Thi pháp nhân vật trong truyện ngắn nguyễn huy thiệp

Với lối viết ngắn gọn, dồn nén trong tác phẩm bao sự kiện, bao nhân vật với những bản tính khác nhau, truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp đã tái hiện lại một bức tranh về cuộc đời với đủ trạng

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN -

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH SƯ PHẠM NGỮ VĂN

Đề tài:

THI PHÁP NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN

NGUYỄN HUY THIỆP

LỜI CAM ĐOAN

Tôi, Nguyễn Hữu Ái Nhi xin cam đoan:

1 Những nội dung trong luận văn này là do tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS TS Nguyễn Phong Nam

2 Mọi tài liệu tham khảo dùng trong luận văn đều được trích dẫn rõ ràng tên tác giả, tên công trình, thời gian, địa điểm công bố

3 Nếu có bất kỳ sự sao chép không hợp lệ, vi phạm quy chế đào tạo hay sự gian trá, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

Đà Nẵng, ngày 05 tháng 05 năm 2013

Ngườ i thực hiê ̣n

Nguyễn Hữu Ái Nhi

LỜI CẢM ƠN



Em xin bày tỏ lòng tri ân và biết ơn sâu sắc của mình tới PGS – TS Nguyễn

Phong Nam, người đã hướng dẫn trực tiếp, giúp đỡ tận tình em trong thời gian

nghiên cứu, thực hiện khóa luận

Em xin chân thành cảm ơn đến các thầy cô giáo trong tổ Văn học Việt Nam,

ban chủ nhiệm khoa Ngữ văn – trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng đã tạo mọi điều kiện cho em học tập, nghiên cứu khóa luận

Em xin chân thành cảm ơn các cán bộ của thư viện trường Đại học Sư Phạm

Đà nẵng đã giúp đỡ tận tình em trong việc kiếm tìm tài liệu nghiên cứu để hoàn thành khóa luận

Em chân thành cảm ơn tất cả các thầy cô khoa Ngữ văn trường Đại học Sư Phạm Đà Nẵng, những người đã có vai trò giảng dạy, cung cấp kiến thức cho em trong 4 năm học

Em cũng vô cùng cảm ơn sự quan tâm, ủng hộ của gia đình và bạn bè Đây chính là nguồn động viên về tinh thần rất lớn cho em trong thời gian làm khóa luận Mặc dù đã cố gắng hết sức nhưng do trình độ nghiên cứu và thời gian có hạn nên khóa luận không tránh khỏi những thiếu sót Kính mong nhận được sự góp ý chân thành của các thầy cô

Em xin chân thành cảm ơn

Ngườ i thực hiê ̣n

Nguyễn Hữu Ái Nhi

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thi pháp học là một ngành được nhiều nhà nghiên cứu văn học chú ý quan tâm và đã có nhiều thành tựu nhất định Không chỉ nghiên cứu thành công ở mặt thi pháp ngôn từ mà thi pháp nhân vật cũng có những thành tựu đáng kể

Nhân vật là phương tiện cơ bản để nhà văn khái quát hiện thực cuộc sống

Nó là điều kiện tiên quyết cho một tác phẩm văn học và thể hiện quan niệm của nhà văn về cuộc đời Do đó, khi xây dựng nhân vật, nhà văn có mục đích gắn liền nó với những vấn đề mà nhà văn muốn đề cập đến trong tác phẩm

Với chức năng là khái quát hiện thực cuộc sống, nhân vật văn học luôn giữ vị trí trung tâm và được nhà văn chuẩn bị trước tiên Việc xây dựng nhân vật thành công sẽ quyết định chất lượng của một tác phẩm văn học Cái đọng lại trong tâm trí của người đọc sâu sắc nhất là nhân vật với những bản chất, tính cách, thân phận do

nhà văn dựng nên Trong cuốn Nghệ thuật và phương pháp viết văn nhà văn Tô

Hoài đã khẳng định: “Nhân vật là nơi duy nhất tập trung hết thảy, giải quyết hết

thảy trong một sáng tác” [4, tr.62] Do có chức năng khái quát hiện thực cuộc sống

và thể hiện quan niệm của nhà văn về cuộc đời cho nên trong quá trình miêu tả, xây dựng nhân vật, nhà văn có quyền chọn lựa cho mình những chi tiết, yếu tố mà họ cho là cần thiết để bộc lộ được tính cách nhân vật và thể hiện quan niệm của mình

về con người trong cuộc sống

Xuất hiện khá muộn trên văn đàn, truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp mang trong mình những biến động âm thầm của cuộc sống Việt Nam sau 1975 Tác phẩm ông đã chạm đến chiều sâu của hiện thực xã hội, của chiều sâu tâm lý con người Nói đến truyện ngắn đương đại Việt Nam thì không thể không nhắc đến cái tên Nguyễn Huy Thiệp – cây bút đã đem lại một tiếng nói lạ và khởi sắc Như lời nhận xét của Phạm Xuân Nguyên: “Nguyễn Huy Thiệp hai lần lạ: nội dung lạ, nghệ thuật lạ” [10, tr.6]

Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp đã đóng góp rất nhiều cho văn học Việt Nam từ đề tài, thể loại, cách xây dựng truyện và một văn phong đơn giản nhưng hấp

dẫn Tràn đầy tinh thần cách tân, tác phẩm Nguyễn Huy Thiệp đã gây nên nhiều ý kiến, tranh cãi Nội dung truyện sâu sắc, nghệ thuật hấp dẫn, song đặc điểm nổi bật nhất trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp chính là cách ông xây dựng nhân vật của mình Nhân vật của ông rất đa dạng, phong phú Họ là những con người thị thành, những người nông dân, những đứa trẻ thơ, những nhân vật lịch sử và thậm chí họ là những người tàn tật Chính vì vậy mà nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp đã gây được

sự chú ý của rất nhiều bạn đọc Và cách ông miêu tả nhân vật của mình khiến chúng

ta khi đọc xong không khỏi nghiền ngẫm đánh giá

Với lối viết ngắn gọn, dồn nén trong tác phẩm bao sự kiện, bao nhân vật với những bản tính khác nhau, truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp đã tái hiện lại một bức tranh về cuộc đời với đủ trạng thái, những đắng cay âm thầm, với những mảnh vỡ của cuộc sống Từ đó dội lên trong lòng bạn đọc nhiều xáo trộn về những con người ứng với hiện thực xã hội Thông qua tuyến nhân vật, Nguyễn Huy Thiệp đã vẽ nên một bức tranh nhân thế nhằm phanh trần và gợi nỗi âu lo cho người đọc Nguyễn Huy Thiệp đã dựng lên nhân vật một cách tự nhiên Ông đã tái hiện lại một sân khấu cuộc đời đầy phi lý, bất cập của thời hậu chiến, với cơ chế thị trường dầy tha hóa, thực dụng

Tác phẩm Nguyễn Huy Thiệp đã mở ra thế giới nghệ thuật hấp dẫn, mới lạ Hiện thực cuộc sống và con người sau đổi mới hiện ra dưới ngòi bút của nhà văn thật sâu sắc Nguyễn Huy Thiệp thành công và gây nhiều tranh cãi ở cách ông dựng xây nhân vật Tác giả đã có cách nhìn đầy khám phá về cuộc sống, về hiện thực và

về con người Ông lẳng lặng đưa ra nhiều dạng nhân vật khác nhau làm người đọc cảm thấy sốc trước ngòi bút lạnh lùng, tỉnh táo và tàn nhẫn của nhà văn

Chính vì sự mới mẻ trong cách dựng xây nhân vật ấy mà từ khi xuất hiện đến nay, Nguyễn Huy Thiệp đã gây nên nhiều dư luận khác nhau Những ý kiến khen, chê, trách móc rất mạnh mẻ và quyết liệt Và thời gian qua đi những ý kiến tranh luận vẫn chưa dứt, nhưng dư vị truyện Nguyễn Huy Thiệp vẫn còn đó, những trang văn tỉ mỹ, thận trọng vẫn khiến người ta tiếp tục phân tích, bình luận

Đi sâu tìm hiểu nghiên cứu truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp nhất là thi pháp

nhân vật, giúp ta có cái nhìn rõ hơn về tài năng của nhà văn Hy vọng đề tài Thi pháp nhân vật trong tuyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp sẽ góp phần khẳng định tài năng

nghệ thuật của tác giả

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Xuất hiện như một hiện tượng văn học độc đáo, Nguyễn Huy Thiệp đã khuấy động không khí văn học Việt Nam bởi nội dung và nghệ thuật thể hiện mới lạ Tác giả đã phá vỡ sự bình ổn của văn học và làm cho văn học trở nên xôn xao, nhộn nhịp hơn Hiện nay, số lượng những lời đánh giá, nhận định về truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp cũng như cách xây dựng nhân vật của ông đã lên đến số lượng đáng kể

* Về truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

Như trên đã nói, mới xuất hiện Nguyễn Huy Thiệp đã làm nóng bỏng không khí văn học Việt Nam đương đại Không phải ngẫu nhiên nhà nghiên cứu văn học

Vương Trí Nhàn trong bài Tưởng tượng về Nguyễn Huy Thiệp đã đánh giá: “Nếu có

một thứ quả bóng vàng ( hay là cây bút vàng ) dành để tặng cho cây bút xuất sắc hằng năm thì trong năm vừa qua – và cả đầu năm nay nữa – người xứng đáng được giải trong văn xuôi ta, có lẽ là Nguyễn Huy Thiệp” [10, tr.405]

Nhà phê bình văn học Đông La nhận xét rất ngắn gọn trong bài viết Về cái

“ma lực” trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp đã làm nổi bật lên truyện ngắn

Nguyễn Huy Thiệp: “Văn chương của Nguyễn Huy Thiệp, nếu đọc thoáng thật dễ khen mà cũng thật dễ chê” [10, tr.130] Và ông cũng nhận thấy: “Những truyện về

tầng lớp thị dân của Nguyễn Huy Thiệp rất giống với Số đỏ của Vũ Trọng Phụng

Sự giống nhau ở giọng điệu văn chương, ở ngôn ngữ, nhân vật, thậm chí có cả

quen cái gì cũng muốn giảng giải Nhiều truyện Nguyễn Huy Thiệp thật tình không biết giảng giải thế nào” [10, tr.458]

Cũng gần với sự đánh giá của giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh, nhà phê bình văn

học Nguyễn Thanh Sơn trong bài Đọc truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp đã nói:

“Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp cũng giống như những viên ngọc Biện Hòa, những viên ngọc với lớp đã vỏ xù xì, thô ráp bên ngoài và nó đẹp nhất chính vì người ta biết trong lớp đá đó tiềm ẩn một viên ngọc” [10, tr.118] hay: “ Đọc truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp cũng giống như một cuộc vật lộn với chính bản thân mình Rất khó tìm thấy nơi để tâm hồn có thể nghỉ ngơi trong những trang viết của ông” [10, tr.118] Không dừng ở đó, tác giả còn nhận thấy: “Nguyễn Huy Thiệp có một giọng văn rất lạnh lùng nhưng vẫn ẩn dấu phía sau nó lại là một lòng nhân ái sâu xa, trìu mến đối với con người” [10, tr.126]

Nhà thơ Diệp Minh Tuyền trong bài Nguyễn Huy Thiệp một tài năng mới

nhận xét: “Chỉ cần đọc bấy nhiêu truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp người đọc cũng rất ngạc nhiên trước sự phong phú của vốn sống, sự lịch lãm của một bản lĩnh, sự sắc sảo của một óc quan sát, sự sâu sắc của một trí tuệ, sự đằm thắm của tình người,

sự đa dạng bút pháp của anh Chỉ với bấy nhiêu truyện ngắn, anh đã mang đến cho văn học chúng ta một diện mạo mới” [10, tr.396] Và cũng một lời đánh giá ngắn gọn hơn nhà thơ đã khiến người đọc cảm nhận sự sâu sắc truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp: “Tác phẩm anh như là nguyên mẫu của một thứ chủ nghĩa hiện thực trần trụi” [10, tr.397]

Nhà văn Nguyễn Văn Bổng trong bài “Một trường hợp đáng bàn cãi” đã có

phát hiện: “Các truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp đề tài rất khác nhau, cách viết khác nhau, lúc hiện thực lạnh lùng, ác nghiệt, lúc hư hư, thực thực, huyền ảo… đều hấp dẫn, đã bắt đầu đọc thì không cưỡng lại được” [10, tr.445]

* Về cách xây dựng nhân vật

Nhân vật trong tuyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp cũng được các nhà phê bình,

nghiên cứu quan tâm

Thái Hòa trong bài Có nghệ thuật Ba – Rốc trong các truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp hay không đã nói: “Nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp mang sức tải một quan

niệm sống, quan niệm xử thế với người đời, dù đó là một ông vua, một anh hùng, một thi nhân, một người bình thường hay là một em bé…” [10, tr.95]

Nhận xét về thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh đã khái quát: “Nguyễn Huy Thiệp có một thế giới nhân vật, cũng độc đáo Toàn những con người góc cạnh, gân guộc Người nào dường như cũng sống đến tận cùng cá tính của mình Có loại như chui lên từ bùn lầy, rác rưởi, tâm địa đen tối Có loại như những bậc chí thiện, có thể bao dung cả kẻ xấu, người

ác, thậm chí sẵn sàng chết cùng đồng loại” [10, tr.459]

Bằng cách viết hấp dẫn của mình Đặng Anh Đào đã so sánh, đối chiếu nhân vật Nguyễn Huy Thiệp: “Nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp giống như con khỉ chúa

trong Muối của rừng văng mình rất nhanh đến nỗi gần như không có phút nghỉ ngơi

ở mỗi chặng đường Chúng giống như các hình nhân cắt bằng giấy dán trên đèn cù, không có bề dày của quá khứ, của thời gian (chỉ vẻn vẹn trong khoảnh khắc của hiện tại, chiều dài của một truyện ngắn), không được bồi tiếp thêm về nội tâm (bởi nội tâm đã trút ra ngoài hành động) Họ đi lại nhăng nhố hoạt động Quá khứ bao

năm chỉ còn lại một gò mã Ngụy năm 1975 thu gọn lại ở một sới vật Song cũng

giống như những hình giấy của cây đèn cù có thể làm thức dậy cả một đêm rằm đơn độc, một ngày hội hoa đăng, các truyện ngắn này đầy sức gợi” [10, tr.393]

Nhà thơ Diệp Minh Tuyền cũng đem đến cho người đọc một cái nhìn xác đáng cũng như lý giải sâu hơn về nhân vật truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp qua bài

viết Nguyễn Huy Thiệp một tài năng lớn: “Nhân vật của anh thường rất thật như là đang đứng sờ sờ trước mắt ta, nhưng đôi lúc hết sức ảo đến mức huyền bí (Con gái thủy thần) Khi xây dựng nhân vật khả năng hư cấu của anh mạnh một cách lạ lùng

đến nỗi những nhân vật mà ngay cả anh và chúng tôi chưa từng được gặp, được dựng lên, mọi người đều tưởng tượng là giống (ví như Hồ Xuân Hương với Tổng Cốc và ông Phủ Vĩnh Tường…) Dù họ là ai, dù họ sống ở thời nào, đều Nguyễn Huy Thiệp quan tâm thể hiện chân chính là số phận của họ” [10, tr.398]

Nhà phê bình văn học Nguyễn Thanh Sơn trong bài Đọc truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp đã nhận xét: “Nhiều nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp méo mó, dị hình về

cả ngoại hình lẫn tâm hồn” [10, tr.120] Đặng Anh Đào trong bài Biển không có thủy thần đánh giá: “Nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp đều bị ám ảnh bởi những giấc

mơ ban ngày” [10, tr.391]

Trên đây là những đánh giá, nhận định về truyện ngắn cũng như nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp Tất cả những ý kiến đều khẳng định tài năng viết truyện của Nguyễn Huy Thiệp và đã có những nhìn nhận, đánh giá khách quan về sự đa tài của ông khi xây dựng nên nhân vật Tuy là những đánh giá khác nhau nhưng đó là cơ

sở, là gợi ý quý báu để cho chúng tôi đi sâu tìm hiểu đề tài Thi pháp nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Trong khuôn khổ của đề tài là Thi pháp nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, chúng tôi sẽ tiến hành tìm hiểu, nghiên cứu

về các phương thức, các thủ pháp được tác giả vận dụng nhằm miêu tả nhân vật từ chân dung, ngoại hình, tính cách, đời sống nội tâm đến những mối quan hệ của nhân

vật trong tác phẩm

- Phạm vi nghiên cứu: Nguyễn Huy Thiệp viết nhiều thể loại nhưng thể loại

đem lại cho ông sự thành công nhất là truyện ngắn Với đề tài là Thi pháp nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, chúng tôi không có tham vọng khảo sát hết

truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp mà chỉ tập trung tìm hiểu một số tác phẩm tiêu biểu

của ông: Không có vua, Tướng về hưu, Huyền thoại phố phường, Những người thợ

xẻ, Cún, Chảy đi sông ơi, Con gái thủy thần, Tâm hồn mẹ, Những bài học nông thôn, Thương nhớ đồng quê được tập hợp trong cuốn Nguyễn Huy Thiệp (2005),

Truyện ngắn (Tái bản), NXB Hội nhà văn

4 Phương pháp nghiên cứu

Để tiến hành nghiên cứu, căn cứ vào nội dung, yêu cầu đề tài, chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Đây là phương pháp quan trọng khi tiến hành tìm hiểu về nhân vật trong tác phẩm văn học Trong quá trình thực hiện khóa luận, chúng tôi tìm hiểu, khảo sát trực tiếp tác phẩm để đưa ra những yếu tố, những chi tiết nhằm nêu bật đặc điểm nhân vật Bên cạnh đó qua phương pháp phân tích sẽ thấy rõ hơn khả năng thể hiện nhân vật của nhà văn trong tác phẩm Từ đó rút ra những đánh giá, nhận xét khái quát cho đặc điểm xây dựng nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp

- Phương pháp thống kê: Khảo sát truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp ta thấy nhân vật của ông rất đa dạng, với nhiều lứa tuổi, nghề nghiệp khác nhau Vì vậy, sử dụng phương pháp này là rất cần thiết để thống kê và phân loại các dạng nhân vật

Từ đó việc tìm hiểu cách thức xây dựng nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp sẽ dễ dàng hơn

- Phương pháp so sánh: Với sự phong phú, đa dạng về hệ thống nhân vật Trong quá trình nghiên cứu chúng tôi tiến hành so sánh, đối chiếu giữa các nhân vật với nhau trong mỗi tác phẩm ở từng vấn đề liên quan để thấy được sự khác và giống nhau trong mỗi nhân vật Từ đó thấy được tài năng của nhà văn khi xây dựng nhân vật

5 Bố cục khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Thư mục tài liệu tham khảo, khóa luận có những chương chính sau:

Chương 1: Nguyễn Huy Thiệp – hành trình sáng tạo

Chương 2: Các kiểu nhân vật nổi bật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Chương 3: Đặc sắc nghệ thuật miêu tả nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

CHƯƠNG 1

NGUYỀN HUY THIỆP - HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO

1.1 Nguyễn Huy Thiệp nhà văn xuất sắc của văn học đương đại Việt Nam

1.1.1 Vài nét về nhà văn Nguyễn Huy Thiệp

Khi đọc Tướng về hưu không ai không biết đây là tác phẩm đã mang lại

thành công cho nhà văn Nguyễn Huy Thiệp Xuất hiện khá muộn trên văn đàn Việt Nam nhưng những gì nhà văn này đem lại khiến chúng ta phải nghĩ suy

Nguyễn Huy Thiệp sinh ngày 26 – 07 – 1950 tại Thanh Trì, Hà Nội Quê ở thôn Khương Hạ, huyện Thanh Trì (nay thuộc quận Thanh Xuân), Hà Nội Có thể nói cuộc đời Nguyễn Huy Thiệp khá vất vả Tuổi thơ của ông không như bao người khác, từ nhỏ đã cùng gia đình lưu lạc khắp nhiều vùng nông thôn của đồng bằng Bắc Bộ, từ Thái Nguyên qua Phú Thọ, Vĩnh Yên Và dường như nhờ những tháng ngày vất vất vả này đã khiến cho Nguyễn Huy Thiệp viết nên những trang văn đậm chất thôn quê

Nguyễn Huy Thiệp ảnh hưởng giáo dục chủ yếu của ông ngoại, vốn là người

am hiểu Nho họ và mẹ là người sùng đạo phật Năm 1960, gia đình chuyển về quê định cư ở xóm Cò, làng Khương Hạ, Hà Nội Năm 1970, tốt nghiệp khoa sử trường Đại học sư phạm Hà Nội và giảng dạy 10 năm ở miền núi Tây Bắc Chính khoảng thời gian sống ở vùng núi đã làm cho Nguyễn Huy Thiêp am hiểu tập tục cũng như văn hóa con người ở đây Và được thể hiện khá rõ trong những tác phẩm viết về miền núi sau này của Nguyễn Huy Thiệp Năm 1980, ông trở về Hà Nội làm việc tại công ty Sách giáo khoa thuộc Sở giáo dục Hà Nội, sau đó làm việc tại Công ty Kỹ thuật trắc địa bản đồ, Cục bản đồ cho đến khi về hưu

Là nhà văn xuất hiện khá muộn, Nguyễn Huy Thiệp chỉ thật sự trở thành

“hiện tượng” văn đàn Việt Nam khi được sự phát hiện của nhà văn Nguyên Ngọc và nhà phê bình Hoàng Ngọc Hiến

Năm 1985, Nguyễn Huy Thiệp cho in Chảy đi sông ơi, Chút thoáng Xuân Hương (3 truyện), Không có vua, rồi liên tiếp 1986 – Tướng về hưu, 1987 – Không

có vua thì văn đàn lại một phen nữa sôi trào Không khí văn học lúc đó thật sự sôi

nổi, cuốn hút nhiều người vào “cái không khí nghề nghiệp” vốn rất cần cho hoạt động sáng tác [2, tr.767]

có thể gọi là “hội chứng Nguyễn Huy Thiệp” Từ giữa năm 1987 đến năm 1989, có khoảng 70 bài phê bình về sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp Thành công nhất định, rất nhiều tác phẩm của ông đã được nhiều người dịch ra nhiều thứ tiếng khác nhau như Anh, Pháp,…

Nguyễn Huy Thiệp là người có công lớn trong việc quảng bá văn học và văn hoá Việt Nam tại Pháp và trong khuôn khổ cộng đồng Pháp ngữ Năm 1990, bản

dịch Tướng về hưu được xuất bản tại Pháp, sau đó là: Trái tim hổ, Sói trả thù, Chuyện tình kể trong đêm mưa, Vàng lửa, Suối nhỏ êm dịu,… Nhờ đó mà công

chúng nước này có điều kiện hiểu biết và tìm hiểu về nền văn học đương đại, con người cũng những giá trị văn hoá truyền thống, nhân văn tốt đẹp của Việt Nam

Sở trường là ở thể loại truyện ngắn, được công chúng biết đến như một hiện

tượng lạ Tác giả có viết tiểu thuyết (Tiểu Long Nữ, Tuổi hai mươi yêu dấu, Gạ tình lấy điểm) nhưng không được sự dư luận chú ý, quan tâm Nhưng với hơn 40 truyện

ngắn, 10 vở kịch, 3 tiểu thuyết và nhiều bút ký và phê bình văn học, Nguyễn Huy Thiệp vẫn là một tác giả xuất sắc trong nền văn học Việt Nam đương đại

Tuy không nhận được nhiều giải thưởng văn học trong nước, nhưng Nguyễn Huy Thiệp là nhà văn xuất sắc, tác phẩm của ông đã đem lại nhiều dư luận và tranh cãi và những lời ngợi ca không ngớt Thành công ở thể loại truyện ngắn và tác phẩm của ông được dịch ra nhiều ngôn ngữ nhất như tiếng Pháp, Anh, Italya, Thụy Điển, Đan Mạch, Hà Lan, Đức, Hàn Quốc, Nhật Bản và Indonesia

Có thể nói Nguyễn Huy Thiệp là nhà văn xuất sắc đã đem lại nhiều thành tựu cho văn học đương đại ở mặt nội dung và nghệ thuật Cầm bút khá muộn và tác phẩm của nhà văn viết ra gây nên nhiều dư luận, khen, chê khác nhau Nhưng tất cả

là nhờ một năng lực làm việc, một năng lực không biết mệt nhọc và quan trọng hơn

là nhờ những kinh nghiệm quý báu do có những thời gian sinh sống ở những vùng miền khác nhau, khiến Nguyễn Huy Thiệp học hỏi tích lũy Trong thời gian hai

mươi năm, thành công ở thể loại truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp phần nào đã khẳng định được vị thế và tài năng của mình và đã có một phong cách riêng làm nên một Nguyễn Huy Thiệp vừa độc vừa lạ

1.1.2 Sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp

Tác phẩm làm công chúng bàn tán nhiều nhất của Nguyễn Huy Thiệp là

Tướng về hưu, về sau những thiên truyện ra đời càng hấp dẫn hơn và dư luận nhiều

hơn Nguyễn Huy Thiệp viết không nhiều, trong vòng 20 năm từ 1985 đến 2005 chỉ viết hơn 40 truyện ngắn, gần 10 vở kịch, 3 tiểu thuyết và nhiều bài phê bình Sáng tác nhiều thể loại Nguyễn Huy đã gây nên bao dư luận, bao tranh cãi và được đánh

giá cao trong giới phê bình văn học đương đại

Thành công nhất là ở thể loại truyện ngắn Truyện Nguyễn Huy Thiệp không dài dòng, không tô vẽ mà cứ tự nhiên như những gì nhà văn nhìn thấy Viết chỉ hơn

40 truyện từ năm 1985 đến năm 2005, những gì tác giả đặt ra trong tác phẩm có phần gai góc nhưng đọc kĩ ta sẽ thấy hay hơn với những trải nghiệm, với những triết

lý nhân sinh của nhà văn

Sở trường Nguyễn Huy Thiệp là truyện ngắn Truyện không dài nhưng chứa đựng trong đó biết bao sự kiện, bao sự việc, bao cuộc đời, bao số phận khác nhau Tất cả vẫn còn nguyên vẹn, không che đậy mà cứ mở ra trước mắt người đọc một sự thật phủ phàng và có phần đáng sợ Tác giả đã viết là mở ra bức tranh con người và

xã hội khá rộng, khiến công chúng cũng như giới văn chương bàn cãi và tranh luận Như Phạm Xuân Nguyên đánh giá: “Tôi dám chắc chắn là chưa có một nhà văn nào vừa xuất hiện đã gây được dư luận, càng viết dư luận càng mạnh, truyện chưa ra thì người ta đã kháo nhau, truyện đăng rồi thì tranh luận tìm đọc, đọc rồi thì gặp nhau bình phẩm, bàn tán, chốn phòng văn cũng như chốn vỉa hè đâu đâu cũng kháo chuyện…” [10, tr.6] Chỉ riêng lời nhận xét này cũng thấy rõ tài năng và sự xuất sắc trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp

Khi tìm hiểu truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp ta thấy truyện của ông đề cập đến nhiều đề tài Thời gian dài sống ở vùng núi Tây Bắc nên Nguyễn Huy Thiệp đã

có nhiều điều kiện tiếp xúc với người dân miền núi, với vốn văn hóa dân gian

Chính những lí do này đã giúp Nguyễn Huy Thiệp thành công khi viết những tác

phẩm thuộc đề tài miền núi như: Thổ cẩm, Truyện tình kể trong đêm mưa, chùm truyện Những ngọn gió Hua Tát Chùm truyện gồm 10 truyện nhỏ, mỗi truyện tác giả kể về một cuộc đời và một số phận khác nhau và có sức hấp dẫn diệu kì Đề tài

viết về miền núi đã đưa người đọc đến với thế giới với những câu chuyện cổ tích hoang đường Qua đó người đọc cảm nhận được cuộc sống thực tại của những số phận của người dân miền núi

Mảng đề tài về nông thôn và người lao động cũng được Nguyễn Huy Thiệp chú ý Do cùng gia đình lưu lạc nhiều nơi của vùng đồng bằng Bắc Bộ, chịu ảnh hưởng từ cuộc sống của những con người nông thôn cực khổ nên trang văn của ông

khi thiên về đề tài này thấm đượm chất trữ tình tiêu biểu như các truyện: Chảy đi sông ơi, Những bài học nông thôn, Con gái thủy thần, Thương nhớ đồng quê, Chăn trâu cắt cỏ,Những người thợ xẻ, Lòng mẹ, Tâm hồn mẹ, Muối của rừng, Viết về đề

tài này, Nguyễn Huy Thiệp không đi sâu khai thác cuộc sống thực dụng tha hóa của con người như trong mảng đề tài viết về thành thị, vì trong tâm thức ông hiểu những cái nhố nhăng, bẩn thỉu của cuộc sống thành thị chưa ảnh hưởng đến cuộc sống thanh bình, êm ả của vùng nông thôn Ông chỉ khai thác đời sống nội tâm của nhân vật rồi từ đó nói lên những ước mơ, khát vọng chân chính của họ Tiếp xúc và đọc những tác phẩm này, người đọc sẽ yêu hơn, thiết tha hơn, lắng sâu hơn về những vùng quê êm ả bởi câu văn của Nguyễn Huy Thiệp trong tác phẩm sao mà trữ tình

và gieo vào lòng người đọc nỗi buồn man mác

Đề tài thành thị cũng rất đậm nét trong văn Nguyễn Huy Thiệp Thành thị là nơi ông sống vào thời trai trẻ và cũng là nơi ông trở về sau 10 năm sống và giảng dạy ở vùng núi Tây Bắc Về với thành thị Nguyễn Huy Thiệp đã cảm thấy bao sự đổi thay, con người đã tranh đua hơn, vụ lợi hơn, họ đã để nhân cách của mình bị cảm dỗ trước những mặt trái của xã hội Cuộc sống thực dụng của con người cũng như trạng thái nhân sinh của một xã hội đã hiện lên rõ qua văn Nguyễn Huy Thiệp làm người đọc phải rùng mình lên tiếng Tiêu biểu nhất và thành công nhất là các

tác phẩm như: Không có vua, Cún, Tội ác và trừng phạt, Sang sông, Huyền thoại

phố phường, Tướng về hưu, Nhận xét về mảng đề tài này trong sáng tác của

Nguyễn Huy Thiệp, Trần Duy Thanh đã viết: “Ngòi bút lạnh lùng của Nguyễn Huy Thiệp cứ thản nhiên phơi bày ra trên mặt giấy bao nhiêu điều xấu xa, nhơ nhuốc, bỉ

ổi của người đời” [10, tr.88] Với đề tài này, Nguyễn Huy Thiệp đã không ngần ngại nêu lên những điều xấu xa, bỉ ổi, ông đã đưa vấn đề của cuộc sống vào trang văn một cách nóng hổi làm người đọc suy nghĩ phải chăng nhà văn đã quá tô vẽ, quá cường điệu hóa Nhưng không, tất cả là sự thật, tất cả những gì ông quan tâm, thể hiện trên trang viết là muốn tỉnh thức mọi người Nó như là một “hồi chuông, không phải vang lên, ngân nga trong không gian, mà dội vào trong sâu thẳm cõi lòng ta” [10, tr.137]

Bên cạnh đó khi đọc truyện của Nguyễn Huy Thiệp ta không quên được

những tác phẩm của ông viết về đề tài lịch sử Với những tác phẩm như: Kiếm sắc, Phẩm tiết, Vàng lửa, Nguyễn Thị Lộ, Chút thoáng Xuân Hương, Thương cả cho đời bạc, Mưa Nhã Nam, Viết về đề tài này, Nguyễn Huy thiệp muốn về lại với quá

khứ và cũng muốn thách thức khả năng của mình

Nguyễn Huy Thiệp còn thành công ở lĩnh vực viết kịch Tuy viết gần 10 vở

kịch nhưng cũng đem lại thành công cho Nguyễn Huy Thiệp, tiêu biểu như: Xuân hồng, Cái chết được báo trước, Gia đình (hay Qủy ở với người, dựa theo truyện ngắn Không có vua), Nhà tiên tri, Còn lại với tình yêu, Cái chết bị che đậy, Nhà ôsin, Hoa sen nở ngày 29 tháng 4,… Tác phẩm kịch của Nguyễn huy Thiệp cũng

gần gũi với đời sống, thể hiện giá trị nhân văn sâu sắc Thông qua sáng tác kịch cũng là cách Nguyễn Huy Thiệp thể hiện bản thân và tài năng của mình Bên cạnh

đó những vở kịch còn là đóng góp nhỏ bé của ông vào việc tỉnh thức nhiều giá trị tốt đẹp vốn có ở con người Dù không nhiều nhưng những tác phẩm kịch của Nguyễn Huy Thiệp như là những cuốn sách đáng quý, đáng trân trọng

Ngoài ra Nguyễn Huy Thiệp còn thử sức ở lĩnh vực tiểu thuyết Năm

1996, Nguyễn Huy Thiệp viết Tiểu Long Nữ, đây được coi là “tiểu thuyết đầu tay” của ông Cuối năm 2002, Nguyễn Huy Thiệp cho ra đời cuốn tiểu thuyết Tuổi hai mươi yêu dấu cũng gây ra nhiều tranh luận khác nhau trong giới nghệ thuật Đến

năm 2007, cho ra đời cuốn tiểu thuyết Gạ tình lấy điểm Nguyễn Huy Thiệp viết tiểu thuyết không nhiều, chỉ với ba tiểu thuyết nhưng đến nay chỉ có Tiểu Long Nữ

được chính thức xuất năm bản bởi Nhà xuất bản Công an nhân dân

Truyện ngắn Nguyễn Huy đã phá vỡ không khí tĩnh lặng của đời sống văn học bằng những cuộc tranh luận, bình phẩm khác nhau Nhưng không dừng lại ở đó, Nguyễn Huy Thiệp còn viết tiểu luận, phê bình, được đăng trên nhiều báo, tạp chí trong nước Những bài tiểu luận, phê bình của ông cũng gây ấn tượng đối với công chúng không kém gì truyện ngắn, tiêu biểu như:

Tác phẩm và dư luận, đăng trên Tạp chí Sông Hương - Nhà xuất bản Trẻ,

Huế, 1989

Tác phẩm và dư luận tái bản, Nhà xuất bản Hồng Lĩnh, California, 1991 Năm 2004, bài viết Trò chuyện với hoa thủy tiên và những nhầm lẫn của nhà văn đăng trên Tạp chí Ngày này của ông tạo ra những tranh luận sôi nổi đối với giới văn chương trong một thời gian dài trên Báo Văn nghệ và một số trang mạng tại

Việt Nam

Giăng lưới bắt chim, cuốn sách được xuất bản bởi Nhà xuất bản Hội Nhà văn,

Hà Nội, 2006, đã tập hợp nhiều bài tiểu luận sắc sảo, những bài tạp văn, những bài phê bình và quyết liệt thể hiện chính kiến của mình ở Nguyễn Huy Thiệp

như Khoảng trống ai lấp được trong tư tưởng nhà văn, Con đường văn học, Thời của tiểu thuyết, Trò chuyện với hoa thủy tiên và những nhầm lẫn của nhà văn, Qua Giăng lưới bắt chim người đọc được tiếp xúc với một Nguyễn Huy Thiệp có

tâm hồn tinh tế, nhạy cảm ở những bài tiểu luận phê bình, giới thiệu thơ của Vi Thùy Linh, Phan Huyền Thư, Đồng Đức Bốn, Lê Kim Giao, văn Nguyễn Việt Hà,

Là một hiện tượng lạ của văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới, bằng tác phẩm thuộc nhiều thể loại khác nhau Nguyễn Huy Thiệp đã gây nên bao dư luận trái ngược Nhưng tất cả không ảnh hưởng gì đến sáng tác Nguyễn Huy Thiệp Ông vẫn viết, vẫn dùng hết tài năng của mình để đưa ra những trang văn hay, ý nghĩa Dù sáng tác không nhiều chỉ hơn 40 truyện ngắn, gần 10 vở kịch, 3 tiểu thuyết cùng với

đó là những bài tiểu luận phê bình đã khiến người ta khâm phục, tranh luận Với sự

tìm tòi, chịu khó trong sáng tác của mình, vượt qua mọi dư luận, bàn cãi của công chúng thì những sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp vẫn còn đó, vẫn như là một minh chứng cho ông khi đã mạnh dạn dấn thân vào cuộc thử nghiệm đầy gian khó Và những gì ông đã quan tâm, thể hiện trong tác phẩm của mình xứng đáng được mọi người ngợi ca, khen thưởng, trở thành món ăn tinh thần cho bạn đọc

1.2 Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp trong dòng chảy văn học Việt Nam

1.2.1 Nội dung chủ yếu trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

Nguyễn Huy Thiệp cái tên đã trở nên quen thuộc với bạn đọc hiện nay Xuất hiện trên văn đàn văn học Việt Nam từ sau năm 1986, cách viết của ông cũng như nội dung của từng tác phẩm đã gây nên bao nhiêu tranh luận, khen cũng có mà chê không kém Nói như giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh: “Đọc Nguyễn Huy Thiệp lắm lúc cảm thấy hoang mang Vì chẳng hiểu anh định nói gì, đúng là chủ đề không rõ

ràng” [10, tr.458] Với tác phẩm đầu tay là Tướng về hưu – một tác phẩm đã đem lại

tiếng vang lớn cho Nguyễn Huy Thiệp, không chỉ vì cách viết, ngôn ngữ đời thường

dễ đọc, dễ hiểu mà còn bởi nội dung thâm thúy, tác phẩm đã phanh phui thực trạng nhân sinh thời đổi mới Tiếp sau tác phẩm này là hàng loạt các tác phẩm khác ra

đời, phải chăng chính sự thành công của Tướng về hưu mà ngòi bút Nguyễn Huy

Thiệp dần đi sâu hơn vào thực trạng, nếp sống, cách nghĩ của những con người thành thị và nông thôn Truyện của Nguyễn Huy Thiệp ngắn gọn nhưng bao chứa trong đó biết bao uẩn khúc, sự kiện, sự việc, bao lớp người mang trong mình những phẩm chất, nhân cách khác nhau

Đi sâu vào từng tác phẩm cụ thể ta có thể thấy một điều là truyện Nguyễn Huy Thiệp không lặp đi lặp lại một nội dung mà đề cập đến nhiều vấn đề mang

thông điệp khác nhau: Không có vua phản ánh cuộc sống gia đình thời đổi mới, khi

mà những người thân sống với nhau toàn những toan tính, vụ lợi thì lại có một

người phụ nữ như Sinh hiền lành, chất phát Tướng về hưu người đọc xót xa cho

một vị tướng tên Thuấn lúc về hưu phải sống trong cảnh cô đơn giữa ngôi nhà rộng

lớn với người con trai và con dâu Trong Chảy đi sông ơi và Con gái thủy thần,

Nguyễn Huy Thiệp đã làm cho người đọc cùng miên man trong trí tưởng tưởng của

nhân vật là muốn tìm ra những điều huyền thoại không có thật Hay trong Huyền

thoại phố phường Nguyễn Huy Thiệp đã thẳng tay với ngòi bút của mình vạch ra bộ

mặt xấu xa của những con người thực dụng, Truyện của Nguyễn Huy Thiệp khi

đã viết thì phơi bày tất cả, những chi tiết, sự kiện, mảnh vỡ trong cuộc sống hằng ngày đã được ngòi bút Nguyễn Huy Thiệp lắp ghép lại tạo thành những thiên truyện đặc sắc làm cho người đọc phải suy nghĩ và giật mình trước những điều Nguyễn Huy Thiệp viết ra Truyện của Nguyễn Huy Thiệp đã chạm đến chiều sâu cơ cấu xã hội và chiều sâu tâm lý con người Ông đã lạnh lùng dắt dẫn người đọc thâm nhập sâu vào từng chi tiết, từng bản chất Hàng loạt truyện ngắn ra đời cùng với đó là hàng loạt tư tưởng, tình cảm khác nhau của tác giả Không chỉ đả kích, phanh trần nhân phẩm con người và cơ chế thị trường xã hội, mà trang văn của Nguyễn Huy Thiệp còn nói lên tâm hồn của những con người lương thiện, không ngừng suy tư về những ý nghĩa cuộc sống, về tình yêu Người đọc không quên được một bé Đăng

trong Tâm hồn mẹ luôn cô đơn luôn khát khao có được tình yêu của mẹ, một em bé trong Chảy đi sông ơi luôn đi tìm huyền thoại về con trâu đen, một anh Triệu trong

Những bài học nông thôn cô đơn cuối cùng nhận lấy cái chết, một cậu bé mười bảy

tuổi mang trong mình nhiều suy tư trong Thương nhớ đồng quê, Phải chăng thông

qua những nhân vật này, Nguyễn Huy Thiệp muốn gửi gắm tư tưởng, tình cảm của mình, muốn ẩn sau những câu văn, câu chữ là tiếng nói, là tình người

Nguyễn Huy Thiệp không chỉ dừng lại ở những điều đen tối, xấu xa, những con người tha hóa về bản chất, những bất công nghịch lí trong xã hội Dường như còn có sự mâu thuẫn trong cách viết của ông Nguyễn Huy Thiệp vừa cố tình khoan dung bao che hay vừa nâng đỡ, tự hào về nhân vật của mình lại vừa tìm cách nhục

mạ, tha hóa con người Đọc văn của Nguyễn Huy Thiệp người đọc hiểu được nội dung ông muốn nói nhưng đôi lúc người đọc cũng cảm thấy xa lạ, nặng nề khi dần

đi sâu vào tác phẩm Một mặt nội dung tác phẩm thể hiện tình người, tình quê hương nhưng trong cách Nguyễn Huy Thiệp thể hiện nhân vật lại khác Như trong

Những bài học nông thôn Nguyễn Huy Thiệp đề cao thầy giáo Triệu – một con

người có trí thức, nhưng sau sự hy sinh cao cả của anh Triệu, tác giả đã dựng lên

cảnh đám tang của anh Triệu, mọi người đến dự đám tang không phải vì tình

thương mà chỉ vì tham ăn cỗ Hay trong Tướng về hưu người đọc nhận thấy tình

thương của nhân vật Thuần dành cho người cha của mình qua những trang văn đầu, nhưng dần dần người đọc thấy anh bế tắc hơn, nhu nhược hơn khi trong hoàn cảnh sống anh chỉ biết buông tay, phó mặc để cho người vợ toan tính, để cha mình sống trong cảnh cô đơn Nội dung của truyện Nguyễn Huy Thiệp sâu sắc nhưng đôi lúc ta vẫn thấy trong cách viết của ông có sự đắn đo, không khí truyện nhiều lúc vẫn còn nặng nề

Tất nhiên, không thể vì điều này mà đánh giá không đúng về nội dung truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Một cây bút đã gây xôn xao dư luận ngay từ những trang văn đầu tay, một cây bút miệt mài viết, một cây bút đã dắt dẫn người đọc thâm nhập sâu vào những ngôn từ để từ đó bật lên những tiếng nói, những chiêm nghiệm về cuộc đời Như lời đánh giá của nhà nghiên cứu văn học Văn Tâm về nội dung truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp: “Và để thẩm định đúng đắn hiện tượng Nguyễn Huy Thiệp – một cây bút mà ngay cả những người nặng lời chê trách cũng phải thừa nhận là “tài năng”, “độc đáo”, “sắc sảo” – ta không thể không quan tâm đến cái

“hơi” và “tiếng” lạ lùng “gây sự bất ngờ đến sửng sốt” (Mai Ngữ - Quân Đội Nhân Dân 28 – 8 – 1988) bao trùm toàn bộ những truyện ngắn của anh” [10, tr.287] Xã hội luôn tồn tại mặt xấu và tốt, khi cầm bút nhà văn thường đi sâu đào xới mặt xấu, mặt trái của xã hội Nguyễn Huy Thiệp là một trong số đó, khi ông đã chạm đến thì thật chua xót và cay nghiệt Nguyễn Huy Thiệp phê phán trắng trợn, trang văn của ông viết ra không chỉ bàn luận về cuộc đời mà còn qua đó thức tỉnh mọi người, ẩn đằng sau những truyện ngắn của ông ngoài những bi kịch xã hội, bi kịch gia đình còn là những suy tư của nhà văn về cái chết, về cuộc đời Một điều có thể thấy được trong truyện Nguyễn Huy Thiệp ông đã đề cập đến nhiều cái chết làm người đọc

phải nghĩ suy Trong Huyền thoại phố phường cái chết của Hạnh là cái chết của sự tham lam, thực dụng Trong Không có vua cái chết của lão Kiền cũng là cái chết của

đạo đức gia đình, cái chết của tình cha con và tình anh em khi mà chung sống với

nhau mọi thứ đều thanh toán sòng phẳng Trong Tướng về hưu ông Thuấn đã chết

trong sự cô đơn, trong chính ngôi nhà của con trai Cái chết của thầy giáo Triệu

trong Những bài học nông thôn, của chị Thắm trong Chảy đi sông ơi hay cái chết của hai bé gái trong Thương nhớ đồng quê, Nguyễn Huy Thiệp đã để họ chết đi

trong sự xót xa của bạn đọc, họ chết đi khi mà xã hội vẫn còn nhiều ngang trái, nghịch lí Truyện của Nguyễn Huy Thiệp suy tư nhiều về cuộc sống và cái chết như

là tiếng nói căm hờn, phẩn uất cho lối sống thờ ơ, bảo thủ về trách nhiệm của xã hội loài người

Nguyễn Huy Thiệp viết nhiều nhưng khách quan mà nói truyện của ông chủ yếu là đề cập đến vấn đề nhân sinh xã hội Tác giả đa tài này đã đem lại những vấn

đề nhức nhối, kinh rợn, làm ta chua xót cho một con người, một gia đình và một xã hội thời đổi mới Trong một mạch viết người đọc đã thấy được bản lĩnh của Nguyễn Huy Thiệp, ông đã luồn lách vào tận những điều xấu xa nhất của cuộc sống, ông không chịu dừng lại mà cứ muốn phơi bày ra, cứ lẳng lặng tung ra những triết lí, những bi kịch xót xa để người đọc phải ớn lạnh, rùng mình trước những điều mình đọc Nguyễn Huy Thiệp lạnh lùng, thản nhiên phơi ra trên trang giấy bao nhiêu điều

bỉ ổi, bẩn thỉu và nó dường như vẫn còn nóng hổi, tươi nguyên khiến người đọc không thể không bàng hoàng, day dứt trước trạng thái nhân sinh, trước những ghập ghềnh của con người và xã hội chúng ta đang sống Gấp lại trang văn Nguyễn Huy Thiệp ta vẫn còn nghĩ suy, những dư âm của câu chuyện vẫn còn đọng lại trong tâm trí và khiến ta phải bật lên nhiều câu hỏi

1.2.2 Nét đặc sắc về nghệ thuật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

Viết nên tác phẩm văn học, người viết không chỉ tập trung ở khía cạnh nội dung mà còn vận dụng khả năng của mình ở khía cạnh nghệ thuật Nghệ thuật trong tác phẩm góp phần hình thành nên phong cách của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp là nhà văn có cá tính rõ rệt, nội dung truyện hấp dẫn và nghệ thuật biểu hiện ở nhiều

phương diện khác nhau, nhưng đậm nét và đặc sắc nhất là ở phương diện: giọng điệu, sử dụng tứ thơ, ngôn ngữ đối thoại, nghệ thuật kể chuyện

Nguyễn Huy Thiệp viết truyện một cách tự nhiên, truyện của ông không dài dòng nhưng chứa trong đó nhiều tình tiết, nhiều sự kiện đan xen nhau Nhưng nó

không làm cho ta khó đọc bởi vì những gì Nguyễn Huy Thiệp viết là những gì tồn tại xung quanh chúng ta Làm được điều đó người viết không chỉ trang bị cho mình một trí tuệ sắc sảo, không chỉ đào sâu, cày xới ở mặt nội dung mà còn phải có khả năng viết, phải có một bút lực mạnh Cây bút tài năng Nguyễn Huy Thiệp đã làm được mà làm rất thành công, ông đã cho ra những câu văn đa giọng điệu để từ đó hiểu được nội dung ông muốn truyền tải cũng như hiểu được thái độ của ông Đọc truyện của Nguyễn Huy Thiệp, người đọc không khó nhận ra yếu tố quan trọng trong nghệ thuật dựng truyện của ông là giọng điệu của tác phẩm Như Phạm Phú Phong đã nhận xét: “… điều cốt lõi làm nên sức mạnh Nguyễn Huy Thiệp chính là giọng điệu văn chương, một điều ít được đề cập đúng mức hoặc bị lướt qua một cách hờ hợt” [14, tr.2] Đọc văn Nguyễn Huy Thiệp ta cảm thấy không nặng nhọc vì cái giọng kể của ông có lúc lạnh lùng, có lúc suồng sã, có lúc thâm thúy sâu cay nhưng cũng có lúc trữ tình lắng sâu và đôi lúc cũng cảm thấy ngại ngùng

Nguyễn Huy Thiệp đã âm thầm, lặng lẽ trình bày các sự kiện, sự việc một cách cụ thể Ông đã bộc lộ tính cách nhân vật thông qua chất giọng suồng sã, thô

tục và có phần lạnh lùng Đoạn đối thoại của hai cha con lão Kiền trong Không có

vua thể hiện rõ nhất: “Cái ổ cắm bếp điện bị hở, chữa nhiều lần nhưng cứ ít hôm lại

có người bị điện giật đến thót, lão Kiền bị điện giật, bèn chửi: “Cha chúng mày, chúng mày làm hại ông Chúng mày mong ông chết, nhưng trời có mắt, ông còn sống lâu” Đoài nằm trong giường nói vọng ra: “Ở đâu không biết, chứ ở nhà này lá vàng còn ở trên cây, lá xanh rụng xuống là chuyện thường tình” Lão Kiền chửi:

“Mẹ cha mày, mày ăn nói với bố thế à? Tao không hiểu thế nào người ta lại cho mày làm việc ở Bộ giáo dục!” Đoài cười: “Họ xét lý lịch, họ thấy nhà mình truyền thống, ba đời trong sạch như gương” Lão Kiền lẩm bẩm: “Chứ không à? Chúng mày thì tao không biết, nhưng từ tao ngược lên, nhà này chưa có ai làm gì thất đức” Đoài bảo: “Phải rồi, một miếng vá xăm đáng một chục nhưng tương lên ba chục thì

có đức đấy” Lão Kiền bảo: “Mẹ cha mày, thế mày nâng bát cơm lên miệng hàng

ngày mày có nghĩ không?” [13, tr.44]

Trong Tướng về hưu Thủy nói với chồng bằng cái giọng suồng sã: “Họ hàng nhà anh kinh bỏ mẹ” [13, tr.23] Giọng của Bường trong Những người thợ xẻ: “Lỡ

việc, tôi đánh bỏ mẹ Giang hồ có luật giang hồ” [13, tr.98] Và rất nhiều tác phẩm Nguyễn Huy Thiệp đi sâu khám phá, xây dựng nhân vật với cái giọng suồng sả,

lạnh lùng như: Chảy đi sông ơi, Những bài học nông thôn, Huyền thoại phố phường, Chính cái giọng lạnh lùng, suồng sã này trong những trang văn đã làm

người đọc nghĩ suy, phải chăng tác giả đã quá cường điệu hóa khi miêu tả nhân vật Văn của Nguyễn Huy Thiệp không giới hạn trong một cách viết, một giọng điệu riêng Đọc truyện ngắn ông bên cạnh giọng sắc lạnh, thờ ơ, suồng sã người đọc vẫn thấy hiện lên trên trang văn ông là những chiều sâu với chất giọng trữ tình, lắng đọng đầy chất thơ Nói Nguyễn Huy Thiệp chỉ khoanh riêng và giới hạn cho mình một giọng riêng là không đúng Tất nhiên đa phần giọng của Nguyễn Huy Thiệp vẫn là giọng lạnh lùng, suồng sã nhưng nếu đọc và cảm nhận sâu sắc ta sẽ thấy được văn ông có chất trữ tình sâu lắng, xót xa Đây cũng là nghệ thuật viết truyện của Nguyễn Huy Thiệp, chính cái giọng trữ tình này đã phần nào xóa nhòa đi sự lạnh lùng trong văn ông Nghệ thuật hấp dẫn người đọc được Nguyễn Huy Thiệp thể

hiện ngay chất trữ tình của nhan đề tác phẩm như: Chảy đi sông ơi, Truyện tình kể trong đêm mưa, Những bài học nông thôn, Thương nhớ đồng quê, Huyền thoại phố phường, Đưa sáo sang sông, Chút thoáng Xuân Hương, Truyện của ông cũng

không ít những câu văn đầy cảm xúc, nó cứ ngân nga trong tâm tưởng người đọc

Trong Chảy đi sông ơi ta không quên đoạn đầu Nguyễn Huy Thiệp miêu tả con

sông như một sinh thể có hồn: “Con sông bến nước mơ màng và buồn cô liêu, nửa

như chờ đợi, nửa như hờn dỗi” [13, tr.5] hay: “Chiều xuống, tiếng chuông nhà thờ

giữa bến Cốc lan trên mặt sông mang mang vô tận Con sông tựa như giật mình phút chốc sau đó lặng im trôi như một người hiểu biết tất cả nhưng đang mải mê

suy nghĩ, chẳng cần mà chẳng thèm biết đến xung quanh chộn rộn những gì” Cảnh

vật nơi thôn dã được Nguyễn Huy Thiệp miêu tả thật trữ tình dưới ánh trăng nhẹ dịu

trong Con gái thủy thần: “Ánh trăng soi rõ mồn một, trông thấy cả những rễ mía

trông hơi giống đầu rễ si đâm tua tủa ở các đốt cây Rặng mía hắt bóng thẫm đen

chạy dài trên mặt cát đã bị gió làm cho khô se đi nên rất mịn” [13, tr.71] Cái giọng

trữ tình đó còn sâu lắng thiết tha hơn trong Những bài học nông thôn khi tả cảnh

đồng ruộng sau vụ gặt: “Cánh đồng gặt đã hết, còn trơ gốc rạ Phía chân trời, mây cuồn cuộn rực hồng một màu lửa Mặt ruộng nứt nẻ Cả cánh đồng hực lên mùi hương đất nồng nàn” [13, tr.122] Cảnh hoàng hôn vào buổi chiều êm ả trong

Thương nhớ đồng quê: “Chiều xuống chậm Những bóng râm chạy đuổi nhau lướt

trên mặt đất Chiều đánh rỗng nội tâm của ai hy vọng lý giải điều gì đó có nghĩa” [13, tr.171]

Người đọc cũng xót xa với mạch trữ tình trong giọng điệu của Nguyễn Huy

Thiệp khi được cất lên từ tiếng nói của nhân vật Sinh Trong Không có vua lời nói

thân thương của chị như tỉnh thức mọi người: “Khổ chứ Nhục lắm Vừa đau đớn,

vừa xót xa Nhưng thương lắm” [13, tr.48] Trong Chảy đi sông ơi cách nói của chị

Thắm nhẹ nhàng: “Để chị bón cho – Người phụ nữ nói dịu dàng – Chị tưởng em chết Chân tay em cứng đờ ra Lão Tảo dốc trong bụng em ra đến nửa vại nước

Em là liều lắm! Đi đánh cá đêm với lão trùm Thịnh có ngày chết toi mất xác!” [13,

tr.10] và: “Đừng trách họ thế – Người phụ nữ an ủi tôi, giọng nói ngân nga như hát

– Có ai yêu thương họ đâu Họ đói mà ngu muội lắm” Giọng tâm sự thủ thỉ, nhẹ

nhàng của Hiên trong Những bài học nông thôn khi nói với nhân vật Tôi: “Chị Hiên

thủ thỉ: “Ở nhà quê sợ nhất là buồn chán Công việc thì chẳng sợ Nhiều khi buồn chán quá, người cứ bã ra Hồi ấy anh Tân đi bộ đội, tôi đã định tự tử vì buồn chán quá” [13, tr.125] Mạch văn nhẹ nhàng, lắng sâu, giọng văn trữ tình của các nhân vật, tất cả nó như ngân nga trong lòng bạn đọc Ngòi bút của Nguyễn Huy Thiệp nếu nói là quá vô tâm hay lạnh lùng là không đúng mà ẩn đằng sau sự vô tâm đó là

lòng cảm thông, xót xa, trìu mến cho các nhân vật của mình

Thành công về nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp có thể là thiêng về giọng điệu Không riêng gì về giọng suồng sã, lạnh lùng, giọng trữ tình, đầy chất thơ Nguyễn Huy Thiệp còn để cho các nhân vật của mình đối thoại với nhau bằng chất giọng hạch sách, hỏi tội tự nhiên đến mức như cuộc đối thoại ngoài đời Qua chất giọng này đã góp phần làm nên tính đa nghĩa trong tác phẩm, làm cho truyện

của ông gần với cuộc sống hơn Trong Những người thợ xẻ giọng của cô giáo Thục

cay nghiệt trách mắng Bường khi nhìn thấy vết thương của Ngọc: “Bác thật dã man, chân nó thế này mà không chạy chữa à?” [13, tr.109] Giọng của bé Thu nói với bé

Đăng trong Tâm Hồn mẹ: “Mày nhìn như nuốt tao ấy Mày tìm cái gì ở đấy?” [13, tr.225] Giọng Thủy trong Tướng về hưu nói với chồng: “Anh thôi hút thuốc lá

Galăng đi Năm nay nhà mình hụt thu hai mươi bảy nghìn, chi lạm mười tám nghìn,

cộng là bốn mươi lăm nghìn” [13, tr.20] Hay đoạn đối thoại trong Không có vua

giữa Sinh Và Cấn: “Sinh bảo: “Tôi có ba đầu sáu tay đâu?” Cấn trừng mắt: “Nói năng thế à? Nhà này không có lệ thế! Mấy cái bát này sao chưa rửa?” Nói rồi, xô chồng bát, đi ra Chồng bát vỡ Sinh khóc òa lên” [13, tr.48] Bằng cái giọng này, Nguyễn Huy Thiệp dường như đã đưa người đọc cùng tham gia vào cuộc hội thoại trong tác phẩm, tính cách của nhân vật được cọ xát và được thể hiện rõ hơn

Bên cạnh đó văn Nguyễn Huy thiệp còn có chất giọng triết lý đầy suy tư Những câu đối thoại của các nhân vật mang đầy tính triết lý Triết lý về đàn bà như

trong Những bài học nông thôn nhân vật Triệu nói câu: “Đàn bà không cần lòng cao

thượng Đàn bà cần cảm thông với vuốt ve, cần giúp đỡ bằng tiền mặt” [13, tr.126]

Câu nói của Đoài trong Không có vua: “Đàn bà là giống ác quỷ” [13, tr.53] Triết lý

về tiền của Khiêm: “Tiền là vua” Bường trong Những người thợ xẻ nhân vật xảo

quyệt nhưng có lúc y cũng nói ra những câu mang đầy tính triết lý: “Tình mẫu tử là thứ nước mắt chảy ngược vào lòng, nó bào tan nát ruột gan ra, hoặc nó biến thành máu để bắt cơ thể làm việc, buộc phải đẻ ra một sản phẩm vật chất cụ thể thiết thực, không hề phù phiếm” [13, tr.104]

Đặc biệt khi đọc truyện của Nguyễn Huy Thiệp, ta nhận ra được ông viết truyện có nét khác so với các nhà văn khác, phần lớn truyện của ông đều xuất hiện những tứ thơ trữ tình Có khi là đoạn thơ, bài thơ, có khi tác giả trích dẫn thơ của người khác và có khi là những bài ca dao Nhận xét về thơ trong Truyện Nguyễn Huy Thiệp, Đỗ Đức Hiểu viết: “Giá có ai tập hợp tất cả các câu thơ trong truyện

ngắn Nguyễn Huy Thiệp, chúng ta sẽ có một tập thơ Nguyễn Huy Thiệp Những

câu thơ không vần ấy vừa gợi mở vừa đóng kín, nó bí ẩn và tiên tri, người đọc nghĩ

đến những chân trời khác” [10, tr.486] Và chính sự xuất hiện của các ý thơ đã làm cho văn Nguyễn Huy Thiệp giảm bớt đi sự sắc lạnh và chính những vần thơ này trở thành một thủ pháp nghệ thuật trong truyên ngắn của ông

Nguyễn Huy Thiệp đưa thơ vào văn của mình rất tự nhiên, không dùng dằng giữa những câu văn trong truyện Thơ trong văn không phải là chuyện lạ nhưng vấn

đề là sử dụng nó như thế nào và hiệu quả ra sao TN.Filimonova, một nhà nghiên

cứu người Nga trong bài viết Thơ trong văn Nguyễn Huy Thiệp đã có đánh giá: “Rõ

ràng đối với Nguyễn Huy Thiệp việc sử dụng thơ – đó không phải là chuyện ngẫu nhiên, mà là một nhu cầu do tư chất tài năng của anh gây nên, một nhu cầu đòi hỏi phải được thoát ra” [10, tr.154] Khảo sát truyện của Nguyễn Huy Thiệp ta thấy rất

nhiều tác phẩm nhà văn đã sử dụng yếu tố thơ như: Không có vua, Tướng về hưu, Huyền thoại phố phường, Thương nhớ đồng quê, Những bài học nông thôn, Chảy đi sông ơi, Mưa Nhã Nam, Truyện tình kể trong đêm mưa, Chăn trâu cắt cỏ, Yếu tố

thơ góp phần làm cho truyện Nguyễn Huy Thiệp trữ tình, sâu lắng hơn, truyền tải nhiều ý nghĩa Đọc truyện ông đôi khi ta cũng cảm thấy mệt nhọc vì những lời lẽ của các nhân vật nhưng khi đến với những bài thơ ta nhẹ nhàng và dễ chịu hơn Nó như là thông điệp, là tiếng nói của tác giả gửi gắm qua thơ và khi thơ kết hợp với những tố chất thể loại khác đã làm cho truyện Nguyễn Huy Thiệp có chiều sâu và ý nghĩa hơn trong việc thể hiện đời sống nội tâm nhân vật:

“Hãy dừng lại đi, dừng tất cả

Dẹp mọi âm thanh cuộc sống xô bồ

Dừng một chút

Lắng nghe sự tĩnh lặng tuyệt đối

Sẽ thấy mình bé bỏng thế nào

Ta chỉ là một hạt thiện bé tí

Với một tí thiện, làm sao sinh lợi được?

Với một tí thiện, làm sao chống chọi được?”

[13, tr.127]

Và khi nhân vật Tôi trong Những bài học nông thôn giả từ tuổi thơ mình đã

cất lên những tiếng thơ:

“Vĩnh biệt nhé, tuổi thơ

Tôi đã trưởng thành

Từ nay tôi phải gánh trách nhiệm với tôi, với mọi người

Tôi bắt đầu một chuỗi sơ suất liên tiếp nhau”

Trong những truyện ngắn giàu chất thơ của Nguyễn Huy Thiệp, người đọc

không quên được tác phẩm Chảy đi sông ơi một tác phẩm ngắn mà chứa đựng nhiều

yêu tố trữ tình Tác phẩm có giá trị, nó gieo vào lòng người đọc những câu văn nhẹ nhàng và bài thơ mang giai điệu trầm buồn như là tâm trạng của nhân vật Tôi: “Chảy đi sông ơi

Truyện của Nguyễn Huy Thiệp nếu nghiêng hẳn về văn xuôi là những hiện sự

bệ rạ, là xấu xa nhưng nếu nghiêng về thơ là những âm điệu mêng mang, xót xa Như lời nhận xét của Nguyễn Đăng Mạnh: “Từ những trang văn xuôi ngổn ngang

bề bộn, thậm chí xô bồ tục tĩu và đầy khinh bạc của Nguyễn Huy Thiệp, nhiều khi thấy vút lên những tứ thơ thật trong trẻo, những âm điệu thật thiết tha” [10, tr.460] Thơ trong văn Nguyễn Huy Thiệp cũng có những dụng ý sâu xa của ông, mà nói

cách khác đó chính là nghệ thuật của ông Trong truyện ngắn Thương nhớ đồng quê

khi nhân vật Tôi là Nhâm chứng kiến cái chết đến với em gái mình, anh đau buồn

và tâm trạng anh được Nguyễn Huy Thiệp gửi vào những vần thơ:

“Tôi đi đưa đám ma em gái trên đồng

Cái chết trắng, cái chết trắng xóa

Những con bươm bướm trắng

Những tâm hồn trắng, những cuộc đời trắng

Ơi hời, tôi đưa đám ma em gái trên đồng

Tôi đào huyệt, dài một mét tám, ngang bảy mươi phân

Tôi đào huyệt, sâu một mét rưỡi

Ơi hời, tôi chôn vào đây em gái làng tôi”

[13, tr.182]

Có lúc thơ Nguyễn Huy Thiệp làm người đọc nghĩ suy Trong Tướng về hưu

thơ của nhà văn được thông qua sự cảm nhận của vị tướng tên Thuấn trong cảnh đám cưới xô bồ, nhục nhã Bài thơ như thái độ mĩa mai sâu cay của tác giả đối với

xã hội sau đổi mới:

“Ừ ê cái con gà quay

Ta đi lang thang khắp miền giang hồ

Tìm nơi nào có tiền

Tiền ơi, mau vào túi ta

Ừ ê cái con gà rù ”

[13, tr.19]

Thơ trong truyện của Nguyễn Huy Thiệp không chỉ là tiếng nói của nhân vật

mà còn là lời đề tựa của tác phẩm Nguyễn Huy Thiệp sử dụng thơ làm đề tựa cho

các tác phẩm như: Những bài học nông thôn, Những người thợ xẻ, Con gái thủy thần, Kiếm sắt, Vàng lửa, Những người muôn năm cũ, Thông qua những lời đề tựa

này, người đọc sẽ cảm nhận được sâu sắc nội dung truyện Nguyễn Huy Thiệp Nhìn chung các truyện ngắn của Nguyễn Huy thiệp nhờ có sự đan xen các yếu tố thơ mà văn ông đã tạo nên một tiếng nói riêng Chiều sâu của văn ông không nghiêng hẳn về sự lạnh lùng, chính điều này không thể phủ nhận tài năng nghệ thuật của Nguyễn Huy Thiệp và tiếng nói trong văn ông khó có thể bắt chước

Trong truyện Nguyễn Huy Thiệp, nhà văn đã gây hấp dẫn với bạn đọc bằng

chi tiết nghệ thuật là đưa ra những đoạn đối thoại đầy ấn tượng Như lời nhận xét của Nguyễn Thị Hương: “Đọc truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, chúng ta thấy một trong những điểm gây ấn tượng mạnh là ngôn ngữ đối thoại Lời thoại thường là

ngắn, có khi chỉ là những mẫu nhỏ và nhiều khi có khước từ cả những quy tắc của

lý thuyết tương tác trong hội thoại” [10, tr.52] Xuyên suốt các trang văn Nguyễn Huy Thiệp ta thấy có những đoạn đối thoại nhiều khi hết sức ngắn gọn Nhà văn không kéo dài các trường đoạn tâm lý, gạt bỏ cảm xúc để cho ngôn ngữ đối thoại

của các nhân vật va chạm vào nhau Trong Những bài học nông thôn: “Hai bố con

Lâm đi cày về Bố Lâm hỏi: “Trưa rồi, mấy bà cháu chưa nấu cơm à?” Cái Khanh trong bếp bảo: “Con đang nấu” Bố Lâm lên nhà, ông rót nước ra bát mời tôi Ông bảo: “Không đi đâu à? Cứ nghe bà lão nhà tôi chuyện trò rồi cậu phát điên có

ngày” Bà Lâm bảo: “Phải tôi ngu ngốc” Bố Lâm bảo: “Không ngu nhưng ác” Bà Lâm bảo: “Ác tâm mới sợ chứ ác khẩu có gì mà sợ” [13, tr.128] Truyện Nguyễn

Huy Thiệp mọi việc đều được kể bằng giọng sắc lạnh, những màn đối thoại của các nhân vật được nhà văn đẩy lên đầy kịch tính, hấp dẫn Các câu hội thoại diễn ra trần trụi không phô trương, dong dài nhưng được Nguyễn Huy Thiệp đặt đúng ngữ cảnh

nên có ý nghĩa lớn và bao hàm tính cách nhân vật tham gia hội thoại Trong Tướng

về hưu kiểu đối thoại này được Nguyễn Huy Thiệp sử dụng đầy đủ và thành công:

“Cha tôi bảo: “Anh nhu nhược Duyên do là anh đếch sống được một mình” Tôi bảo: “Không phải, cuộc đời nhiều trò đùa lắm” Cha tôi bảo: “Anh cho là trò đùa à?” Tôi bảo: “Không phải trò đùa, nhưng cũng không phải nghiêm trọng” Cha tôi bảo: “Sao tôi cứ lạc loài” [13, tr.27] hay đoạn đối thoại: “Cha tôi bảo: “Nghĩ rồi cha làm gì?” Tôi bảo: “Viết hồi ký” Cha tôi bảo: “Không!” Vợ tôi bảo: “Cha nuôi vẹt xem” Trên phố dạo này nhiều người nuôi chim họa mi, chim vẹt Cha tôi bảo:

“Kiếm tiền à?” Vợ tôi không trả lời Cha tôi bảo: “Để xem đã!” Nguyễn Huy Thiệp

đã dắt dẫn người đọc tham gia vào cuộc đối thoại như người trong cuộc, bản chất, tính cách của các nhân vật cũng được phơi bày nhờ yếu tố ngôn ngữ Nhà văn đã phát huy hiệu quả của việc sử dụng kiểu ngôn ngữ đối thoại này, nó tự nhiên đến mức như cuộc đối thoại ngoài đời Cách viết của Nguyễn Huy Thiệp thật khách quan, ông chỉ đứng ngoài nhìn vào mà miêu tả nhân vật của mình thông qua những câu đối thoại ngắn gọn, cộc lốc nhưng dồn dập với bao sự kiện, sự việc Từ đó bộ mặt của nhân vật, các mối quan hệ nhố nhăng, nhiễu loạn, đau đớn bị lật tẩy Rõ

nhất là qua đoạn hội thoại biểu quyết bố chết trong Không có vua: “Đoài bảo: “Tôi

nghĩ bố già rồi, mổ cũng thế, cứ chết đi là hơn” Tốn khóc hu hu Cấn hỏi: “Ý chú Khảm thế nào?” Khảm bảo: “Các anh thế nào thì em thế” Cấn hỏi: “Chú Khiêm sao

im thế? ” Khiêm hỏi: “Anh định thế nào?” Cấn bảo: “Tôi đang nghĩ” Đoài bảo:

“Mất thì giờ bỏ mẹ Ai đồng ý bố chết giơ tay, tôi biểu quyết nhé” [13, tr.56] Kiểu

ngôn ngữ đối thoại này cũng được Nguyễn Huy Thiệp dùng phổ biến trong các

truyện ngắn của mình như: Những người thợ xẻ, Con gái thủy thần, Thương nhớ đồng quê, Giọt máu, và đạt được hiệu quả nghệ thuật cao Nó không quá gay cấn

đối với người đọc nhưng cũng không quá nhạt nhẽo vì đã được người viết sử dụng một cách khéo léo, tinh tế Nhịp điệu của các câu đối thoại nhanh, gọn đã tạo nên tính thẩm mĩ của truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp cũng như thể hiện nhiều khía cạnh trong phong cách nghệ thuật ông

Nguyễn Huy Thiệp cũng khéo léo đưa độc giả đến với truyện của mình bằng kết cấu ngắn gọn, giản đơn, bằng chất giọng, bằng những chi tiết rất nhỏ, những mảnh vụn vương vãi trong cuộc sống Tất cả được ông nhàu nặn đưa vào trang văn làm cho chúng dường như vẫn nguyên chất, vẫn nguyên tươi Vén cái nhìn hiện thực qua trang văn Nguyễn Huy Thiệp ta sẽ thấy được một cái nhìn nghiêm túc của nhà văn về con người, về cuộc đời Cách dẫn chuyện của tác giả khéo léo, không rườm rà, Nguyễn Huy Thiệp chủ yếu nhấn mạnh vào lời kể của nhân vật để đưa người đọc từ từ khám phá tác phẩm Nguyễn Huy Thiệp kể không trùng lặp, không quá cầu kì, truyện không dài dòng vì ông đã có cách kể, cách tả ngắn gọn, linh hoạt Đọc truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, người đọc nhận ra một điều là đa phần truyện của ông đều được kể theo ngôi thứ nhất Đây là biện pháp kể chuyện được Nguyễn Huy Thiệp yêu thích và sử dụng có hiệu quả nghệ thuật cao Nguyễn Huy Thiệp thường dắt dẫn người đọc vào tác phẩm thông qua lời giới thiệu của nhân vật Tôi Họ kể về cuộc sống, về những bất hạnh của số phận, qua lời kể phải chăng Nguyễn Huy Thiệp muốn sắm vai cùng họ Nhân vật Tôi – người kể chuyện trong

truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp rất đa dạng Một kỹ sư tên Thuần trong Tướng về hưu đã đưa người đọc đến với gia đình của mình: “Khi viết những dòng này, tôi đã

thức tỉnh trong vài người quen những cảm xúc mà thời gian đã xóa nhòa, và tôi đã

xâm phạm đến cõi yên tĩnh của chính cha tôi” [13, tr.14] Trong Những bài học nông thôn lời kể của nhân vật Tôi: “Năm 17 tuổi sau khi học xong trung học, tôi về

nghỉ hè ở nhà một người bạn học cùng lớp tên là Lâm ở xóm Nhài, thôn Thạch Đào,

tỉnh N” [13, tr.20] Trong Thương nhớ đồng quê người kể chuyện là một cậu bé

mười bảy tuổi: “Tôi là Nhâm Tôi sinh ở làng quê, lớn lên ở làng quê Đi trên đường Năm nhìn về làng tôi chỉ thấy một vệt xanh nhô trên đồng vàng” [13, tr.166] Một

sinh viên thất nghiệp trong Những người thợ xẻ: “Ít năm trước đây, tôi theo chân

một nhóm thợ xẻ lên miền ngược kiếm ăn Chúng tôi có năm người, do ông anh họ tôi tên là Bường đứng ra làm cai” [13, tr.97] Người kể chuyện khá đa dạng trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, khi thì một công chức có cuộc sống no đủ trong

Chảy đi sông ơi, khi thì một kỹ sư trẻ tuổi trong Tướng về hưu, khi thì một người tự

do, không nghề nghiệp trong Con gái thủy thần, khi thì một cậu bé trong Thương nhớ đồng quê đã làm cho truyện Nguyễn Huy Thiệp nổi bật lên với nhiều dạng

người với tính cách khác nhau Lời kể của nhân vật Tôi trong truyện Nguyễn Huy Thiệp ngắn gọn, không đi sâu vào chi tiết mà chủ yếu thuật lại những biến cố, những sự kiện, những việc làm và hành động Từ đó điểm nhìn trong truyện của Nguyễn Huy Thiệp rộng hơn, bao quát tất cả các mặt của xã hội cũng như con người Như trên đã nói truyện của Nguyễn Huy Thiệp đa phần là được kể theo ngôi thứ nhất, nhà văn đã để cho nhân vật Tôi của mình thể hiện được vai trò trong tác phẩm Khi thì có vai trò là người dẫn chuyện, khi thì người kể chuyện Từ đó điểm nhìn của người kể cũng đa dạng và linh hoạt hơn Chính cách vận dụng nghệ thuật

kể này đã làm cho truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp hấp dẫn hơn Đem lại cho người đọc cảm giác nhân vật và chính câu chuyện nhân vật kể là có thật, mang tính khách quan cao

Góp phần làm nên cái duyên trong văn chương Nguyễn Huy Thiệp không chỉ nội dung mà còn nghệ thuật Chính nghệ thuật làm nổi bật lên tư tưởng, chủ đề cũng như nội dung tác phẩm Nguyễn Huy Thiệp đã biết cách tận dụng triệt để các phương diện nghệ thuật như sự đa thanh về giọng điệu, ngôn ngữ đối thoại, cùng

với đó là nghệ thuật kể chuyện linh hoạt Tác giả đa tài này đã đem tới một tiếng nói riêng về phong cách của mình Điều này đã gây nên bao ồn ào dư luận nhưng những

gì Nguyễn Huy Thiệp đem lại trên phương diện nôi dung và nghệ thuật thì không thể phủ nhận

CHƯƠNG 2 CÁC KIỂU NHÂN VẬT NỔI BẬT TRONG TRUYỆN NGẮN

NGUYỄN HUY THIỆP

“Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người thật trong đời sống” [3, tr.235] Và làm nên tác phẩm văn học không thể thiếu hình tượng nhân vật, nhân vật trong tác phẩm văn học thể hiện

Quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người

Trong quá trình sáng tác mỗi nhà văn đều có cách xây dựng nhân vật riêng Làm nên hình tượng nhân vật thành công không chỉ đem lại cho tác phẩm có nội dung sâu sắc mà còn đem lại một phong cách riêng cho nhà văn Mỗi nhà văn hướng tới xây dựng nhân vật như là nhiệm vụ chủ yếu Vì không có hình tượng nhân vật thì không thể làm nên một tác phẩm Văn học phản ánh hiện thực xã hội thông qua hệ thống nhân vật, trong tác phẩm nhân vật còn đảm nhiệm những vai xã hội nhất định

Nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp rất đa dạng và phong phú Đa dạng về hệ thống nhân vật nhưng cũng đa dạng về những khuôn mặt, những tính

cách Điều đó đã đem đến thành công cho truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

2.1 Kiểu nhân vật thực dụng, tha hóa

Khi đọc truyện của Nguyễn Huy Thiệp ta không thể không nhận ra phần lớn nhân vật trong truyện của ông là những nhân vật xấu xa, đê hèn, thực dụng, tha hóa Sau năm 1975, chiến tranh kết thúc, văn học cũng đổi mới, những điều phản ánh trong văn chương cũng sâu sắc, toàn diện hơn Đất nước đổi mới con người trở lại đời sống bình thường, nhưng do tác động của kinh tế thị trường, của những vật chất

xa hoa mà con người vốn lương thiện đã không giữ được bản chất tốt đẹp của mình

Họ quay cuồng đốn mạt, vụ lợi mà vụ lợi một cách trắng trợn, tàn nhẫn không thể thay đổi bởi vì nó đã ăn sâu trong tiềm thức và nó như là mục đích sống làm họ mất

đi nhân tính Truyện Nguyễn Huy Thiệp, nhân vật của ông đã tập hợp đầy đủ những

điều xấu xa trên, ông không tô vẽ mà ông rạch mặt bản chất của sự thật làm người đọc ớn lạnh

Nhân vật thực dụng trong truyện Nguyễn Huy Thiệp được miêu tả ở nhiều cấp độ khác nhau Người đọc day dứt suy nghĩ tại sao trong truyện Nguyễn Huy Thiệp rất nhiều nhân vật có học thức, hiểu biết mà lại có những biểu hiện tha hóa như vậy Tâm lý vụ lợi và đồng tiền đã dẫn dắt họ đi đến sai lầm nhưng họ không biết, họ vẫn cứ thản nhiên Phải chăng họ xem đồng tiền và vật chất chính là cương

lĩnh sống của họ? Trong Không có vua ta gặp những nhân vật thực dụng chạy theo

đồng tiền, sòng phẳng đến mức trong nhà giúp đỡ nhau cũng tính tiền viết hóa đơn Đoạn đối thoại giữa hai anh em Đoài và Khảm đã thể hiện rõ hơn cả: “Khảm bảo:

“Hai anh em mình mang tiếng có học mà Tết nhất đến, một bộ quần áo hẳn hoi không có” Đoài bảo: “Chỉ có con đường lấy vợ giàu thôi Tối nay mày đưa tao đến con ông Ánh sáng ban ngày đấy nhé” Khảm bảo: “Được thôi Nếu anh tán được thưởng em cái gì?” Đoài bảo: “Thưởng cái đồng hồ” Khảm bảo: “Được rồi anh ghi cho em mấy chữ làm bằng” Đoài bảo: “Không tin tao à?” Khảm bảo: “Không” Đoài ghi vào giấy: “Ngủ được với Mỹ Trinh, thưởng một đồng hồ giá trị ba nghìn đồng Lấy được Mỹ Trinh, thưởng 5 % của hồi môn Ngày… tháng… năm…

Nguyễn Sĩ Đoài” Khảm cười cất mảnh giấy vào túi rồi nói: “Cảm ơn” [13, tr.53]

Và Đoài thực dụng đến mức trong hoàn cảnh bố mất mà còn nói được câu: “Ông cụ không viết di chúc mới gay, sau này tài sản biết chia thế nào?” Họ rạch ròi, tính

toán đến mức đã biến tiền thành mục đích sống Gia đình trong Không có vua là

một xã hội thu nhỏ, mọi chuẩn mực của cuộc sống đã bị họ phá vỡ, họ lấy tiền làm thước đo, làm cái đích tiến tới

Nhân vật Thủy trong Tướng về hưu cũng đề cao đồng tiền, tính toán lạnh

lùng Là một người con dâu sắc sảo, giỏi việc gia đình, nhưng vì tiền cô đã làm đủ mọi cách, say sưa kiếm tiền một cách tàn nhẫn Thủy hiện lên qua lời kể của nhân vật Tôi: “Vợ tôi làm việc ở bệnh viện sản, công việc là nạo phá thai Hằng ngày các

rau thai nhi bỏ đi, Thủy cho vào phích đá đem về” [13, tr.20] Khi ông Thuấn phát

hiện ra việc làm của Thủy, cô trách móc nhẹ nhàng với ông Cơ – người ở của mình:

“Sao không cho vào máy xát? Sao để ông biết?” Bản thân là người phụ nữ, cũng có hai người con gái nhưng Thủy không biết nâng niu, trân trọng Cô lờ đi tất cả những giá trị của cuộc sống, đánh mất đi vẻ đẹp tâm hồn của người phụ nữ, đánh mất đi tình cảm mẫu tử thiên liêng Cô còn thực dụng toan tính hơn khi nhà có đám tang, tính toán chi li tiền lời các mâm cỗ, không sẻ chia, cảm nhận nỗi đau của chồng mà

cô thản nhiên nói câu: “Ba mươi hai mâm Anh phục em sát không?”

Thủy có cách sống riêng cho bản thân mình Người phụ nữ sắc sảo biết toan tính trong mọi công việc, nhạy bén để có thể làm ăn kiếm tiền bằng những việc làm tàn nhẫn Nguyễn Huy Thiệp đã để cho Thủy công khai lối sống của mình, như lời nhận xét của Nguyễn Mạnh Đẫu: “Thủy - cô con dâu một mẫu người khá tiêu biểu cho lối sống hiện sinh, thực dụng và đầy mâu thuẫn” [10, tr.29] Xuất hiện trong tác phẩm cô là người vợ biết yêu thương, quan tâm chồng con, rất kính nể bố chồng Nhưng cô đã có suy nghĩ lạnh lùng, thờ ơ trước sự khổ đau của mọi người, ở bệnh viện có thể cô là một bác sĩ giỏi nhưng về nhà trong phút lâm chung của mẹ chồng

cô thản nhiên xem như không có chuyện gì, ngăn cản chồng: “Đừng đổ sâm, khổ cho mẹ” Đám tang mẹ chồng Thủy vô tâm, bình thản Cô không thương xót mà còn

có những câu nói cay nghiệt với Lài và ông Bổng: “Nói nhảm” hay: “Đừng khóc” Qua nhân vật Thủy, Nguyễn Huy Thiệp đã chỉ rõ hình ảnh của người trí thức trong giai đoạn giao thời chuyển sang cơ chế thị trường mới tha hóa, lạnh lùng và vô cảm làm sao Sự trục lợi vì tiền bạc còn hiện rõ ở nhân vật Bổng Cũng trong đám tang chị dâu mà ông tiếc mất bộ xa lông: “Mất mẹ bộ xa lông Ai lại đi đóng quan tài bằng gỗ dổi bao giờ? Bao giờ bốc mộ, cho chú bộ ván” Thái độ vụ lợi của ông còn thể hiện ở câu hỏi với Thuần: “Đám ma này ai chủ trì kinh tế?”

Hạnh, một chàng trai trẻ trong Huyền thoại phố phường cũng không khác gì

ông Bổng và Thủy Nguyễn Huy Thiệp miêu tả sự thực dụng của con người này hết sức chi tiết Đọc những trang đầu cảm thấy Hạnh là nhân vật lí tưởng nhưng về sau anh đã bộc lộ rõ bản chất đê hèn của mình Xuất thân nghèo khó ở quê nên anh luôn nghĩ đến đồng tiền, Hạnh không e ngại gì khi nói ra câu: “Anh nói thế thôi… Tài

năng mà nghèo thì buồn lắm Nếu đã tài năng thì phải cực giàu” [13, tr.232] Hạnh

không che dấu được sự tham vọng của mình khi có dịp làm quen với nhà bà Thiều:

“Hạnh nhìn cuộc sống của bọn người giàu có với nhiều khát khao thèm muốn” hay:

“Dưới một bề ngoài bình thản và ít cởi mở, Hạnh giấu trong lòng một tham vọng lớn và trí tưởng tưởng hừng hực bốc lửa Hạnh hiểu giàu có mới là điều kiện thành đạt Không có đồng tiền nghiệp lập thân chỉ là chuyện hão Dè xẻn, tiết kiệm từng đồng hào một – đấy là điều Hạnh luôn phải nhắc mình” Và trắng trợn hơn cho sự thực dụng của mình, nhằm lấy được niềm tin của nhà bà Thiều Hạnh đã có hành động: “Y xắn tay áo rồi đưa tay mò dọc theo các rãnh đầy bùn, lõng lõng nước bẩn, thậm chí còn có cả cục phân người” Đồng tiền cám dỗ nên Hạnh càng xấu xa hơn khi có ý định đến nhà Bà Thiều tráo hai cái vé số Những lời nói có ý với bà Thiều làm người đọc ghê tởm: “Nhớ cô quá! - Hạnh cười cầu tài, Ánh mắt ve vuốt người đàn bà - Cô có một sức thu hút mọi người đến khiếp” hay: “Cô độc đáo trên toàn

cơ thể - Hạnh nói và giọng bỗng dưng đổi khác, đôi mắt xoáy vào bờ vai tròn lẳn của người đàn bà, hai bên cơ hàm tự dưng cứng lại - Trông cô hấp dẫn như một

thiếu nữ đương thì” Và rồi không giấu được sự tham vọng, trục lợi đã khiến y có

hành động bỉ ổi: “Hạnh chồm hẳn dậy và xô người đàn bà ngã xuống đi văng” Tất

cả diễn ra trước mắt làm chúng ta ngỡ ngàng, ý định tráo chiếc vé số trúng giải của Hạnh đã thành công nhưng không như mong muốn của Hạnh Chiếc vé của Hạnh ném lại cho bà Thiều mới là chiếc vé trúng giải và rồi Hạnh đã phát điên Ta đớn đau cho Hạnh, đớn đau cho một chàng trai trẻ khi nhân cách đã bị đồng tiền làm mất đi bản chất tốt đẹp Sự thực dụng của nhân vật này được Nguyễn Huy Thiệp miêu tả trần trụi qua những suy nghĩ và hành động và như Hoàng Ngọc Hiến nhận xét: “Ở nhân vật này, trục lợi đã trở thành một cương lĩnh sống” [10, tr.11]

Sự thực dụng còn hiện rõ ở nhân vật Diệu trong tác phẩm Cún Cô cũng có những tham vọng nhưng cô không quá tàn nhẫn như Thủy trong Tướng về hưu Tâm

lý tham vọng của cô được Nguyễn Huy Thiệp miêu tả nhẹ nhàng hơn nhưng phần nào cũng làm cho người đọc thấy được sự nhục nhã nơi con người này Thái độ và cách nói của Diệu đã thể hiện rõ bản chất của mình: “Trời ơi, vàng thật đây rồi…

Cả một gia tài đấy nhé… Cái thằng hình nhân mặt đẹp thật là giàu” [13, tr.37] hay:

“Vào đây… vào đây… Cái thằng chó con giàu có” Và tham vọng của Diệu được Nguyễn Huy Thiệp miêu tả: “Cô Diệu khép cánh cửa lại, ấn người Cún xuống ghế

Cô lồng nhẫn vào ngón tay rồi chắp hai tay ra phía đằng sau Cô đứng sát trước mặt Cún, người hơi ưỡn ra phía trước như một cây cung” Trắng trợn hơn cho tâm lý thực dụng của Diệu là cô đã mặc cả với Cún để có được những chiếc nhẫn vàng:

“Thế nào? Tao mặc cả nhé! - Cô vừa nói vừa cười, ý nghĩ của cô rạch nhanh như những tia chớp trong đầu - Mày hãy cho tao cả ba cái nhẫn này, mày không có nó cũng không sao… Mày vẫn là đứa ăn mày… Thế nào? Có đồng ý không? Mày muốn gì tao cũng nghe mày…”

Bường trong Những người thợ xẻ cũng là một nhân vật xảo trá, khôn ngoan, thủ đoạn như lời đề tựa của tác phẩm Kéo cưa lừa xẻ Nhân vật Bường đã có những

hành vi xấu xa, thực dụng Cưa gỗ cho lão Thuyết, Bường tinh ranh bán bớt đi số gỗ của lão Thuyết nhằm trục lợi về mình: “Anh Bường bảo: “Ông anh này, phiền bác

dụ cánh lái xe vào đây, bọn này sẽ bán trực tiếp, không cho tay Thuyết biết, có được không?” [13, tr.104] Bường càng tha hóa khi đã có hành vi không đúng với con gái lão Thuyết, bị Ngọc phát hiện nhưng vẫn trơ trẽn biện minh, nói ra những lời triết lý: “Mày chẳng hiểu gì Ai lại đi tính tuổi cho bướm bao giờ Một bà già hay một cô gái đều hệt như nhau”

Nguyễn Huy Thiệp thật sắc sảo và đôi lúc cũng tàn nhẫn khi để người đọc thấy được sự tha hóa về nhân phẩm ở nhân vật của mình Ông đã để nhân cách con người tha hóa một cách trắng trợn Đọc truyện ông ta thấy rùng mình cho sự sa đọa

về nhân cách Sống trong một gia đình mà họ đã tị nạnh lẫn nhau ở những việc làm

bỉ ổi Đoài một nhân vật trong Không có vua làm việc ở Bộ giáo dục nhưng nhân

cách thấp kém Những suy nghĩ và hành động của Đoài làm người độc kinh tởm Sự

sa đọa về nhân phẩm đẩy anh đến chổ đốn mạt, nhất là ở những chi tiết chọc ghẹo chị dâu hay khi biểu quyết bố chết: “Mất thì giờ bỏ mẹ Ai đồng ý bố chết giơ tay, tôi biểu quyết nhé” [13, tr.56] “Ông cụ đi rồi Thật may quá Bây giờ tôi đi mua quan tài” Lão Kiền xuất hiện trong tác phẩm cũng đê hèn, tha hóa không kém gì Đoài Là một người cha nhưng ông không có chút mẫu mực, nhân cách sống không

đàng hoàng Lão đê tiện đến mức lén nhìn con dâu tắm, nói chuyện với con cái trong nhà như kẻ thù, lão bình thản với những mâu thuẫn trong nhà, không tìm cách giải quyết mà còn nói: “Chúng mày cứ giết nhau đi, tao càng mừng”

Nguyên nhân làm cho nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp thực dụng, tha hóa là bởi tâm lý vụ lợi Bên cạnh đó khi đọc truyện của ông ta còn cảm nhận được sự tha hóa của những nhân vật do có suy nghĩ u tối, họ miên man mê muội bởi những lí do

mình đặt ra Chảy đi sông ơi một tác phẩm đẹp, chứa đựng nhiều yếu tố lãng mạn

và ảo tưởng Đọc tác phẩm người đọc thấy hiện lên một nhân vật Tôi ngây thơ luôn

đi tìm hình ảnh con trâu đen, một chị Thắm ân tình, nồng hậu Nhưng cũng không quên được trong tác phẩm còn có những con người u mê, mất đi nhân tính Chính

họ đã làm cho họ chìm sâu trong những suy nghĩ mông muội, họ là những người dân đánh cá ở bến Cốc như trùm Thịnh, Tảo Những người này tự đặt ra điều lệ cho mình là không cứu những người chết đuối, cách đối xử của họ thiếu tình người:

“Mày chỉ mới ngồi mà nước tràn cả vào thuyền, đến cuối bến Cốc thì tao xuống

dưới sông với Hà Bá à?” [13, tr.7] Họ nói với nhân vật Tôi bằng thái độ lạnh lùng

và tàn nhẫn: “Tôi xin mời ông cút khỏi thuyền ngay! Ông ở trên thuyền rồi tôi lại kéo phải đầu lâu người thì tôi chết”

Nhìn chung khi viết về những nhân vật thực dụng và tha hóa Nguyễn Huy Thiệp đã lạnh lùng nói lên sự đê hèn của họ Cây bút của ông đã đi sâu vào bản chất của họ, dù có hư cấu đi chăng nữa thì cũng vì mục đích phanh trần bộ mặt xấu xa của hiện thực Nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp đã tập hợp tất cả những bản chất của xã hội sau những năm đổi mới Vài trang giấy cho một tác phẩm nhưng nó không quá ngắn để nhà văn nói lên sự thật thông qua nhân vật Nguyễn Huy Thiệp

đã góp một tiếng nói riêng về con người, về cuộc sống đôi lúc không giản đơn như

ta nghĩ mà tiềm ẩn trong đó còn có rất nhiều nhố nhăng, bỉ ổi của những con người trục lợi Và đó như là tiếng nói trong tâm hồn nhà văn, muốn thức tỉnh, muốn dành lại nhân cách, đạo đức của con người

2.2 Kiểu nhân vật cô đơn, lạc lõng