Thế giới nghệ thuật trong tập truyện ngắn thành phố đi vắng của nguyễn thị thu huệ

Chính vì vậy, chọn đề tài Thế giới nghệ thuật trong tập truyện ngắn Thành phố đi vắng của Nguyễn Thị Thu Huệ, chúng tôi trước hết muốn khẳng định đóng góp của nhà văn trong đời sống vă

KHOA NGỮ VĂN -

VĂN THỊ THÊM

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG TẬP

TRUYỆN NGẮN THÀNH PHỐ ĐI VẮNG

CỦA NGUYỄN THỊ THU HUỆ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH SƯ PHẠM NGỮ VĂN

Đà Nẵng, tháng 05/2014

KHOA NGỮ VĂN -

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG TẬP

TRUYỆN NGẮN THÀNH PHỐ ĐI VẮNG

CỦA NGUYỄN THỊ THU HUỆ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH SƯ PHẠM NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

ThS Phạm Thị Thu Hương

Người thực hiện

VĂN THỊ THÊM

Đà Nẵng, tháng 05/2014

1 Những nội dung trong luận văn này là do tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của ThS Phạm Thị Thu Hương

2 Mọi tham khảo dùng trong luận văn này đều được trích dẫn rõ ràng tên tác giả, tên công trình, thời gian, địa điểm công bố

3 Nếu có bất kì sự sao chép không hợp lệ, vi phạm quy chế đào tạo hay sự gian trá, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

Đà Nẵng, ngày 30 tháng 5 năm 2014

Người thực hiện

Văn Thị Thêm

Trước hết, em xin trân trọng bày tỏ lòng cảm ơn chân thành nhất đến cô Phạm Thị Thu Hương, người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ em về kiến thức và phương pháp nghiên cứu để em có thể hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này

Em cũng xin trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo trong Khoa Ngữ văn trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng đã hướng dẫn, giảng dạy, cung cấp một khối lượng kiến thức phong phú và phương pháp nghiên cứu hiệu quả trong suốt thời gian em học tập tại trường để em có thể tự tin vững bước trên con đường tương lai

Nhân dịp này, em cũng xin gửi lời cảm ơn đến Thư viện trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng, Trung tâm học liệu Đại học Đà Nẵng đã tạo điều kiện thuận lợi cho em được tìm kiếm và mượn tài liệu phục vụ cho quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài của mình

Được sự giúp đỡ của thầy cô và bạn bè, cùng với những nỗ lực của bản thân, em đã hoàn thành khóa luận tốt nghiệp với đề tài “Thế giới nghệ thuật

trong tập truyện ngắn Thành phố đi vắng của Nguyễn Thị Thu Huệ” Mặc dù

đã rất cố gắng song do khả năng nghiên cứu có hạn, nên khóa luận không tránh khỏi những thiếu sót, hạn chế Em rất mong nhận được sự góp ý của các thầy cô để khóa luận có thể hoàn thiện hơn Em xin chân thành cảm ơn!

Đà Nẵng, ngày 30 tháng 5 năm 2014

Sinh viên

Văn Thị Thêm

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 7

4 Phương pháp nghiên cứu 7

5 Bố cục của khóa luận 8

CHƯƠNG 1 THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TẬP TRUYỆN NGẮN THÀNH PHỐ ĐI VẮNG 9

1.1 Kiểu nhân vật phổ biến của đời sống đô thị hiện đại 9

1.1.1 Nhân vật thờ ơ, xa lạ với không gian sống của mình 10

1.1.2 Nhân vật thực dụng, vô cảm 13

1.1.3 Nhân vật cô đơn, bất an 16

1.2 Kiểu nhân vật bi kịch 19

1.2.1 Nhân vật tự hủy hoại bản thân vì những điều vụn vặt, tầm thường 19

1.2.2 Nhân vật với nỗi đau nhân tính “đi vắng” 22

1.2.3 Nhân vật và những khát vọng đổ vỡ 25

CHƯƠNG 2 KHÔNG GIAN - THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TẬP TRUYỆN NGẮN THÀNH PHỐ ĐI VẮNG 29

2.1 Không gian nghệ thuật 29

2.1.1 Không gian đô thị hỗn độn 30

2.1.2 Không gian cá nhân nhỏ hẹp 32

2.1.3 Không gian tâm tưởng biến ảo 33

2.2 Thời gian nghệ thuật 36

2.2.1 Thời gian xã hội biến đổi luân hồi 37

2.2.2 Thời gian hoài niệm quá khứ 39

NGẮN THÀNH PHỐ ĐI VẮNG 44

3.1 Điểm nhìn trần thuật 44

3.1.1 Tường thuật đời sống từ điểm nhìn bên ngoài 45

3.1.2 Khám phá nội giới từ điểm nhìn bên trong 47

3.2 Kết cấu 50

3.2.1 Kết cấu tuyến tính – truyện ngắn như những lát cắt của cuộc sống 50

3.2.2 Kết cấu phân mảnh – sự hỗn loạn của cõi người 52

3.3 Ngôn ngữ trần thuật 56

3.3.1 Ngôn ngữ người kể chuyện - giàu hình ảnh và cảm xúc 56

3.3.2 Ngôn ngữ nhân vật - đối thoại và độc thoại nội tâm 59

3.4 Giọng điệu trần thuật 62

3.4.1 Giọng vô sắc, lạnh lùng 63

3.4.2 Giọng giãi bày, triết lí 64

KẾT LUẬN 67

TÀI LIỆU THAM KHẢO 69 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Văn học là tiếng nói của tình cảm, là hình thức nhuần nhụy của tư tưởng Ở mỗi giai đoạn lịch sử, văn học lại mang nét đặc trưng riêng của từng thời đại, thể hiện rõ ý thức thời đại và phong cách thời đại thông qua việc ưu tiên chọn lựa đề tài, cảm hứng, thể loại, trần thuật, miêu tả có nhiều khác biệt so với các thời đại trước Chẳng hạn như trong giai đoạn văn học Việt Nam từ sau 1986, truyện ngắn là thể loại phát triển một cách toàn diện và sâu sắc nhất, có lẽ bởi khả năng đề cập đến hầu hết các phương diện của đời sống con người và xã hội trong thời kỳ đổi mới Sự khác biệt của truyện ngắn Việt Nam sau 1986 so với truyện ngắn trước đó không chỉ ở đề tài, chủ đề, quan niệm nghệ thuật mà còn ở cách viết đầy sáng tạo và mới mẻ Có thể nói, truyện ngắn đã khẳng định được vị thế của mình trong giai đoạn văn học này

Khi nhắc đến truyện ngắn Việt Nam sau 1986, chúng ta không thể bỏ qua tên tuổi của cây bút nữ đầy tài năng - Nguyễn Thị Thu Huệ Bằng sự nhạy cảm nữ giới trong cách nhìn nhận cuộc sống, cùng một cá tính sáng tạo riêng, Nguyễn Thị Thu Huệ đã khẳng định được tài năng của mình trong lĩnh vực

truyện ngắn hiện đại Với các tập truyện đã xuất bản như Cát đợi, Phù thủy,

Hậu thiên đường, Nào ta cùng lãng quên, 37 truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ ; nhà văn đã tạo nên một phong cách truyện ngắn rất đặc trưng: ngắn

gọn, súc tích mà sắc sảo, thâm thuý và tạo được một giọng điệu riêng khá ấn tượng Mới đây nhất, Nguyễn Thị Thu Huệ đã được vinh danh bằng giải nhất

Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2012 với tập truyện Thành phố đi

vắng Tập truyện không chỉ phơi bày hiện thực nhức nhối của cuộc sống đô

thị với những xáo trộn, mất mát, bất an mà còn xoáy sâu vào vấn đề con người “vô cảm” của đời sống hiện đại

Một tác phẩm văn học đoạt giải thưởng, ít nhiều được dư luận chú ý và

mang lại những đánh giá trái chiều như tập truyện Thành phố đi vắng thì thiết

nghĩ, việc đi sâu tìm hiểu những đặc sắc cả về nội dung và nghệ thuật trong

tác phẩm là hết sức cần thiết Chính vì vậy, chọn đề tài Thế giới nghệ thuật

trong tập truyện ngắn Thành phố đi vắng của Nguyễn Thị Thu Huệ, chúng

tôi trước hết muốn khẳng định đóng góp của nhà văn trong đời sống văn chương nước ta những năm gần đây, đồng thời qua đó nắm bắt con đường vận động phong phú, đa dạng với các thể nghiệm cách tân của truyện ngắn Việt Nam đương đại

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ là một đề tài khá hấp dẫn, lôi cuốn

được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu Tuy nhiên, Thành phố đi vắng –

tập truyện mới nhất của nữ nhà văn, tác phẩm mới được trao giải thưởng của Hội Nhà văn lại vẫn chưa nhận được nhiều sự quan tâm nghiên cứu, có lẽ do thời gian ra đời còn quá ngắn (xuất bản lần đầu tháng 12 năm 2012) Dưới đây, chúng tôi xin điểm qua những nghiên cứu chung về tác giả Nguyễn Thị

Thu Huệ và các sáng tác của nhà văn trước tập truyện ngắn Thành phố đi

vắng

Truyện ngắn Việt Nam sau 1986 so với trước đó đã có sự chuyển biến vượt bậc không chỉ ở đề tài, chủ đề mà còn ở đội ngũ sáng tác Đặc biệt, số lượng các tác giả nữ ngày càng đông đảo với nhiều gương mặt nổi bật như Võ Thị Hảo, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị Vàng Anh… và gần đây nhất là Đỗ Hoàng Diệu, Nguyễn Ngọc Tư, Vi Thùy Linh, Phan Huyền Thư Trong đó, Nguyễn Thị Thu Huệ luôn nhận được những lời đánh giá khá cao từ các nhà nghiên cứu phê bình

Trong cuốn Truyện ngắn 50 tác giả, Vũ Thụy An, Đào Anh Minh có

nhận xét: “Vài chục năm trước, số tác giả nữ viết văn xuôi ở Việt Nam có lẽ

chỉ đếm trên đầu ngón tay, từ Vũ Thị Thường, Lê Minh đến Nguyễn Thị Ngọc Tú, Nguyễn Thị Như Trang Ngày nay, chỉ bằng một thống kê nho nhỏ,

đã có thể liệt kê các tên tuổi từ Lê Minh Khuê, Võ Thị Hảo,… đến Trầm Hương, Phan Thị Vàng Anh, Thùy Linh, Nguyễn Thị Thu Huệ,… Nghĩa là sự tăng lên đến mức gần như “đột biến” của các cây bút văn xuôi nữ (và cả các cây bút làm thơ nữ nữa) đã làm cho những ai quan tâm đến văn chương Việt Nam đương đại không khỏi ngạc nhiên, thích thú” [1, tr.7]

Trong bài Nguyễn Thị Thu Huệ, nhà văn của nồng ấm tình yêu, Nguyễn

Hương đã chỉ ra mối quan tâm lớn nhất của Nguyễn Thị Thu Huệ chính là

“phụ nữ”: “Bước vào thế giới truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ là bước vào lãnh địa rất riêng tư của phụ nữ Ở đó, tác giả xây dựng bức tranh đời sống nhiều màu vẻ nhưng mối quan tâm lớn nhất, trở thành tâm điểm hút xoáy những vấn đề khác chính là phụ nữ, những vấn đề xoay quanh số phận người phụ nữ Rất hiếm khi nam giới trở thành nhân vật chính trong truyện ngắn của chị (Những đêm thắp sáng, Nước mắt đàn ông, Minu xinh đẹp là những ngoại

lệ hiếm)” [19]

Tiếp đó, Bùi Việt Thắng trong bài viết Năm truyện ngắn dự thi của một

cây bút nữ trẻ đã có những nhận xét về nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn

Thị Thu Huệ: “Nhân vật của Thu Huệ không mấy khi được “thả” vào trong bối cảnh xã hội rộng lớn phức tạp, mà được “nhốt” vào trong những tình huống tuy hẹp nhưng đặc sắc Và đây là cái cách của tác giả đối xử với nhân vật “thu gom mọi thứ vào một bao tải to tướng buộc chặt lại” Giãy giụa để tung ra khỏi cái bao tải đó, nhưng rất khó, đó là tình cảnh của các nhân vật nữ trong truyện Thu Huệ Cây bút trẻ này tỏ rõ sự chia sẻ cảm thông với người phụ nữ bởi vì “ai cũng mang khuôn mặt con gái”” [29] Còn về nghệ thuật:

“Văn Thu Huệ có độ căng của nhịp điệu, câu thường ngắn, ít ẩn dụ điển tích, cấu trúc đơn giản, thông tin cao Đọc Thu Huệ, thấy rõ một ngòi bút hoạt bát

trong giọng điệu - lúc bạo liệt, lúc thật thà, lúc thâm trầm triết lí, có lúc đỏng đảnh, lại có lúc dịu dàng đến bất ngờ ” [29]

Ngoài ra, truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ cũng đã bắt đầu được nghiên cứu khá nhiều trong các trường đại học Có thể kể đến các đề tài luận văn, luận án như:

- Nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Ngọc Tư và

Đỗ Hoàng Diệu – Khóa luận tốt nghiệp đại học của Lê Thị Tuyết, Trường Đại

học Khoa học xã hội và nhân văn Hà Nội

- Hình tượng tác giả trong truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ - Luận

văn thạc sĩ của Cao Thị Nga, Trường Đại học Vinh

- Truyện ngắn của một số cây bút nữ thời kì đổi mới (qua sáng tác của

Nguyễn Thị Thu Huệ, Y Ban, Phan Thị Vàng Anh, Lý Lan) – Luận văn thạc sĩ

của Lê Thị Hương Thủy, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn Hà Nội

- Âm hưởng nữ quyền trong truyện ngắn các nhà văn nữ thời kỳ đổi

mới (qua sáng tác của Y Ban, Nguyễn Thị Thu Huệ, Đỗ Hoàng Diệu), Luận

văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Oanh, Trường Đại học Vinh

- Khảo sát lời độc thoại nội tâm nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn

Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Thị Thu Huệ - Luận án tiến sĩ của Lê

Thị Sao Chi, Trường Đại học Vinh

Tiêu biểu, trong luận văn thạc sĩ Ngữ văn với đề tài Thi pháp truyện

ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ, tác giả Cao Thị Huyền Trân nhận định: “Nguyễn

Thị Thu Huệ là cây bút thuộc “thế hệ thứ ba” (Bùi Việt Thắng) trong nền văn học Việt Nam hiện đại Chị viết ở nhiều thể loại từ truyện ngắn cho đến tiểu thuyết, kịch bản phim truyền hình nhưng cái làm nên tên tuổi của chị chính là truyện ngắn Truyện ngắn của chị có khuynh hướng hiện đại Với ngòi bút đầy nhiệt huyết, chị đã liên tục cho ra đời những tác phẩm có giá trị Đọc

truyện ngắn của chị ta bắt gặp những cảnh thường nhật của cuộc sống: là những phương cách, thái độ ứng xử; là những mối quan hệ trong gia đình, xã hội; là tình yêu, khát vọng của con người trong cuộc sống mới Các nhân vật của chị không được xây dựng theo kiểu lý tưởng hóa, điển hình hóa như các nhà văn lớp trước mà là những kiểu nhân vật được xây dựng bằng con mắt vừa tinh quái vừa buồn rầu, vừa cao thượng vừa thấp hèn” [31, tr.8-9]

Tuy nhiên, khác với lịch sử nghiên cứu khá dày dặn về tác giả, với tập

truyện ngắn Thành phố đi vắng, chúng tôi chỉ mới tìm hiểu được một số bài

viết trên báo, tạp chí nêu ra những cảm nhận ban đầu về một số phương diện nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Chẳng hạn:

Trong bài báo Nguyễn Thị Thu Huệ: Người tốt đang co ro, Nguyễn

Xuân Thủy đã chỉ ra: “Giống như cô gái trong truyện ngắn được lấy làm tên

của tập - Thành phố đi vắng - dường như đã có một Nguyễn Thị Thu Huệ

khác ở cuộc trở về cùng văn chương lần này với những bàng hoàng trước sự đổi thay của đời sống Đã có một “tư cách công dân” mạnh hơn trong từng trang viết của chị, cho dù người đọc có phần tiếc nuối cái cảm giác phập phồng của những rung cảm khi chạm vào con chữ để làm quen với giọng văn sắc lạnh, lý tính, đa tầng Và nếu như đã quen với cách đọc “Nguyễn Thị Thu Huệ mới” độc giả sẽ thấy những xót xa âm thầm len lỏi sau những lạnh lùng câu chữ” [30] Như vậy, trong cuộc trở về với xứ sở văn chương, lần này Nguyễn Thị Thu Huệ đã có thêm những cảm nhận mới mẻ trước sự đổi thay của đời sống và đã có sự tự thay đổi lớn trong phong cách viết

Nguyệt Hà trong bài viết Tình đi đâu vắng? cho rằng: “Ở Thành phố đi

vắng, Nguyễn Thị Thu Huệ dẫn dụ người đọc vào một không gian vừa quen,

vừa lạ Quen bởi thấy nó có nhiều màu sắc của cuộc sống mà tác giả vốn là một người nhạy bén, luôn giương chiếc “cần ăng ten” thu nhận mọi tín hiệu buồn vui Và lạ bởi tất cả những tín hiệu xô bồ ấy đã được qua một “bộ lọc”

tinh tế, đó là quan niệm sống, là mỹ cảm, sự ý thức về sứ mệnh của nhà văn trước cuộc đời đầy biến động này” [12]

Còn Dương Thùy Chi trong bài báo Nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ:

Lạnh lùng câu chữ, xa xót tâm can lại nhận xét: “Ở Thành phố đi vắng chị sử

dụng lối viết khách quan, trung tính, tiết chế cảm xúc tối đa, mỗi truyện ngắn như một bản tường thuật đời sống Thay vì kiếm tìm tình yêu, tập truyện là những ưu tư về tình người ngày một cạn kiệt thậm chí biến mất trong đô thành hiện đại Tình người băng giá, sự vô cảm, nỗi bất an và cái chết trở thành những ám ảnh trong đời sống đương đại” [7] Đó như là lời khẳng định cho sự đổi mới không ngừng trên hành trình sáng tạo của Nguyễn Thị Thu Huệ

Cuối cùng, bài viết Thành phố KHÔNG đi vắng của Mộc Nguyên đăng

trên Báo Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh nhận định: “Trở lại sau mươi

năm bền bỉ sáng tạo mà không ra tập, Nguyễn Thị Thu Huệ trình hiện một diện mạo khác, với cái nhìn nghệ thuật mới mẻ, sắc lạnh trong từng thụ cảm đời sống Không còn là các vấn đề của phụ nữ, tình yêu, lòng người, rất nhiều truyện trong tập truyện mới này đã chú tâm khai thác các vấn đề của đời sống

đô thị đương đại Và chính ở chỗ ấy, Nguyễn Thị Thu Huệ đã đem đến cho người đọc một tham chiếu thực sự đáng kể, không chỉ trong những tiếp cận nghệ thuật, mà còn trong chính việc tiếp cận với đời sống đô thị đang vây bọc chúng ta hằng ngày” [24]

Có thể nói, các công trình, bài viết nói trên chỉ mới khái quát về nội dung cũng như nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ chứ chưa có

công trình nào nghiên cứu một cách chuyên sâu về Thế giới nghệ thuật trong

tập truyện ngắn Thành phố đi vắng Đấy sẽ là những tài liệu tham khảo quý

giá cho chúng tôi trong quá trình thực hiện đề tài Và mong rằng thông qua

việc nghiên cứu đề tài này, chúng tôi sẽ góp thêm tiếng nói khẳng định vị trí của tác giả trong dòng chảy truyện ngắn Việt Nam đương đại

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là toàn bộ thế giới nghệ thuật

trong tập truyện ngắn Thành phố đi vắng của Nguyễn Thị Thu Huệ, tập trung

vào những điểm nổi bật như nhân vật, không gian, thời gian, kết cấu, điểm

nhìn, ngôn ngữ, giọng điệu

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Khóa luận khảo sát và phân tích tập truyện ngắn Thành phố đi vắng của Nguyễn Thị Thu Huệ, NXB Trẻ, 2012

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu đề tài Thế giới nghệ thuật trong tập truyện

ngắn Thành phố đi vắng của Nguyễn Thị Thu Huệ, chúng tôi sử dụng các

phương pháp chính sau đây:

- Phương pháp thống kê: Trước hết chúng tôi tiến hành thống kê những

bài viết, bài nghiên cứu về Nguyễn Thị Thu Huệ và tập truyện ngắn Thành

phố đi vắng để tham khảo, làm tư liệu cho khóa luận Sau đó, chúng tôi tiến

hành thống kê những tình tiết, sự kiện quan trọng trong các truyện ngắn để làm sáng tỏ vấn đề một cách toàn diện, khách quan

- Phương pháp phân tích - tổng hợp: Chúng tôi sử dụng phương pháp này để chỉ rõ những đặc điểm về nội dung và nghệ thuật của tập truyện một cách có hệ thống, khoa học Sau đó, tổng hợp những đặc điểm đó để làm sáng

rõ tính chất của thế giới nghệ thuật trong tập truyện

- Phương pháp so sánh - đối chiếu: chúng tôi tiến hành so sánh đối chiếu để làm nổi bật nét đặc sắc của thế giới nghệ thuật trong tập truyện so

với các truyện ngắn cùng thời cũng như với các tập truyện trước đó của cùng tác giả

5 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, phần Nội dung khóa luận gồm có ba chương:

Chương 1: Thế giới nhân vật trong tập truyện ngắn Thành phố đi vắng

Chương 2: Không gian – thời gian nghệ thuật trong tập truyện ngắn

Thành phố đi vắng

Chương 3: Cách tổ chức trần thuật trong tập truyện ngắn Thành phố đi

vắng

CHƯƠNG 1 THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TẬP TRUYỆN NGẮN

THÀNH PHỐ ĐI VẮNG

Thế giới nghệ thuật là thế giới tư tưởng, thế giới thẩm mĩ, thế giới tinh thần của con người Nó bao gồm toàn bộ các thành tố cấu tạo nên tác phẩm văn học như cảm hứng tư tưởng, hệ thống nhân vật sự kiện, bối cảnh không gian, thời gian, phương thức tổ chức kết cấu tác phẩm Nghiên cứu cấu trúc của thế giới nghệ thuật vừa cho ta hiểu hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm, quan niệm của tác giả về thế giới, vừa có thể khám phá thế giới bên trong ẩn kín của nhà văn, cái chi phối sự hình thành phong cách nghệ thuật

Nhân vật là một yếu tố quan trọng không thể thiếu trong thế giới nghệ thuật của tác phẩm, bởi đó là phương tiện cơ bản để nhà văn khái quát hiện thực một cách hình tượng Nhà văn khi tạo ra nhân vật luôn nhằm mục đích

để khái quát lên những quy luật về cuộc sống con người và bộc lộ quan niệm của mình về những con người xã hội Không nằm ngoài quy luật chung đó, Nguyễn Thị Thu Huệ, với mục tiêu gióng lên tiếng chuông cảnh báo về tình

trạng xã hội trơ lì, con người vô cảm của thời hiện đại, đã tạo ra trong tập truyện Thành phố đi vắng một thế giới nhân vật đậm chất thị dân và chứa đầy

bi kịch, bi kịch của những sự tồn tại xám xám nhờ nhờ, có tồn tại đó nhưng cảm giác như không thật sự hiện hữu ở đâu cả

1.1 Kiểu nhân vật phổ biến của đời sống đô thị hiện đại

Nhân vật trong tập truyện ngắn Thành phố đi vắng là sự thu nhỏ của

một thế giới người mang đậm bản chất của đời sống xã hội đô thị đương đại Trong tập truyện, đâu đâu cũng thấy những con người vô cảm, thờ ơ, xa lạ ngay chính với không gian sống thường ngày của mình Không chỉ dừng lại ở

đó, Nguyễn Thị Thu Huệ còn rất dụng công trong việc khắc họa nên chân dung những con người thực dụng, tham lam, đặt đồng tiền lên trên hết, bỏ qua

cả tình thân, cả sự ứng xử lịch sự tối thiểu nhất của con người đối với con người Từ đó tạo nên một lớp nhân vật cô đơn, bất an với chính bản thân mình, với cuộc sống họ đang từng ngày phải đối mặt, với hàng trăm khuôn mặt giả tạo, mất nhân tính ở ngoài xã hội

1.1.1 Nhân vật thờ ơ, xa lạ với không gian sống của mình

Văn học sau 1986 nói chung đã có sự chuyển hướng mạnh mẽ từ khuynh hướng cảm hứng lãng mạn sang cảm hứng thế sự đời tư Con người trong giai đoạn văn học này được coi là một tiểu vũ trụ vô cùng phức tạp, cái xấu cái tốt xen lẫn nhau Con người là chủ thể sáng tạo và cũng là đối tượng trung tâm của văn học nghệ thuật Chính vì thế cho dù người nghệ sĩ đứng ở góc độ nào để miêu tả cuộc sống thì bao giờ ẩn hiện sau đó cũng là một quan niệm nghệ thuật về con người, cũng là một nỗi niềm đau đáu cho nhân sinh, thế sự “Trở lại sau mươi năm bền bỉ sáng tạo mà không ra tập, Nguyễn Thị Thu Huệ trình hiện một diện mạo khác, với cái nhìn nghệ thuật mới mẻ, sắc lạnh trong từng thụ cảm đời sống” [24] Cái nhìn mới mẻ ấy thể hiện trước nhất ở một kiểu nhân vật được coi là phổ biến của đời sống đô thị hiện đại, kiểu nhân vật thờ ơ, xa lạ với không gian sống của mình

Trong nhiều truyện ngắn, chúng ta cảm nhận được sự tỉ lệ nghịch ở đây khi con người ngày càng ken dày, đầy lên trên từng mét vuông đô thị thì ngược lại những ngôi nhà càng hẹp lại Gắn kết, yêu thương, chăm chút cho không gian sống là điều xa lạ với mỗi cá nhân hiện đại Họ không những không biết cách giữ gìn văn hóa truyền thống mà còn thêm vào đó là sự vô tâm với chính không gian sinh hoạt của gia đình

Trong truyện Không thể kết thúc, nhân vật xưng tôi đóng vai người kể

chuyện kể về các thế hệ gia đình mình cùng sống chung trong một ngôi nhà cổ: “Bốn đời nhà tôi sống trong ngôi nhà cổ này Tôi là đời thứ năm” [18, tr.120] Nhà cổ vốn là một không gian mang tính truyền thống, gợi sự gắn kết

gia đình bao đời, thế nhưng các thế hệ trong gia đình này lại dường như chẳng

có sự gắn kết gì với nhau Bà bác dâu trưởng thì luôn có thái độ khinh miệt

mẹ chồng và hay tỏ ra khó chịu với tất cả các thành viên còn lại Bác trưởng

họ thì suốt ngày quần quật lo kiếm tiền đến mức không biết rằng vợ mình đang dan díu với người bạn thân bao lâu nay Nhân vật vô tâm với giá trị truyền thống, xa lạ với không gian tồn tại của họ đến mức khi lũ bọ xâm phạm đen kín cả căn nhà, cũng không một ai tìm hiểu nguyên nhân là do đâu

mà chỉ ngồi chờ cô giúp việc Thậm chí việc người bác dâu bí mật đánh tráo tất cả đồ cổ lâu đời cũng không hề ai để ý cho đến khi bình vỡ Lúc ấy “bác trai mới biết là bác dâu đã tráo bình mới vào, giá trị chỉ vài trăm nghìn tiền Việt Nam đồng, so với bình cũ rẻ cũng vài chúc triệu, có cái vài trăm triệu” [18, tr.129] Sau đó là sự li tán, sự đổ vỡ của gia đình, là ngôi nhà bị bán đi Nhưng thực chất sự đổ vỡ đã diễn ra từ lâu lắm rồi giữa những thành viên không - thể - có - một - sự - kết - nối - nào của gia đình và giữa họ với ngôi nhà giàu giá trị truyền thống Từ sự xa lạ với chính không gian sống của mình, cả một đại gia đình từng chung sống trong ngôi nhà có tới bốn, năm đời sống chung đã phải li tán và “rễ cái cây cổ bao đời” đã bị nhổ lên thay vào đấy là “cái cây nhựa” trong một thời gian dài mà không hề ai hay biết

Sự xa lạ với không gian sống của nhân vật dẫn đến sự bức tử khái niệm

tổ ấm, như một hậu quả tất yếu Không còn điểm tựa không gian, con người

đô thị trượt dần trong quá trình mài mòn mình trong chính không gian ngày càng không được ý thức ấy Mất đi sự gắn kết với không gian, nhân vật cũng

trở thành những mảnh rời rạc trong một xã hội hiện đại hỗn độn Trong Sống

gửi thác về, nếu như gia đình Luyến lúc đầu rất đầm ấm, hạnh phúc bởi bàn

tay chăm lo của Luyến thì từ khi Luyến mất đi, những thành viên trong gia đình đó bỗng nhiên hụt hẫng, chơi vơi, cuộc sống của họ trở nên rời rạc, không có sự gắn kết, ai cũng cảm thấy xa cách với chính không gian sống của

mình Mẹ của Luyến thì “dọn sang ngách bên, kiếm cái tràng hạt dài, nâu bóng, ngồi trước bàn thờ con gái, gõ cốc cốc cái mõ mua trước cổng Phủ Tây

Hồ, mắt lim dim tâm sự với con” [18, tr.58-59] Hai cha con Tân, Dương thì mỗi người một nỗi niềm, một suy nghĩ riêng Cái gia đình đó bỗng trở nên trống vắng, lạnh lẽo dù vẫn có ba thành viên tồn tại, thiếu mỗi Luyến Cả ba con người ấy đều không ai tự bộc bạch là mình cô đơn nhưng qua cách kể, cách tả của Nguyễn Thị Thu Huệ, hình ảnh của họ hiện lên mới đơn độc, tội nghiệp làm sao Họ cô đơn trong chính căn nhà của mình, khi mà thành viên quan trọng nhất trong nhà để kết nối họ lại với nhau là Luyến đã ra đi Họ cứ tiếp tục sống nhưng dường như cuộc sống đã không còn ý nghĩa, không còn niềm vui

Trong nhiều truyện ngắn nữa, chúng ta cũng thấy xuất hiện kiểu nhân vật mất đi sự gắn kết với không gian sống của mình Chẳng hạn nhân vật nữ

trong Thành phố đi vắng, cô lạc lõng ngay giữa đô thành - nơi mà cô từng gắn

bó thân thiết cách đây ba năm trước; nhân vật Con gái lẻ loi ngay trong chính

tổ ấm của mình dù luôn được người Cha che chở, yêu thương ở truyện Của

Cha, của Con những cành vạn niên thanh; hay nhân vật anh trong Chủ nhật được xem phim hoạt hình thì chỉ cảm thấy căn phòng mười mét vuông của

mình như là một nơi nghỉ ngơi và để xem phim vào mỗi chủ nhật cuối tuần không phải làm việc ở công ti mà thôi…

Bằng trực cảm của người phụ nữ, Nguyễn Thị Thu Huệ nhận ra con người đô thị đang ngày một thờ ơ, xa lạ với không gian sống của chính mình

Hầu hết nhân vật trong tập truyện ngắn Thành phố đi vắng luôn thường trực

suy nghĩ rằng ngôi nhà - tổ ấm - điểm tựa một thời chỉ mang ý nghĩa như một quán trọ, một nơi tạm bợ để sống gửi ở kiếp này

1.1.2 Nhân vật thực dụng, vô cảm

Không chỉ dừng lại ở kiểu nhân vật thờ ơ, xa lạ với không gian sống; Nguyễn Thị Thu Huệ còn mang đến cho bạn đọc những thước truyện hấp dẫn với kiểu con người thực dụng, vô cảm hầu như choán ngập hết tất cả các trang viết của tác giả Con người thực dụng, vô cảm trong truyện ngắn Thu Huệ bao gồm đủ mọi hạng người trong xã hội, từ những kẻ có tri thức đến những người lao động bình thường Tâm lí thực dụng, vụ lợi đã trở thành nếp sống của khá nhiều người và chi phối nhân cách của họ

Trước hết phải kể đến kiểu nhân vật với lối sống vụ lợi, thực dụng, coi

đồng tiền quý hơn tất cả Chẳng hạn, trong Cú mèo và rượu hoa, hai vợ chồng

người em của ông Nhân là những con người như thế Cả hai vợ chồng lặn lội

từ nước ngoài về Việt Nam chỉ vì muốn chia chút tài sản với ông Nhân Chứng kiến cảnh anh mình bị tàn tật, cháu bị tâm thần, chẳng những hai vợ chồng không xót thương mà còn tỏ ra khinh bỉ, ghê tởm Không những thế, họ

tỏ thái độ coi thường, khinh miệt những người đã hết lòng vì ông Nhân và con trai; cho rằng người ta không văn minh bằng mình Là Việt kiều, nhưng họ tính toán từng đồng với anh tài xế taxi: “không phải do vợ chồng em, mà do cậu lái tắc xi đổi tiền đô ở ngân hàng giúp, sau đấy em trả nó tiền theo số đồng hồ báo, hết bảy trăm tám mươi hai nghìn, nó không có tiền lẻ trả lại, phải chạy mấy nơi mới có mười tám nghìn đồng thối lại không thì em đã đúng giờ hẹn anh” [18, tr.194]; với người giúp việc của anh trai: “Mà tao nói cái con kia, mày đi chợ cho nhà anh tao, phải ghi lại hết Hôm qua, tao nhẩm ra, mày còn cầm tiền của tao đưa mày mua cua thịt dễ đến hai mươi nghìn ấy, vì cua gạch đắt hơn cua thịt, mày mua được ba con gạch, còn bốn con thịt, giá chênh nhau gớm đấy” [18, tr.197]

Hay nhân vật bà bác dâu trưởng trong truyện Không thể kết thúc, thành

viên của một gia tộc sưu tầm đồ cổ truyền đời, lại là người phá hủy thành quả

bao đời của nhà chồng với việc tráo tất cả bình cổ mang đi bán Khi gia đình đang bị lũ bọ xâm phạm đến mức “chỉ cần há ra nói một câu là cả vốc bọ nằm trong miệng như một nắm vừng đen” [18, tr.120], bác cả có ý định thuê bà đồng nát đến để dọn nhà, giết bọ thì bà ta tỏ ra khó chịu, can ngăn, như thể mình cũng quý trọng đám đồ cổ rất nhiều: “Ông biết thừa cái nhà này vớ đâu cũng tiền mà dám cho người lạ vào Tay ông mua đồ cổ, món rẻ nhất cũng vài chục triệu, không thì vô giá, có tiền tỉ cũng không mua được… Tôi chỉ tin cái Thảo, một mình nó Thơm thối cũng mình nó biết, ông nhớ chưa” [18, tr.127]

Có thể ẩn sâu trong lời can ngăn vờ vịt đó là sự giấu giếm, lấp liếm bí mật về

sự tham lam tráo đổi đồ cổ thật bằng những món đồ “trị giá chỉ vài trăm nghìn tiền Việt Nam đồng, so với bình cũ rẻ cũng vài chục triệu, có cái vài trăm triệu” [18, tr.129]

Trong tập Thành phố đi vắng, các truyện ngắn đầy rẫy những sự kiện

bất định, những mối tai ương chực chờ, khiến xã hội chứa đựng chúng cũng ngày càng trở nên thiểu năng, tiến tới phi năng lượng, một xã hội trơ lì, không còn nhúc nhích, không còn chuyển động, mọi sự vật, con người như những sinh thể cô đơn, bất động chẳng ngọ nguậy, chẳng còn gắn kết được với nhau Trong thế giới tan tác ấy đậm đặc bóng dáng những loại người vô cảm, lạnh lùng Họ hờ hững với tất cả mọi thứ xung quanh, họ dửng dưng trước những tai ương bất trắc của người khác và của đời sống bất định

Chẳng hạn, nhân vật chàng trai trong Chủ nhật được xem phim hoạt

hình Anh có Liên, một cô gái dễ thương, nhân hậu, người bạn gái thân thiết

đã giúp anh lấp đầy những khoảng vỡ trong tâm hồn khi bạn gái cũ chia tay Nhưng anh lại chưa bao giờ nhận ra vẻ đẹp của Liên, cũng như chưa bao giờ quan tâm xem có thực là cô đi Sài Gòn chữa bệnh với bố thật hay không Vì

hờ hững, vô tâm, người ta đã mất nhau quá dễ dàng

Hay một chàng trai khác trong truyện Chúng ta cần suy nghĩ về chuyện

này Anh vô tâm nên hay đánh mất đồ đạc, và luôn bị cô bạn gái hỏi “Tại sao

anh không giữ” [18, tr.156] Cả đời anh ta chẳng thiết tha gắn bó với một điều

gì, anh dễ dàng từ bỏ đam mê hội họa, anh dửng dưng khi cô bạn gái ra đi với

câu nói “Chúng ta cần suy nghĩ về chuyện này” Rồi ông Nhân trong Cú mèo

và rượu hoa mải mê sự nghiệp học hành Vợ chết, ông ở nước ngoài chạy về

sau đó một tuần chỉ để ngồi ôm con lẩm bẩm rằng con phải có mẹ, bé thế này, không có mẹ không được; khiến tất cả hàng xóm phẫn nộ thay cho người vợ

Đặc biệt, trong truyện ngắn Thành phố đi vắng, cả một thành phố vô

cảm - hay cả một xã hội trơ lì - hiện lên sống động và đáng sợ Đặt chân tới

thành phố đi vắng, bạn đọc lập tức bị lôi cuốn vào một không gian nhiều

chiều, ở đó đường thẳng dường như đã bẻ cong, mặt người như biến dạng và thời gian như ngưng đọng “hôm qua xe bus của thằng cháu tôi, đỗ một chỗ đợi khách, có bà tự lao vào đuôi xe, nằm trong đấy Đúng lúc thằng bé nổ máy chạy đi thế là cán nát bươm Chết gì như tự tử ấy” [18, tr.265] Hay đó là chuyện “tối qua… có con bé giận mẹ, cầm dao trong túi quần đi tự tử Lên xe… khóc rống lên, lảm nhảm nói, chửi bố mẹ không cho tiền mua xe máy…

Nó điên lên, rút ngay con dao đâm bị thương mấy người rồi nhảy xuống lao đầu vào ô tô tải đi cùng chiều với xe này Chết luôn Giá rau muống lên rồi,

mà rau thì toàn hóa chất, đàn vịt nhà tôi, mới hôm kia lăn ra chết vì ngộ độc rau muống sống” [18, tr.266] Một bà tự lao vào đuôi xe, một con bé cầm dao trong túi quần đi tự tử, đàn vịt lăn ra chết do ngộ độc rau muống… Các sự kiện trồi lên rồi lại chìm đi, mất tăm mất tích trong cái “thành phố như người đông máu, vô cảm dửng dưng” [18, tr.270], hay “cả thành phố này đang đi vắng, hoặc sắp dọn đi, và ai cũng trong tư thế chuẩn bị” [18, tr.272]

Đọc tập truyện Thành phố đi vắng, người ta cảm thấy hiệu lực mạnh

mẽ của ngôn từ chuyển vận rất nhanh những chi tiết, những sự kiện bị nén lại

Truyện ngắn như một file nén dồn chặt thông tin và chỉ cảm hết được những thông báo của nó khi người đọc giải nén bằng cảm thụ của chính mình Một thứ không gian mê cung rối rắm và phức hợp, một cảm xúc vô tính, trơ lì, phập phồng bất an

1.1.3 Nhân vật cô đơn, bất an

Trong xã hội hiện đại, khi tồn tại và mưu sinh không còn là vấn đề cơ bản, con người bắt đầu hướng về bản thân mình nhiều hơn Họ muốn hiểu rõ hơn về chính mình, về thế giới bên trong thẳm sâu của tâm hồn, tình cảm hơn

là thế giới vật chất bên ngoài Trên hành trình đi tìm bản thể ấy, con người phải tự dấn thân và không thể mong cầu sự giúp đỡ từ xã hội lạnh lùng, vô cảm, thờ ơ Khi “thành phố đi vắng”, nhân tính “đi vắng”, tất yếu con người

bị đẩy đến tận cùng cảm giác hoang mang, bối rối, bất an, con người trở thành một khối cô đơn khổng lồ giữa đám đông Chính vì lẽ đó, trong truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ, ta nhận thấy dường như nỗi cô đơn luôn hiện diện trên từng trang văn, trong từng nhân vật của nhà văn

Có những nhân vật cô đơn ngay giữa những người thân trong gia đình

Ở truyện Của Cha, của Con những cành vạn niên thanh ta bắt gặp hình ảnh

của một cô bé đang tuổi mới lớn, có một cuộc sống rất buồn tẻ, lẻ loi trong chính mái ấm gia đình Cô bé sống cùng cha, còn mẹ cô đã bỏ đi từ khi cô còn nhỏ Mặc dù người cha rất yêu thương và quan tâm đến con gái nhưng cô không vì thế mà vui hơn Những khi cha vắng nhà, cô cảm thấy rất trống trải

“Một mùa hè đang trôi, Con ở nhà, Cha xe ôm vui vẻ Ngày qua thật nhanh Con gái ở nhà, ra vào trong bốn bức tường, không học, cũng không ăn gì từ sáng” [18, tr.254] Cô không có người để tâm sự những nỗi niềm, những vui buồn của tuổi mới lớn: “Lớn dần, nhiều chuyện không hiểu, không biết hỏi ai

Có thể Cha biết, nhưng Con gái không thể cất lời Có những bí mật Cha không bao giờ biết” [18, tr.254] Nhiều đêm Cha vắng nhà, cô bé đã chứng

kiến cảnh hai vợ chồng hàng xóm làm chuyện người lớn và “Con gái đứng cứng người trong bóng tối ướt sũng mồ hôi, tim đập rầm rập trong ngực, hai bàn tay ngón nhỏ thon dài nắm chặt vào cái gối hình con gấu, trừng trừng nhìn ” [18, tr.254] Và rồi cuối cùng trong sự cô đơn và non nớt, thích khám phá của tuổi mới lớn, cô bé bị chính gã hàng xóm lợi dụng để thỏa mãn thú vui thể xác Bi kịch hơn, cô bé thấy vui và cũng đắm chìm trong những đam

mê mới mẻ và lạ lẫm hắn mang đến, để sưởi ấm trái tim cô đơn và yếu đuối của mình Số phận của cô gái; sự cô độc, lẻ loi của cô cùng hệ lụy của nó khiến cho người đọc phải không ngừng nghĩ suy trăn trở

Trong truyện ngắn Thành phố đi vắng, chúng ta còn bắt gặp những

nhân vật cô đơn trong các mối quan hệ xã hội Nếu trước đây Nguyễn Thị Thu Huệ chỉ viết về con người cô đơn trên chặng đường đi tìm tình yêu, hạnh phúc, trong mối quan hệ gia đình, thì giờ đây con người còn cô đơn cả trong một không gian lớn hơn - không gian xã hội Đó là nỗi cô đơn của nhân vật

“cô” trong Thành phố đi vắng Xa thành phố trong ba năm ở nước ngoài, cô

vui mừng, háo hức, hồi hộp khi được trở về nơi chốn thân quen ngày nào Nhưng cô đã rất bất ngờ trước mọi sự đổi thay của con người và cuộc sống nơi đây Cái thành phố náo nhiệt, đông vui cùng với những con người thân thiện, cởi mở trước đây cô từng sống đã không còn, thay vào đó là “Phố vốn dài, giờ thêm lạnh Người vẫn đông, nhưng hết âm thanh, như những diễn viên phim câm” [18, tr.269] Cùng với sự đổi thay của thành phố, con người cũng khác Những gương mặt quen thuộc mà trước đây cô và người yêu của

cô từng biết, từng nói chuyện thân mật thì giờ đây họ đều dửng dưng, lạnh nhạt Những người cô gặp trên đường đều lạnh lùng, vô cảm Thậm chí khi cô muốn làm một việc tốt là giúp đỡ một cô bé bị ngã thì người mẹ cũng nhìn cô bằng ánh mắt không thiện cảm: “Cô bật khóc Cơn tủi thân, sự cô độc giữa chốn đông người và ý thức những điều mất mát, tốt đẹp đã tuột mất trong đời

làm cô không đứng dậy nổi” [18, tr.274] Thành phố lạnh lùng, con người vô cảm Không có ai để cô trò chuyện, chia sẻ Người yêu của cô cũng chưa trở

về, anh còn hai năm ở nước ngoài để hoàn thành công việc còn dở dang: “Ba năm qua rồi, giờ cô đứng một mình nơi cửa sổ, nhìn xuống đường Sau lưng

cô, trong phòng, không có những bức phác thảo rải kín mặt giường Không quần áo bừa bãi vắt khắp nơi Không có anh Không có bia Mùa hè nhưng lạnh” [18, tr.275] Tất cả những điều đó làm cô cảm thấy hụt hẫng, cô độc Cô cảm thấy cô đơn khi mà cuộc sống xung quanh vẫn diễn ra hằng ngày, con người vẫn đông đúc, chỉ có cô là không tìm được kí ức tốt đẹp của ngày xưa Trong tâm trạng bất an, cô đã đến gặp bác sĩ với hàng loạt câu hỏi tại sao Hai năm sau người yêu của cô trở về thì cô đã ra đi vĩnh viễn Không có lời giải thích cho cái chết của cô, nhưng người đọc vẫn có thể cảm nhận được cái chết

đó bắt nguồn từ sự cô đơn, lạc lõng của cô trong cuộc sống hiện tại, nơi mà cô không còn tìm thấy được những tình cảm chân thành giữa con người với nhau

Với lối viết trung tính, những cốt truyện sắc lạnh, những kết cục như dao cứa, Nguyễn Thị Thu Huệ đã chuyển tải thành công cái vắng mặt trong cái có mặt, cái trống trải, im lặng trong cái ồn ào, cái cô đơn, cô độc giữa bầy đàn đông đúc Trong truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ và trong đô thị hôm nay, hình như đã xuất hiện một đời sống thị dân mới, không đặc trưng bởi sự

ồn ào, bát nháo, mà bởi sự cô độc của con người giữa rừng người Một đời sống thị dân mong manh, như đứng bên bờ vực của sự đổ vỡ, tan biến cùng sự nhạt nhòa của cá thể người, của cả lớp người, tập đoàn người mà bề ngoài, vẫn tưởng chừng như đang ken chặt bên nhau thành khối vững bền Một cô gái khiếp đảm trong quán phở vì nỗi đe dọa vô hình bởi bọn cướp có vũ khí

(Trong lúc ăn một bát phở Gia truyền) Một chàng trai đợi ngày dài trôi bằng những bộ phim hoạt hình (Chủ nhật được xem phim hoạt hình) Một trạng thái

dật dờ đợi xuân, hạ, thu qua để đón mùa đông tới của “bố cục chặt” nào đó

như bất kỳ một người nào khác (Rồi cũng tới nơi thôi) Một kế hoạch cuối đời

được sắp đặt như chỉ để làm trôi đi thời gian vỏn vẻn trong dịp xông hơi của

hai gái già (Thu xếp cuối đời)… Bằng sự tinh tế, bén nhạy của trái tim phụ nữ

đa cảm, Nguyễn Thị Thu Huệ nhanh chóng nhận thấy những vết rạn trong tế bào xã hội Không đề cập tới những sóng gió và biến cố nhưng truyện ngắn nào cũng mở ra hình ảnh một tổ ấm không vẹn nguyên Những gia đình tan

vỡ, những ông bố, bà mẹ ngoại tình, những người mẹ đơn thân, những đứa trẻ

bơ vơ, cô đơn Mỗi gia đình nhỏ như con thuyền tròng trành trong bão, có thể lật úp, có thể rạn vỡ mà rất ít khả năng giữ được nguyên lành Đó có phải là

hệ quả tất yếu của xã hội hiện đại ngày càng đầy lên những giá trị vật chất mà nghèo nàn, thảm hại những giá trị tinh thần

Có thể nói, viết về con người cô đơn, truy tìm nguyên nhân của nó cũng

là một khía cạnh của chủ nghĩa nhân đạo mà Nguyễn Thị Thu Huệ cùng những nhà văn khác đang hướng tới

1.2 Kiểu nhân vật bi kịch

Bên cạnh kiểu nhân vật đặc trưng của xã hội thị dân hiện đại, trong tập

truyện ngắn Thành phố đi vắng, kiểu nhân vật bi kịch cũng được Nguyễn Thị

Thu Huệ đề cập đến như là một vấn đề xã hội mang tính bức thiết, đáng báo động Chính lối sống hiện đại, cuộc sống đô thị nhộn nhạo đã tạo ra những con người bi kịch, bi kịch bởi chính bản thân họ, bởi sự tác động mạnh mẽ trong cuộc sống xô bồ, hay bởi sự xa lạ vô cảm của những người xung quanh

1.2.1 Nhân vật tự hủy hoại bản thân vì những điều vụn vặt, tầm thường

Đọc Thành phố đi vắng, cứ thấy có cái gì đó như bất nhẫn trong ngòi

bút miêu tả đôi lúc đến lạnh lùng của Nguyễn Thị Thu Huệ Cảm giác như nhân vật không sống mà chỉ tồn tại, như những cái bóng xám nhờ trôi lặng lẽ giữa dòng đời Họ như bị chết chìm giữa vòng xoáy của những điều bé mọn,

tẹp nhẹp, vô nghĩa lí Nhân vật rơi vào bi kịch nhân sinh đầy bi đát, đó là tự hủy hoại bản thân trong những cái vụn vặt, tầm thường

Đầu tiên là hình ảnh hai người phụ nữ ở truyện Thu xếp cuối đời, dù

còn đang ở tuổi trung niên nhưng họ luôn lo âu cho cuộc đời buồn tẻ của mình trong tương lai: “Cứ nghĩ ngày bọn trẻ con đi hết, mình già, không ở với

ai được Bây giờ đã không thì sau này càng không Càng nghĩ, càng thấy tao với mày ở với nhau là đủ” [18, tr.177] Họ luôn sống trong suy nghĩ, tính toán cho những dự định, kế hoạch khi về già Và những kế hoạch đó, chẳng thấy

kế hoạch nào vui, chỉ thấy sự luẩn quẩn, chán chường, tẻ ngắt Trong khi ở độ tuổi này, họ lẽ ra phải là những con người căng tràn sức sống, có những đóng góp giúp ích cho xã hội Nhưng ngược lại, họ luôn cảm thấy nhạt nhẽo, vô vị với cuộc sống hiện tại, với những điều mình cần cống hiến cho cuộc đời

Đọc Chúng ta cần suy nghĩ về chuyện này, ta thấy hiện lên hình ảnh

anh chàng “cán bộ phòng hành chính tổng hợp” - người tình của Hân Anh là người có năng khiếu hội họa nhưng lại rẽ hướng chọn một cuộc sống an toàn,

ổn định nhưng nhàm chán, đó là trở thành một viên công chức Điều này chính anh cũng chẳng thể trả lời tại sao: “Anh tốt nghiệp đại học Mỹ thuật, đã

có tranh triển lãm, sao lại làm chủ tịch công đoàn và trưởng phòng hành chính?” [18, tr.159] Từ bỏ đam mê thực sự, đó cũng là con đường gián tiếp anh tự hủy hoại tài năng, tự hủy hoại cuộc đời của chính mình trong kiếp sống

vô vị, mờ nhạt

Với Trong lúc ăn một bát phở Gia truyền lại là hình ảnh nhân vật cô

gái tự giam mình trong “Góc phòng mười hai mét vuông, không cửa sổ, không khí vào ra qua một chiếc quạt thông gió ” [18, tr.80] chỉ vì mối nghi

kị, lo âu với những người xung quanh, với xã hội bát nháo ngoài kia Cô từ bỏ hết mọi thú vui và sự gắn kết với cuộc đời, cô chọn phương án giúp mình an toàn nhưng thực ra lại đẩy mình vào quẩn quanh, mòn mỏi, khi tự nhủ: “Sẽ

không ra đường Sẽ ở nhà Tự pha cà phê mỗi sáng chủ nhật nếu muốn bình yên và không bao giờ gặp phải bọn cướp chuyên nghiệp” [18, tr.81]

Bi kịch hơn là hình ảnh cặp vợ chồng từ nước ngoài về trong Cú mèo

và rượu hoa, theo như lời bà vợ thì “Chúng tao sống ở bển văn minh độc lập

lắm, không kéo dây kéo dắt như lũ chúng mày ở xứ này” [18, tr.203] - tưởng rằng ở nước ngoài về thì họ phải văn minh, lịch sự lắm nhưng sự thực đó chỉ

là “giả tạo” Họ rởm đời, coi thường những con người mọi rợ nhưng bản thân

họ sống ở xứ văn minh cũng chẳng khác gì những cái bóng xám nhờ Không quan hệ với láng giềng, không đi dạo phố phường, không chơi bời ở đâu, không tình thân gắn kết vì con vừa nghiện đã lập tức đẩy đi vào trại Cuối cùng họ chết một cái chết đầy bí ẩn, không ai hay biết Nhưng trước đó họ đã

tự dìm chết mình vì những cái vụn vặt, tầm thường trong đời sống ở xứ văn minh

Và còn nhiều bức chân dung mô tả con người méo mó và tội nghiệp, thảm thương đến bất nhẫn như hình ảnh các hoa hậu quý bà diễu qua diễu lại

trên tivi mà không gây được sự chú ý bằng những con chó trong X-Men có

mùi trường đua; cậu nhân viên quán phở với “cái mặt đầy trứng cá bung bét

chảy nước vàng vàng, đỏ đỏ” [18, tr.68] ở Trong lúc ăn một bát phở Gia

truyền; những cô gái điếm chân dài “hoạt động ở quán gội đầu thư giãn” ngồi

ăn ở quán vỉa hè hay ông tổ trưởng dân phố với “Mái tóc giả rẽ ngôi thẳng tắp vốn để che cái đầu hói trụi của ông, giờ lệch sang một bên lộ mảng hói bóng

loáng như sơn vécni màu vàng” [18, tr.154] trong truyện Chúng ta cần suy

nghĩ về chuyện này

Còn có những nhân vật phải gánh chịu bi kịch do chính lối sống trì trệ,

do sự chậm chạp trong việc đổi mới tư duy Sự lạc hậu đó đã khiến họ lùi xa một khoảng so với cuộc sống xô bồ ngày càng nhốn nháo của đời sống “văn minh hiện đại”, không những thế nó còn mang đến hậu quả nghiêm trọng cho

chính những người thân xung quanh Đó là nhân vật Luyến và nạn nhân là

Tân, Dương trong Sống gửi thác về Luyến ấp con theo một kiểu chăm bẵm

quá đáng, lạc hậu đến cả hàng thế kỉ, dù cậu con đã lớn tướng: “… cục vàng cục bạc của mẹ Con trai mẹ ăn một miếng là mẹ no mười ngày nào… đừng

có phun ra mà mẹ chết ngay đấy Chết tươi giẫy đành đạch giống con gà bị cắt tiết đấy” [18, tr.38] Sự chăm con quá mức đó của Luyến đã tạo nên một sản phẩm “Dương hiền… mỗi khi tới lớp, hay chơi ngoài sân trường Nó luôn đứng nhìn Chỉ nhìn Rồi cười Đến cười cũng hiền lành, kìm nén” [18, tr.43] Rồi khi Luyến chết, gia đình Luyến trượt dốc, xoay chuyển một cách trầm trọng và nguyên nhân đều do sự áp đặt lối sống lạc thời, cổ hủ của Luyến cho chính những người thân trong gia đình mình

Rõ ràng, con người hiện đại đang sống trong một thế giới đầy xáo trộn, mất mát và bất an; tồn tại cá nhân bị bôi xóa bởi những lãng quên, muôn mặt đời người bị đe dọa vùi lấp trong những gam màu loang của sự hủy diệt những giá trị Tất cả được Nguyễn Thị Thu Huệ tái hiện trên những trang văn đầy thương tổn Một lời cảnh báo cần thiết để người phải đi tìm người, tìm lại chính mình ngay cả khi phía sau đó là những tiếng thở dài

1.2.2 Nhân vật với nỗi đau nhân tính “đi vắng”

Đô thị Việt Nam hiện đại vẫn đang trong quá trình kiến tạo Sự ngổn ngang của nó tạo nên mảnh đất màu mỡ cho nhiều cây bút khai phá Nếu những trang viết của Nguyễn Việt Hà, Đỗ Phấn mang tới một hình dung xô

bồ, bát nháo, nhiều hấp dẫn mà cũng nhiều xót xa tiếc nuối, thì Thành phố đi

vắng của Nguyễn Thị Thu Huệ mang đến một hình dung khác Một cấu trúc

văn hóa đô thị mới đã sinh thành hay trực cảm phụ nữ tinh nhạy đã khiến nhà văn cảm nhận được sự hiện diện của một gương mặt đô thị mới trong lòng đô thị cũ đang không ngừng thoái triển Một đô thành trống trải, không màu sắc

và âm sắc giữa chộn rộn người xe Thành phố ngày càng đông Mọi thứ xung

quanh thật hào nhoáng, những phương tiện hiện đại và những kỷ lục, nhưng cái tình trong cỏ cây, vạn vật, trong không gian, trong chính cái đám đông ngày càng đông lại dần mất Sự vô cảm bao trùm Mức độ tàn nhẫn của con người ngày càng tăng Người tốt trở nên nhỏ bé, đôi khi cô độc Dần dần, chính những người tốt cũng phải vô cảm để sống cho yên

Có lẽ vì thế, xuyên suốt các câu chuyện Nguyễn Thị Thu Huệ kể trong

Thành phố đi vắng là cảm thức về sự mất mát nhân tính trong đời sống con

người Nó hiện hình thành những nhân vật bị thói tham lam giả trá, nhẫn tâm, bạc ác bám rễ sâu trong tâm hồn Người ta vẫn sống với nhau nhưng ngày càng mất đi những sợi dây kết nối Bi kịch của nhân vật ở đây là bi kịch tự bên trong, bi kịch “đi vắng” trong chính sự tồn tại của mình Những giá trị tốt đẹp bị triệt tiêu từ từ, thay bằng sự hào nhoáng phô trương của trang phục, đồ

dùng, đời sống vật chất tỷ lệ nghịch với văn hóa sống Ngu, tham, hèn, ác –

bốn đặc tính tồi tệ nhất của con người đều phô phang lộ liễu trong xã hội đô thị đương đại

Đó là hình ảnh một cô gái “ăn mặc đẹp, khuôn mặt thanh tú” lại ngay giữa đường phố, bằng “một động tác nhanh, như tia chớp xoẹt ngang trời đêm, đá một phát thẳng vào giữa mồm con chó” [18, tr.276-277] trong truyện

Thành phố đi vắng Mà chỉ là vì chú chó Nhật lông xù trắng dễ thương đó

đang sang đường nhưng cứ sủa ăng ẳng, làm phiền cô ta Truyện ngắn đầy những câu chuyện nhỏ có phần phóng đại, hoang đường về cái Ác nhưng là

để gửi đi một thông điệp rất thực, rằng phải chăng giá trị văn hóa, đạo đức, văn minh đã hoàn toàn mất đi ngay giữa chính lòng thành phố đang phát triển

ngày càng hiện đại hơn? Giờ đây, Thành phố đi vắng “Không còn sự lộn xộn

của đời sống thị dân bao đời vẫn thế Phố vẫn dài, giờ thêm lạnh… Ngày cuối tuần thành phố như đông máu Vô cảm, dửng dưng Xe miên miết trôi Người miên miết đi” [18, tr.269-270]

Hay X-Men có mùi trường đua là sự song hành của cái ác và sự tầm

thường Nhân vật cô cave “kén khách” yêu anh X-Men mê trò đua chó Một anh chàng thơm tho, đẹp đẽ, quý chó già, chó bệnh vì thấy ở chúng sự bình yên hơn khi gặp mặt những tên lừa đảo mang vẻ mặt trí thức Nhưng lại là một kẻ giết người độc ác Nạn nhân - hay một trong số nhiều nạn nhân? - là một phụ nữ trẻ “khoảng hai mươi lăm, chân thẳng, dài thượt” Cô chết đau đớn: “trước khi bị xiết cổ, cô đã bị hiếp Trên người cô có vài vết cắn”, “rõ ràng là vết răng chó”, “vết phập trên da khá sâu” [18, tr.16] Truyện rất ám ảnh, khiến người đọc hoang mang với cảm giác ai cũng có nguy cơ trở thành nạn nhân của cái ác Cô cave, giống như nhiều người, đến chết vẫn không chịu tin cái ác nằm chung giường với mình

Trong xã hội trơ lì, quả thực, người ta sẵn sàng giết nhau vì những lí do

không đâu: “Chọc nhau một câu trong quán nhậu là vớ dao đâm chết người” [18, tr.278] Nhiều sự kiện trong các truyện ngắn đều nhuốm màu tai ương và

chết chóc như thế Và phải đến hai phần ba số truyện trong tập Thành phố đi

vắng là những câu chuyện đầy ẩn dụ về hai thứ: giả và thật

Chẳng hạn, truyện ngắn Không thể kết thúc nói về một gia đình nhiều

đời sưu tập đồ cổ Đến một ngày, bà dâu trưởng về, bán đồ cổ, mua đồ mới thay vào Sự tráo đổi này chỉ có mẹ chồng biết, nhưng già rồi, không làm gì được, đành tỏ thái độ bằng cách đi vệ sinh lên giường êm đệm ấm của con dâu cho bõ tức Một cách phản kháng đầy bế tắc, bất lực Chỉ khi những con

bọ mọc ra, vây kín lên tất cả, họ phải đập lũ bọ nhung nhúc đó, bình vỡ, mới biết là tất cả đã bị đánh tráo Đây chính là thông điệp nhà văn muốn gửi đến độc giả “Xã hội nói chung và mỗi người dân nói riêng, cần lên án, chống lại

sự đánh tráo bởi sớm hay muộn, sẽ phải trả giá cho những việc làm tàn nhẫn đó” [30]

Cùng với đó là những nhân vật thường xuất hiện với hai bộ mặt thật – giả lẫn lộn Một cặp tình nhân vừa mới chụp ảnh cười tình tứ bên nhau trước

Phòng chiếu phim số 9 thì liền sau đó chàng trai chết với một con dao thép

cắm sâu ở ngực, khiến người đọc rơi vào hoài nghi liệu rằng sự thật có như chúng ta vẫn thấy trước mắt hay không, họ có thực sự đang hạnh phúc bên nhau chăng và nghi phạm trong vụ giết người này là ai, phải chăng chính là cô gái luôn đi cùng chàng trai và mới chụp ảnh cùng nhau tình tứ?

Hay như Dương trong Với tay là đến, anh trở về vùng biển quê mình

sau bao năm xa cách, mang theo một bí mật nghiêm trọng không ai hay biết Anh trở về với chiếc xe hơi “Honda Accord đời mới”, với chức danh là một anh kĩ sư được du học tận nước ngoài để che mắt bố mẹ và bà con làng xóm Nhưng sự thật thì Dương đang từng ngày vật vã sống trong trại cai nghiện, ngậm ngùi nhớ về những kỉ niệm giản dị ngày xưa, khi bố mẹ đặt hết niềm tin vào anh

Đọc xong Thành phố đi vắng, ta có cảm giác nỗi buồn còn đọng lại và

day dứt mãi Có chỗ còn thấy đau với nhiều chi tiết quá đỗi ám ảnh, những sự

thật xót xa Truyện ngắn Thành phố đi vắng mà Nguyễn Thị Thu Huệ đã chọn

làm tựa cho cả tập truyện để gửi gắm một câu hỏi đau đáu: “Thành phố còn đây, kỷ niệm còn đây, mà tình đời, tình người thì đi đâu vắng rồi?”

1.2.3 Nhân vật và những khát vọng đổ vỡ

Có thể nói, xã hội ngày càng phát triển, cuộc sống ngày càng hiện đại thì con người càng giàu khát vọng, ước mơ Họ khát khao được sống, được yêu, được thể hiện mình và luôn tìm mọi cách để đạt được những gì mình mong muốn Nhưng đồng thời, xã hội hiện đại cũng rất dễ đẩy con người rơi vào bi kịch khát khao đổ vỡ Chính vì vậy, con người giàu khát vọng nhưng rơi vào bi kịch vì khát vọng là kiểu nhân vật ta rất dễ bắt gặp trong tập truyện

Thành phố đi vắng của Nguyễn Thị Thu Huệ

Nhân vật của Nguyễn Thị Thu Huệ luôn có một khát vọng mãnh liệt trong tình yêu, họ sẵn sàng hi sinh tất cả vì tình yêu cho dù biết chắc rằng tình yêu ấy sẽ không bao giờ thuộc về riêng bản thân mình Và một cái kết đầy bi

kịch là điều họ đành phải chấp nhận Trong truyện Rồi cũng tới nơi thôi, nhân

vật xưng tôi cũng là một cô gái luôn khao khát, kiếm tìm tình yêu ở người đàn ông được cô gọi là “bố cục chặt” Vì người đàn ông đó mà cô đã nhiều lần lặn lội lên Lạng Sơn để gặp ông cho thỏa nỗi nhớ mong: “Thế mà riêng chuyện

cứ nghe tin gió mùa Đông Bắc, hay trời càng lạnh tôi nhớ ông Nhớ quằn quại Nhớ bệnh hoạn” [18, tr.84] Ông không phải là người yêu của cô, nhưng

cô rất mê ông và luôn thấy ở ông nhiều điều mà cô muốn khám phá Cô biết ông đã và đang có rất nhiều người phụ nữ bên cạnh, nhưng cô không hề bận tâm ở điều ấy Cô chỉ luôn muốn được gặp ông để cùng ông có những phút giây ân ái hạnh phúc, để nghe ông nói, ông kể về cuộc đời và những người phụ nữ của mình, bởi vì với cô, ông thật sự rất quyến rũ: “Điều duy nhất tôi thường tự hỏi mình có phải tại tôi thần thánh ông quá chứ thực ra cũng bình thường lắm, như cả triệu người nườm nượp tóc đen, da vàng kia hay ông thực

sự bí ẩn, quyến rũ” [18, tr.84] Nhân vật nữ mang một niềm đam mê cháy bỏng đến tội nghiệp về tình yêu, và có những nỗi đam mê rất đàn bà Giữa cô

và người đàn ông đó đều không có sự ràng buộc lẫn nhau, không hò hẹn, cứ mỗi khi thấy cô đơn, nhớ ông là cô lại tìm ông Nhưng ông ta lại lựa chọn ra

đi, vì “cứ dật dờ đợi xuân hạ thu qua để đông về được gặp đằng ấy rồi lại đợi Tôi nhão người lắm Dạo này thế nào, cứ ghê ghê chính mình Sợ rồi đằng ấy cũng ghê ghê tôi thì khủng khiếp quá” [18, tr.94] Cô cố chấp, vẫn lên Lạng Sơn vào những ngày cuối năm dù không còn ông nữa Cả hai nhân vật đều là những con người luôn khao khát, kiếm tìm, thích khám phá; chính vì vậy họ càng không thể ở bên nhau, trói buộc nhau Chia tay và cô đơn, dấn

thân vào hành trình bất tận với niềm tin mơ hồ rồi cũng tới nơi thôi là kết cục

bi kịch tất yếu cho cả hai người

Ngoài khát vọng trong tình yêu, con người trong truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ còn giàu khát vọng trong sự nghiệp, trong cuộc sống Thế nhưng

để chạm đến khát vọng, nhiều khi họ phải trả một cái giá rất đắt Ông Nhân

trong Cú mèo và rượu hoa là người “ham học, ham khám phá” Vì niềm đam

mê ấy mà ông đã ở nước Nga chín năm, vùi đầu vào thư viện để làm nghiên cứu sinh, “quên mình có một người vợ ở nhà nuôi cu Tâm” Ông chỉ trở về sau một tuần khi người vợ mất vì nhảy lầu trong một cơn điên loạn tâm lí do thủ tiết chờ chồng trong thời gian quá lâu Nhưng từ ngày trở về ông cảm thấy buồn chán, không phải vì thương nhớ người vợ đã mất mà là vì phải “bỏ ngang công trình nghiên cứu bên Nga, về làm cán bộ một viện Đời công chức, sáng đi tối về” [18, tr.184] Không muốn sự nghiệp của mình chỉ dừng lại ở đó, ông quyết định lấy Túy làm vợ để có người chăm sóc thằng Tâm, để ông “có thời gian vào thư viện làm công việc của mình” Từ ngày lấy Túy, ông Nhân “ở lỳ thư viện, làm nốt việc hơn hai năm trước dở dang” Cuối cùng Túy cũng phát hiện ra mục đích cưới vợ của ông và cô ta đã có tình nhân Khi

bị ông Nhân bắt gặp, Túy chém đứt chân ông rồi cùng người tình bỏ đi Ông Nhân sau khi bị liệt mới chịu từ bỏ những khát vọng, trở về làm người đàn ông của gia đình, “ông thành một người cha tốt Một người đàn ông dừng lại”

Hay như nhân vật anh chàng tiến sĩ trong Coi như không biết Anh ta

mải miết theo đuổi tiền tài danh vọng, nghĩ đó là đích đến của đời mình nhưng hóa ra tất cả chỉ là ảo vọng Mấy chục năm ròng rã bỏ cả tuổi trẻ đua theo những học hàm học vị để rồi bị tâm thần khi cô cave anh ta yêu sau ba ngày quen biết bị bọn đòi nợ thuê đâm chết Nhân vật đi vào bế tắc, chỉ lảm nhảm nhắc đến số tiền ba lăm triệu đồng và cô cave Ba ngày được yêu thương và chia sẻ đủ khiến một con người hóa điên khi ngọn nguồn yêu

thương ấy mãi mãi mất đi Khi nhân vật nhận ra tình yêu mới là điều mình thực sự khao khát, thì bi kịch thay, anh không thể nào chạm tay vào nó được nữa

Có thể nói, thông qua kiểu nhân vật bi kịch vì tan vỡ ước mơ và khát vọng, Nguyễn Thị Thu Huệ đã gửi đến người đọc những thông điệp về cuộc sống thật chân thành, sâu sắc; rằng khát vọng giúp con người sống tốt hơn, đẹp hơn, nhưng cũng có khi chính những tham vọng, ảo vọng đã làm cho con người sa vào con đường sai lầm, đánh mất đi những gì mình đang có

CHƯƠNG 2 KHÔNG GIAN - THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG

TẬP TRUYỆN NGẮN THÀNH PHỐ ĐI VẮNG

Không gian, thời gian nghệ thuật là hai thành tố quan trọng kiến tạo nên thế giới nghệ thuật trong tác phẩm văn học Cảm quan về không gian và thời gian gắn liền với cảm quan về con người và cuộc đời, gắn bó với lý tưởng của nhà văn Tìm hiểu về không - thời gian trong truyện ngắn là một phương tiện giúp chúng ta tiếp cận với thế giới nghệ thuật của tác phẩm, đồng

thời hiểu rõ hơn về cảm quan sáng tác của nhà văn

2.1 Không gian nghệ thuật

Không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật Không gian trong sáng tác văn học khi đi vào nghệ thuật được soi rọi bằng tư tưởng, tình cảm, được nhào nặn và tái tạo trở thành một hiện tượng nghệ thuật độc đáo thấm đẫm cá tính sáng tạo của nhà văn Do vậy, không gian nghệ thuật không đồng nhất với không gian vật chất (địa lý) “Không gian nghệ thuật là hình thức bên trong của hình thức nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó” [13, tr.160] Không gian nghệ thuật là môi trường cho nhân vật hoạt động Do đó, hình tượng không gian trong tác phẩm bao giờ cũng gắn liền với cảm quan về con người và cuộc đời, biểu hiện, gắn bó với khát vọng, lý tưởng, trạng thái tâm hồn của nhà văn

Truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ thường chứa đựng những hình tượng không gian nghệ thuật đa dạng, những mô hình không gian mang thị hiếu thẩm mỹ của một nhà văn mang đậm thiên tính nữ Đọc những trang viết của tác giả, chúng ta có cảm giác như đang được chứng kiến tận mắt hiện thực đời sống nơi thành thị nhốn nháo và hơn nữa gợi liên tưởng sâu xa hơn khi nghĩ về hạnh phúc và nỗi đau của mỗi kiếp người

2.1.1 Không gian đô thị hỗn độn

Không gian trong tập truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ có sức chi phối lớn đến cảm quan người kể chuyện Với sự đa dạng trong điểm nhìn trần thuật, vì vậy, không gian trong các truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ là không gian động liên tục thay đổi Dù chủ yếu viết về không gian phố phường nhưng không gian không bó hẹp bởi một địa điểm nào nhất định mà có lúc rộng lớn, bao la, có khi nhỏ bé, chật hẹp Nhìn chung, không gian rộng lớn hay nhỏ bé là tùy thuộc vào từng câu chuyện và ý đồ của tác giả khi xây dựng

điểm không gian ấy Rộng rãi bao la thì có biển (Với tay là đến), núi cao (Rồi

cũng tới nơi thôi, Cú mèo và rượu hoa), thu hẹp đến nhỏ bé, ngột ngạt thì có

một căn nhà (Của Cha, của Con những cành vạn niên thanh; Chủ nhật được

xem phim hoạt hình)

Tuy vậy, Nguyễn Thị Thu Huệ trải lòng nhiều hơn với mảng không gian phố phường nhộn nhịp Cái chật chội tù túng, bon chen tự bao đời vẫn cứ bao phủ lên khoảng không quen thuộc ấy Không gian ấy gắn với thân phận con người và hoàn cảnh sống của nhân vật Đó là quán phở nơi nhân vật “tôi”

ghé vào một buổi sáng ở Trong lúc ăn một bát phở Gia truyền Trong không

gian chật hẹp của quán phở nhưng lại có đủ các thành phần xã hội từ những người buôn bán như chủ quán phở, những người đi đưa ga, những kẻ cướp đến những người lương thiện như hai vợ chồng già nhắc nhở cô gái cẩn thận kẻo mất túi xách đến một gã đàn ông lịch thiệp mà sau đó cô gái mới phát hiện ra chính hắn lại là tên giết người khét tiếng Đó là không gian trường đua nơi chứa đựng những cảnh xô bồ, những con người với sự đa dạng về tính

cách và hình ảnh những con chó chạy đua trong X-Men có mùi trường đua

Có khi là phòng chiếu phim số 9 nơi diễn ra cuộc đời, số phận nhiều người và cái chết bí ẩn của chàng trai cùng những chi tiết, hình ảnh ma quái, rùng rợn

trong Phòng chiếu phim số 9 Đây cũng là biểu tượng của không gian xã hội,

không gian đám đông xô bồ, phức tạp, nơi đó con người sống rất lạnh lùng,

vô cảm

Trong truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ, không gian đô thị hỗn độn thường gắn với hình ảnh của những con người đầy lo âu, toan tính, họ

sống vô cảm, thực dụng Đó là không gian phố phường trong Thành phố đi

vắng Không gian phố phường vốn là không gian rộng, nhưng trong truyện

ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ thì nó bỗng trở nên chật hẹp bởi chính sự thờ ơ, vô cảm của con người trong thành phố ấy Ở không gian phố phường đó, con người ngày càng sống lạnh nhạt, thờ ơ hơn Lòng tốt của cô gái khi muốn giúp đỡ đứa bé bị ngã lại nhận được sự nghi ngờ và đáp trả bằng ánh mắt không thiện cảm của bà mẹ Một cô gái ăn mặc lịch sự, nhìn bề ngoài trông đàng hoàng, lễ phép nhưng lại dùng chân đá chết một con chó chạy ngang đường và sẵn sàng gằn giọng với chủ nhân con chó

Không chỉ dừng lại ở những vùng đô thị nhộn nhịp, không gian thiên nhiên lãng mạn cũng được kết hợp tạo dựng trong truyện ngắn Nguyễn Thị

Thu Huệ Đó là một miền biển đầy ắp kỉ niệm (Với tay là đến), là phố núi Lạng Sơn trong những ngày đông giá rét (Rồi cũng tới nơi thôi), là đất nước Nga xa xôi với những bản tình ca dạt dào (Cú mèo và rượu hoa), đất nước Thụy Điển xinh đẹp với những đàn bồ câu trắng (Câu chuyện đại chiến)

Nhưng những mảng không gian ấy chỉ thoáng ẩn hiện, tô điểm thêm cho tác phẩm, còn thì phố phường xô bồ vẫn mới là mảng không gian chính

Không bó hẹp, đóng khung trong khuôn khổ, Nguyễn Thị Thu Huệ luôn tìm kiếm những hình thức không gian phù hợp với ý đồ nghệ thuật Dường như nhà văn có ý thức chiếm lĩnh khám phá mọi ngóc ngách của đời sống để bao quát toàn diện hiện thực Dù ở phạm vi nào, nhà văn đều phát lộ niềm khắc khoải khôn nguôi về con người và lẽ sống ở đời Và như thế, tác

phẩm của nhà văn đều có chung một xuất phát điểm và đích đến đó là cuộc đời

2.1.2 Không gian cá nhân nhỏ hẹp

Bằng cách đẩy nhân vật của mình vào những không gian hẹp, dễ va động và cọ xát, những tưởng rằng Nguyễn Thị Thu Huệ đã đem đến cho họ một cuộc sống an toàn trong cái xã hội xô bồ đầy cạm bẫy này; nhưng trớ trêu thay con người cá nhân không tìm thấy sự an toàn và cảm giác ấm áp, mà ngược lại ngôi nhà lại là nơi đánh mất hơi ấm gia đình và nó bây giờ chỉ đơn thuần là nơi trú ngụ của những thân xác rã rời

Dễ nhận thấy, nhân vật của Nguyễn Thị Thu Huệ trong tập truyện thường được đặt trong những không gian cá nhân nhỏ, hẹp Thường xuyên xuất hiện hình ảnh những căn phòng mười bốn, mười sáu mét vuông hoặc rộng hơn là không gian của một ngôi nhà cổ với nhiều thế hệ, nhiều gia đình chung sống Trái ngược với sự giãn nở đến chóng mặt của không gian đô thị chung, không gian cá nhân ngày càng teo tóp và bức bối Với “anh” trong

“Căn phòng mười bốn mét vuông tầng xép của một khu nhà Pháp cổ” [18, tr.231], chỉ là nơi “những chiều thừa thãi anh nằm nghiên cứu các chương

trình ti vi và luôn dừng lại ở phim hoạt hình” [18, tr.231] (Chủ nhật được xem

phim hoạt hình) Với nhân vật cô gái vô danh trong quán phở thì “Góc phòng

mười hai mét vuông, không cửa sổ, không khí vào ra qua một chiếc quạt thông gió, giữa một chung cư cũ, đầu nhà nghiêng so với cuối nhà một mét mốt” [18, tr.81] là lựa chọn duy nhất cho ngày cuối tuần nếu không muốn ra đường và đối mặt với “Toán cướp chuyên nghiệp: xe không biển số, đội mũ bảo hiểm, đeo khẩu trang và giắt gươm, kiếm, dao, súng đạn hoa cải bắn một

chết sáu” [18, tr.80] vừa nhìn thấy đã dựng cả tóc gáy (Trong lúc ăn một bát

phở Gia truyền)

Dường như đời sống phố thị vốn ồn ã, náo nhiệt không vọng đến, không mảy may tác động đến những không gian cá thể này Ngôi nhà nhỏ của

vợ chồng Tân, Luyến có thể được nới rộng về diện tích, được chất đầy lên bởi những tiện nghi đắt tiền, nhưng không vì thế mà nhịp sống và cảm xúc của ba con người trong đó thay đổi Hầu như, không một bóng dáng hàng xóm hay một âm thanh nào từ nhà láng giềng vọng tới Cái chết của Luyến, người phụ

nữ duy nhất trong nhà cũng không mảy may làm nhịp sống và cảm xúc của bố

con Tân chuyển dịch (Sống gửi thác về) Hay không gian duy nhất được đặt

trong mối quan hệ với hàng xóm là ngôi nhà của Cha và Con gái Hai nhà chung nhau một khoảng sân nhỏ của nhà Cha, “một khoảng không chung với màu xanh mát rượi của những cành vạn niên thanh” mà Cha đã trồng cho Con gái Chỉ có điều, sự kết nối duy nhất với láng giềng lại phá hủy những gì đẹp nhất mà người cha nâng niu, gìn giữ Con gái mười sáu tuổi trở thành miếng

mồi ngon của “Hàng xóm” đạo đức giả mà Cha không biết, không hay (Của

Cha, của Con những cành vạn niên thanh)…

Với thủ pháp xây dựng những không gian nhỏ, đồng thời lại cắt rời mối liên hệ giữa những không gian cá nhân ấy với không gian cộng đồng, tác giả

đã kiến tạo những không gian “ốc đảo” giữa lòng đô thị, tồn tại biệt lập và tách rời mọi vang động xung quanh Ở đó không còn tình gắn kết, yêu thương của con người với nhau nữa mà chỉ còn lại sự bon chen, lợi dụng nhau trong cuộc sống Mái ấm gia đình không còn mang ý nghĩa của chính nó, bây giờ nó chỉ là nơi con người sống tạm bợ, từ đó họ trượt dần với cuộc sống, với sự vô cảm, thờ ơ trong xã hội nhộn nhịp này

2.1.3 Không gian tâm tưởng biến ảo

Đó là không gian tinh thần, không gian hồi tưởng, không gian khát

vọng của con người Trong Thành phố đi vắng, không gian tâm tưởng là thứ

không gian mà nhân vật sống với một thế giới đầy ắp những hồi ức, kỉ niệm,

những giấc mơ, những ao ước và ảo vọng Đấy là những không gian vừa thực

vừa mơ đầy biến ảo, là lối thoát cho nhân vật khỏi những xô bồ, hỗn loạn của cuộc sống đời thường

Chẳng hạn như miền không gian tâm tưởng mênh mông trong tâm hồn

nhân vật Mai ở truyện ngắn Một đời sống khác Cô gái trong truyện luôn chìm

đắm trong những giấc mơ, Mai liên tục mơ về những người thân và nó khiến

cô đau đớn Đến lúc tỉnh cô thậm chí không thể nhớ bố mình đã nói điều gì nhưng “Mai tin, nếu bố không mất ngày ấy, những chuyện đó đã xảy ra” [18, tr.27] Đó là hình ảnh “Mai lại đi cạnh bố, chân đạp lên những thân rạ cứng dưới ruộng lúa đã cắt… Họ cùng đến một khu đất rộng Đang ruộng lúa mênh mông, thoắt cái đã là biển Đoàn người đi dưới ruộng, đứng sang một bên Đoàn người vắt vẻo trên những con đường nhỏ ngăn giữa những mảnh ruộng, đứng một bên” [18, tr.26-27] Ngay cả trong giấc mơ của Mai không gian cũng liên tục thay đổi, từ ruộng lúa đã cắt, đến một khu đất rộng, thoắt cái đã

là biển Như vậy, mặc dù “bố đã ở thế giới bên kia hai mươi lăm năm” [18, tr.27] nhưng “Giấc mơ có bố luôn về”, nó hiện hữu trong trí nhớ của Mai và những không gian tâm tưởng trong giấc mơ đó khiến Mai phải suy nghĩ, dằn vặt ngay cả khi tỉnh dậy Hay đó là giấc mơ của Mai về người yêu cũ “Mơ thấy anh chở mình bằng xe đạp, leo dốc Tam Đảo Mùa đông, trời tối… Leo một lúc, xe đạp biến thành xe máy… Sau đấy, là ăn uống, là đi chơi Giấc mơ rất dài, vừa là kỉ niệm thật, vừa là nỗi nhớ mong, nhưng không thể nhớ thêm” [18, tr.32] Trong giấc mơ, Mai thấy mình chơi vơi giữa hư và thực, giữa hiện tại và quá khứ, tất cả xen lẫn hằn lên nỗi đau dường như đã ngủ quên của cô suốt mười năm “bởi anh chết cũng mười năm, ung thư phổi” Dù đi sang nước ngoài để chữa trị bệnh đau đầu và được bác sĩ cho uống thuốc “quên” để lành bệnh, nhưng Mai quyết định ngưng dùng thuốc và cô thích được sống trong những giấc mơ “Giấc mơ là phần đời không thể thiếu” [18, tr.34] Bởi cô biết