Phan Văn Tú, Cõi người rung chuông tận thế - nhìn từ vài con số thống kê được in trên trang cá nhân ngày 11/10/2006 đã phân tích và thống kê về nghệ thuật được tác giả sử dụng trong tiể
Mục đích nghiên cứu
Khóa luận tập trung hướng vào những mục đích cụ thể sau:
- Khảo sát, thống kê số lượng các câu đơn có trong tác phẩm Cõi người rung chuông tận thế từ bình diện cấu trúc thông tin và chỉ khảo sát trên lời thoại của nhân vật
- Phân tích, chỉ ra các hình thức đánh dấu tiêu điểm thông tin trong câu
- Nêu lên ý nghĩa của việc đánh dấu tiêu điểm thông tin trong câu.
Lịch sử vấn đề
3.1 Vấn đề cấu trúc thông tin (CTTT)
Vấn đề lý thuyết CTTT thực ra đã được nghiên cứu từ rất sớm (khoảng thế kỉ XIX)
Người đầu tiên đề cập đến lý thuyết về CTTT là V.Mathesius (1929), thuộc trường phái Prague Các nhà ngôn ngữ học thuộc trường phái này đề cập đến vấn đề phân đoạn thực tại của câu Theo V Mathesius, các yếu tố cơ bản của phân đoạn thực tại là: điểm xuất phát/ hay là cơ sở của câu nói và hạt nhân của câu nói Điểm xuất phát đươc hiểu là cái đã được biết trong tình huống đó hoặc chí ít cũng có thể dễ dàng hiểu ra và người nói lấy nó làm điểm xuất phát Các nghiên cứu tiếp theo, V.Mathesius đã phân cấu trúc câu làm hai phần là đề (topic, theme) và thuyết
(comment, rtheme) Trong đó đề thường là cái gì đã được biết hoặc có thể suy ra từ ngữ cảnh tình huống Thuyết thường là cái gì mới hoặc chưa biết vào thời điểm của giao tiếp Quan niệm này của V Mathesius sau này được các nhà ngôn ngữ trên thế giới hưởng ứng (Firbas (1964), Halliday (1967), Dahl (1969)….) Halliday cũng là người đầu tiên đưa đơn vị thông tin (information unit) và chỉ ra mức độ độc lập riêng cho cấu trúc thông tin Từ đó đến nay, CTTT đã được tiếp cận từ nhiều bình diện ngôn ngữ khác nhau, từ ngữ âm, ngữ pháp, đến từ vựng – ngữ nghĩa, trong mối quan hệ với nhiều yếu tố ngoài ngôn ngữ như ngữ cảnh, tiền giả định, kiến thúc nền, tâm lý,… hình thành nên hệ thống các khái niệm với nhiều cách lý giải khác nhau như: Tiền giả định – Tiêu điểm (Presupposition – Focus), Chủ đề - Tiêu điểm (background – Focus) ,…trong đó TĐ là trọng tâm nghiên cứu
Wallace Chafe (1976) mở rộng quan niệm Halliday về thông tin “mới” và thông tin “cho sẵn” sang mô hình tâm lý về ý thức của người nói và người nghe Dùng thuật ngữ “đóng gói thông tin”, Chafe (1976) giải thích về thuật ngữ này như sau: “Tôi dùng thuật ngữ đóng gói để chỉ một hiện tượng đưa ra ở đây, là việc nó chủ yếu liên quan đến cách mà thông điệp được đưa ra và sau đó mới chính là thông điệp; cũng giống như việc đóng gói một hộp kem đánh răng có thể ảnh hưởng tới sản lượng bán của cái chất lượng kem đánh răng vốn có một phần độc lập bên trong
[29] Nhà nghiên cứu còn cho rằng, cấu trúc thông tin gồm ba phần: chủ đề (topic), chú giải và tiêu điểm (focus) Ở Việt Nam, vấn đề này được quan tâm từ những năm 80 – 90 của thế kỉ XX như trong một số chuyên đề ở các trường đại học hay trong một số công trình của một số tác giả như Trần Ngọc Thêm, Đỗ Hữu Châu, Cao Xuân Hạo, Nguyễn Thiện Giáp
Tuy nhiên, các quan điểm không thống nhất, các khái niệm đưa ra mỗi người mỗi cách, vẫn chưa có tiếng nói chung
3.2 Về tiểu thuyết “Cõi người rung chuông tận thế” của Hồ Anh Thái
Trên thực tế, đã có rất nhiều bài viết, đề tài, khóa luận nghiên cứu về tiểu thuyết của Hồ Anh Thái Với lối viết trẻ trung cùng kĩ thuật viết hiện đại, sáng tác của Hồ Anh thái luôn thu hút sự quan tâm của dư luận từ bạn đọc đến giới phê bình trong và ngoài nước Tuy nhiên nó chỉ chủ yếu thiên về mảng phê bình nghệ thuật mà ít có công trình đi vào nghiên cứu về mảng ngôn ngữ Cụ thể về mảng phê bình văn học trong tác phẩm Cõi người rung chuông tận thế có các công trình:
Phạm Xuân Thạch trong bài viết Từ tiểu thuyết Cõi người rung chuông tận thế, suy nghĩ về một hiện tượng phê bình đã nhận xét đúng như Ban chấp hành hội nhà văn Việt Nam rằng: “Tiểu thuyết Cõi người rung chuông tận thế của Hồ Anh Thái là một tác phẩm được viết một cách công phu, chuyên nghiệp, thể hiện những tìm tòi trong phương pháp tiếp cận và phản ánh hiện thực, trong giáo lý đạo Phật và thi pháp tiểu thuyết của các tác giả hiện đại”.[30] Quả thực, cuốn tiểu thuyết là thành quả của một lao động văn học có tính chuyên nghiệp của một nhà văn có tuổi đời và tuổi nghề không còn trẻ
Võ Minh Anh, Cõi người rung chuông tận thế từ góc nhìn Phật giáo cũng đã nhận định chủ đề tư tưởng các tiểu thuyết mang đậm màu sắc giáo lý Phật giáo và tín ngưỡng dân gian với cuộc đấu tranh giữa cái thiện và cái ác, và qua đó cũng thể hiện niềm hi vọng về sự cữu rỗi cho những người ăn năn hối lỗi
Phan Văn Tú, Cõi người rung chuông tận thế - nhìn từ vài con số thống kê được in trên trang cá nhân ngày 11/10/2006 đã phân tích và thống kê về nghệ thuật được tác giả sử dụng trong tiểu thuyết như tính biểu tượng của hai mặt đối lập, hình thức điệp ngữ với dạng câu có lặp lại chủ ngữ, cách sử dụng đại từ xưng tôi chiếm một tỉ lệ cao trong tác phẩm, các thành ngữ, tục ngữ, ca dao,…Tuy nhiên, tác giả cũng nhận định rằng: “Dù cố gắng lượng hóa những yếu tố vật chất của tác phẩm theo hướng nào, chúng ta cũng đành bất lực khi giải mã được hết những thông điệp nghệ thuật từ tác phẩm, bởi cuộc đời đâu lúc nào cũng đối xứng, cũng chỉ là những biểu trưng, hoặc trắng đen rạch ròi cho ta lựa chọn…”
Ngô Thị Kim Cúc trong bài viết Cái ác ở phía ít ngờ nhất trên tờ báo thanh niên, 3-11-2002đã nhận xét rằng: “Với tiểu thuyết Cõi người rung chuông tận thế, Hồ
Anh Thái đã tiến thêm một bước trong kĩ thuật tiểu thuyết, thành công trong việc sử dụng những yếu tố ảo nhằm phục vụ hàm ý của tác phẩm” [5] Tác phẩm cũng đưa ra những giá trị bài học cho con người, đó là: Con người phải biết sợ cái ác, nhất là cái ác không ngờ đến ngay trong chính những ý định tưởng chừng như tốt đẹp cửa mình
Nguyễn Thị Minh Thái trong bài viết Giọng điệu tiểu thuyết đa thanh đăng trên
Tạp chí thế giới mới, 529, 31-3-2003 đã nhận định rằng, để nhấn mạnh được điểm nhìn của nhân vật, nhà văn Hồ Anh Thái đã chọn được một điểm nhìn tiểu thuyết độc đáo rất gần với cách nhìn của thơ trữ tình và giọng tiểu thuyết đa thanh vang ngân nhiều cung bậc để gây hấn người đọc bằng một hồi chuông cảnh báo đa thanh, lúc khoan, lúc nhặt, lúc tức tưởi, lúc ngạt ngào, đanh thép, lúc du dương, dịu dàng,… để khuyên nhủ con người hãy dè chừng tránh xa cái ác
Ngoài những bài nghiên cứu về mảng văn chương, cũng có một số bài nghiên cứu về mảng ngôn ngữ như: Trần Thị Thanh Hải với luận văn Nghệ thuật kể chuyện trong cõi người rung chuông tận thế Trần Thị Hồng Nhung với luận văn Cấu trúc câu trong tiểu thuyết Cõi người rung chuông tận thế của Hồ Anh Thái, Đà
Nẵng, 2012 Phạm Thị Tâm với luận văn tốt nghiệp Đặc điểm ngôn ngữ trong tiểu thuyết Cõi người rung chuông tận thế, Đà nẵng, 2013 Tuy nhiên, những bài viết về mảng ngôn ngữ chưa nhiều, đặc biệt chưa có đề tài nào đi sâu vào nghiên cứu câu trong văn chương của Hồ Anh Thái từ bình diện cấu trúc thông tin Vì vậy, với việc chọn lựa đề tài này, chúng tôi hi vọng sẽ đóng góp vào công trình ngôn ngữ cũng như giúp người đọc có cái nhìn đa diện hơn về văn chương của Hồ Anh thái
4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
4.1 Đối tƣợng nghiên cứu Để thực hiện đề tài “Khảo sát câu đơn trong tác phẩm Cõi người rung chuông tận thế của Hồ Anh Thái trên bình diện cấu trúc thông tin”, trước tiên chúng tôi tìm hiểu lý thuyết về câu đơn trên bình diện cấu trúc thông tin của các nhà Việt ngữ Trên cơ sở đó có thể khảo sát, thống kê và phân tích câu đơn trên bình diện cấu trúc thông tin trong tiểu thuyết “Cõi người rung chuông tận thế” của Hồ Anh Thái
Trong phạm vi khóa luận, chúng tôi tập trung tìm hiểu khảo sát câu đơn từ bình diện cấu trúc thông tin qua các lời thoại của nhân vật trong tiểu thuyết Cõi người rung chuông tận thế của Hồ Anh Thái do NXB Đà Nẵng xuất bản năm 2003