lại cho có hồn Quá trình này luôn gắn với một chủ ý sáng tạo đầy phức tạp, thậm chí bí ẩn và luôn luôn hữu lí từ vô thức” [1, tr.404-405] Như vậy, để tạo ra một hệ thống ngôn ngữ sắc bén, tinh tế thì người viết phải có ý tưởng sáng tạo thật độc đáo và không dẫm lên phong cách của bất kì một ai Điều này được thể hiện rõ nét trong ba bộ tiểu thuyết tiêu biểu cùng tập truyện ngắn chọn lọc của nhà văn họ Tạ Mỗi tác phẩm là một cách sử dụng

từ ngữ thật mới lạ, độc đáo của phong cách Tạ Duy Anh mang dấn ấn văn chương thời kì đổi mới

Trong Thiên thần sám hối, những ham muốn bản năng, lối sống thực

dụng, đồng tiền đã làm vấy bẩn con người “Con người bị tha hóa và trở thành con thú lớn nhất” [13, tr.155] Những việc phi nhân tính đều được diễn tả một cách tự nhiên, rất thực như: loạn luân, giết người, lừa đảo, ngoại tình… Và tất

cả những hiện thực ấy rất đời thường và dung tục nên cũng được vẽ lại bằng những ngôn từ đời thường và dung tục thì người đọc mới có thể hình dung ra

bộ mặt xã hội lúc bấy giờ: “Mà có đem theo tiền đẻ không đấy Khối con mẹ nứt mắt đã ngứa nghề, rồi ễnh ra, rồi đến đây khóc khóc mếu mếu bịa ra đủ lí

do Rồi trút được xong là chạy làng, vừa bỏ tội bỏ nợ lại, vừa ăn quỵt tiền đẻ” [1, tr.255] Đó là câu hỏi cửa miệng của những cô ý tá khoa phụ sản Bởi lẽ, hằng ngày họ đã chứng kiến rất nhiều cảnh khóc lóc thảm thiết của những cô gái bị “hãm hại” theo bất kì những cách nào có thể của những kẻ Sở Khanh

Một hiện thực đáng lên án của xã hội đương thời Chính con người coi tính mạng con người như một thứ để trao đổi tiền bạc và danh vọng Và bây giờ không gì quan trọng hơn ngoài “tờ giấy màu xanh” Đó là xã hội mà đồng tiền đang chi phối mọi thứ, kể cả nhân tính

Chuyện sinh đẻ luôn là điều thiêng liêng đối với mỗi con người Thế mà, trong tác phẩm, đó là một “cái tội”, “nghiệp chướng”, là “của nợ” Những sinh linh bé bỏng không có may mắn để cất tiếng khóc chào đời và nhìn thấy ánh mặt trời, rồi có những đứa trẻ may mắn hơn một chút là được sinh ra nhưng lại là một vật cản trên con đường danh vọng của ai đó để ngay lập tức

bị vứt bỏ một cách không thương xót, ăn năn Thật đáng thương: “Thằng chó, con mày đấy, cái ách của mày đấy, đến mà nhận về Bà hết việc với mày rồi” [1, tr.261] Những câu nói rất vô trách nhiệm và mất hết nhân tính của một người đàn bà bị gã họ Sở lừa tình chỉ vì qua lại với hắn để lấy tiền Đứa trẻ được sinh ra, nhưng rồi cả đời nó sẽ không bao giờ được nhìn thấy mặt bố mẹ

đẻ, bởi vì, họ chỉ làm được một việc sinh con chứ không thể thực hiện nghĩa

vụ của một người bố, người mẹ Đó là một hiện thực đáng lên án của xã hội hiện nay Con người coi con người như những vật cản đường, như những “kẻ thù” cần tiêu diệt

Ngôn ngữ dung tục thể hiện rõ trong những đoạn đối thoại nhiều khẩu ngữ, lời ăn tiếng nói bỗ bã, thô tục của đời sống hằng ngày, ngay cả những ngôn ngữ chợ búa, những lời chửi không kiêng nể cũng được nhà văn đưa vào tác phẩm nhằm thể hiện một lối ứng xử giữa con người với nhau – lối ứng xử thiếu tình người

Trong Đi tìm nhân vật, chúng ta sẽ bắt gặp rất nhiều những câu chửi

đanh thép, thô bạo như thế này: “Cụ, cụ, cụ…cái… cái cứt chó” [5, tr.15] Những thứ ngôn ngữ trong đời sống hàng ngày liên tiếp xuất hiện trong lời nói của các nhân vật Không phân biệt là người trí thức hay kẻ buôn bán, ở

mọi tình huống họ đều có thể phát ngôn như vậy

Trong tiểu thuyết Lão Khổ, bạn đọc thường bắt gặp những câu chửi của

người nông dân trước chế độ xã hội, trước cảnh khó khăn của cơm áo gạo tiền: “Cha sư bố nó chứ đời! Những thằng Ngô và những con đĩ thì mũ áo xênh xang Cha bố nó chứ đời…” [1, tr.36] Hình ảnh một ông chủ tịch xã đang loay hoay tìm đường lối cải cách để mang lại cuộc sống đúng nghĩa cho người dân làng Đồng Thế nhưng, khi xã hội thay đổi thì họ sẵn sàng kết án lão như một tên đã gây ra bao tội ác cho chính họ Cuộc đời và con người đều đổi thay, tất cả dường như mất hết bản tính thiện vốn có Họ trở nên ích kỉ, vô tâm nếu như chưa có cái gì bỏ vào miệng

Và khi có thứ để ăn, họ thực sự đã trở thành những con quỷ đói: “Mâm kia còn thiếu món thịt luộc… Cha tông ngôn bố thằng trời đánh, mày để dái mày vào mặt các cụ đấy à? Nước xuýt đâu, mâm kia thiếu nước xuýt Thằng nào đánh tiết canh thế, khác đéo gì của vợ mày…” [1, tr.77] Khi này đây, địa

vị không còn quan trọng nữa Con người trở nên xấu xa, thấp hèn trước miếng

ăn

Ngôn ngữ đời sống ùa vào làm thành giọng điệu suồng sã, bỡn cợt, phá

vỡ vẻ mực thước trang trọng của lời văn truyền thống, biểu lộ thái độ phi thành kính đối với đối tượng miêu tả

Cũng bằng những tiếng chửi đời ngoài cửa miệng của nhân vật: “Thằng nào bôi đen lí lịch của anh? Thằng nào lệnh mang cứt đổ vào cửa nhà anh? Chính cái thằng từng đập bàn thờ nhà anh vì nghi có truyền đơn Việt Minh Mày bảo tao phải quên đi những thằng như thế à? Mày bảo tao…” [4, tr.67] Khi con người sống trong một hiện thực ngổn ngang những bất công, người cha đã phải đấu tranh với chế độ ấy, thế rồi hậu quả phải nhận đó là bị xã hội vùi dập và vợ con phải sống trong khổ nhục Nhưng đứa con trai khi nhận thức được rằng: thù hận sẽ càng làm con người ta thêm đau khổ và nó muốn

cha mình thay đổi cách suy nghĩ Thế nhưng, tất cả chỉ vô ích Bởi lẽ thù hận

đã ăn sâu vào máu thịt họ Con người sẽ cứ mãi quẩn quanh trong vòng trầm luân trần gian ấy

Quả thực, “Ngôn ngữ là tự do, nó không thuộc về tác giả hay độc giả, tác giả cũng không chịu trách nhiệm về việc sử dụng ngôn ngữ; hơn nữa, ngôn ngữ phải bình đẳng, không có từ nào trên cao, không có sự phân biệt giữa ngôn ngữ cấp cao và bình dân, đặc tuyển và đại chúng” [20, tr.405] Như vậy, ngôn ngữ phải được sử dụng ngang nhau trong các sáng tác Đã có ngôn ngữ sang trọng, lịch sự thì cũng phải có những trường ngôn ngữ đối lập với nó Chính vì thế, sự xuất hiện của lớp ngôn ngữ hiện thực đời thường đã mang lại

sự hứng khởi trong tiếp nhận của độc giả, đồng thời đưa bạn đọc đến với những mảng màu ngôn ngữ khác nhau của thế giới văn chương

Với lớp ngôn ngữ đậm chất hiện thực - đời thường, Tạ Duy Anh đã thể hiện khả năng quan sát, nhìn nhận những mặt trái của đời sống và con người Ông đã đưa những hiện thực ấy lên từng trang văn một cách sinh động mà rất chân thực qua những từ ngữ tưởng chừng chỉ có tác dụng trong giao tiếp hằng ngày Thế nhưng, qua tài năng và sự sáng tạo nghiêm túc, cây bút họ Tạ đã biến những điều không thể ấy thành một phát hiện độc đáo của sáng tạo nghệ thuật và nó đã trở thành một hướng sáng tác mới cho các nhà văn đương thời

2.1.2 Ngôn ngữ dồn nén thông tin, tăng cường tốc độ

Ngôn ngữ là chiếc gương phản ánh thời đại Với sự bùng nổ thông tin và tốc độ phát triển nhanh chóng của công nghệ hiện đại như ngày nay, cuộc sống của con người dường như cũng phải quay cuồng chạy đua với sự đổi thay ấy

Chính cuộc sống với những mối tương quan ràng buộc đã kéo theo nhiều biến đổi trong thái độ sống và nhân cách con người Như vậy, văn chương muốn là “tấm gương chân thật” nhất và phản ánh sát sao nhất hiện thực cuộc

sống thì phải thay đổi lối viết thiên về cảm xúc của phong cách sáng tạo truyền thống Bây giờ, văn chương không còn thời gian để nhà văn bình luận, đánh giá và bày tỏ thái độ trước con người và thế giới xung quanh Tất cả những điều đó chỉ được thể hiện qua những lớp ngôn từ mang tính nhanh chóng, nhạy bén và chứa một lượng thông tin lớn Có thể gọi tên kiểu ngôn

ngữ ấy là Ngôn ngữ dồn nén thông tin, tăng cường tốc độ

“Tính tốc độ của ngôn ngữ phục vụ cho yêu cầu diễn đạt đời sống thường nhật xô bồ, hỗn tạp, bề bộn lo toan, chồng chéo các quan hệ như một dòng chảy sôi sục” [9, tr.177] Đặc điểm này thể hiện ở lối liệt kê miên man, giản lược lời bình luận, đánh giá, ở sự đậm các chi tiết và sự việc

M.Gorki đã từng viết cho Vs.Ivanov: “Anh nên viết cô đọng hơn nữa, ngắn gọn hơn nữa… từ càng ít bao nhiêu thì hình tượng càng rõ nét và có sức truyền cảm bấy nhiêu” Như vậy, tăng cường tính thông tin, tốc độ là một xu hướng đổi mới trong văn chương Việt Nam đương đại để phù hợp hơn với thị hiếu tiếp nhận của bạn đọc Minh chứng cho điều này đó là sự xuất hiện nhiều truyện ngắn đặc sắc, những cuốn tiểu thuyết dày cộm không còn thịnh hành, thay vào đó là sự giản lược đến mức tối thiểu câu chữ, tăng cường độ dồn nén, súc tích của ý tưởng, khơi gợi sự lan tỏa của suy tư và tưởng tượng Ngôn ngữ tăng cường tính thông tin, tốc độ được hiểu là cách sử dụng “không rơi vào tình trạng lãng phí, thừa thãi ngôn từ, mà ngược lại, nó tiết kiệm, biết điều với ngôn từ, chăm sóc nghĩa của ngôn từ” [13, tr.296] Tuy vậy, không phải nhà văn nào cũng có khả năng “viết ngắn” Bởi đó là cách viết thể hiện tài năng trong việc sử dụng ngôn ngữ của mỗi nhà văn Cây bút họ Tạ đã ý thức sâu sắc việc thể hiện văn chương qua những lớp ngôn từ ngắn gọn, súc tích nhưng mang nhiều tầng ý nghĩa Qua những lớp ngôn từ ấy, chúng ta hiểu được cả những tư tưởng, quan niệm nhà văn muốn gửi gắm đến độc giả mà không cần nói rõ bằng những câu văn dài dòng, lan man

Mười năm trong cuộc đời của một ông chủ tịch xã từng nhiều lần “lên voi xuống chó” được kể trong năm câu văn ngắn gọn, nhanh chóng và rất khái quát: “Đúng, năm 1942 tên này chăn trâu cho tôi Năm 1945 hắn chuyển sang chăn vịt chia Sau khi hai em hắn chết, hắn trở lại làm thợ cày cho tôi Về sau hắn móc nối với du kích định thịt tôi Ông nội hắn là một lão kiết Nho, nguy hiểm vô cùng Năm 1952 hắn lên rừng” [1, tr.209]

Hàng loạt những hiện tượng xã hội được tác giả phơi bày trước mắt độc giả một cách chóng mặt: “Đói khát, bệnh tật, thảm sát tập thể, làm bia đỡ đạn với triệu triệu tỉ tỉ những ý nghĩ vụ lợi, hèn nhát, lừa đảo, độc ác, sát nhân…” [1, tr.362] Tất cả đó là bức tranh thu nhỏ của xã hội Hình dung con người sẽ như thế nào khi sống trong một xã hội đầy rẫy cái ác, cái xấu tồn tại như thế? Chắc chắn rằng: nhân cách con người sẽ thay đổi dần dần theo chiều hướng tiêu cực

Đúng vậy! Chỉ vì một chiếc nhẫn ba đồng cân mà những đứa con chưa hết tang cha đã ráo riết tìm kiếm để chia phần Tình cảm gia đình, ruột thịt là những thứ không ăn được, không mang lại cho con người sự sống, chỉ có tiền mới mang lại tất cả Để rồi, những hành động diễn ra thật nhanh chóng:

“Thằng Tế chối Thằng Phở chờ chia phần Thằng So điên tiết xông vào đập tan chiếc bàn thờ, không một khe nhỏ nào không bị nó moi móc Cảm thấy chưa yên tâm, thằng So vác búa chim bật tung nền năm gian nhà Thằng Tế sợ mang tiếng, cấm vợ con không được hé nửa lời” [4, tr.76]

Một hiện thực khác cũng được Tạ Duy Anh phản ánh, đó là các kiểu chết: “chết do bị giết; chết vì tai nạn; chết bởi không biết sống thêm để làm gì; chết vì sợ; chết vì sướng quá; chết vì tình, vì tiền; chết bởi quyền lực; chết bởi bạn bè; chết do thắt cổ, trầm mình, uống thuốc độc; chết bằng dao, bằng chun quần phụ nữ…” [5, tr.165] Dường như cái chết đến với con người thật dễ dàng và nhanh chóng Bất kì một nguyên nhân nào, dù cho đơn giản và không

tưởng cũng có thể gây cái chết cho họ Chính vì lẽ đó, con người sống một cách ích kỉ, cá nhân Tất cả chỉ vì mục đích tồn tại của bản thân mà thôi

Như vậy, Tạ Duy Anh sử dụng ngôn ngữ trong sáng tác của mình không nhằm tả, kể mà mục đích cuối cùng là hướng người đọc tới sự suy tư, nghiền ngẫm Với lối vào truyện nhanh, sử dụng những từ ngữ trực tiếp sẽ giúp bạn đọc có những cách hiểu độc đáo nhất, mới mẻ nhất so với ý đồ sáng tác của nhà văn

2.1.3 Nét đặc sắc trong ngôn ngữ đối thoại

Con người thể hiện mình rõ nhất qua giao tiếp Chính vì vậy, trong những sáng tác của mình, Tạ Duy Anh thường xen lẫn những đoạn đối thoại nhằm phản ánh tính cách nhân vật một cách rõ nét và chân thật

Cuộc đối thoại của nhân vật Tôi với cô gái dở người:

“- Tối hôm qua em nằm mơ thấy anh…

- Thấy tôi làm sao?

- Thấy anh… làm chồng em

- Cái đó chả cần mơ đâu – Tôi nói đùa và thoát ra khỏi cô

- Nói phét! Cô quắc mắt”[5, tr.22]

Qua cuộc đối thoại này, chúng ta có thể nhận thấy ở cô gái một cảm giác

cô đơn, lạc lõng ngay trong thế giới người Đó là một thực trạng chung của con người trong tác phẩm Họ cùng chung sống trong một cộng đồng, thế nhưng tất cả không hề có một sự gắn kết, ràng buộc nào cả

Nhờ có đối thoại mà các vấn đề đặt ra được xem xét dưới nhiều góc độ

và cách nhìn khác nhau Mỗi nhân vật là một cá thể riêng biệt, đơn lập, không

ai giống ai Nó cũng giống như sự sống hiện tại vậy! Con người sống với thói ích kỉ, bon chen, ganh tị nhau trong mọi tình huống Họ không có thói quen đoàn kết, giúp đỡ đồng loại mà để những tham vọng tầm thường vượt lên trên tất cả Khi này, phần Con đã thắng phần Người, và hậu quả là sự ra đời của