Motif trong truyện ngắn của edgar allan poe

Trong những truyện ngắn của mình, Edgar Allan Poe đã dày công xây dựng các motif và vận dụng nó một cách thành công, cộng với kỹ thuật linh hoạt, cấp cho hình thức truyện những ý nghĩa n

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Văn học Mỹ được đánh giá là một nền văn học trẻ nhưng đã đạt được rất nhiều thành tựu rực rỡ Tuy chỉ bắt đầu phát triển từ thế kỉ XIX nhưng Mỹ đã tạo được một đội ngũ sáng tác đông đảo vào hàng bậc nhất thế giới và dựng nên những tượng đài văn học bất hủ không thua kém bất kỳ quốc gia có bề dày lịch sử văn học nào Thế kỷ XIX là bước khởi đầu cho một nền văn học phát triển mạnh mẽ như bây giờ, nhưng ngay từ giai đoạn này Mỹ đã ghi danh mình một cách ấn tượng vào kho tàng văn học thế giới với nhiều tên tuổi lừng lẫy Về lĩnh vực truyện ngắn, nếu như ở Pháp người được suy tôn vĩ nhân là G Maupassant, ở Nga là Chekhov thì một tác giả mà người ta không thể không nhắc đến khi nói về truyện ngắn Mỹ và truyện ngắn thế giới là Edgar Allan Poe Ông là người không chỉ gây nên nhiều sóng gió trên văn đàn Hoa Kỳ mà ở cả châu Âu lẫn Nga đều công nhận vai trò to lớn của ông

Là tác giả có vị trí nền tảng của một nền văn học vĩ đại như vậy, Edgar Allan Poe luôn được độc giả trên toàn thế giới ngưỡng mộ Ngưỡng mộ không chỉ ở tài năng văn chương mà còn ngưỡng mộ ở tinh thần đi trước thời đại và nhiều kĩ thuật truyện mà những thế kỷ sau nhiều tác giả còn học hỏi Các truyện ngắn của Edgar Allan Poe đã chinh phục được người đọc bao thế hệ bằng chính sức hấp dẫn lạ kỳ

và những giá trị độc đáo Có được điều này là nhờ một phần vào nghệ thuật xây dựng truyện lôi cuốn mà motif truyện là một trong những yếu tố quan trọng Trong những truyện ngắn của mình, Edgar Allan Poe đã dày công xây dựng các motif và vận dụng nó một cách thành công, cộng với kỹ thuật linh hoạt, cấp cho hình thức truyện những ý nghĩa nội dung hấp dẫn về sự mơ hồ kì ảo và dự báo những vấn đề của thời đại như tội ác – hình phạt, sự vô thức, vấn đề siêu nhân hay sự rạn nứt nhân

cách… Chính tính chất đa chiều làm cho những truyện ngắn của Poe hấp dẫn, đầy chất trí tuệ và tính nhân văn - những giá trị muôn đời của văn học

Từ sức hấp dẫn lạ kỳ về những sáng tạo độc đáo của Edgar Allan Poe khi

tiếp xúc với tác phẩm của ông, chúng tôi quyết định chọn đề tài Motif trong truyện

ngắn của Edgar Allan Poe để nghiên cứu Nếu thành công, chúng tôi hi vọng sẽ góp

thêm một cái nhìn cụ thể từ một phương diện độc đáo trong truyện ngắn Edgar Allan Poe để làm nền tảng hiểu sâu hơn về truyện ngắn của ông

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Edgar Allan Poe là một hiện tượng độc đáo trong lịch sử văn học Mỹ ở thế

kỷ XIX Tuy tên tuổi và sự nghiệp của ông vẫn chưa được đưa vào chương trình giảng dạy các cấp, cũng không có những ánh hào quang rực rỡ vây quanh như một

số tác giả cùng thời nhưng Edgar Allan Poe vẫn được đánh giá là nhà thơ - nhà văn tài năng, là người có công lớn đối với nền văn học thế giới Như vậy, tên tuổi và tài năng của ông đã, đang và sẽ thu hút được sự quan tâm của nhiều độc giả, nhiều nhà nghiên cứu, phê bình văn học không chỉ trong biên giới nước Mỹ mà còn ở nhiều nước khác trên thế giới

Edgar Allan Poe đến với Việt Nam từ những năm đầu của thế kỷ XX (1917), đến nay đã gần một thế kỷ và đã nhận được sự quan tâm đáng kể của một lượng nhà nghiên cứu, phê bình, lý luận văn học nổi tiếng Chúng tôi xin điểm qua một số công trình nghiên cứu tiêu biểu về Edgar Allan Poe và về truyện ngắn của ông như:

Tác giả Lê Huy Bắc trong quyển Văn học Mỹ có giới thiệu về những nét

chính trong cuộc đời và sự nghiệp của Edgar Allan Poe Ông đánh giá “Edgar Allan Poe được thế giới suy tôn là người khai sinh ra các thể loại truyện trinh thám, truyện kinh dị, truyện mang tính chất biểu tượng Ông là nhà thơ lớn , thủ lĩnh của khuynh hướng tượng trưng, đồng thời là phê bình lỗi lạc của Mỹ Với tất cả những đóng góp ấy, ông được nhiều người xem là cha đẻ của nền văn học Mỹ” [2, tr.26]

Cùng là tác giả Lê Huy Bắc trong Đặc trưng truyện ngắn Anh Mỹ, ông đã có

rất nhiều nhận định, phân tích, đánh giá đặc sắc về Edgar Allan Poe và truyện ngắn kinh dị Tác giả tìm hiểu sâu về cuộc đời nhiều biến động và đầy thăng trầm của nhà

văn người Mỹ gốc Anh tài năng này “Ông là nhà tiên phong của những hình thức thẩm mỹ đòi hỏi tư duy cao” [5, tr.99] Lê Huy Bắc có nhiều đánh giá về truyện ngắn kinh dị của Poe, khẳng định “truyện của Poe dù viết theo bất cứ kiểu nào thì

cuối cùng cũng đều hướng đến cái kinh dị” [5, tr.99] và “truyện của không bao giờ

bị xếp vào mảng truyện giải trí tầm thường mà đấy là loại truyện bác học, có tính

khái quát sâu rộng, gợi mở nhiều khía cạnh phong phú về cuộc đời” [5, tr.103] Tác

giả chia truyện kinh dị của Edgar Allan Poe ra làm hai loại: loại có thể cắt nghĩa và loại không thể cắt nghĩa và tìm hiểu khá cụ thể hai thể loại này Ngoài ra Lê Huy Bắc còn nhắc đến motif song trùng trong truyện ngắn của Poe thể hiện trên phương diện nhân vật Ông cho rằng Edgar Allan Poe xây dựng nhân vật song trùng là chính

từ nguyên nhân ẩn sau trong mỗi con người “Phải chăng một nửa kia của con người

là hiện thân của nỗi sợ hãi mang tính bản thể mà khó có thể dứt bỏ?” [5, tr.104] và

nhận định “viết những áng văn vừa thể hiện chất trí tuệ tuyệt vời qua lối tư duy khoa học thật sự logic vừa thể hiện sự tưởng tượng tự do đến mức hoang đường…

tất cả tạo nên một diện mạo Poe độc nhất vô nhị trên văn đàn” [5, tr.115]

Quyển Edgar Poe Khát khao sáng tạo và hủy diệt của tác giả Jacques Cabau,

bản dịch của Khổng Đức là công trình nghiên cứu chi tiết về Edgar Allan Poe Tác giả chú ý đến những cột mốc ảnh hưởng lớn đến sự nghiệp sáng tác, phân tích, đối chiếu những chi tiết có trong truyện xuất phát từ cuộc đời thực của Edgar Allan Poe Jacques Cabau có những ý kiến, nhận định về phong cách nghệ thuật, về quan niệm thẩm mỹ, về tư tưởng nhận thức thế giới khách quan… của Edgar Allan Poe đối với sáng tác văn chương cũng như đối với công tác lí luận phê bình văn học Trong hoạt động sáng tác, theo Poe “truyện ngắn thành công là truyện tạo ra cho độc giả một

cảm giác độc nhất khống ngự, bao nhiêu sự chú ý đổ dồn vào đó và khép lại” [7,

tr.50-51] Poe mang nỗi đau từ thân thế đến cuộc đời với “những đivan sâu thẳm

như những nấm mộ” [7, tr.99] và “đem tinh thần ướp lạnh” [7, tr.109] “không cầu nguyện cho an bình” [7, tr.128] với “chủ nghĩa duy mỹ” [7, tr.128] để sáng tạo ra những “giấc mộng của tử thần” [7, tr.170] với những truyện hoang đường kì ảo Tác

giả khẳng định “tất cả những anh hùng của Poe đều chống đối tính song trùng của

nó” [7, tr.158] và dặn người đọc hãy lưu ý đến những chủ đề biểu lộ tình cảm đạo

đức giả, sự khâm liệm vùi lấp suy tư, sự trắng toát của cường toan, màu sắc linh thiêng của cái chết

Bài viết Edgar Poe và truyện trinh thám của Jorges Luis Borges – nhà văn

Achentina do Ngô Tự Lập dịch có đề cập đến những đóng góp lớn lao cho thể loại truyện trinh thám Tác giả cho rằng “có hai người mà thiếu họ văn học hiện đại không thể như nó đang tồn tại Hai người đó đều là người Mỹ và cùng sống vào thế

kỷ trước: Walt Whitman – cha đẻ của cái mà người ta gọi là thơ dấn thân chẳng hạn như Neruda và vô vàn tập thơ cả hay lẫn dở; và Edgar Poe – cội nguồn chủ nghĩa

tượng trưng của Bauderlaire” [14; tr.693] Tác giả bình luận nhiều đến kỹ thuật

truyện của Poe, cách ông sáng tạo sự kiện, nhân vật, hoàn cảnh… và nhấn mạnh

“Nhưng tôi tin rằng tác phẩm của ông nhìn toàn thể là tác phẩm của một thiên tài”

[14; tr.704] Theo ông, Edgar Allan Poe là người đã sáng tạo ra thể loại truyện trinh thám và đồng thời cũng sáng tạo ra độc giả của thể loại truyện trinh thám cùng nhân vật anh tài trí tuệ

T.S Nguyễn Văn Tùng với bài viết Bạn biết gì về Văn học trinh thám đã

đánh giá, bình luận rất hay và độc đáo về một số truyện trinh thám nổi tiếng của

Edgar Allan Poe (Bí mật của Marie Roget, Vụ án mạng trên phố Morgue…) cũng

như về cuộc đời đầy đau khổ và mất mát của Edgar Allan Poe Ông đánh giá Poe là tác giả có “phương pháp phân tích khoa học, tư duy nhận định phán đoán sắc sảo, tầm hiểu biết uyên thâm về các lĩnh vực tâm lý học, tội phạm học, kiến trúc, hội họa, hóa học, sinh học… Poe đã hoàn toàn chinh phục bạn đọc rộng rãi” [19; tr.11]

Bài viết Motif cái song trùng trong truyện ngắn của Edgar Poe của Th.S Lê

Nguyên Long là một công trình nghiên cứu khá chi tiết về phương diện motif trong truyện của Edgar Allan Poe Ông phân tích motif này trên hai kiểu: Kiểu song trùng như là sự tồn tại không thể thiếu nhau và kiểu song trùng tồn tại như ám ảnh của nhau Theo ông, kiểu song trùng thứ nhất thường xuyên xuất hiện ở những nhân vật

có mối quan hệ mật thiết như anh - em, vợ - chồng… và thường nhuốm đầy màu sắc siêu nhiên, bí ẩn Còn kiểu song trùng thứ hai biểu hiện rõ ở sự rạn nứt nhân cách:

“cái song trùng như là một ám ảnh, một đối thủ khiêu chiến và gặp cái song trùng của mình là một biến cố tai hại, đôi khi là dấu hiệu cái chết” [26] Kiểu song trùng này được biểu hiện ở cặp đôi người - người, người - vật Tác giả khái quát “kiểu nhân vật song trùng hay motif cái song trùng là một motif tồn tại xuyên suốt trong nhiều truyện ngắn của Edgar Poe… sự đa chiều, đa nghĩa đã khiến cái kì ảo và truyện ngắn kì ảo của Poe không hề là loại truyện kinh dị dễ gây cảm giác rùng rợn, giật gân mà ngược lại chứa đầy chất trí tuệ, tính nhân văn của nhân loại muôn đời” [26]

Th.S Hoàng Tố Mai với công trình Người kể chuyện và giọng điệu kể chuyện

trong loạt truyện rối loạn tâm thần của Edgar Allan Poe đã khảo sát các yếu tố

nghệ thuật như người kể chuyện, giọng điệu kể chuyện trong một số truyện của Poe

như: Trái tim kể tội, Con mèo đen, Thùng rượu Amontillado Phân tích trạng thái

tâm thần của nhân vật, diễn biến cốt truyện, giọng điệu người kể và nhân vật cùng những thủ pháp nghệ thuật tạo nên sức hút đối với truyện ngắn Edgar Allan Poe Tác giả nhận định “ẩn dưới những trang viết u ám và chết chóc kia là cảm hứng

nghệ thuật thuần khiết với những âm hưởng nhân văn lan tỏa” [27] Ông là người

cầm bút đầu tiên đã hệ thống lại kinh nghiệm viết truyện ngắn hay như chính ông tự

nói là “mánh lới”, xảo thuật nghề nghiệp trong các bài tiểu luận của mình và kinh

nghiệm của ông đã để lại bài học nghề nghiệp vô giá cho những nhà văn hậu thế

Với văn học Việt Nam, Edgar Allan Poe không phải là một cái tên xa lạ, ông

là một hiện tượng văn học đang được tìm tòi, khám phá để khẳng định những mặt ảnh hưởng và ý nghĩa từ những sáng tác của ông đối với quá trình hình thành, phát triển lý luận, thơ ca và truyện ngắn hiện đại của nền văn học Việt Nam

Nhìn chung, quá trình tiếp nhận, dịch thuật, nghiên cứu, phê bình…về truyện ngắn của Edgar Allan Poe ngày càng được đông đảo các nhà lý luận, phê bình nghiên cứu văn học và bạn đọc quan tâm Tuy nhiên vì trình độ và điều kiện có hạn chúng tôi chỉ xin điểm qua một số công trình tiêu biểu như trên Các công trình này

đã đề cập và phân tích về khá nhiều vấn đề của tác giả Edgar Allan Poe như cuộc đời, sự nghiệp, về truyện ngắn và những đặc điểm truyện ngắn của ông như: giọng điệu, nhân vật, motif song trùng… Tuy nhiên chúng tôi nhận thấy vẫn chưa thực sự

có công trình nào nghiên cứu sâu về motif trong truyện ngắn của ông Cảm thấy đây

là một đề tài hay và hấp dẫn, chúng tôi quyết định chọn nghiên cứu motif trong truyện ngắn của Edgar Allan Poe Hi vọng công trình nhỏ này sẽ đóng góp một góc nhìn vào bức tranh nghiên cứu truyện ngắn của Edgar Allan Poe

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là một số motif tiêu biểu trong truyện ngắn của Edgar Allan Poe

Phạm vi nghiên cứu: Văn bản mà chúng tôi sử dụng để nghiên cứu đề tài này

là quyển Tuyển tập Edgar Allan Poe, gồm 40 truyện, Nhà xuất bản Văn học do Ngô

Tự Lập và nhóm Địa cầu văn hóa dịch

4 Phương pháp nghiên cứu

Với đề tài này chúng tôi sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu như:

Phương pháp phân tích tổng hợp: Đây là phương pháp chủ yếu được sử dụng

để tìm hiểu, phân tích những đặc điểm trong truyện ngắn của Edgar Allan Poe để tìm ra motif; tổng hợp kết quả của những phân tích này để rút ra luận điểm của bài

Phương pháp cấu trúc - hệ thống: Đặt các yếu tố nghệ thuật của tác phẩm trong một hệ thống để tìm ra những đặc điểm chính của motif trong truyện ngắn của Edgar Allan Poe

Phương pháp nghiên cứu tác giả, tác phẩm văn học: Edgar Allan Poe là một nhà văn có vai trò và vị thế lớn trong nền văn học Hoa Kỳ và văn học thế giới, nhưng cuộc đời của ông, đặc biệt là cái chết của ông đến nay vẫn được xem là điều

bí ẩn Tìm hiểu tác phẩm của ông nói chung, và truyện ngắn nói riêng thì tất nhiên phải vận dụng kiến thức tổng hợp từ cuộc đời tác giả, quá trình sáng tác, những chuyện đời tư, quan niệm nghệ thuật…của nhà văn

5 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, phần tài liệu tham khảo, phần mục lục thì bài khóa luận còn có các chương chính như sau:

Chương 1: Edgar Allan Poe và truyện ngắn kinh dị

Chương 2: Một số motif tiêu biểu trong truyện ngắn Edgar Allan Poe

Chương 3 Truyện ngắn Edgar Allan Poe – Từ motif đến type

NỘI DUNG CHƯƠNG I: EDGAR ALLAN POE VÀ TRUYỆN NGẮN KINH DỊ 1.1 Edgar Allan Poe - thiên tài kì dị

1.1.1 Từ định mệnh của những khổ đau…

Có thể gọi cuộc đời Edgar Allan Poe là một huyền thoại Giữa dòng chảy vô cùng tận bên sự xoay vần của tạo hóa, Edgar Allan Poe đã đánh đổi tài năng của mình với một cái giá quá đắt để đem về cuộc đời đầy định mệnh khổ đau Ngay từ thuở ấu thơ, cuộc đời Edgar Poe đã nhuốm đầy màu sắc cô đơn và buồn thảm Sinh ngày 19.01.1809 tại thành phố Boston nước Mỹ, Edgar Poe là con của một gia đình diễn viên Bà ngoại là ca sĩ ở Luân Đôn sang Hoa Kỳ sinh nhai và lấy chồng là nhạc công đàn Piano Cuộc hôn nhân này sinh ra nữ diễn viên xinh đẹp và tài năng Elizabeth Arnol – mẹ của Edgar Allan Poe Ngôn từ thần chú ma quái và pha tính nhạc trong những sáng tác của Poe có lẽ phần nào cũng được bắt nguồn từ dòng máu phía ngoại này

Cha của ông là David Poe, một người có nguồn gốc Ái Nhĩ Lan Ông nội là đại tá Poe, một người cứng rắn và muốn con trai mình theo học luật Nhưng David Poe lại say mê văn chương nên đã từ bỏ luật để được lên sân khấu cùng với vợ Ông

là một người được biết đến với vẻ bề ngoài lôi thôi lếch thếch, cẩu thả và bừa bãi lại thêm tật nghiện rượu nặng Sự hòa quyện và giao thoa hai dòng máu nội ngoại ấy càng làm cho những tranh chấp nội tâm trong Poe thêm sâu sắc Rượu chè đã in dấu

ấn lên tâm hồn và thể xác của ba người con mà họ sinh ra: Con trai lớn Wiliam bị chết non vì bệnh lao rượu, con thứ Edgar thường bị mê sảng và con út là Rosalie thì ngu khờ Cái “di sản” rượu chè ấy thường trải dài trong những sáng tác của Poe

Khi Poe được một tuổi thì cha ông bỏ nhà đi biệt và từ đó không ai còn biết ông sống chết phương nào, bỏ lại Elizabeth một mình với hai đứa con thơ và cái thai trong bụng Cực khổ, vất vả và đói, bà đã phải đưa các con đi kiếm sống từ tỉnh này sang tỉnh khác theo giao kèo với đoàn kịch Cuộc sống lang thang nay đây mai

đó từ thuở ấu thơ đã in dấu ấn đậm nét trong tâm hồn Poe Lớn lên trong sự đau khổ, trong những căn nhà ổ chuột đã nuôi nấng trong ông những tình cảm đặc biệt với sự cô đơn Hành trình đối với Poe là tiếp giáp những giấc mơ và thực tại thì gắn với ảo ảnh Mỗi đêm về, mẹ ông lại khoác lên mình những màu sắc sặc sỡ của kịch bản, bà hóa thành những bà hoàng, những nữ anh hùng… Bà cứ diễn đi diễn lại sự chết chóc rồi hồi sinh mà vẫn cứ đẹp lung linh để rồi hao mòn dần trong bệnh lao phổi Vì vậy cái Đẹp, cái chết, sự hồi sinh tạo được ấn tượng mạnh mẽ đối với Poe ngay từ thuở nhỏ để rồi hóa thân vào những tác phẩm của Poe trở thành những hình ảnh người phụ nữ đầy ấn tượng

Ngày 8.12.1811 bà qua đời khi còn rất trẻ đẹp vì bệnh sưng phổi và cũng vì đói ăn Ba người con được phân ra làm con nuôi các gia đình cư dân trong tỉnh Lúc

ấy Poe vừa được 2 tuổi và được ông bà John Allan, gốc người Tô Cách Lan nhận nuôi và kể từ đó Edgar Poe trở thành Edgar Allan Poe Cái chết của người mẹ để lại nhiều ám ảnh trong tâm hồn Poe, cậu thường hay chơi một mình trong phòng người chết và tò mò giương cặp mắt đen nhìn vào thi thể mẹ đã lạnh ngắt suốt hai ngày liền Vài tuần lễ sau khi bà Elizabeth qua đời nhà hát Shockoe Hill Theater - nơi mà

bà thường biểu diễn - bị cháy rụi trong một trận hỏa hoạn kinh khủng vào Noel năm

1811 Cái chết của những người bị mắc lại trong đám cháy trở thành nỗi kinh hoàng đối với người dân nước Mỹ và là đề tài thảo luận trong nhiều năm của dân chúng Virginia Biến cố lớn lao cùng ám ảnh tòa nhà bị cháy – nơi mà mẹ Poe thường xuyên làm rực sân khấu vì tài năng và sắc đẹp – đã ảnh hưởng lớn đến sự tưởng tượng của đầu óc cậu bé vốn mang nhiều cảm xúc Cho nên ngay từ thuở thiếu thời

ta đã thấy xuất hiện những nỗi niềm suy tư về sự chết, cái đẹp và tình yêu – những dấu ấn mạnh mẽ trong các sáng tác của Poe

Ở gia đình Allan, vì tài năng và sự thông minh nên Poe khá được ưu ái Ngày Poe trở thành con nuôi đã đánh dấu một bước ngoặt lớn trong cuộc đời ông Ngày

đó có một hình dáng tha nhân sinh trưởng trong Poe, ngày đó hình ảnh người mẹ trở thành nữ anh hùng bất tử trong những giấc mơ và từ ngày đó Poe từ một người Tân

Anh Cát Lợi, một tín đồ Thanh giáo trở thành con người của cực Nam nơi kinh đô của những chủ ấp lớn, những tòa nhà sang trọng

Từ lúc 6 tuổi, Poe đã biết đọc, biết vẽ, biết ca hát và thuộc nhiều bài hát Điều này làm cho cậu càng được chú ý trong gia đình Allan Cậu được nuông chiều, vinh danh và ca ngợi vì tài năng nhưng cũng vì thế mà tính khí bất thường tiềm ẩn trong Poe càng trỗi dậy Năm 1815, gia đình Allan sang Anh và lưu lại đây 5 năm

Họ gửi Poe vào ký túc xá ở Ecosse và sau đó là Stoke Newington ngoại ô Luân Đôn, đây là ngôi trường được thành lập với mục đích giáo dục học sinh trở nên những người phong lưu trang nhã Nơi chốn lịch sử với những di tích đổ nát, các đền đài cổ kính, những con đường rợp bóng cổ thụ và bầu trời ngàn đời mây thấp giăng, những con quạ ghê rợn… là những đặc trưng ở một thành phố cổ lỗ của xứ sương mù Khoảng thời gian ở đây đã nuôi dưỡng và hun đúc trong tâm hồn Poe những tưởng tượng đậm đà để từ đó một tình yêu đam mê cho sự ám ảnh về cái đẹp

ở nơi quê hương của người mẹ tài hoa bạc mệnh đã bắt đầu phát triển trong tâm hồn nhạy cảm và đeo đẳng mãi khôn nguôi suốt cuộc đời Poe

Năm 1820 Poe quay lại Hoa Kỳ và một năm sau theo học tại trường Clarke School Tại đây Poe được thầy cô và bạn bè biết đến như một chàng trai Mỹ tuấn tú

và đầy tài năng Cậu vô địch quyền Anh và đua chạy bộ hoặc xe, cậu cũng tỏ ra xuất sắc trong các môn bơi lội, nhảy cao hay nhảy xa Những thành tích thể thao cùng những vần thơ latinh đã đưa tên tuổi của Poe vượt ra ngoài cổng trường trung học Tuy nhiên các bạn đồng môn của Poe - những con người được dạy dỗ quá kỹ về lòng kiêu hãnh - đã không để cho Poe quên dòng dõi nghệ sĩ thấp kém của mình Poe cảm thấy cô lập và dần lẩn tránh vào lâu đài nội tâm như bị trục xuất, bị lưu đày Thời gian đối với Poe trở thành kẻ thù tai ác Nhưng càng sợ thế giới bao nhiêu Poe lại càng sợ chính “cái ngã” của mình bấy nhiêu Vì thế mà sự chuyển động của những cái song trùng cũng bắt đầu trong Poe Poe phong tỏa cơn sợ thế giới bằng những bức tường của lâu đài nội tâm Nhưng lại cũng lẩn trốn chính sự sợ hãi của bản thân mình, những ám ảnh của lâu đài đầy ma thuật, những ngục tối, những giếng sâu, những đáy hầm tàu, những phần mộ, những hầm giam kín… là những

khuôn mặt muôn dạng của sự ám ảnh trong Poe Sự giằng co giữa cơn đào thải khỏi

sự sợ thế giới và sự sợ bản thân cứ lôi kéo, cưỡng bách nhau càng lôi Poe vào nội tâm hỗn loạn Poe đi tìm sự an ủi trong những quyển sách đọc miên man và những bài thơ được làm ra từ niềm ao ước

Tháng 2 năm 1826, Poe vào học khoa cổ ngữ và tân ngữ của đại học Virginia Ở đây, Poe được biết đến như một sinh viên tốt với nhiều tài năng tiềm ẩn Tuy nhiên, sự cô đơn đi tìm chốn ẩn dật và không giao cảm được với thế giới bên ngoài vẫn ám ảnh Poe Mối quan hệ giữa Poe và cha nuôi bắt đầu đổ vỡ Poe phải sống chật vật ở Đại học với số tiền ít ỏi không đủ để đáp ứng những nhu cầu thiết yếu nhất Sau một năm lưu học với nhiều nợ nần, Poe bị cha nuôi bãi bỏ thẳng thừng việc theo học và gần như chối bỏ hoàn toàn người con nuôi đang đau khổ này Suốt cuộc đời Poe luôn luôn tìm kiếm hình ảnh người mẹ hiền và một mái ấm gia đình bình yên, việc bị chối bỏ như vậy đã làm tổn thương nội tâm vốn nhiều bất

ổn của Poe Poe đi tìm sự lãng quên những đau khổ bằng việc uống rượu và nhận ra những hiệu quả diệu kỳ mà rượu mang lại Poe thèm khát sự thức tỉnh và chạy trốn thực tại hơn là uống với mục đích thưởng thức mùi vị rượu

18 tuổi, Poe rời bỏ Richmon với hai bàn tay trắng, túi trống không chỉ có mấy vần thơ làm từ hồi còn ở trường trung học Cuộc đời của Poe giờ là định mệnh Tháng 5 năm 1827, Poe tình nguyện tham gia quân đội, là một người quân nhân gương mẫu và thành công trong công tác Tháng 6 năm 1830, Poe tham dự vào học viện quân sự và thời gian này Poe nối lại liên lạc với gia đình Allan Nhưng vì một

số sai phạm trong kỷ luật quân đội mà ngày 18.1.1831 Poe bị đưa ra tòa án quân sự

và mọi cố gắng để quay lại nhà Allan cũng đổ vỡ Poe trở về với dòng họ chính của mình là Poe, tìm đến nhà người cô Maria Clemm ở Baltimore Bà là người suốt đời nuôi nấng, chăm sóc Poe ân cần và tận tâm Ở đây ông bắt đầu viết những tập

truyện theo xu hướng quần chúng để sống Với truyện ngắn Bản thảo tìm thấy trong

chai Poe được giải thưởng của tờ báo địa phương và nhờ danh tiếng này mà Poe

được nhận vào làm ở tờ báo Southerm Literary Messenger ở Richmon Sau đó Poe

đi vào miền Nam, tạo dựng tiếng tăm bằng cách sáng tạo và lao động nghệ thuật

Thế nhưng, những hạnh phúc khi đã tìm lại với gia đình và có việc làm này lại sụp đổ từ một nội tại thảm thương Ông cảm thấy mình rất cô đơn và uống rượu một cách điên khùng, sống khép kín và lao vào lao động điên cuồng Tháng 9 năm

1835, Poe làm giấy hôn thú với cô em họ khi cô vừa mới 13 tuổi Từ đó cho đến năm 1842, Poe cùng gia đình mình di chuyển nhiều nơi và cho xuất bản một số tác phẩm Tháng 1 năm 1842, cô vợ bé nhỏ của Poe bị đứt mạch máu trong khi hát, niềm hạnh phúc khi có gia đình của Poe bị chấm dứt Dù rất đau khổ nhưng Poe vẫn tiếp tục sáng tạo, những tác phẩm hàng đầu của ông ra đời trong thời kỳ đảo điên này

Poe luôn nuôi ước muốn tự mình làm một tờ báo và ước vọng đó đạt được vào mùa hè năm 1845 Nhưng đau đớn thay tờ báo ấy chỉ còn lại một cái xác đang hấp hối và mọi nỗ lực để duy trì tờ báo của Poe cũng chấm dứt vào tháng 1.1846

Năm 1847, người vợ bé nhỏ của ông chết Cái chết vốn là một ám ảnh trong

ý nghĩ của Poe giờ hiện hình là một sự thật đau đớn Ông lại lao đầu vào những cơn say bất tận, và cuộc sống của ông lúc này buồn hơn bất kỳ tác phẩm nào ông viết ra Năm 1848, ông diễn thuyết văn chương ở nhiều nơi và tại Lowell ông gặp gỡ và nảy sinh mối tình vụng trộm với bà Nancy Locke Heywood Richmon tuy bà đã có chồng, nhưng mối tình này cũng sớm kết thúc Trong năm 1849, chứng bệnh suy nhược trở nên trầm trọng, Poe càng trở nên tuyệt vọng Trong khoảng tháng 7 đến tháng 9 năm 1849, Poe tiếp tục được mời đi diễn thuyết Ông gặp lại người yêu thuở nhỏ Sarah Elimira Royster và dự định sẽ làm đám cưới Ngày 28.9.1849 ông đi New York, nhưng những gì sảy ra trong vài ngày sau đó thì lại không bất cứ ai trên đời được biết

Ngày 3.10.1849, Poe được tìm thấy trong quán rượu với vẻ ngây dại, ngơ ngác và lôi thôi Ông được đem đến bệnh viện trong tình trạng hôn mê Tỉnh dậy thì Poe lại trò chuyện với những hồn ma, những hình thể quái dị trên tường Tình trạng này tiếp tục, Poe hoàn toàn suy nhược và mê sảng Đến ngày 7.10.1849, ông trút hơi thở cuối cùng trên giường bệnh trước sự hiện diện của nữ y tá, bác sĩ, bà cô Clemm

và cả Sarah Elimira Royster – người đàn bà cuối cùng chấp nhận định mệnh 40 năm

bi thảm của thiên tài văn chương hàng đầu nước Mỹ: Edgar Allan Poe

Thế nhưng, sau khi mất sự bất hạnh vẫn đeo đuổi lấy ông như một thứ nợ đời chưa trả dứt trong cuộc sống 40 năm qua Tên tuổi và tài năng của ông bị xuyên tạc,

bị đả kích cay độc Tuy nhiên ở Pháp, Poe được Baudelare bênh vực và lên tiếng tưởng niệm cho nhà văn có cuộc đời đầy đau khổ này Sau đó, Poe trở thành người

có ảnh hưởng lớn đến nền văn chương Pháp Tiếng tăm của Poe trải suốt châu Âu

và tên tuổi nhà văn có cuộc đời đầy buồn thảm được biết đến nhiều hơn bất kỳ tác giả Mỹ nào

1.1.2 …đến một nhà văn đầy sức sáng tạo

Mọi khổ đau mất mát của tuổi thơ đã ươm mầm trong Poe những hạt giống của một tài năng rộng lớn Sáng tác của Poe ở thế kỷ XIX đã bước một bước tiến dài vượt bậc so với những nhà văn cùng thời Có lẽ bởi vì ông hiện đại quá, ông lạ quá và tài năng quá nên các tác phẩm của ông ở thời kỳ đó khó lòng được chấp nhận Người ta đọc Poe nhưng chưa hiểu hết được Poe Và cũng có lẽ vì thế mà những sáng tạo của Poe cũng đều có số phận đau khổ không kém gì bản thân người

đã sản sinh ra nó

Năm 1830, Poe chính thức lập thân bằng ngòi bút Cuộc đời sáng tác văn chương của Poe tập trung chủ yếu ở 5 thành phố miền Đông nước Mỹ: Boston, Baltimore, Richmon, Philadenphia, New York Ông kiếm sống bằng viết truyện, làm thơ, phê bình văn học cho các báo

Poe tham gia sáng tác ở các thể loại chủ yếu là thơ, truyện ngắn và phê bình

lý luận văn học và ở lĩnh vực nào Poe cũng đều đạt được những thành tựu đáng kể Những tác phẩm của ông đều là những sáng tạo có tầm quan trọng đặt nền móng vững chãi cho sự phát triển về sau

Ngay từ thời Trung học, Poe đã làm thơ và những bài thơ được viết ra ở giai đoạn này là minh chứng cho một tài năng thi ca đang phát triển Bài thơ đầu tiên

được in là Những giấc mơ trên tờ Noth American Sau đó Poe thu xếp in tập thơ đầu tay Tamerlane và những bài thơ khác xuất bản tại Boston Đến năm 1829, ông cho xuất bản Al Aaraaf, Tamerlane và các bài thơ nhỏ khác và năm 1831 là tập thơ Thơ (Poems) Poe thực sự nổi tiếng với những bài thơ Con quạ, Eureka, Annabal Lee…

Hầu hết những sáng tác của Poe đều được bắt nguồn từ tâm hồn cô đơn của con người nghệ sĩ trong trạng thái bơ vơ, lạc lõng giữa cuộc đời nhiều đau khổ Đặc biệt

là bài thơ Con quạ Bài thơ kể về câu chuyện một chàng trai trong đêm tháng chạp

lạnh lẽo đang đọc sách ở trạng thái nửa tỉnh nửa mê nhớ về người tình đã mất Trong đêm thanh vắng chàng nghe tiếng đập cửa Cảm giác rờn rợn hiện lên khi chàng mở cửa mà không thấy bóng dáng ai và tưởng thầm rằng linh hồn người yêu

đã mất hiện về Bất chợt một con quạ bay vào đậu trên tượng thánh Pallas Con quạ

kỳ lạ đáp lại lời của chàng trai bằng một từ “nevermore” (“Không bao giờ nữa”) Chàng trai đem mọi tâm tình để hỏi con quạ nhưng chỉ nhận được một câu trả lời duy nhất là “nevermore” nên chàng tuyệt vọng xua con quạ đi Nhưng khi con quạ bay đi rồi, chàng trai lại cảm thấy mình không thể thoát khỏi ám ảnh của bóng quạ đen chập chờn đầy bí ẩn

Cái tâm hồn cô đơn luôn khát khao tình yêu và sự che chở ấy còn được Poe đem vào trong truyện Truyện ngắn của Poe có rất nhiều hình ảnh ẩn dụ cho trạng thái cô đơn đầy tuyệt vọng, những dấu ấn của cái chết, sự hủy diệt và hồi sinh…

Một số truyện ngắn nổi tiếng như Con mèo đen, Con tim mách bảo, Con cánh cam

vàng, Sự suy tàn của ngôi nhà Usher, Bérénice… Những truyện ngắn của Poe gây

ấn tượng đối với bạn đọc mạnh mẽ bởi những cảm giác li kì, bí ẩn, khủng khiếp Truyện của Poe chủ yếu xoay quanh những sự vướng mắc của con người, con người cảm thấy cô đơn lạc lõng, bộc lộ khá rõ đời sống nội tâm và tình trạng tâm lý nhiễu loạn, những con người bị tổn thương đời sống tinh thần với những nỗi lo âu tiềm ẩn… Tất cả xuất hiện trong truyện ngắn của Poe như những cơn ác mộng dai dẳng đầy kinh hoàng Cái cảm giác bất an, bồn chồn, ám ảnh trở thành chất liệu lý tưởng

để Poe viết nên những truyện ngắn kỳ dị hấp dẫn và đầy bí hiểm rợn người

Trong lĩnh vực phê bình, lý luận văn học, Poe cũng khá thành công với các tiểu luận về sáng tác văn học Poe đặc biệt lưu ý đến hai lĩnh vực là: quan niệm bản chất của sáng tác văn học và bản chất của sáng tạo truyện ngắn Còn về nguyên lý sáng tạo Poe tập trung các ý kiến của mình về cái Đẹp, về cấu tứ, giọng điệu, âm

luật… trong Triết lý về soạn tác được viết dựa trên bài thơ Con quạ Những quan

điểm về văn xuôi của Poe được trình bày trong công trình Truyện được kể hai lần

của Hawthorne: Bình luận Poe phát biểu những ý kiến quan trọng và bản chất của

sự ra đời của truyện ngắn, Poe chú ý đến độ dài của truyện ngắn và cho rằng nó có

ưu thế hơn so với tiểu thuyết là ở điểm này Poe xem trọng tâm của sự sáng tác chính là sự tập trung cao độ vào một vấn đề được đề xuất và nỗ lực để tạo được ấn tượng nào đó trong sáng tác

Nhìn chung, Poe có những quan điểm sáng tác, phê bình tiến bộ vượt bậc so với thời đại và đã được nhiều học giả nổi tiếng triển khai rộng hơn về sau Sự nghiệp sáng tác của Poe không nhiều nhưng ở lĩnh vực nào Poe cũng đều gặt hái được những thành công nhất định và những tác phẩm của Poe độc đáo và hấp dẫn người đọc ở chỗ luôn luôn mới và thu hút với bất kỳ độc giả nào

1.2 Truyện ngắn Edgar Allan Poe – Những nẻo đường bí ẩn

1.2.1 Truyện ngắn Edgar Allan Poe – khởi đầu của truyện ngắn hiện đại thế giới

Truyện ngắn hiện đại xuất hiện hầu như cùng một lúc ở Đức, Mỹ, Pháp, Nga

Ở Mỹ, truyện ngắn phát triển theo hai xu hướng chủ yếu: xu hướng thứ nhất là sự phát triển của truyện ngắn hiện thực, tìm kiếm các chi tiết khách quan như thật để phù hợp với những nơi chốn, sự kiện hoặc con người như những truyện kể địa phương nửa sau thế kỷ XIX; xu hướng thứ hai là sự phát triển của thể loại truyện ấn tượng, những câu chuyện được hình thành và tạo nghĩa với thái độ, ý thức và tâm lý của người kể chuyện Truyện ngắn của Poe thuộc loại truyện này Đó là những truyện được kể bằng sự cảm nhận, bằng những ảo giác của nhân vật trung tâm hoặc của người kể chuyện để cung cấp những chi tiết và sự kiện cho truyện

Truyện ngắn của Poe như những khúc độc tấu được ngân vang ngay từ những buổi đầu của sự hình thành và phát triển của truyện ngắn hiện đại, những khúc nhạc réo rắt và đầy ám gợi báo hiệu cho sự bùng nổ và phát triển của một thể loại ngày càng dần chiếm được những vị trí quan trọng trên văn đàn Poe như một người mở đường đầy tài năng với những sáng tạo nghệ thuật độc đáo và những quan niệm viết truyện rất hiện đại và có giá trị

Poe được xem là đại biểu của xu hướng văn học kỳ ảo thế kỷ XIX Tác phẩm của Poe không đi vào phản ánh trực tiếp những thực trạng của xã hội Mỹ nửa đầu thế kỷ XIX nhưng Poe đã đưa vào đó đời sống nội tâm phức tạp và nhiễu loạn của nhân vật Sự văn minh quá tải làm thương tổn đời sống tư tưởng của đại đa số bộ phận dân chúng Mỹ với những nỗi lo âu tiềm ẩn Qua hiện thực xã hội với cơ chế thị trường mạnh ai nấy sống, Poe đã cho người đọc thấy rõ mặt trái trong những giấc mơ cá nhân tự lập và thành đạt của Mỹ Sự cạnh tranh thái quá và chủ nghĩa vật chất đã sản sinh ra sự cô đơn, sự bất ổn, sự cách biệt và cảm giác chết chóc lơ lửng trong đời sống nội tâm Mỹ Công nghiệp hóa, đô thị hóa, nhập cư và sự hỗn tạp các nền văn hóa khác nhau đã làm khuynh đảo đời sống tinh thần của nhiều thế

hệ và để lại dấu ấn mạnh mẽ trong tâm hồn nhạy cảm của Poe, để rồi từ đó phả vào sáng tác của Poe những nỗi ám ảnh đầy ma lực

Thế kỷ XIX, trên văn đàn Mỹ và thế giới là thời kỳ gặt hái nhiều thành công của lĩnh vực tiểu thuyết Vậy mà Poe lại khai mở cho mình một con đường khác, ông quan tâm nhiều hơn đến truyện ngắn và hướng ngòi bút sáng tạo của mình vào thể loại này Những sáng tác của Poe là những ngọn đuốc soi đường cho các thể loại truyện trinh thám, truyện kinh dị, truyện khoa học viễn tưởng của ngày nay Poe coi truyện ngắn là phương tiện hiệu quả nhất để ông chuyên chở những ý niệm về nghệ thuật của mình Poe còn được xem là người đã sáng tạo ra kỹ thuật truyện ngắn ấn tượng đầy thuyết phục Poe tin vào đặc tính xác định của truyện ngắn là tính hiệu quả So với tiểu thuyết thì truyện ngắn có ưu thế đặc biệt Trong thế kỷ của tiểu thuyết, Poe đã đưa ra những ý tưởng độc đáo chứng tỏ một tài năng vượt bậc Tiểu thuyết viết theo phong cách chủ nghĩa lãng mạn đã đi hết hành trình và chủ nghĩa hiện thực đang lên ngôi và được ngợi ca như chuẩn mực của văn xuôi mọi thời Nhưng đối với Poe, ngắn gọn là thế mạnh và sức hấp dẫn người đọc được quyết định từ khả năng ấy Lấy độc giả là tiêu chí quan trọng để trình bày những luận điểm của mình, truyện gây được hiệu quả là truyện khiến người đọc đọc xong ngay chứ không bị bỏ dở, nếu như người đọc dừng việc đọc lại hay bị gián đoạn bởi công việc khác thì sẽ đánh mất hiệu quả tính duy nhất, tính liền mạch của tác phẩm Qua

đó cho thấy, Poe là tác giả có quan niệm hiện đại về truyện ngắn Có lẽ vì thế mà các nhà lý luận cũng thường viện dẫn cho sự ra đời của truyện ngắn: một là vào thế

kỷ XIV với Chaucer và Boccaccio, hai là thế kỷ XIX với Edgar Allan Poe

Với những truyện ngắn độc đáo và những lý thuyết đầy ấn tượng về truyện ngắn, Edgar Allan Poe đã đánh dấu một bước phát triển đặc biệt của thể loại này trong lòng văn học thế giới và trở thành một trong những người mở đường đầy tài năng cho truyện ngắn hiện đại thế giới

1.2.2 Sức hút bí ẩn trong truyện ngắn Edgar Allan Poe

Mọi sáng tạo của Poe là nỗ lực để tạo ra ấn tượng, mà ấn tượng đặc biệt đối với người đọc không gì hơn ngoài sự li kỳ, bí ẩn và rùng rợn Có thể nói, những sáng tác của Poe chủ yếu là xoay quanh những nỗi ám ảnh rùng rợn, không chỉ ở mảng truyện kinh dị, truyện trinh thám mà còn cả ở loại truyện khoa học viễn tưởng cũng đầy ám ảnh kỳ dị

Thời Poe sáng tác, mảng văn học kỳ ảo đã có những ảnh hưởng rõ rệt và Poe

là đại biểu xuất sắc của loại truyện này Trong những sáng tác của Poe, cái kỳ ảo thường gắn với cái kỳ dị - những cái có thể gây nên sự sợ hãi hoang mang đối với bạn đọc Sự bí ẩn, kỳ dị được Poe sử dụng như một thủ pháp, một phương tiện nghệ thuật để khai phá đời sống nội tâm con người Poe thường đưa ra một số sự kiện hay một tình huống rùng rợn, bí ẩn không thể dùng lý trí giải thích được để từ đó đi sâu vào thế giới tinh thần hoặc trí tuệ phức tạp bên trong con người

Chủ đề về cái chết chiếm một vị trí quan trọng trong sáng tác của Poe Điều này có lẽ bắt nguồn từ quan niệm về cái Đẹp của Poe Khi bàn về mục đích thơ ca, Edgar Poe phát biểu trong tác phẩm phê bình của mình rằng: Cứu cánh của nghệ thuật là cái đẹp, chứ không phải là sự thật, và sự u buồn sầu mộng là một giọng thơ chính đáng nhất, theo ông cái chết của một người đàn bà đẹp là đề tài nên thơ nhất trong thế gian này Poe cho rằng cái Đẹp thường gắn liền với những nỗi sầu muộn và không có nỗi sầu muộn nào hơn là cái chết Vì vậy mà ở mức độ này hay mức độ khác, cái chết luôn luôn hiện hữu trong sáng tác của Poe và những ấn tượng kinh dị được tạo dựng trên những cái chết sẽ tạo nên hiệu quả đầy ám ảnh độc giả

Truyện ngắn của Poe rất thành công khi miêu tả sự “điên cuồng của thế kỷ XIX” Những câu chuyện của ông nặng trĩu những cuộc mưu sát và những tình huống không lối thoát Nhiều nhân vật của Poe bị ám ảnh bởi nỗi sợ hãi đặc biệt là nỗi sợ hãi cái chết: những con người cố gắng từ hầm mộ để quay lại cuộc sống, những con người bị vùi lấp trong sự sợ hãi cái chết… “Poe nhận ra sự xung đột giữa thế giới bên trong và thế giới bên ngoài trong tâm hồn con người Cách mà ông giải quyết những vấn đề vừa có cái nhìn về quá khứ, vừa nhìn về tương lai, vừa quay trở

lại với sự nhạy cảm tinh tế của thế kỷ thứ XVIII vừa nhìn về phía trước” [8, tr.143]

Sự kinh dị, bí ẩn, rợn ngợp trong truyện của Poe không phải ở chỗ gây sự hiếu kỳ hay dọa dẫm người đọc và theo Poe nếu truyện gây được hiệu ứng như vậy thì chỉ có thể là truyện giải trí tầm thường Poe nắm rất rõ giá trị của các yếu tố kỳ

ảo trong tác phẩm của mình Ông đề xuất một sự kiện hoặc một tình huống rùng rợn

bí ẩn và không thể cắt nghĩa bằng lí trí để làm nền tảng đi sâu vào sự hỗn mang trong thế giới nội tâm đầy phức tạp của con người Với Poe mọi sự viết lách phải được đặt trên sự tính toán cẩn thận nhưng đỉnh điểm của sự tính toán đó thường rơi vào cõi kì ảo Do vậy, trong truyện ngắn của Poe có những truyện được tính toán đến mức chi li nhưng vẫn cứ là kinh dị, là phi lý, là bộc phát của những cảm xúc trực tiếp mà lí trí không dễ gì kiểm soát

Những truyện ngắn của Poe thể hiện chất trí tuệ cao, lối tư duy khoa học logic và sức tưởng tượng tự do đến mức hoang đường… tạo nên một bức chân dung nhà văn Edgar Allan Poe độc đáo trên văn đàn Các thể loại truyện của Poe đều thể hiện những khả năng khai thác tâm lý diệu kỳ Truyện của Poe cũng thể hiện sự nắm bắt các hiện tượng giữa lằn ranh của cõi ý thức và vô thức, giữa hiện thực và

ảo giác mông lung diệu huyền Sự hòa trộn giữa hai thế giới đó tạo nên những chất liệu độc đáo thể hiện cái Đẹp – một cái Đẹp sầu bi trên nền tảng những cái bí ẩn mang tính biểu tượng cao về thế giới và con người

1.3 Vị trí của Edgar Allan Poe trong lịch sử văn học Mỹ và thế giới

Edgar Allan Poe là tác giả có vị trí đặc biệt trong lịch sử văn học Mỹ cũng như văn học thế giới Ông được xem là người mở đường, người đặt nền móng vững chắc cho nhiều xu hướng sáng tác cũng như phê bình, lý luận nổi tiếng Khi mới bước vào văn đàn, Poe không được những nhà văn cùng thời đánh giá hết tài năng

của ông Người ta chưa hiểu hết những vấn đề sâu sắc mà những tác phẩm của ông

đề cập tới và thẳng thừng phê phán Poe với những lời lẽ gay gắt Tuy nhiên về sau, khi mà văn học hiện đại Mỹ thực sự phát triển, người ta mới quay lại để đánh giá

Poe “Phải đến một thế hệ sau Henry James mới xác nhận được rằng nhiệt huyết của

Poe lại chính là cái để người khác phê phán” [8; tr.155] Trước thế kỉ XIX văn học

Mỹ chưa thể gọi là nền văn học có bản sắc riêng nhưng từ thế kỷ XIX trở đi, cùng với Edgar Allan Poe và những người cùng thời văn học Mỹ đã phát triển với sức sống của một vùng đất trẻ, nhiều thành tựu và đầy triển vọng Trong nửa đầu thế kỉ XIX, Edgar Allan Poe là một tên tuổi đặc biệt trên văn đàn Mỹ Ở nhiều lĩnh vực

mà Poe tham gia sáng tác đều có những thành công nhất định và đều là những nền tảng vững chắc cho rất nhiều thể loại phát triển về sau Trong quá trình phát triển văn học Mỹ chịu nhiều ảnh hưởng từ ngòi bút hiện đại của Poe Ông được xem là tác giả mở đầu cho truyện ngắn hiện đại ở Mỹ và cả trên thế giới

Edgar Allan Poe cũng rất được đề cao ở Pháp trong những thập kỷ cuối thế

kỷ XIX Ông được xem là tác giả báo hiệu cho Chủ nghĩa tượng trưng, là sứ giả của môn phái Nghệ thuật vị nghệ thuật, đồng thời cũng được xem là “cha đẻ” của thể

loại trinh thám và truyện kinh dị, lại là người đặt nền móng cho truyện khoa học viễn tưởng và truyện phân tích tâm lý sau này Thơ của Poe là những vần thơ đánh dấu sự ra đời của một thể loại có ảnh hưởng rộng khắp thế giới: đó chính là thơ tượng trưng, thể loại thơ mà sau này Charles Baudelaire, Stéphane Mallarmé, Paul Valéry… đã phát triển thành một trường phái nghệ thuật có ảnh hưởng sâu rộng đến thơ ca thế giới cuối thế kỷ XIX, và hơn nửa thế kỷ XX Truyện ngắn của Poe là những sáng tác mở đầu cho truyện ngắn hiện đại thế giới Dẫu sáng tác không nhiều nhưng những truyện ngắn của Poe đã đạt được sự thành công trên nhiều mặt

và tác phẩm của ông luôn luôn mới, luôn hấp dẫn với bất kỳ độc giả nào Vậy nên tầm ảnh hưởng của ông thật đáng kinh ngạc Các nhà văn, nhà triết học lớn chịu ảnh hưởng từ ông là Goerge Bernard Shaw, Friedrich Nietzsche, Fyodor Dostoievsky… Đối với phê bình lý luận văn học Poe lại cũng chính là người mở đường dựa trên tiêu chí quan trọng là độc giả “Những khuynh hướng phê bình tiếp nhận của thế kỷ XIX cũng chỉ triển khai sâu hơn những luận điểm của Poe mà thôi” [5; tr.97]

Cuộc đời ngắn ngủi nhiều thăng trầm và khổ đau cũng không thể bào mòn sức sáng tạo của một tài năng rộng lớn như Poe Những sáng tác của Poe không chỉ là những viên gạch đặt nền móng vững chắc cho nhiều khuynh hướng sáng tạo

về sau mà còn là những trang viết đầy sức hút lôi cuốn bạn đọc của mọi thời đại

CHƯƠNG II: MỘT SỐ MOTIF TIÊU BIỂU TRONG TRUYỆN NGẮN

CỦA EDGAR ALLAN POE 2.1 Khái niệm motif

Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì motif trong từ Hán Việt là “mẫu đề”, có thể chuyển thành các từ “khuôn”, “dạng” hoặc “kiểu” trong tiếng Việt “Motif là chỉ

những thành tố, những bộ phận lớn hoặc nhỏ đã được hình thành ổn định bền vững

và được sử dụng nhiều lần trong các sáng tác văn học nghệ thuật, nhất là trong văn

học nghệ thuật dân gian” [13; tr.197] Ví dụ: motif “người đột lốt cóc”, “lốt quả thị,

lốt cọp” trong nhiều truyện cổ tích khác nhau; motif “đôi giày và việc thử giày” trong truyện Tấm Cám… và trong ca dao cũng có những motif như những bài trong nhóm ca dao than thân của người phụ nữ đều mở đầu bằng công thức “Em như” hay

“Thân em như”, “Thân em như thể”…

Hiện nay, ở Việt Nam việc viện dẫn khái niệm motif của Stith Thomspon

thường lấy qua Truyện kể dân gian, đọc bằng type và motif của Nguyễn Tấn Đắc

Từ những ý kiến bàn thêm và định nghĩa của Nguyễn Tấn Đắc về motif, đến nay khá nhiều nhà nghiên cứu sau khi tổng kết lý luận motif lại đưa ra cách định nghĩa của mình, nhưng chủ yếu đều dựa trên cách hiểu của tác giả Nguyễn Tấn Đắc

Khái niệm motif của Stith Thomspon qua cách diễn đạt đại ý của Nguyễn Tấn Đắc: Trong Folklore, motif là thuật ngữ chỉ bất kỳ một phần nào mà ở một tiết (item) của folklore có thể phân tích ra được (Tiết: chỉ một phần mang tính liên kết

và vận động của truyện, thường là những sự việc quan trọng có tính chất tiết đoạn của truyện) “Motif truyện kể đôi khi là những khái niệm rất đơn giản, thường gặp trong truyện kể truyền thống Có thể đó là những tạo vật khác thường như thần tiên, phù thủy, yêu tinh…, có thể đó là những thế giới kỳ diệu hoặc ở những nơi

mà ở đó ma thuật luôn luôn có hiệu lực, là tất cả các loài vật thiêng có phép và

những hiện tượng tự nhiên khác thường Bản thân một motif cũng có thể là một mẫu kể ngắn và đơn giản, một sự việc đủ gây ấn tượng hoặc làm vui thích cho người nghe… phải có cái gì đó làm cho người ta nhớ và lặp đi lặp lại nó, nó phải khác với cái chung chung.” [12, tr.27 – 28] Đến lượt mình, Nguyễn Tấn Đắc đưa ra định nghĩa về motif: “Motif chỉ một thành tố nhỏ của truyện, thường có thể tách rời được, có thể lắp ghép được, ít nhiều khác lạ, bất thường, đặc biệt, là yếu tố đặc trưng của truyện kể dân gian” [12, tr.136]

Trên cơ sở tổng kết các lý thuyết về motif, các nhà nghiên cứu khác cũng rút

ra một số đặc điểm của motif như: Trong quan hệ với cốt truyện, motif vừa là một

bộ phận quan trọng của cốt truyện – mang tính nội dung, nhưng lại là yếu tố tạo liên kết và được liên kết với nhau nên mang cả tính hình thức; trong quan hệ với tiết, motif có thể được hình thành dần từ tiết nếu tiết ấy có tính khác thường gây ấn tượng mạnh; trong quan hệ nội tại, motif có cả hình hài và ý nghĩa biểu tượng, đặc biệt biểu tượng ấy phải khác thường, phải kỳ lạ đến mức phải kể lại, phải lặp đi lặp lại nhiều lần mà mỗi lần kể lại thì lại tạo nên một hứng thú mỹ cảm Motif được xem là công thức triển khai cốt truyện hay còn được gọi là yếu tố hợp thành cốt truyện Motif còn là sự khái quát nghệ thuật, phản ánh những ấn tượng quan trọng nhất và có tính lặp lại

Không chỉ đối với văn học dân gian mà các tác giả của các thời kỳ văn học sau này, ngay cả trong văn học hiện đại cũng sử dụng motif như một phương tiện nghệ thuật để trình bày những vấn đề nội dung – tư tưởng trong tác phẩm của mình

Vì vậy khái niệm motif là một công cụ rất cần thiết và hữu ích đối với những người làm công tác nghiên cứu, giảng dạy văn học nói chung Trong các sáng tác của Poe,

có một số lượng lớn các motif quen thuộc được tác giả vận dụng rất thành công trong việc chuyển tải ý đồ nghệ thuật của mình nhằm làm bật lên các giá trị độc đáo, thể hiện một tài năng kể chuyện vượt bậc của nhà văn vào hàng bậc thầy nước Mỹ

2.2 Các dạng thức motif trong truyện ngắn Edgar Allan P oe

Truyện ngắn của Poe nếu nhìn một cách tổng thể thì có rất nhiều motif Ngoài những motif mà chúng tôi sẽ tìm hiểu dưới đây còn một số motif khác như:

motif điềm triệu, motif chiếc bóng, motif đầu thai… Mỗi motif là một sự thể hiện rất ấn tượng lý thuyết hiệu quả mỹ học của Poe Tuy nhiên trong giới hạn bài khóa luận này chúng tôi sẽ đi vào tìm hiểu sáu motif được xem là tiêu biểu nhất và có giá trị lớn trong việc thể hiện ý đồ nghệ thuật của tác giả

2.2.1 Motif cái song trùng

Cái song trùng (The double) có thể được hiểu là sự thể hiện các con vật, sự vật theo nguyên lý cặp đôi, thể hiện tính lưỡng diện, tính nhị nguyên, sự tồn tại song song không thể thiếu nhau giữa các đối cực Cái song trùng tồn tại từ lâu trong nền văn hóa nhân loại và có sức sống rất lớn trong văn học các dân tộc đặc biệt là trong văn học kỳ ảo Cái song trùng thể hiện trong văn học chủ yếu ở các dạng như chiếc bóng, phân thân, phản thân… giữa những nhân vật có quan hệ thân thiết như: anh -em; vợ - chồng; cha, mẹ - con cái… Cái song trùng có thể là những người/vật bổ sung cho nhau nhưng cũng có thể là đối thủ khiêu chiến lẫn nhau Khi nhân vật gặp đối thủ song trùng của mình thì thường sẽ là dấu hiệu của một biến cố tai hại, có thể

là sự sụp đổ, có thể là cái chết Trong các truyện ngắn của Edgar Allan Poe, nếu dựa trên quan niệm rằng cái song trùng vừa là sự bổ sung cho nhau, tồn tại song song không thể thiếu nhau vừa là những ám ảnh như một đối thủ khiêu chiến, gặp đối thủ song trùng là một biến cố tai hại, đôi khi là dấu hiệu của cái chết thì những truyện ngắn của Poe có khá nhiều cái song trùng

Dạng song trùng đầu tiên là sự song trùng của nhân vật bổ sung cho nhau, tồn tại không thể thiếu nhau giữa người và người Những cặp song trùng này thường

có mối quan hệ mật thiết như vợ - chồng, anh – em Sự tồn tại giữa các nhân vật này trong một hoàn cảnh đặc biệt nào đó làm nảy sinh giữa họ những mối tương liên đậm màu sắc siêu nhiên, bí ẩn Sự tồn tại của nhân vật này chính là sự bù đắp cho nhân vật kia, một người là đại diện cho phần thể xác, một người là đại diện cho phần tinh thần trong cùng một bản thể Vì vậy nhân vật này là cơ sở cho sự tồn tại của nhân vật kia Khi nhân vật này gặp biến cố như đau ốm, mất mát, chết chóc thì nhân vật kia cũng suy sụp, chìm đắm trong ưu tư mộng tưởng và giao tiếp với một nửa đã mất bằng một “kênh” đặc biệt nhưng cũng có thể đi đến tan rã, sụp đổ, chết

Các truyện như Ligeia, Morella, Bérénice… là những truyện thuộc motif

này Ở đây có một kiểu song trùng giữa nhân vật “tôi” với người tình của mình

“Tôi” có thể được xem là phần đời thực tại, còn người bạn của “tôi” có thể được hiểu là đại diện cho trí tuệ, vẻ đẹp siêu phàm, thánh thiện Khi người bạn đời của tôi chết cũng chính là lúc những khao khát vươn lên chiếm lĩnh bể kiến thức mênh

mông của “tôi” bị bẻ gãy và đồng thời với nó sự cô đơn và bản năng tối tăm cố hữu

để vùi mình trong đơn độc trỗi dậy Nhưng trong tận cùng của sự sầu thảm, niềm khao khát hướng về quá khứ cho thấy ước muốn vươn lên ấy chưa bị triệt tiêu mà chuyển dạng dưới những hình thức khác: đầu thai vào người con như Morella, hiện hồn vào người vợ mới như Ligeia, sống trong cơ thể đã chết như Bérénice… Sự song trùng này được Poe lồng vào một motif với đề tài thần bí, hồn ma sống dậy hay ảo giác nhầm lẫn giữa hư và thực của nhân vật chịu ám ảnh, mộng tưởng Từ đó tính chất song trùng tạo được hiệu ứng hoang mang trên nền cái kỳ ảo, đồng thời là một phương tiện nghệ thuật chuyên chở ý đồ của tác giả Kết truyện thường có sự pha trộn giữa yếu tố ảo giác hư hư thực thực, thần bí, ma quái thể hiện ý niệm về mối quan hệ giữa vật chất - tồn tại, thần thánh - thực tại, lý trí - bản năng…

Sự suy tàn của ngôi nhà Usher là một kiểu song trùng đặc biệt và tiêu biểu

cho dạng này Hai anh em Roderick và Madeline là một cặp song trùng Họ là những thành viên cuối sùng của dòng họ Usher nhiều đời danh giá, sống trong một tòa lâu đài cổ kính Sự tồn tại của Roderick là cơ sở cho sự tồn tại của Madeline và ngược lại Giữa hai nhân vật này có một mối liên hệ mật thiết mà không một “kênh” thông tin bình thường nào đáp ứng được Hai anh em có khả năng nắm bắt những suy nghĩ của nhau một cách đặc biệt, tình cảm gắn bó khăng khít giữa họ là cơ sở để Poe tạo dựng mối quan hệ song trùng Khi sự sụp đổ về tinh thần diễn ra ở người anh cũng là lúc thể xác của người em tàn tạ Khi người em mang một căn bệnh bí ẩn tiến dần đến sự tê liệt thể xác thì cũng là lúc người anh bị kích động về mặt tinh thần Madeline chết, đúng hơn là bị lầm tưởng đã chết Vì có mối giao cảm đặc biệt nên người anh đã giữ thi thể của người em trong một căn phòng tối, ẩm thấp ngay dưới phòng anh Khi người em chết cũng là lúc người anh có một sự thay đổi lớn

trong cuộc sống hàng ngày: “Những hoạt động bình thường như nghe nhạc, đọc sách đều bị lãng quên Anh cứ lang thang từ phòng nọ tới phòng kia, không làm gì

và cũng chẳng thiết gì cả Anh lại càng xanh xao hơn và ánh mắt thông minh của anh đã biến đi đâu mất Đôi khi tôi nghĩ rằng có một điều gì đó bí mật anh muốn kể cho tôi nghe nhưng lại không đủ can đảm để kể Có những lúc anh ngồi lặng hàng tiếng đồng hồ như thể đang chờ đợi một cái gì bất thường sảy ra” [14, tr.200] Như vậy linh hồn không thể tồn tại khi phần thân xác nơi Madeline đã sụp đổ, cho nên Roderick quan tâm đi tìm sự tồn tại vật chất nơi thể xác của Madeline Đến đây thì thực và ảo, khoa học và siêu nhiên thần bí hòa hợp tạo nên những màn cảnh rùng rợn, hấp dẫn vào hàng bậc nhất trong sáng tác của Poe Roderick – phần hồn, đi tìm

và lắng nghe thân xác của mình; Madeline – phần xác cũng vượt thoát hầm mộ để

đi tìm phần hồn Sau những tiếng động rùng mình của câu chuyện “tôi” cố đọc cho Roderick nghe nhằm trấn an anh thì Madeline đột ngột xuất hiện trước sự sững sờ, hoảng hốt đến chết ngất của Roderick Một khi phần hồn ở Roderick đã chết thì không có lý do gì cho thể xác tồn tại nữa nên sau đó Madeline cũng nằm xuống bên cạnh xác người anh vừa chết đi do sợ hãi

Nếu để ý, ta có thể thấy toàn bộ câu chuyện được xây dựng trên những sự trùng phức khác nhau: hai anh em là một cặp song trùng, hai anh em – những con người cuối cùng của dòng họ Usher và tòa lâu đài là một cặp song trùng khác, tòa lâu đài với bức họa và bài thơ của Usher về lâu đài ma quái cũng là một cặp song trùng vì những sự tương hợp kỳ lạ và sự tồn tại không thể thiếu nhau giữa chúng Anh em nhà Usher gắn kết với ngôi nhà, chưa bao giờ họ vượt thoát khỏi tòa lâu đài

và có thể gọi là bị “chôn sống” trong tòa lâu đài ấy Vết nứt dài chạy từ nóc nhà xuống chân tường mà “tôi” nhìn thấy chính là báo hiệu cho sự sụp đổ tất yếu của dòng họ Usher Khi Madeline và Roderick đều chết thì cũng là lúc không còn lý do nào để tòa lâu đài tồn tại: “Những bức tường to lớn vỡ toang Tôi nghe thấy một tiếng rú lớn – tiếng rú của hàng nghìn ngọn nước… rồi cái hố sâu đầy nước đen kịt trùm lấy ngôi nhà Usher” [14, tr.204] Những hiệu quả độc đáo khi Poe gắn liền sự

sợ hãi kinh hoàng với những bút pháp kỳ ảo đã tạo được ấn tượng mạnh mẽ trong

lòng người đọc Đoạn kết câu chuyện được xem là một màn cảnh hấp dẫn vào hàng bậc nhất của nền văn học kỳ ảo: “Sự hoang mang nảy sinh từ tính ảo giác hư thực của cái song trùng kết hợp với sự rùng rợn cao độ từ cái thần bí đã tạo ra một hiệu ứng đặc biệt của cái kỳ ảo ở đây mà các nhà nghiên cứu đã đánh giá rằng kỹ xảo điện ảnh hiện đại của Hollywood cũng khó mà bì kịp” [26]

Kiểu song trùng thứ hai trong truyện của Poe là dạng song trùng giữa những

nhân vật là ám ảnh của nhau Họ có thể là đối thủ khiêu chiến và khi nhân vật gặp

cái song trùng của mình cũng là lúc diễn ra một biến cố lớn, tai hại, đôi khi là dấu hiệu của cái chết Dạng song trùng này tồn tại chủ yếu giữa những nhân vật là người với người nhưng cũng có khi là sự song trùng giữa người với một loài vật

Con mèo đen là một truyện tiêu biểu cho dạng song trùng của cặp đôi người

– vật “Tôi” vốn là một người yêu thích động vật vì vậy chuyện anh gặp và yêu thương con mèo đen là chuyện bình thường Tuy nhiên con mèo đen ở đây lại trở thành đối thủ khiêu chiến của tôi vì từ khi gặp nó “tôi” đã gặp phải rất nhiều chuyện Những tội lỗi, những xung lực nguyên thủy tối tăm trong con người anh ta trỗi dậy hoành hành Poe rất khéo léo trong việc chọn một con vật nuôi thích hợp: con mèo đen – biểu tượng của bóng tối và thần chết, lại được đặt tên là Pluto (tên

La Mã của vị thần Hades – vị thần của những người chết, chúa tể cai quản cõi âm) Con vật và “tôi” có một tình bạn hòa hợp, gắn bó và khăng khít, nhưng bỗng một ngày “tôi” đột nhiên trở mặt với con vật, quay ra hành hạ con vật Trước khi gặp

con mèo đen thì “tôi” là một người chồng tốt biết thương yêu vợ và thương yêu động vật Nhưng sau khi gặp con mèo đen thì mọi tính cách xấu xa nhất của “tôi”

bắt đầu trỗi dậy: sa đọa, nghiên ngập, tàn bạo với vợ và với con mèo

Như vậy, con mèo đen đã trở thành đối thủ song trùng của “tôi” Sau khi

“tôi” hành hạ con mèo đen, chọc mù một mắt, treo cổ giết chết nó thì một thời gian sau lại xuất hiện một con mèo giống hệt con mèo đã bị giết Đối thủ song trùng này

tượng trưng cho phần “con” trong bản năng nguyên thủy của “con người” Chính

“tôi” đã cảm nhận rằng “nỗi sợ ấy không phải là sự sám hối về tội lỗi mà bởi vì tôi

đã đánh mất một cái gì đó không định nghĩa được” [14, tr.46] Con mèo tồn tại đã

khiến “tôi” rất bứt rứt, rất khổ cực, lương tâm chẳng thể nào yên ổn được Trong đêm nhân vật “tôi” treo cổ con mèo đã xảy ra rất nhiều điều kì lạ: vụ hỏa hoạn đã phá hủy tất cả ngôi nhà của “tôi” và để lại một vết loang hình con mèo rất to trên tường Dường như bức hình con mèo bị treo cổ ấy chính là bản án cay nghiệt tố cáo tội ác của “tôi” Tiếp đó con mèo thứ hai xuất hiện, cũng bị chột một mắt nhưng điều mơ hồ ở đây là liệu nó có phải là con mèo đã bị “tôi” treo cổ trốn thoát hay không, liệu nó có bị chột cùng bên với con mèo trước hay không Điều này làm ta không thể xác định được nó chính là con mèo trước đó hay là hồn ma đã chết hiện

về báo oán, trả thù Chính con mèo này đã khiến “tôi” ngộ sát vợ, rồi nó ngồi trên đầu thi thể đã gần thối rữa của người vợ đằng sau bức tường, kêu lên tiếng kêu ghê rợn tố cáo tội ác của nhân vật “tôi”

Ở một số truyện khác như: Con tim mách bảo, Thùng rượu Amontillado… thì

motif song trùng tồn tại dưới dạng cặp đôi người – người Nhân vật này trở thành nỗi

ám ảnh của nhân vật kia, trở thành đối thủ khiêu chiến, buộc nhân vật kia phải tìm mọi cách tiêu diệt mà không bao giờ có thể giải thích được nguyên nhân một cách rõ ràng

Trong Thùng rượu Amontillado, nguyên nhân dẫn đến việc giết người, tiêu

diệt đối thủ song trùng của nhân vật Montresor là bị tổn thương, bị sỉ nhục Montresor và Fortunato và một cặp song trùng, tồn tại ám ảnh lẫn nhau Bản thân Montresor cũng có lúc thừa nhận Fortunato là một người “đáng trọng”, “đáng nể” nhưng vì nhiều lẽ trong đó vì sự sành rượu của anh ta mà Montresor căm ghét anh

ta Dường như Montresor không chịu đựng được sự tự tin của Fortunato khi y nói

về rượu rồi cho rằng Fortunato đã lăng mạ đến dòng họ mình và Montresor quyết tâm trả thù Y đã lên một kế hoạch trả thù hoàn hảo Đầu tiên y nói với Fortunato là

đã mua được một thùng rượu Amontillado quý hiếm Điều này đã kích thích trí tò

mò của Fortunato ghê gớm, anh ta vội vã đi theo Montresor về tòa lâu đài của y Y dẫn Fortunato xuống hầm, nơi chất đầy xương người được chôn cất trong nhiều thế

kỷ Bị chuốc rượu cho đến say mèm nên Fortunato đã không ngần ngại theo y dấn sâu vào hầm mộ với hi vọng được nếm thử rượu Amontillado quý hiếm Rồi đến một ngách đường hầm, y xích hắn lại bằng những sợi xích chắc chắn, sau đó dùng

vữa, gạch để sẵn và một cái bay xây bít kín ngách hầm, chôn sống Fortunato tội nghiệp Sau đó y xây trát, ngụy trạng lại khéo léo đến mức “nửa thế kỷ trôi qua” cũng chẳng ai biết đến vụ ám sát ghê rợn đầy tính toán này

Trong Trái tim mách bảo, nguyên nhân dẫn đến việc giết người ở đây là vì

không chịu đựng được nỗi ám ảnh của đôi mắt lạ lùng của đối thủ “Tôi” bị ám ảnh bởi một nguyên cớ rất vu vơ mà chính “tôi” cũng ý thức rất rõ: “Hết sức từ từ tôi cảm thấy mình bị hút vào đời ông, và bởi thế với đôi mắt ấy, tôi đã vĩnh viễn được giải thoát (…) Không phải ông già đã làm cho tôi phật ý mà là con mắt tội lỗi của ông”[14, tr.501] “Tôi” hành động rất bình tĩnh, không phải như những người điên

“Tôi” đã bỏ ra cả tuần để đối đãi tử tế với lão, trong bảy đêm liền “tôi” đều rình mò

lão ngủ mà không bị phát hiện Đến đêm thứ tám, khi hé mở cánh cửa thì chính tia sáng rọi vào đôi mắt kền kền của lão – đôi mắt mà “tôi” đã bị ám ảnh từ lâu, đã động cơ thúc đẩy “tôi” ra tay giết lão già Tội ác này của nhân vật “tôi” có thể xét nguyên nhân sâu xa chính là bắt nguồn từ bản năng vô thức, từ những xung lực nguyên thủy thúc đẩy con người hành động rồ dại và khi gặp điều kiện và hoàn cảnh thuận lợi đã trở thành sức mạnh khiến “tôi” phải tiêu diệt đối thủ Chính điều này làm nên cái song trùng như là ám ảnh của nhau, đối thủ khiêu chiến buộc nhân vật phải đứng dậy tiêu diệt đối thủ song trùng của mình

Từ truyện Con mèo đen đến Trái tim mách bảo, Poe đã sử dụng cái song

trùng để nói về tội ác Và chúng ta có thể nhận thấy vấn đề tội ác ở đây đã được

phát triển theo bề rộng, từ tội ác gia đình đến ngoài xã hội Từ Thùng rượu

Amontillado, Con mèo đen đến Trái tim mách bảo thì phạm vi phản ánh đã chuyển

từ sự ám ảnh do tội ác của mình gây ra đến việc không thể thoát khỏi giông bão sau

khi thực hiện tội ác đó Trong Trái tim mách bảo, sau khi giết ông già có đôi mắt kền kền và phi tang dưới lớp ván lót sàn nhà thì “tiếng đập của trái tim gân guốc”

của lão (hay chính là nhịp đập của con tim tội lỗi của y) vang lên mạnh mẽ trong đầu y và khiến y không thể làm ngơ được tội lỗi của mình để rồi tự thú nhận tội ác

Edgar Allan Poe đã đi sâu vào trong nỗi sợ hãi của vấn đề đạo đức con người chứ không chỉ dừng lại ở vấn đề gây nỗi hoang mang, lo sợ về những tội ác rùng

rợn – kinh dị Trong William Wilson, sự song trùng lại được thể hiện dưới dạng một

kiểu phân thân của nhân vật chính Có một người giống hệt William từ ngoại hình, suy nghĩ đến hành động Chỉ có điểm khác biệt giữa Wilson và cái song trùng của mình là về âm vực của giọng nói, còn lại tất cả đều giống nhau Chính Wilson đã chỉ ra điểm khác biệt của mình và đối thủ: “Đối thủ của tôi có sự yếu đuối ở các cơ quan thanh hầu và yết hầu, bất kỳ lúc nào cũng cản trở hắn không cất được giọng cao hơn những lời thì thầm rất khẽ” [14, tr.132] Người đó thấu hiểu và cạnh tranh với anh ta trên tất cả lĩnh vực Thậm chí gã song trùng kia còn lật tẩy mọi hoạt động

mờ ám của anh ta Gã song trùng của William Wilson thường xuyên ám ảnh anh ta

và không bao giờ để anh ta được yên ổn Đây được xem là câu chuyện nói về hiện tượng phân thân của con người giữa ý thức và tiềm thức Trong mỗi con người đều tồn tại nhiều tiếng nói khác nhau và có thể đối lập nhau Đối thủ song trùng ở đây chính là phần tiềm thức trỗi dậy chống lại ý thức trong cùng một con người và được thể hiện qua hình tượng của một nhân vật song trùng có tên và ngoại hình, suy nghĩ… giống hệt nhân vật William Ở đây, nhân cách tiềm thức đã được tác giả Edgar Allan Poe hình tượng hóa thành sự phân thân Qua cặp song trùng phân thân này, Poe như muốn gửi một thông điệp triết lý: ý thức không phải lúc nào cũng ở vị trí chủ đạo, tiềm thức cũng có lúc chiến thắng và điều khiển hành vi con người trong vô thức

Những cặp song trùng của Poe chính là sự thể hiện những phương diện nhân cách khác nhau trong cùng một con người, con người tồn tại giữa những sự mâu thuẫn, đối lập, đi giữa những tiếng nói khác nhau Nếu không điều hòa được, không thỏa hiệp được, không vượt lên được thì anh ta sẽ rơi vào nguy cơ bị hủy diệt, đó là

bị kịch đánh mất bản ngã như các nhân vật của Edgar Allan Poe Nhìn chung, motif song trùng tồn tại trong nhiều truyện ngắn của Poe và phát huy được hiệu quả nghệ thuật đặc biệt, giúp nhà văn thể hiện tư tưởng, các vấn đề xã hội – hiện thực… một cách sâu sắc Gắn motif song trùng với chất kỳ ảo, Poe đã mở rộng ảo giác của người đọc, khám phá vào tầng sâu những tiếng nói khác nhau trong bản thể con người Chất kỳ ảo làm cho câu chuyện của Poe thêm hấp dẫn, lôi cuốn

2.2.2 Motif người đẹp chết yểu và hồn ma

Trong truyện ngắn của Poe, motif “người đẹp chết yểu” thường được xuất hiện trong những tác phẩm được coi là đặc sắc nhất Theo Poe, cái chết được xem là chủ đề sầu muộn nhất và cái chết của một người đàn bà đẹp đương nhiên sẽ là chủ

đề đậm thi hứng nhất trên đời này Cái chết của những người đẹp không chỉ xuất

hiện trong những truyện ngắn kỳ ảo, kinh dị như: Morella, Ligeia, Bérénice… mà

còn xuất hiện cả ở những truyện ngắn mang tính chất khoa học giả tưởng hay trinh

thám như: Chiếc hộp hình chữ nhật, Vụ án mạng ở phố Morgue, Cuộc mai táng vội

vã… “Poe cho rằng vẻ đẹp phải có sự kết hợp với yếu tố bất thường và đối với ông,

phương tiện cần thiết để thể hiện cái Đẹp theo kiểu của ông phải là một cái gì đó biệt lập và kỳ lạ”[8, tr 133] Vì vậy trong các sáng tác của mình, Poe đã dành khá nhiều trang viết cho cái chết của người đẹp, xây dựng nó thành một motif độc đáo

Ở bài thơ Con quạ, cái chết của nàng Lenore xinh đẹp và thánh thiện là

nguyên cớ để tác tác giả viết nên câu chuyện rùng rợn đầy chất kỳ dị này Cái chết của nàng làm chàng trai sầu muộn, buồn thương, giam mình trong một căn phòng khép kín ngổn ngang của một đêm lạnh giá – một không gian thích hợp cho sự xuất hiện của con quạ với điệp khúc “nevermore” (“không bao giờ nữa”) sầu thảm

Trong Ligeia, Poe đã dành nhiều trang viết để mô tả sắc đẹp của Ligeia Đó

là một “sắc đẹp dịu dàng có một không hai, là vẻ đẹp huy hoàng mê sảng của giấc

mơ thuốc phiện” [14, tr.241]; “Nước da màu trắng ngà tinh khiết đem lại cảm giác tĩnh lặng, nghỉ ngơi, vầng thái dương rất thanh tú, mái tóc đen nhánh mượt mà, dày dặn xoăn tự nhiên thật xứng với sức mạnh đầy đủ của ngôn từ mà Hô-me-rơ đã tả

về vẻ đẹp của một loài hoa lan hạ hương Rồi cái sống mũi thanh thanh chỉ có ngôn ngữ Do Thái mới diễn đạt nổi sự duyên dáng của nó Khuôn mặt đầy đặn mịn màng,

có lẽ rất hòa điệu với hai cánh cánh mũi hếch của loài chim ưng mà chỉ có những tính cách tự do mới có…” [14, tr.242] Và đặc biệt tác giả đi vào mô tả đôi mắt:

“đôi mắt ấy chưa có một mầu mực cổ đại nào có thể so sánh (…) màu đen của con ngươi mắt nàng là điều kỳ diệu cùng với đôi mi hạt huyền rất dài” [14, tr.243] Không chỉ là một cô gái có vẻ đẹp ngoại hình mà Ligeia còn là người có vẻ đẹp trí

tuệ sâu sắc “Tôi đã nói về học vấn của Ligeia nó rất sâu, chẳng thể có ở người phụ

nữ nào Nàng hiểu biết rất rõ các ngôn ngữ cổ điển và cho đến khi quen biết nhau khi đề cập đến các tiểu thuyết hiện đại của Châu Âu tôi chưa hề thấy nàng bị nhầm lẫn bao giờ…”[14, tr.245] Một cô gái có đầy đủ cả vẻ đẹp ngoại hình lẫn trí tuệ nhưng nàng lại héo mòn dần trong nét đẹp mê đắm ấy, “đôi mắt ấy không còn ánh sáng nữa (…) đôi mắt man dại ánh lên những tia lửa sáng rực, những ngón tay trắng

xanh đã ngả sang màu trắng sáp của một tấm vải liệm, những đường gân xanh lét

trên vầng trán kiêu sa nổi lên rõ rệt (…) Giọng nàng yếu dần, thấp dần, chỉ còn lại

những lời nói thì thào” [14, tr.246], rồi nàng chết

Việc Poe dày công xây dựng hình tượng người phụ nữ lý tưởng bằng rất nhiều lời so sánh hoa mỹ tuyệt đối như vậy ta nên hiểu như thế nào? Đó có phải là niềm khao khát có được vẻ đẹp như thế không? Có lẽ đó cũng chỉ là một cách để

Poe tạo được ấn tượng mạnh đối với người đọc giống như trong bài thơ Con quạ

Sự bài trí nội thất phong phú cho căn phòng cũng chỉ là đeo đuổi ý tưởng mà tác giả giải thích về chủ đề cái Đẹp Vì vậy, sự mô tả nhan sắc và trí tuệ của Ligeia cũng có thể được hiểu theo hướng này Mặt khác, vì nàng quá đẹp, quá tài giỏi nên khi chết

đi người chồng mới đau khổ tột độ đến như vậy Sự đau khổ của người chồng là nền tảng tốt nhất để Poe đi đến một cái kết hoàn hảo, trọn vẹn cho một câu chuyện kinh

dị: Bỗng dưng đôi mắt của Rowena đã chết lại mở ra, và còn kỳ dị hơn khi “tôi”

nhận ra đó chính là đôi mắt đen của người vợ cũ Ligeia xinh đẹp Hồn ma của Ligeia đã hiện về và nhập vào cơ thể người vợ mới để rồi chết thêm một lần nữa, làm ám ảnh “tôi” thêm một lần nữa Bị ám ảnh bởi hồn ma Ligeia nên Rowena dần phát bệnh trong sự hoảng sợ: “Nàng thường sốt bừng bừng và khó chịu về đêm, thân thể run run, nàng nói đến tiếng bước chân ai đó chuyển động” [14, tr.252] Sự hiện hồn của Ligeia chính là thể hiện một tình yêu thủy chung, son sắt Kết thúc truyện thì cả hai nhân vật nữ, hai người vợ xinh đẹp của “tôi” đều chết yểu

Trong Morella, ta cũng bắt gặp một cấu trúc tương tự Nàng Morella cũng là

một người phụ nữ xinh đẹp và đặc biệt lại được chồng cực kỳ ngưỡng mộ, yêu thương: “Tôi rất hi vọng được bày tỏ học thức sâu rộng, uyên bác của Morella Tài

năng của nàng không phải ở bậc trung, sức mạnh tinh thần của nàng thật vĩ đại Tôi

nhận biết được nó và trong nhiều cơ hội, tôi trở thành học trò của nàng” [14,

tr.346-347] Vậy rồi Morella cũng bị bệnh và qua đời với những lời trăn trối kì lạ, khó

hiểu: “Em sẽ chết nhưng mà em sẽ sống” Nàng mất đi nhưng đứa con được thở,

được sống Nó đã lớn rất nhanh và rất giống mẹ, đặc biệt là ở đôi mắt Đứa bé vẫn chưa có tên cho đến khi cha nó quyết định đặt tên là Morella Và rồi, lặp lại giống hệt như người mẹ đã mất, cô bé cũng chết yểu Khi đưa xuống hầm mộ thì người

chồng sững sờ vì “không mở ra dấu ấn nào của lần thứ nhất” Vậy là hồn ma

Morella đã đầu thai vào người con và chết thêm một lần nữa, khiến người chồng đau khổ thêm một lần nữa Hồn ma ấy chính là yếu tố làm cho truyện của Poe đậm chất kỳ ảo Kết truyện là sự rùng rợn kỳ bí rất đặc trưng trong truyện của Poe

Khi nói đến motif “người đẹp chết yểu” thì chúng ta không thể không nhắc

đến truyện Sự suy tàn của ngôi nhà Usher Người kể chuyện “tôi” được bạn cũ là

Roderick Usher mời đến tòa lâu đài cổ kính của một dòng họ danh giá và lâu đời: dòng họ Usher Cả dòng họ đều đã chết, chỉ còn lại hai anh em Roderick và Madeline, họ là những thành viên cuối cùng của dòng họ Người em gái Madeline mắc một chứng bệnh kỳ lạ, thể trạng yếu ớt, ý thức mù mịt, không phân biệt và nhận thức được thế giới xung quanh Thỉnh thoảng Madeline lại lượn qua lượn lại trong lâu đài như những bóng ma vật vờ, ám ảnh Thế rồi Madeline cũng chết thực

sự Nàng được đưa xuống hầm mộ của gia đình chôn cất

Câu chuyện tạo được ấn tượng với người đọc bằng màu sắc xám xịt, ảm đạm với bầu không khí lạ lẫm, rờn rợn Chính việc tạo dựng không gian kì quái ấy đã gây được trong lòng độc giả ấn tượng đặc biệt Sự tiếc thương những cô gái đẹp chết yểu là những ấn tượng độc đáo mà Poe đã dày công tạo dựng trong lòng độc giả Madeline đã chết, nhưng trong một đêm giông tố, hòa vào âm thanh kinh hoàng của sấm sét và tiếng động, nàng đột nhiên xuất hiện trước mặt anh trai và người bạn làm người anh phải hốt hoảng đến mức chết sững tại chỗ Sau đó nàng cũng ngã gục xuống bên cạnh xác của Roderick với một tiếng thét khủng khiếp Chỉ còn lại người

bạn, anh vội vã chạy khỏi lâu đài ma quái, ghê rợn đầy ám ảnh ấy và khi ngoái nhìn lại thì tòa nhà đã nổ tung trong tiếng sấm như xé toạc bầu trời của đêm mưa bão

Nhưng có lẽ khủng khiếp hơn cả vẫn là truyện Bérénice Người kể chuyện có

tên là Egaeus Từ nhỏ anh vốn là một người ốm yếu và luôn chôn vùi tinh thần của mình trong sự ưu tư, phiền muộn Em họ của anh ta là Bérénice, một cô gái xinh đẹp, trẻ trung: “Ôi! một vẻ đẹp tuyệt diệu mà cũng lạ thường Ôi! Một thiên thần trong số những vị thần sắc đẹp của Arnheim Ôi! Một phụ nữ đẹp đang tắm mình trong làn nước suối” [14, tr.577] Thế nhưng Bérénice lại mắc một căn bệnh quái ác, bệnh động kinh – căn bệnh dai dẳng và gây cho nàng bao đau đớn Căn bệnh đã làm cho nàng chết đi rồi sống lại Rồi bản thân Egaus cũng bị mộng tưởng dưới tác động của thuốc phiện Căn bệnh quái ác diễn ra ở nàng đã điều khiển anh ta với một sức mạnh lạ thường không thể giải thích được, ăn mòn nghị lực và tinh thần anh ta Căn bệnh ấy cũng đã hủy hoại sắc đẹp của Bérénice Giờ đây, nàng chỉ còn là một thân xác héo gầy với đôi mắt vô hồn và dường như không có đồng tử “Vô hình tôi đổi hướng nhìn chiêm ngưỡng đôi môi mỏng và co rúm lại Đôi môi hé cười – một nụ cười đặc biệt có ý nghĩa Hàm răng của một Bérénice dần dần hé lộ trước mắt tôi (…) những chiếc răng trắng nhởn như răng ma, không có một vết gì trên hàm răng – không một chút xíu gọi là men răng” [14, tr.538] Và rồi Bérénice cũng chết Xác nàng được đưa xuống nhà mồ chờ mai táng Sự ám ảnh về những chiếc răng trắng nhởn đã khiến Egaus làm một việc kinh khủng mà chính anh ta cũng không nhớ nổi sau khi làm: xâm phạm nhà mồ, với dụng cụ của nha sĩ anh đã nhổ những chiếc răng của Bérénice trong tiếng thét đau đớn của người chưa chết hẳn

Có thể thấy motif “người đẹp chết yểu” kèm theo sự kiện chết đi sống lại hay nói cách khác là chưa chết hẳn, ý thức còn sống trong thân thể đang chết, là những đóng góp rất độc đáo của Poe Khi chúng xuất hiện, ranh giới của văn học với hiện thực một lần nữa bị mờ đi, rộng rãi và lỏng lẻo Lằn ranh của hiện thực được mở rộng sang thế giới hoang đường, kì ảo, bí ẩn Truyện đưa người đọc đến với sự sợ hãi, hoang mang và khó có thể giải thích một cách bình thường được Kết thúc của những truyện ngắn đều rất kì quái, bất ngờ, tạo nên hiệu quả mỹ học sợ hãi đặc biệt

Yếu tố kỳ ảo của truyện đưa những truyện ngắn của Poe nâng lên tầm cao mới, không còn là sự kì bí hoang đường nữa mà là sự hư ảo của cảm giác, gây nên sự nhầm lẫn của ấn tượng trong lòng người đọc

Motif “người đẹp chết yểu” còn được tìm thấy ở một số truyện ngắn khác của Poe như Chiếc hộp hình chữ nhật, Bức chân dung hình oval, Đảo tiên… Ở

những truyện này, sự kiện “người đẹp chết yểu” không phải được khai thác theo hướng giống như các truyện khác đã phân tích ở trên Không có cái chết cụ thể của một người đẹp có tên tuổi nào cả, mà đó là cái chết, sự tan vỡ của hình tượng người đẹp, tượng trưng cho “người đẹp chết yểu” Poe dùng sự kiện này để nói đến những vấn đề khác, những vấn đề thuộc về triết lý, suy luận… nhưng ông cũng tận dụng hiện tượng này để tạo nên sự bất ngờ nhằm tạo dựng hiệu quả mỹ học cho truyện

Trong Chiếc hộp hình chữ nhật, tác giả kể câu chuyện về một người phụ nữ

trẻ đẹp là vợ của chàng họa sĩ lịch lãm Wyatt đã đột ngột ngã bệnh rồi qua đời Vì không thể trì hoãn chuyến đi và cũng vì muốn đem xác người vợ về nhà mẹ đẻ của nàng nên Wyatt vẫn quyết định lên tàu Do không thể đem xác chết một cách công khai lên tàu được nên thuyền trưởng đã giúp anh xử lý xác chết, ướp muối, đóng hộp rồi đem lên tàu như một thứ hàng hóa Mặt khác lại thuê một cô gái dở dở ương ương đóng giả vợ Wyatt Con tàu gặp bão, tất cả đã lên xuồng cứu hộ nhưng Wyatt lại nằng nặc đòi quay lại tàu lấy chiếc hòm gỗ Khi không được chấp nhận anh đã nhảy xuống biển, bơi về phía chiếc tàu nhưng khi lấy được chiếc hòm thì anh lại cùng với chiếc hòm lao mình xuống biển Sự kiện “người đẹp chết yểu” ở đây chính

là nguyên nhân dẫn đến toàn bộ cốt truyện, tức là cái chết của người vợ trẻ đẹp chính là động cơ thúc đẩy chàng họa sĩ hành động mờ ám, giấu xác trên tàu và cũng

vì nó mà anh đã lao mình vào biển cả để được ở bên người vợ mãi mãi, thể hiện một tình yêu chung thủy đến trọn đời của anh chàng họa sĩ Wyatt

Truyện ngắn Bức chân dung hình oval kể về việc người kể chuyện đã qua

đêm tại một lầu đài cổ kính và anh có ấn tượng đặc biệt với bức chân dung của một thiếu phụ trẻ đẹp, cực kỳ sống động Đọc cuốn sách để gần đấy anh mới hay rằng nhân vật trong tranh vốn là một cô gái kiều diễm, sắc đẹp của nàng được xếp vào

loại hiếm hoi nhất vùng về sự duyên dáng và hồn nhiên Nhưng nàng lại yêu và cưới một chàng họa sĩ Nàng rất ghét nghệ thuật vì cho rằng chính nghệ thuật đã thống lĩnh và chiếm đoạt người chồng yêu dấu của mình Thế rồi một hôm anh họa

sĩ đòi vẽ chân dung người vợ Mặc dù rất ghét nghệ thuật nhưng vì yêu chồng nên nàng vẫn ngồi làm mẫu cho chàng vẽ Người chồng thì cứ mải mê theo từng nét cọ

từ ngày này qua ngày khác mà không hay rằng người vợ yêu dấu của mình đang yếu dần đi trong căn phòng nhợt nhạt ánh sáng ấy Và khi bức chân dung hoàn thành với nét cọ cuối cùng, bức tranh trở nên hoàn hảo đầy sức sống, người chồng vui mừng thốt lên “Đây mới là sự sống!” thì cũng là lúc người vợ xinh đẹp đã chết, nàng chết trong vẻ đẹp héo mòn dần mà chàng họa sĩ không nhận ra

Đây là câu chuyện thực sự thú vị trên sự tưởng tượng độc đáo của Poe Có lẽ đây cũng chính là sự sáng tạo đặc biệt của tác giả với những dụng ý sâu xa Poe có tham vọng như chàng họa sĩ kia, rút cạn linh hồn và sinh khí của người vợ vào tác phẩm nghệ thuật từ đó làm nên kiệt tác Poe muốn hướng con người tới chân trời của nghệ thuật, nghệ thuật là trên tất cả, những gì còn lại là thứ yếu và có thể hi sinh Poe đam mê văn chương và hoàn toàn xa lạ với những cám dỗ vật chất Sống một cuộc đời bấp bênh, đói khổ, chết ở tuổi 40 trong tình trạng bệnh hoạn nhưng Poe đã cho ra đời những kiệt tác bất hủ với thời gian Dường như Poe cũng đã hủy hoại cuộc đời mình để những trang viết được sống, hệt như những tác phẩm của ông được thảo ra từ địa ngục, những tác phẩm được sống trên sự sống của Poe

Giống như Bức chân dung hình oval, tác giả O Henry cũng đã viết nên

Chiếc lá cuối cùng Người họa sĩ đã trút toàn bộ sinh lực của mình để vẽ nên một

chiếc lá sống động như thật Ông chết nhưng cô bé bệnh tật kia được sống Truyện

ngắn Bức chân dung hình oval có thể được xem như là một đặc sắc của Poe và

thường được nhiều người trích dẫn khi nói đến những sáng tác của ông

Đảo tiên cũng là một dạng độc đáo của sự kiện “người đẹp chết yểu” Ở đây,

tác giả không nhắc đến một cái chết cụ thể nào nhưng câu chuyện lại mang đậm tính triết lý về thời gian và cái chết được kết thúc bằng một hình ảnh người đẹp biến mất trong bóng tối Nhân cật chính đi lạc vào một hòn đảo kỳ lạ Phía Tây là hậu cung

nơi sáng tựa vườn địa đàng còn phía đông thì chìm vào trong bóng tối – nơi mà sự yên tĩnh, nỗi u sầu lan tỏa và bao phủ mọi vật Một nàng tiên vô cùng mảnh mai xuất hiện, chèo thuyền chậm rãi quanh đảo Ở phía Tây nàng tươi tắn, rạng rỡ nhưng sang phía đông thì nỗi buồn bắt đầu xuất hiện trên gương mặt nàng, đi hết một vòng nàng trở lại vùng sáng: “Người đã trải qua cả mùa đông và mùa hè của mình Nàng đã đến gần cái chết một năm Vì tôi đã thấy rõ ràng khi nàng đi vào vùng bóng tối, bóng hình của nàng đã thoát ra khỏi nàng và bị nước đen nuốt mất, làm cho màu của nước càng đen hơn” [14, tr.239] Cứ như vậy mỗi lần nàng đi từ vùng tối về vùng sáng nàng càng yếu ớt hơn, lo âu hơn cho đến một ngày “tôi” không còn nhìn thấy gương mặt xinh đẹp ấy nữa Có thể nói câu chuyện này mang triết lý nhân sinh mà Poe tâm đắc Xét theo nội dung truyện thì những gì tác giả giải thích là ám chỉ con người rồi cũng sẽ tàn phai theo năm tháng và rồi cũng sẽ đi vào cõi chết Đó cũng chính là vực thẳm đen tối của đời sống mà không một ai có thể cưỡng lại lực hút của nó Vực thẳm ấy là cái chết, là nỗi kinh hoàng, sự khủng khiếp… mà cho dù có thoát ra được thì cũng không tránh khỏi hư hao mất mát Tất

cả chỉ là hư ảo mặc dù vẫn tồn tại và tồn tại không bền vững, không lâu dài

Cái chết đối với Poe chính là chủ đề được ông yêu thích đặc biệt Nỗi sầu muộn gắn với cái chết của người đẹp trở thành chủ đề đậm thi hứng nhất Cái chết của người đẹp trở thành sự lựa chọn mỹ học của Poe Và như Poe thể hiện, sự sống chỉ là sự chuẩn bị cho cái chết Cái chết là kết quả vô tận của cuộc sống, con người luôn luôn tồn tại một bản năng chết bên cạnh một bản năng sống Motif “người đẹp

chết yểu” trở thành phương tiện nghệ thuật độc đáo để Poe triển khai các ý niệm về

bản năng chết bởi vì Poe là nhà văn đồng hành cái chết Tất cả các không gian, thời gian, nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu… mà ông sử dụng đều mang lại cảm hứng chết chóc và cái chết trẻ của một cô gái xinh đẹp xuất hiện liên tục trong các truyện ngắn của Poe là điều gây ấn tượng hơn cả Gắn liền sự kiện chết yểu với những hồn

ma sống dậy, những hầm mộ kì bí Poe đã tạo dựng được chất kỳ ảo đậm đặc, làm nền tảng cho sự thể hiện câu chuyện một cách rất ấn tượng Motif này đã giúp Poe

tạo nên những câu chuyện độc đáo không ngừng gây tranh cãi cho đến mãi về sau

2.2.3 Motif nhân vật buồn thương người tình đã mất

Kiểu nhân vật “buồn thương người tình đã mất” thường được gắn liền với kiểu nhân vật “người đẹp chết yểu” Ở những truyện này thì các nhân vật thường là người thân: người chồng, người anh…của nhân vật đã mất Vì một mối dây liên hệ chặt chẽ, một mối giao cảm đặc biệt giữa hai người nên khi một người chết thì người còn lại dường như cũng hoàn toàn sụp đổ, luôn luôn đắm chìm trong những

sự phiền muộn, trong ưu tư mộng tưởng, tìm mọi cách để giao tiếp với người đã mất thế nhưng kết cục cũng vẫn thường là cái chết, sự sụp đổ, tan vỡ hay suy tàn

Motif nhân vật “buồn thương người tình đã mất” thường xuất hiện trong những truyện có motif song trùng với dạng song trùng không thể thiếu nhau Theo

đó, hai người là một cặp hoàn hảo Người vợ (người em) thường là một nhân vật tài sắc vẹn toàn và vì một lí do đặc biệt kỳ bí nào đó đã đột ngột qua đời, khiến cho người chồng (người anh) trở nên hụt hẫng, lạc lõng và đau khổ Những người còn lại luôn nhớ về người tình đã mất, bị ám ảnh nặng nề và họ không thể nào quên được bóng dáng người đã mất

Trong truyện Ligeia, sau khi người vợ trẻ đẹp Ligeia chết, “tôi” tan nát cõi

lòng vì thương tiếc, không thể chịu nổi cái cảnh cô độc của nơi cư ngụ ở cái thành phố đổ nát bên bờ sông Ranh nên “tôi” đã từ bỏ tất cả để đến một tu viện Nhưng trong tu viện ấy, “tôi” lại giam mình trong những không gian sầu não, u buồn, đầy

ám gợi của sự chết chóc: “có một chiếc giường thấp cũng là giường của cô dâu kiểu Ấn Độ làm bằng gỗ mun đặc khảm hoa văn, phía trên treo một cái màn trông như vải phủ quan tài Mỗi góc phòng đặt một cái quách khổng lồ bằng đá hoa cương đen lấy từ mộ các kẻ thù triều đại Luxor, những cái rèm treo trong căn phòng này mới là trung tâm của sự quái gở” [14, tr.250] Và cho dù đã cưới một người vợ mới, nàng Rowena xinh đẹp nhưng “tôi” vẫn chưa thể nào nguôi nỗi nhớ thương người vợ cũ

Vì thế “tôi” lại trở nên cáu bẳn, không bao giờ hài lòng, thậm chí còn ghê tởm nàng

như thể nàng là quỷ Ngày đêm “tôi” nhớ thương đến người vợ cũ: “Hồn tôi siêu thoát trong ánh sáng của nàng Bị đê mê bởi khói thuốc phiện tôi gọi tên nàng trong tĩnh lặng của hàng đêm, trong những ngóc ngách tối tăm của thung lũng ban ngày”

[14,tr.251] Nhưng trong những nỗi ám ảnh mà người vợ mới phải chịu đựng, “tôi” cũng không thể nào làm ngơ Rowena luôn nghe thấy những bước chân, những tiếng động… khiến nàng vô cùng hoảng sợ, rồi “tôi” cũng bắt đầu cảm nhận được những hình bóng mờ ảo, mơ hồ, nhìn thấy những giọt chất lỏng màu đỏ ngọc…

Rồi Rowena chết, ngồi bên cái xác cứng đờ của nàng mà lòng “tôi” vẫn nhớ

về Ligeia, “ký ức tôi lại ngàn lần bận rộn với Ligeia, trái tim rối loạn như sóng cồn, nỗi đau khổ không thể thốt ra lời” [14,tr.254], mắt thì vẫn dán chặt vào cái xác nhưng tận đáy lòng thì tình cảm vẫn dành cho người mà “tôi” yêu quí nhất Chìm đắm trong những hình ảnh về Ligeia kể cả những lúc thân xác Rowena có dấu hiệu sống dậy Và kết truyện là hình ảnh kinh dị, “tôi” thực sự hoảng hốt, kinh hoàng khi đôi mắt Rowena mở ra lại chính là đôi mắt đen man dại của người vợ cũ: Ligeia

Ở đây, vì một tình cảm đặc biệt với người vợ cũ mà “tôi” đã chẳng thể nào nguôi nỗi buồn thương, tự giam mình vào lâu đài cũ kỹ, vào tu viện, vào một không gian ảm đạm và bị ám ảnh mạnh mẽ bởi hình dáng người vợ cũ Cho dù đã cưới vợ mới, nhưng vì quá yêu thương Ligeia và vì có quá nhiều tình cảm đặc biệt dành cho

nàng nên không bao giờ “tôi” thôi nhớ về người đã chết Và khi hồn ma Ligeia hiện

về nhập vào thân xác của Rowena đã chết, “tôi” đã hoảng loạn và thực sự kinh hãi

Truyện Sự suy tàn của ngôi nhà Usher, sau khi em gái Madeline chết, người

anh là Roderick cũng chịu nhiều ám ảnh nặng nề Vì là hai anh em sinh đôi nên giữa hai người luôn có sự đồng cảm khác thường Sau khi người em mất, người anh cũng

có những thay đổi khác thường: “Những hoạt động bình thường như nghe nhạc, đọc sách, vẽ tranh đều bị lãng quên Anh cứ lang thang thừ phòng nọ sang phòng kia, không làm gì và cũng chẳng thiết gì cả Anh lại càng xanh xao hơn và ánh mắt thông minh của anh đã biến đi đâu mất (…) Có những lúc anh ngồi lặng hàng tiếng

đồng hồ như thể đang chờ đợi một điều gì bất thường xảy ra” [14, tr.200] Không

chỉ là những thay đổi khác thường ở bề ngoài mà người anh còn bị ám ảnh bởi một nỗi sợ hãi rất kinh khủng, và trong đôi mắt anh “tôi” nhận thấy có một nỗi kinh hoàng như điên dại Vào một đêm mưa gió, linh hồn của Madeline đã vượt thoát hầm mộ hay nói cách khác Madeline đã sống lại và trở về từ hầm mộ để đi tìm

Roderick Giữa nỗi sợ hãi vô cùng tận vì khiếp đảm, sau tiếng động trong sách mà

“tôi” đã cố đọc để trấn tĩnh Roderick thì bỗng có một tiếng động thực sự, một tiếng kêu đau đớn: “Có phải tôi đã nghe thấy không? Đúng, Tôi thấy, tôi đã nghe thấy, dài, dài hàng phút đồng hồ, hàng giờ, hàng ngày Tôi đã nghe thấy ư? nhưng tôi không dám (…) Chúng ta đã đặt cô bé đang sống vào trong quan tài” [14, tr.203]

Vì một mối dây liên hệ đặc biệt với người em sinh đôi đã mất, Roderick đã không ngừng đau khổ khi nàng qua đời Không chỉ thế, anh còn hoảng sợ, khiếp đảm khi hàng đêm đều nghe thấy bước chân nàng và sợ đến chết ngất khi người em quay trở

về từ hầm mộ Cái chết của người thân đã làm hoảng loạn tinh thần và cả thể xác của người còn lại Sau những nỗi buồn thương chính là sự khiếp đảm khống ngự anh ta, nỗi sợ hãi đã đưa anh ta vào tình trạng hoảng loạn có thể dẫn đến cái chết

Trong Bérénice cũng vậy Từ khi người phụ nữ xinh đẹp Bérénice mắc một

chứng bệnh kỳ lạ, làm héo mòn thể xác và tinh thần của nàng thì truyện bắt đầu xuất hiện kiểu nhân vật buồn thương Căn bệnh của Bérénice đã ăn mòn dần nghị lực của Egaus và dần dần điều khiển anh ta Hơn nữa, anh càng suy sụp khi lo âu cho bệnh tật của Bérénice: anh chìm đắm trong những cơn mê thuốc phiện và bị kích động đến mức bệnh hoạn: “Sự bất hạnh của cô ấy làm tôi đau đớn Cô ấy không còn được sống một cuộc sống tươi đẹp nữa Điều đó làm trái tim tôi tan nát Tôi nguyền rủa

luôn mồm và cay độc những con đường lạ thường” [14, tr.581] Hình ảnh tàn tạ của

Bérénice, đặc biệt là ấn tượng về hàm răng trắng nhởn như răng ma đã ám ảnh tâm trí tôi mạnh mẽ đến mức trong “tôi” trỗi dậy một niềm khát khao chiếm hữu được nó: “chỉ có thể chiếm lĩnh được những chiếc răng ấy mới có thể đem đến cho tôi sự thanh thản và tôi mới có thể tìm lại lý tính của mình” [14, tr.584] Sự ám ảnh và khát khao chiếm lĩnh hàm răng kì lạ ấy đã điều kiển “tôi” trong vô thức tiến vào hầm mộ nhổ sạch hàm răng trong tiếng thét đau đớn của Bérénice chưa chết hẳn

Nhưng sau sự việc kinh khủng ấy anh ta lại chẳng nhớ gì cả Anh ta có cảm giác mình vừa làm một việc gì đó kinh khủng nhưng lại không nhớ rõ đó là việc gì Không hiểu sao trên bàn lại có một chiếc hộp gỗ mun, có một quyển sách đang mở ngỏ và có một câu được gạch chân mà anh ta phải dựng tóc gáy khi đọc nó: “Bạn bè