Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử thăng long nổi giận

Cũng như nhiều tác phẩm khác của Hoàng Quốc Hải, thế giới nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Thăng Long nổi giận của ông được xây dựng hết sức phong phú, đa dạng và luôn

Trang 1

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN

- -

NGUYỄN ĐĂNG KHOA

Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử

Thăng Long nổi giận

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Trang 2

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong những năm vừa qua đề tài lịch sử luôn thu hút sự chú ý khám phá của nhiều thế hệ nhà văn cũng như độc giả Nhìn lại nền văn học nước nhà có thể thấy, tiểu thuyết lịch sử đã có những đóng góp đáng kể cho sự phát triển của văn xuôi dân tộc Trong nền văn học Việt Nam đương đại, Hoàng Quốc Hải được đánh giá là một trong những cây bút viết tiểu thuyết xuất sắc với nhiều sáng tác về mảng đề tài lịch sử

Cũng như nhiều tác phẩm khác của Hoàng Quốc Hải, thế giới nhân vật

trong tiểu thuyết lịch sử Thăng Long nổi giận của ông được xây dựng hết sức

phong phú, đa dạng và luôn đóng vai trò là hạt nhân trung tâm tạo nên sự thành công cho những trang tiểu thuyết của nhà văn

Nghiên cứu thế giới nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Thăng Long nổi

giận không chỉ tìm hiểu đặc trưng phong cách nghệ thuật của Hoàng Quốc

Hải mà còn góp phần khẳng định tài năng và vị trí của nhà văn trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại Đồng thời, với việc nghiên cứu đề tài này, chúng tôi còn mong muốn được bổ sung thêm những kiến thức, hiểu biết vô cùng hữu ích cho công việc học tập, nghiên cứu và giảng dạy sau này

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Bộ sáu tiểu thuyết lịch sử “Bão táp triều Trần” ra đời là lúc Hoàng

Quốc Hải khẳng định chổ đứng của mình trên văn đàn dân tộc Điều này đồng nghĩa với những sáng tác của ông được đông đảo bạn độc cũng như giới nghiên cứu quan tâm nhiều hơn Ở đây, chúng tôi xin giới thiệu qua một số công trình, bài viết đề cập về nhân vật liên quan đến nội dung nghiên cứu của khóa luận:

Nhà văn Phùng Văn Khai trong bài viết Nhà văn Hoàng Quốc Hải trái

tim đập thăng trầm với các nhân vật lịch sử, đã đề cập đến sở trường của

Trang 3

Hoàng Quốc Hải “là làm trái tim của bao nhân vật lịch sử đập trở lại, đập trung thực, đập dạt dào miên viễn và vĩnh cửu xôn xao cùng trái tim của những con người đang sống trong trần gian hôm nay, cũng chính là nhịp đập của trái tim ông nữa” [20, tr.32]

Bài viết Suy ngẫm về bộ tiểu thuyết lịch sử “Bão táp triều Trần”, tác

giả Hoàng Công Khanh lại đề cao bút pháp của Hoàng Quốc Hải “ Với bút pháp điềm đạm, tình lý rạch ròi như mũi khoan khoét sâu vào tính cách nhân vật, vào nội hàm sự kiện có dự báo; anh đem đến cho người đọc cả sự chân thực lẫn chân lý lịch sử” [20, tr.9]

Trong bài Bộ tiểu thuyết lịch sử của nhà văn Hoàng Quốc Hải và quan

niệm về nhân vật anh hùng, theo Hoài Anh, ở “Bão táp triều Trần” tác giả

Hoàng Quốc Hải đã dựa vào tiêu chuẩn đạo đức để đánh giá người anh hùng, và chia thành ba loại anh hùng: anh hùng có năng lực hành động vĩ đại, lập nên sự nghiệp cứu nước, cứu dân; anh hùng là những bậc hiền triết; và anh hùng là những phụ nữ biết hy sinh vì nghĩa cả, có trí tuệ sáng suốt [20] Về nghệ thuật xây dựng nhân vật của Hoàng Quốc Hải, tác giả Hoài Anh nhận xét: “ Nhân vật xây dựng có tính cách rõ rệt, sự chuyển biến về tâm lý khá hợp lý Tác giả đã khắc họa được nhân vật có hành động thúc đẩy tiến trình của lịch sử và những nhân vật có hành động ngược lại với xu thế phát triển của thời đại [20, tr.47-48]

Phong Sương trong Lời bạt về bộ tiểu thuyết lịch sử “Bão táp triều

Trần”, đã ca ngợi tài năng chỉ huy nhân vật của Hoàng Quốc Hải: “nhà văn

luôn là một vị tổng chỉ huy nhân vật của mình, lại là nhân vật lịch sử, hẳn nhiên vị tổng chỉ huy phải rất cao tay” [20, tr.77]

Như vậy, chúng ta có thể thấy “Thăng Long nổi giận” là tác phẩm còn khá mới mẻ với công chúng Chính vì vậy, nghiên cứu “Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Thăng Long nổi giận”, có thể đem đến cho chúng ta

Trang 4

cái nhìn mới về sự phát triển thể loại tiểu thuyết lịch sử đồng thời thấy được những đóng góp có giá trị về mặt thể loại của tác phẩm

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1.Đối tượng nghiên cứu

Thế giới nhân vật, và những biểu hiện của thế giới nhân vật trong tiểu

thuyết lịch sử “Thăng Long nổi giận” của Hoàng Quốc Hải

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Tiểu thuyết lịch sử “Thăng Long nổi giận” của nhà văn Hoàng Quốc Hải

(Nhà xuất bản Phụ nữ, Hà Nội 2011)

4 Phương pháp nghiên cứu

Các phương pháp chủ yếu mà chúng tôi sử dụng trong đề tài:

- Phương pháp lịch sử: Nghiên cứu bối cảnh xã hội và văn hóa mà trong tác phẩm đã đề cập cùng các tài liệu lịch sử đáng tin cậy, từ đó đối chiếu để tìm ra được những điều xảy ra trong quá khứ mà nhà văn tái tạo trong tác phẩm

- Phương pháp loại hình, phương pháp thống kê được chúng tôi vận dụng để tổng hợp khái quát quá trình hình thành với những thành tựu nổi bật của tiểu thuyết lịch sử

- Phương pháp phân tích, tổng hợp được vận dụng nhằm lý giải, chứng minh sự đa dạng của các loại hình nhân vật Qua đó khái quát đặc điểm của thế giới nhân vật

- Phương pháp so sánh, đối chiếu để thấy được phong cách riêng của nhà văn Hoàng Quốc Hải với các cây bút khác, đồng thời trong quá trình nghiên cứu có tiến hành so sánh đối chiếu “Thăng Long nổi giận” với một số tác phẩm khác ở từng vấn đề có liên quan để thấy được những nét tương đồng và dị biệt

Trang 5

“Thăng Long nổi giận”

Chương 3 Một số phương thức thể hiện nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử “Thăng Long nổi giận”

Trang 6

NỘI DUNG Chương 1

TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VÀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ

CỦA HOÀNG QUỐC HẢI 1.1 Khái quát về thể loại tiểu thuyết và tiểu thuyết lịch sử

1.1.1 Tiểu thuyết – tiểu thuyết lịch sử

* Đặc trưng thể loại tiểu thuyết

Thứ nhất, tiểu thuyết miêu tả cuộc sống “hiện tại” không ngừng biến đổi, sinh thành trên cơ sở kinh nghiệm của các nhân vật Trong tiểu thuyết, sự xóa bỏ khoảng cách giữa người kể và nhân vật trong cảm nhận và miêu tả con người hiện tại cho phép nhà văn dùng kinh nghiệm cá nhân của mình để lý giải nhân vật, nhìn ngắm nhân vật một cách gần gũi, suồng sã

Nét tiêu biểu thứ hai của tiểu thuyết nằm ở chất văn xuôi Tiểu thuyết, hấp thụ vào bản thân mình mọi yếu tố ngổn ngang bề bộn của cuộc đời, bao gồm cả bi và hài, cái lớn lẫn cái nhỏ Chất văn xuôi đã mở ra một vùng “tiếp xúc tối đa” với thời hiện tại đang sinh thành làm cho tiểu thuyết không bị giới hạn nào trong nội dung phản ánh

Thứ ba, nhân vật trong tiểu thuyết là những con người “nếm trải”, tư duy, chịu khổ đau, dằn vặt của cuộc đời, khác với nhân vật của sử thi, kịch, nhân vật truyện trung cổ là kiểu nhân vật hành động Tiểu thuyết miêu tả nhân vật như con người đang biến đổi trong hoàn cảnh, con người trưởng thành do cuộc đời dạy bảo

Thứ tư, ngoài hệ thống sự kiến biến cố và những chi tiết tính cách, tiểu thuyết miêu tả suy tư của nhân vật về thế giới, về đời người, phân tích cặn kẽ các diễn biến tình cảm, trình bày tường tận tiểu sử của nhân vật, mọi chi tiết về quan hệ giữa người và người, về đồ vật và môi trường, và nói chung về toàn bộ tồn tại của con người …

Trang 7

Thứ năm, tiểu thuyết xóa bỏ khoảng cách giữa người trần thuật và nội dung trần thuật Tiểu thuyết hướng về miêu tả hiện thực như cái hiện tại đương thời của người trần thuật, cho phép người trần thuật tiếp xúc, nhìn nhận các nhân vật một cách gần gũi như những người bình thường, thường tình, có thể hiểu họ bằng kinh nghiệm Chính đặc điểm này đã làm cho tiểu thuyết trở thành một thể loại dân chủ cho phép người trần thuật có thái độ thân mật, gần gũi đối với nhân vật của mình

Từ những đặc trưng ấy, chúng tôi xin đưa ra cách hiểu về tiểu thuyết

như sau: Tiểu thuyết là tác phẩm tự sự cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực

đời sống ở mọi giới hạn về không gian và thời gian Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng

* Một số khái niệm về tiểu thuyết lịch sử

Là một thể loại của tiểu thuyết, tiểu thuyết lịch sử xuất hiện khá sớm, song cho đến nay vẫn chưa có một khái niệm nào được các nhà nghiên cứu thống nhất khi bàn về thể loại này Ở đây, chúng tôi xin đưa ra một số khái niệm tiêu biểu để phục vụ cho đề tài của luận văn

Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc

Phi, chủ biên) đưa ra quan niệm về tiểu thuyết lịch sử như sau: “Các tác phẩm viết về đề tài lịch sử này có chứa đựng các nhân vật và các chi tiết hư cấu, tuy nhiên nhân vật chính và sự kiện chính thì được sáng tạo trên các sử liệu xác thực trong lịch sử, tôn trọng lời ăn tiếng nói, trang phục, phong tục, tập quán phù hợp với giai đoạn lịch sử ấy Tác phẩm văn học lịch sử thường mượn chuyện xưa nói chuyện đời nay, hấp thu những bài học của quá khứ, bày tỏ sự đồng cảm với những con người và thời đại đã qua, song không vì thế mà hiện đại hóa người xưa phá vỡ tính chân thực lịch sử của thể loại này” [8; tr.30]

Trang 8

Đây có thể xem là một định nghĩa “cổ điển” về tiểu thuyết lịch sử Tuy nhiên cùng với thời gian tiểu thuyết nói chung và tiểu thuyết lịch sử nói riêng có những cách tân, phát triển mới và dĩ nhiên trong định nghĩa cũng cần có

những yếu tố bổ sung Từ điển văn học, bộ mới (Nguyễn Huệ Chi, Trần Hữu

Tá, chủ biên) đưa ra khái niệm tiểu thuyết lịch sử có tính toàn diện hơn: “Tác phẩm tự sự hư cấu lấy đề tài lịch sử làm nội dung chính Lịch sử trong ý nghĩa khái quát, là quá trình phát triển của tự nhiên và xã hội Các khoa học xã hội (cũng được gọi là khoa học lịch sử) đều nghiên cứu quá khứ của loài người trong tính cụ thể và đa dạng của nó Tuy vậy, những tiêu điểm chú ý của các sử gia cũng như các nhà văn quan tâm đến đề tài lịch sử, thường đều là sự hình thành, hưng thịnh, diệt vong của các nhà nước, những biến cố lớn trong đời sống xã hội của cộng đồng quốc gia, trong quan hệ giữa các quốc gia như chiến tranh, cách mạng… cuộc sống và sự nghiệp của các nhân vật có ảnh hưởng đến tiến trình lịch sử” [3, tr.1725] Như vậy chúng ta có thể thấy đề tài lịch sử trong tiểu thuyết lịch sử là những vấn đề trọng đại của quốc gia dân tộc, liên quan đến sự hình thành, hưng thịnh, diệt vong của quốc gia dân tộc

ấy Các nhà tiểu thuyết lịch sử có quyền lựa chọn một giai đoạn lịch sử của một quốc gia dân tộc làm tiêu điểm để phản ánh Các nhân vật lịch sử trong giai đoạn ấy có thể được nhà văn hư cấu, tưởng tượng tuy nhiên vẫn phải dựa trên những sử liệu xác thực để tôn trọng tính chân thực của thể loại

Hoàng Quốc Hải trong bài trả lời phỏng vấn của tiến sĩ Nguyễn Thị Minh Thái đã đưa ra quan niệm về tiểu thuyết lịch sử như sau: “Tiểu thuyết lịch sử trước hết phải giúp người đọc nhân biết được gương mặt lịch sử của thời đại mà tác giả phản ánh, nhưng những gì mà tác phẩm đó tái tạo đều không được trái với lịch sử Có thể có những quan điểm của tác giả văn học độc lập, thậm chí trái ngược với quan điểm của các sử gia, song nó phải đạt tới tính chân thực lịch sử mà người đọc đương đại chấp nhận”.[20, tr.69]

Trang 9

Đồng quan điểm với Hoàng Quốc Hải, nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Tuyết Minh đưa ra sự so sánh rất đáng chú ý giữa tiểu thuyết và lịch sử: “Tiểu thuyết vốn đề cao tính chất hư cấu sáng tạo chủ quan, còn lịch sử lại đòi hỏi sự chính xác, khách quan khi lưu giữ những tài liệu liên quan đến số phận của một dân tộc” [14, tr.56]

Trong khi đó, G.Lukacs nhà tiểu thuyết lịch sử người Hunggary đã khẳng định: “Tiểu thuyết lịch sử về nguyên tắc không khác gì tiểu thuyết thông thường nhưng phải thể hiện sự vĩ đại của con người trong lịch sử với những khả năng của tiểu thuyết nói chung” [22, tr.29] Nhận định này đòi hỏi tiểu thuyết phải thể hiện được tầm vóc của con người lịch sử, đồng thời phải giữ được những đặc trưng của tiểu thuyết qua khả năng phản ánh cuộc sống của nó

Từ các khái niệm của các nhà nghiên cứu chúng tôi xin rút ra ý kiến cơ

bản để phục vụ cho đề tài này: tiểu thuyết lịch sử là tiểu thuyết lấy sự kiện,

nhân vật lịch sử là đề tài, tác giả có thể hư cấu một số nhân vật, tình tiết phụ, nhưng chủ yếu phải tôn trọng sự thật lịch sử

1.1.2 Sự phát triển của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ truyền thống đến

hiện đại

Trên chặng đường phát triển của nền văn học dân tộc không thể phủ nhận những đóng góp tích cực của thể loại tiểu thuyết trong đó có tiểu thuyết lịch sử Được manh nha từ các cuốn gia phả lịch sử viết bằng chữ Hán vào cuối thế kỷ XVII, trải qua nhiều thăng trầm cho đến nay tiểu thuyết lịch sử khẳng định được tầm vóc, vị trí của mình trên thi đàn văn học với những thành tựu đáng ghi nhận

Trong giai đoạn các tác phẩm văn học Việt Nam còn được ghi chép bằng chữ Hán (khoảng thế kỷ XVIII), tiểu thuyết lịch sử đã xuất hiện với các

tác phẩm: Nam triều công nghiệp diễn chí, Thiên Nam liệt truyện, Hoàng Lê

Trang 10

nhất thống chí, Hoàng Việt long hưng chí, Việt Lam tiểu sử, Trùng Quang tâm sử Mặc dù vẫn chịu ảnh hưởng từ tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc,

song các tác phẩm giai đoạn này là bước đi đầu tiên, đặt nền móng cho thể

loại tiểu thuyết lịch sử ở nước ta Đặc biệt, tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí

được đánh giá là đỉnh cao của thể loại tiểu thuyết lịch sử Việt Nam viết bằng chữ Hán Các tác giả của cuốn tiểu thuyết đã dụng công lựa chọn, sắp xếp, nhào nặn và xâu chuỗi lại các sự kiện lịch sử để đem đến cho người đọc một cái nhìn mới, bao gồm cả thái độ với lịch sử Đây là một cách viết rất gần với cách viết của các nhà văn hiện đại Người viết đã vượt qua cách viết kiểu

“thuật nhi bất tác” truyền thống để hướng đến cách viết hiện đại hơn, kết hợp giữa miêu tả sự kiện theo logic thông thường với việc thuật lại sự kiện bằng hồi tưởng Cách viết này khiến các sự kiện hiện lên không theo trật tự tuyến tính trước sau mà theo một logic khác hẳn Các nhân vật xuất hiện trong tác phẩm đã mang dáng dấp của nhân vật văn học chứ không theo kiểu nhân vật lịch sử Cá tính và tính cách của các nhân vật được nhà văn xây dựng thành công khiến nhiều nhân vật đã mang dáng dấp của hình tượng văn học Với

những đột phá bất ngờ và táo bạo của các tác giả, Hoàng Lê nhất thống chí

được đánh giá đã vượt qua cả các tác phẩm ra đời sau đó Những tác phẩm ra

đời sau như: Hoàng Việt long hưng chí hay Việt Lam tiểu sử vẫn nghiêng về

mô tả sự kiện Người viết lại tiếp tục đưa tác phẩm của mình quay về với kiểu ghi chép biên niên Hơn thế nữa, các tác giả còn cố gắng uốn nắn lại lịch sử theo cách nghĩ chủ quan, dùng lịch sử để biện minh cho thực tại khiến tác phẩm mất hẳn tính chân thực nghệ thuật

Tiếp nối tiểu thuyết chữ Hán, tiểu thuyết lịch sử viết bằng chữ Quốc ngữ đã kế thừa thành công những thành tựu trước đó Quá trình hiện đại hoá nền văn học nửa đầu thế kỷ XX cũng kéo theo sự phát triển mạnh mẽ của tiểu thuyết lịch sử với mong muốn dùng quá khứ vẻ vang của cha ông để nuôi

Trang 11

dưỡng, khơi dậy lòng tự hào dân tộc: Trùng Quang tâm sử (Phan Bội Châu),

Đêm hội Long Trì, Bà Chúa Chè, An Tư (Nguyễn Huy Tưởng), Tiếng sấm đêm đông, Đinh Tiên Hoàng, Vua Bố Cái (Nguyễn Tử Siêu), Phan Đình Phùng (Đào Trinh Nhất)… Về cơ bản, người viết văn trung thành tuyệt đối

với chính sử, chưa có ai đặt vấn đề xem lại những nhân vật lịch sử như Đinh Tiên Hoàng, Phan Đình Phùng… hay nghi ngờ một sự kiện đã được chính sử ghi chép Lịch sử là cái mặc định, mang gương mặt “khách quan tại ngoại” duy nhất, không thể nghi ngờ Sức hấp dẫn của thể loại chủ yếu do nó thắp sáng niềm tự hào dân tộc, xua bớt mặc cảm nô lệ ngoại bang Tuyến nhân vật

hư cấu đã xuất hiện, dù chỉ là tuyến phụ nhưng cũng đã góp phần làm cho gương mặt lịch sử sinh động hơn Điều đó cho thấy tiểu thuyết lịch sử đang trên đà bước vào quá trình hiện đại hóa góp một tiếng nói không nhỏ cho quá trình hiện đại hóa của văn học dân tộc

Tuy nhiên suốt 45 năm đầu thế kỷ XX, tiểu thuyết lịch sử tuy đã trở thành một thể loại thu hút nhiều người viết và có đông công chúng quan tâm nhưng đa phần vẫn dùng văn làm phương tiện truyền tải sử Chặng đường từ

1945 đến 1975, quan niệm về thể loại hầu như không thay đổi Quận He khởi

nghĩa, Bóng nước Hồ Gươm, Tổ quốc kêu gọi… đều đề cao những tấm gương

yêu nước, nghĩa khí, tinh thần bất khuất trước kẻ thù Có cảm giác nhà văn luôn bị ám ảnh bởi trách nhiệm của nhà sử học khi cầm bút Họ không một lần tỏ ra hoài nghi cái “lịch sử tại ngoại” để thử thay đổi cách nhìn, cách nghĩ về những điều mặc định Lịch sử giống như ngôi đền thiêng bất khả xâm phạm mà họ chỉ có thể chiêm ngưỡng và ca ngợi với thái độ thành kính

Tiểu thuyết lịch sử từ sau 1975 không xa rời truyền thống, nhưng ý thức đổi mới, làm khác với truyền thống đã và đang trở thành khát vọng, nhu cầu mạnh mẽ của hầu hết người viết Tuy vẫn có những thiếu sót, một số cái nhìn hoài nghi nhưng không thể phủ nhận được rằng những nổ lực đổi mới

Trang 12

tiểu thuyết trong thời gian này đã tạo ra không ít tác phẩm có giá trị Bên cạnh sự đông đúc của đội ngũ tác giả, sự dồi dào về số lượng tác phẩm là sự đa dạng về bút pháp, sự phong phú về đề tài và chủ đề Có thể thấy rằng quá trình đổi mới tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau 1975 diễn ra một cách toàn diện, sâu rộng Những tác phẩm trong thời gian này đã dần đi theo một quan niệm mới, coi lịch sử là chất liệu vay mượn của văn học, nhà văn có quyền nhào nặn lại, biến nó thành phương tiện cho những mục đích nghệ thuật khác

Công cuộc đổi mới năm 1986 có thể được coi là một thời điểm đánh dấu sự chuyển mình của văn học dân tộc nói chung và thể loại tiểu thuyết lịch sử nói riêng Tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này đạt được nhiều thành tựu cả về

số lượng và chất lượng Từ năm 1986 đến nay, tiểu thuyết lịch sử đã đóng góp cho văn học dân tộc trên 150 tác phẩm, không ít tác phẩm đã đạt giải thưởng cao của hội Nhà văn Việt Nam và để lại nhiều dư âm trong lòng độc giả Điều

đó cho thấy bước nhảy vọt của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam thời đổi mới Những tác phẩm để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng độc giả phải kể đến như:

Người đẹp ngậm oan, Tuyên Phi họ Đặng (Ngô Văn Phú), Bão táp cung đình, Huyền Trân công chúa, Thăng Long nổi giận, Vương triều sụp đổ…(Hoàng

Quốc Hải); Đàn đáy (Trần Thu Hằng); Hồ Qúy Ly, Mẫu thượng ngàn (Nguyễn Xuân Khánh); Giàn Thiêu (Võ Thị Hảo); Sông Côn mùa lũ (Nguyễn Mộng Giác); Đất trời, Gió lửa (Nam Dao)… Gần đây nhất, tác phẩm Hội thề

của nhà văn Nguyễn Quang Thân đã đạt giải A trong cuộc thi viết tiểu thuyết (2006 – 2009) của Hội Nhà văn Việt Nam Điều đó cho thấy tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đã có những “trái chín” và dần đạt được chỗ đứng vững chãi trong nền văn học dân tộc

Như vậy chúng ta có thể thấy tiểu thuyết lịch sử có sự phát triển liên tục qua các giai đoạn văn học và ở mỗi thời kì đều có những thành tựu đáng ghi nhận Những thành tựu của tiểu thuyết lịch sử cũng là một tiếng nói đóng

Trang 13

góp vào sự phát triển của văn xuôi nước nhà Trong những năm gần đây, tiểu thuyết lịch sử phát triển trở lại thể hiện những khám phá và tìm tòi mới Không ít tác phẩm đã đạt những giải cao và được sự chú ý đón nhận của đọc giả cũng như các nhà nghiên cứu

1.1.3 Nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử

Để làm được cái công việc đầy thách thức, khó khăn nhưng đầy tự hào là “phục sinh quá khứ”, nhà tiểu thuyết lịch sử trao sứ mệnh cho nhân vật, mà chủ yếu là hình tượng con người trong tác phẩm

Nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử thường tồn tại dưới hai dạng: những nhân vật có thật trong lịch sử và nhân vật hư cấu Kiểu nhân vật thứ nhất là tất yếu đối với một tiểu thuyết viết về đề tài lịch sử, kiểu nhân vật thứ hai là tất yếu đối với tiểu thuyết Tuy nhiên, ngay cả đối với kiểu nhân vật có thật, nhà văn vẫn phải sử dụng hư cấu tưởng tượng để cấp cho nhân vật một tâm hồn, một tính cách, một số phận, một gương mặt đời Bởi nhà tiểu thuyết không phải là người viết lại lịch sử Anh ta không phải là người bê nguyên xi hình ảnh những anh hùng dân tộc, những danh nhân lịch sử vào trong tác phẩm Nhà tiểu thuyết chỉ mượn lịch sử, viết về các nhân vật lịch sử để gửi gắm bức thông điệp của mình, có thể là một lời nhắn gửi, dự báo, bày tỏ thái độ với quá khứ, hiện tại hoặc tương lai của con người Đặc biệt, nhà tiểu thuyết có quyền và bằng tài năng thổi hồn vào lịch sử, thổi hồn vào nhân vật để sáng tạo

“lịch sử thứ hai” theo ý đồ nghệ thuật của mình Ở góc độ này, nhân vật lịch sử hiện lên vừa mang tính chân thực của lịch sử vừa mang tính chủ quan của người nghệ sĩ Bằng việc huy động tối đa năng lực tưởng tượng, nhà văn xóa

mờ lớp bụi của thời gian để nhân vật hiện lên sinh động với những hành động, ngôn ngữ, và thậm chí cả những suy nghĩ, tâm trạng cá nhân Thông qua hình tượng nhân vật, nhà văn đưa ra lý giải của riêng mình về những điều còn nghi vấn, và cả những điều cha ông nhắn gửi tới hậu thế

Trang 14

Xây dựng nhân vật tiểu thuyết lịch sử đòi hỏi nhà văn phải tôn trọng đặc trưng của thể loại Tiểu thuyết lịch sử cho phép nhà tiểu thuyết có quyền

hư cấu nhưng cũng đòi hỏi họ tôn trọng tính chân thực của lịch sử Và như đã nói ở trên, trong tiểu thuyết lịch sử chúng ta thường thấy có hai tuyến nhân vật chính: những nhân vật có thực trong lịch sử và nhân vật hư cấu Cho dù đặt nhân vật vào tuyến nhân vật nào, nhà văn vẫn phải sử dụng hư cấu tưởng tượng để cấp cho nhân vật một tâm hồn, một tính cách, một số phận bởi điều quan trọng nhất, trước khi là nhân vật của tiểu thuyết lịch sử, đó phải là nhân

vật của tiểu thuyết

1.2 Tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải

1.2.1 Tiểu thuyết lịch sử Hoàng Quốc Hải trong dòng chảy tiểu thuyết lịch

sử Việt Nam đương đại

Văn học Việt Nam đương đại đã và đang chứng kiến sự lên ngôi của thể loại tiểu thuyết lịch sử Cùng với sự xuất hiện của những bộ tiểu thuyết lịch sử có tiếng vang, số lượng tác giả viết tiểu thuyết lịch sử cũng không ngừng tăng thêm, trong đó có rất nhiều cây bút xuất sắc với quan điểm cách nhìn mới làm cho thể loại này trở nên phong phú hơn bao giờ hết Nhìn một cách tổng thể, tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại có ba xu hướng chủ yếu, đó là tiểu thuyết lịch sử chương hồi khách quan, tiểu thuyết lịch sử giáo huấn và tiểu thuyết lịch sử luận giải

Tiểu thuyết lịch sử chương hồi nước ta ban đầu chịu ảnh hưởng từ tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc Đến nay một số nhà văn đương đại vẫn viết tiểu thuyết theo kiểu này Tất nhiên hiện nay tiểu thuyết dạng này không giữ nguyên kiểu viết, cũng như cấu trúc của tiểu thuyết chương hồi trước đó mà đã được các nhà văn thay đổi ít nhiều Chẳng hạn các tác giả không đặt ra các

“hồi” mà gọi là “chương”, cũng không sử dụng các câu mở đầu đối ngẫu và các mẫu lời dẫn và lời kết mở như tiểu thuyết chương hồi cổ điển Tuy vậy

Trang 15

chúng ta vẫn nhận ra đặc chưng của tiểu thuyết chương hồi qua lối kể chuyện và cách dẫn dắt, sắp xếp các sự việc, hiện tượng Nhà văn tiêu biểu cho xu hướng này là Ngô Văn Phú, tác giả của những cuốn tiểu thuyết lịch sử như:

Ngôi vua và những chuyện tình, Người đẹp ngậm oan, Tuyên phi họ Đặng, Gươm thần vạn kiếp… Trong các tác phẩm của Ngô Văn Phú, người đọc dễ

nhận ra lối kể chuyện mang phong cách tiểu thuyết chương hồi cổ điển Các sự việc và hiện tượng lịch sử được tác giả tuần tự tái hiện một cách khách quan, rất ít sự kiện có sự can thiệp của người viết Một tác giả khác tuân thủ khá nghiêm ngặt mô hình tiểu thuyết chương hồi là nhà tiểu thuyết Lê Đình

Danh Bộ tiểu thuyết Tây Sơn bi hùng truyện của ông mặc dù cũng chỉ đặt ra

các “chương” chứ không gọi là “hồi” nhưng ở đầu mỗi chương, tác giả vẫn đặt hai câu văn đối ngẫu như tiểu thuyết chương hồi cổ điển Vẫn sử dụng lối chuyển đoạn của tiểu thuyết chương hổi, tuy nhiên thay vì dùng các câu quen thuộc như “lại nói…”, “một hôm…” để chuyển “hồi”, tác giả đã thay đổi bằng những câu khác cho có sắc thái riêng Chẳng hạn, tác giả thường sử dụng cụm từ mào đầu: “nói về…”, “một hôm…” để chuyển tiếp sang sự kiện khác Tìm hiểu các tác phẩm theo xu hướng này có thể thấy, hư cấu không phải là trọng tâm của người viết Các tác giả theo xu hướng này cố gắng tái hiện tuần tự các sự kiện lịch sử một cách khách quan Các sự kiện và nhân vật

vì vậy sẽ được tác giả để cho tự thể hiện tinh thần, ý nghĩa lịch sử qua cách miêu tả, bối cảnh và diễn biến tuyến tính của các sự kiện lịch sử Toàn bộ cuốn tiểu thuyết hiện lên qua giọng văn kể chuyện ở ngôi thứ ba và những lời đối thoại giữa các nhân vật Điều này có điểm mạnh là khiến cho các sự kiện và hành động của nhân vật hiện lên rõ nét và sống động qua trí tưởng tượng của bạn đọc Tuy nhiên, những cuốn tiểu thuyết theo xu hướng này dễ gây nhàm chán cho bạn đọc bởi thiếu không gian cho bạn đọc tham gia chiêm nghiệm và luận bàn về con người và các vấn đề lịch sử được đặt ra trong tác phẩm

Trang 16

Trong xu hướng tiểu thuyết lịch sử luận giải, các nhà văn thường cố gắng lựa chọn các giai đoạn, sự kiện, nhân vật “có vấn đề” trong lịch sử để khai thác và luận giải Nguyễn Xuân Khánh, Nguyễn Quang Thân, Nam Dao… là các đại diện tiêu biểu của xu hướng này

Ở tiểu thuyết Hồ Qúy Ly của Nguyễn Xuân Khánh, Hồ Quý Ly là nhân

vật “có vấn đề” trong lịch sử dân tộc ta Ngay cả với giới sử học hiện vẫn có những ý kiến trái chiều về nhân vật này Nguyễn Xuân Khánh lựa chọn nhân vật này để luận giải hàng loạt các vấn đề của thế sự như: vấn đề ý nghĩa thời thế của con người lịch sử; vấn đề đổi mới hay bảo thủ để phát triển; vấn đề đạo đức, tri thức của kẻ sĩ… Để phù hợp với chủ trương luận giải lịch sử Nguyễn Xuân Khánh đã thực hiện việc triển khai tác phẩm bằng thời gian đa chiều, hiện tại đan xen quá khứ Bằng cách đó, vấn đề cần luận giải được nhìn nhận từ nhiều góc độ và cung bậc khác nhau Một điểm đáng chú ý nữa là về nhân vật kể chuyện Lần đầu tiên chúng ta thấy xuất hiện người kể chuyện ở ngôi thứ nhất trong tiểu thuyết lịch sử Tác giả nhập vào nhân vật Hồ Nguyên Trừng và xưng ở ngôi thứ nhất - xưng “tôi” Việc nhập vai này có tác dụng giúp tác giả nói được những điều cần nói mà vẫn tự nhiên, không gượng ép Nếu như Nguyễn Xuân Khánh lựa chọn Hồ Quý Ly làm đối tượng để luận

giải thì Nguyễn Quang Thân lại lựa chọn Nguyễn Trãi để viết Hội thề Vấn đề

chính mà Nguyễn Quang Thân muốn đưa ra để luận giải cùng bạn đọc chính là mối quan hệ xung đột giữa quyền lực võ biền với trí thức mà đại diện là Nguyễn Trãi Nguyễn Trãi được đặt trong vô vàn các mối quan hệ để từ đó tài năng và trí tuệ của ông tỏa sáng Trong các mối quan hệ đó mâu thuẫn giữa Nguyễn Trãi với chủ tướng Lê Lợi và các võ tướng Lam Sơn được đẩy lên

hàng chính yếu Tiểu thuyết Hội thề được Nguyễn Quang Thân chọn cách

dựng truyện giống như một cuốn phim với các chương mang chủ đề khác nhau, các hành động nhân vật đan xen làm nổi bật chủ đề của chương

Trang 17

Nằm trong dòng chảy của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại, tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải nổi bật lên như là đại diện tiêu biểu cho

xu hướng tiểu thuyết thuyết lịch sử giáo huấn Có thể thấy trong bộ sáu tiểu

thuyết Bão táp triều Trần và bộ tứ tiểu thuyết Tám triều vua Lý, Hoàng Quốc

Hải dành khá nhiều đoạn để bộc bạch những lời có tính giáo huấn về nhân tình, thế thái, về nhân cách, về đạo làm người, đạo nhân nghĩa và về vai trò lịch sử của dân tộc Ông đặt vào miệng những nhân vật lịch sử rất nhiều lời giáo huấn như thể ông đang cố gắng gửi gắm chính những tâm tư, suy ngẫm

của mình Trong Thăng Long nổi giận, trong khi cố gắng xây dựng một hình

ảnh Thiết chế quốc công Trần Quốc Tuấn kiệt hiệt văn võ toàn tài, Hoàng Quốc Hải đã để cho nhân vật nói lên những điều tâm huyết Đó là những lời dạy bảo, khuyên nhủ, thậm chí đó còn là lời nhún nhường đầy vẻ trầm mặc:

“Người làm tướng, không phải như thiên lôi chỉ đâu đánh đấy Người làm tướng –Đại Vương nhấn thêm – không phải chỉ biết đánh, mà phải biết thắng một cách nhàn hạ, không nhọc sức quân, không hao tổn máu xương sĩ tốt” [6, tr.13], hay “… Quan hệ giữa hai nước lúc này mỏng manh như một sợi dây

tơ Xin thượng hoàng cùng quan gia và thái sư liệu bề khu xử cho tế vi Phải nén lòng Dù có phải dùng tới mạt kế như Hàn Tín, Câu Tiễn để tránh quốc gia khỏi rơi vào nạn binh hỏa vẫn còn hơn Can qua lúc này là bất lợi cho ta nhiều lắm” [6, tr.47] Tương tự khi xây dựng hình ảnh một vua Trần Nhân

Tông như là một đấng minh quân mẫu mực trong Huyền Trần công chúa ,

ông đặt vào miệng nhà vua những lời giáo huấn đầy suy tư, trăn trở: “Ta không chấp nhận việc tiến về phương Nam! Ngươi thử nghĩ xem, nếu bây giờ nhà Nguyên cũng đặt chuyện tiến xuống phía Nam, tiến vào Đại Việt thì sao?

Kỷ sở bất dục vật thi ư nhân Người nhân nghĩa không thể vô cớ cất quân đi xâm lấn bờ cõi người khác” [7, tr150], hay “… Các ngươi phải nhớ điều ta dặn: “Một tấc đất của tiền nhân để lại, cũng không được để lọt vào tay kẻ

Trang 18

khác…” [7, tr.167] Những đoạn giáo huấn như vậy xuất hiện rất nhiều trong tiểu thuyết của Hoàng Quốc Hải

Tất nhiên, với chủ trương giáo huấn, tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải ít nhiều thiên về lý trí, chính thế nên những băn khoăn day dứt trong tâm lý nhân vật đôi khi bị đơn giản hóa Điều này cũng đồng nghĩa với việc tiểu thuyết lịch sử giáo huấn vẫn chưa có sự bứt phá về nghệ thuật Dẫu vậy, chúng ta không thể phủ nhận những đóng góp to lớn của nhà văn họ Hoàng cho sự phát triển của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại Bởi đơn giản, tiểu thuyết lịch sử của ông đã tái hiện những giai đoạn lịch sử dài của dân tộc, truyền đạt được cái “tinh thần của lịch sử” như lời của nhà thơ Hữu Thỉnh, chủ tịch hội nhà văn Việt Nam từng phát biểu Có thể nói, tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải đến với bạn đọc như những bộ phim lịch sử hấp dẫn cho đại chúng nhân dân Đó chính là thành công của một nhà văn đầy tâm huyết với lịch sử dân tộc

1.2.2 Một số đặc điểm về nhân vật và sự kiện trong tiểu thuyết lịch sử của

Hoàng Quốc Hải

Tiểu thuyết lịch sử là tiểu thuyết lấy sự kiện, nhân vật lịch sử làm đề tài, điều này đồng nghĩa với việc nhân vật và sự kiện lịch sử luôn đóng vai trò nòng cốt Xuất phát từ quan điểm tôn trọng sự thật lịch sử, tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải mô tả sự kiện theo trình tự thời gian tuyến tính gắn liền với một thế giới nhân vật lịch sử Đây cũng là chính đặc điểm nổi bật về nhân vật và sự kiện trong các tác phẩm của nhà văn họ Hoàng

Với một tiểu thuyết lịch sử nhân vật thường tồn tại dưới hai dạng: những nhân vật có thật trong lịch sử và nhân vật hư cấu Đối với tuyến nhân vật lịch sử Hoàng Quốc Hải xây dựng theo xu hướng tái hiện khá chính xác những sự kiện lịch sử trong mối quan hệ với nhân vật lịch sử Có nghĩa là nhân vật trung thành với sử liệu, tái hiện nhân vật lịch sử bằng những gì mà

Trang 19

người Việt đã biết về họ Hoàng Quốc Hải giữ lại hình ảnh quen thuộc của các nhân vật lịch sử trong tâm thức người Việt Chẳng hạn Trần Quốc Toản là một vị tướng trẻ yêu nước, có chí khí cao, có tấm lòng đầy nhiệt huyết Hình ảnh Trần Quốc Toản bóp nát quả cam khi không được vào tham dự hội nghị Bình Than nổi tiếng trong lịch sử cả dân gian đều biết Còn Trần Quốc Tuấn vẫn được tái hiện lại với đầy đủ những phẩm chất, những chiến công lẫy lừng của người anh hùng dân tộc Trong khi Trần Ích Tắc vẫn được biết đến là con người tài hoa nhưng mang vết nhơ lịch sử Yết Kiêu với tài bơi lặn, Trần Quang Khải văn võ song toàn… Tuy nhiên, Hoàng Quốc Hải không phải là người kể chuyện danh nhân lịch sử mà là nhà viết tiểu thuyết lịch sử nên nhân vật lịch sử vẫn được ông hư cấu sáng tạo rất nhiều

Nhà văn Hoàng Quốc Hải từng quan niệm: “ Hư cấu là thủ pháp nghệ thuật của tiểu thuyết nói chung; tiểu thuyết lịch sử phải càng hư cấu Phải hư cấu đến mức độ chân thực” [19, tr.68] Cũng bởi vậy, nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử của ông là một thế giới nhân vật có thực trong lịch sử nhưng được hư cấu một cách tinh tế Chúng ta có thể dễ dàng nhận ra để cùng vui, cùng buồn, cùng tự hào và đau khổ với những số phận của các nhân vật lịch sử quen thuộc: Trần Cảnh, Lý Chiêu Hoàng, Trần Thủ Độ, Trần Nhân Trông, Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn, Chiêu Minh vương Trần Quang Khải, Chiêu Văn vương Trần Nhật Duật, Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản, công chúa Huyền Trân với mối tình xa xứ, nỗi khắc khoải của tri thức Chu Văn An, niềm âu lo của quan đại thần Trần Nguyên Đán,… tất cả họ đều là những nhân vật có thực làm nên diện mạo chính sự trong sử sách triều đại nhà Trần nhưng lại được miêu tả dưới góc độ văn chương với những suy nghĩ, hành động và cách ứng xử như những cá thể sinh động thậm chí phức tạp, phản ảnh được tinh thần thời đại

Trang 20

G.Lukacs từng nói: “Các nhân vật của tiểu thuyết lịch sử phải sinh động hơn các nhân vật lịch sử, vì các nhân vật của tiểu thuyết lịch sử được trao cho sự sống, còn các nhân vật lịch sử thì đang sống” [22, tr.131] Tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải đã làm được điều đó Nhà văn đã phối hợp khá nhuần nhuyễn tính chính xác sử liệu và hư cấu tưởng tượng Cũng như Alếchxây Tônxtôi, Hoàng Quốc Hải cho rằng hư cấu phải hợp lý chứ không thể bịa đặt vô nguyên tắc Hư cấu nhưng không vo tròn, bóp méo lịch sử, đó là quan điểm thẩm mỹ xuyên suốt toàn bộ tác phẩm của Hoàng Quốc Hải Vì thế, những ấn tượng về các nhân vật lịch sử tiêu biểu trong tư tưởng tình cảm của người đọc không bị phá vỡ, gây ra cơn sốc tâm lý, kiểu như là “giải thiêng thần tượng”, mà ngược lại, càng củng cố thêm sự ngưỡng mộ, lòng biết ơn với các bậc tiền nhân Nói cách khác, cái gọi là hư cấu trong thi pháp tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải là tạo ra một trạng thái tâm hồn dưới dạng thức suy tư của những nhân vật lịch sử từng được định hình trong tâm thức dân tộc

Tiểu thuyết An Tư của Nguyễn Huy Tưởng in lần đầu trên tạp chí Tri

Tân năm 1944 là tác phẩm hấp dẫn Song hay đến mấy vẫn khó tránh khỏi gót chân Asin khi nhà văn tài ba đã thêm thắt sự kiện: “Thoát Hoan đòi cống An

Tư, nếu không sẽ giết 10 vạn quân đang bị bắt giữ” Có thể tin được không khi quân đội của một vương triều hiển hách như triều đại Đông A, ở thời vận

đi lên lại bị bắt nhiều đến thế?

Với An Tư, Hoàng Quốc Hải vẫn trung thành với những sự kiện dính dáng đến nàng mà Đại Việt sử ký toàn thư đã đưa ra, mặt khác ông hư cấu thêm Trần Ích Tắc, con người tài hoa vẽ bức tranh An Tư, vô tình để rơi vào tay sứ giả của Nguyên – Mông là Sài Thung, để hắn dâng tranh cho Thoát Hoan Cho nên, Thoát Hoan đòi phía Đại Việt phải cống nạp người đẹp Vấn đề này chưa rõ ràng, sử sách còn để trống chưa ghi thì sự hư cấu của Hoàng Quốc Hải chỉ là sự bù vào chỗ bỏ ngỏ, cho “có da có thịt” hấp dẫn hơn Nó

Trang 21

không có hại gì mà có lý theo cách suy diễn thông thường Việc ông hư cấu Huyền Trân công chúa (trong Huyền Trân Công Chúa) học tiếng Chăm, học

ca múa trong thời gian mấy năm chờ đợi hôn lễ cũng vậy Việc này gắn với Trần Nhật Duật, người giỏi ngoại ngữ nhất nước ta sống tới tận hồi ấy là có

cớ, có thể chấp nhận Hoàng Quốc Hải nghiên cứu kỹ những nơi cư trú của người Chăm nước ta, tìm hiểu công phu lễ nhạc, phong tục của người Chăm, các cống vật, các đồ trang sức của phụ nữ, tình hình vùng đất làm vật sính lễ, cảnh sắc dòng sông mà Huyền Trân đặt tên là sông Hương… khiến những trang ông viết về Huyền Trân rất sống động

Cũng có một số nhân vật được Hoàng Quốc Hải hư cấu hoàn toàn như Yến Ly Nhưng sự xuất hiện của Yến Ly lại là một sự bổ sung cần thiết cho nhân vật có thật là An Tư, là cầu nối với nhân vật có thật nữa là Đỗ Vĩ, người Đại Việt sang hoạt động tình báo ở hậu phương của địch Trên cơ sở các sách đã có sẵn (như ở cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông thế kỷ XIII của Hà Văn Tấn dẫn tư liệu trong nguyên sử - An Nam truyện nói về quân Nguyên giao chiến với quân ta ở Khả Ly… bắt được hai viên tướng là Đỗ Vĩ và Đỗ Hựu…, Hoặc sách An Nam cho biết: “quân Nguyên bắt được bọn gián điệp

Đỗ Vĩ”…) mà Hoàng Quốc Hải dựng lên những hoạt động của Đỗ Vĩ trên nước Trung Hoa, giúp đỡ Yến Ly gặp lại gia đình, chi phối hoạt động của Sài Thung ngay trong hang ổ của giặc, làm cho các sự kiện được nối tiếp, dễ chấp nhận, tình tiết ly kỳ, quyến rũ người đọc hơn

Ngoài đặc điểm về nhân vật, cách xây dựng sự kiện lịch sử theo trình tự tuyết tính cũng là một đặc điểm nổi bật trong tiểu thuyết lịch sử của Hoàng

Quốc Hải Trong cả hai bộ tiểu thuyết tâm huyết Bão táp triều Trần (gồm:

Bão Táp cung đình, Thăng Long nổi giận, Huyền Trân công chúa, Vương triều sụp đổ), và Vương triều vua Lý (gồm: Thiền sư dựng nước, Con ngựa nhà phật, Bình Bắc dẹp Nam, Con đường định mệnh) Hoàng Quốc Hải không

Trang 22

dùng lối viết biên niên ghi chép tất cả các sự kiện lịch sử một cách dàn trải mà chỉ xoáy sâu vào những sự kiện quan trọng nhất làm nên diện mạo, linh hồn của một triều đại

Với tư cách là tiểu thuyết, Tám triều vua Lý và Bão táp triều Trần bao

quát cả một giai đoạn lịch sử dài 400 năm, tương ứng với khoảng thời gian từ năm Kỷ Dậu (1009), Lý Công Uẩn lên ngôi hoàng đế và kết thúc lúc Hồ Quý

Ly giết Thuận Tông và đoạt ngôi vua từ đứa cháu ngoại mới có 5 tuổi vào năm Canh thìn (1400), lập ra nhà Hồ Thời gian của hai bộ tiểu thuyết là tuyến tính, phù hợp với các đặc trưng thi pháp của loại hình tự sự truyền thống nhưng lại không lạnh lùng, vô cảm như những dòng nhật lịch của các sử gia quan phương, mà ở đây, nó được phát triển trên cái nền của những sự kiện lịch sử có chọn lọc, những nhát cắt lịch sử, những thời điểm lịch sử có nhiều vấn đề

Chẳng hạn, trong Bão táp cung đình, tác giả tái hiện lại thời kỳ đầu tiên

của nhà Trần, thời kỳ chuyển giáo ngai vàng từ nhà Lý sang nhà Trần, sự kiện lịch sử này gắn liền với vai trò quan trọng của thái sư Trần Thủ Độ

Trong khi Thăng Long nổi giận, viết về cuộc xâm lược của đế quốc

Nguyên - Mông lần thứ 2 đối với nước ta Đây là giai đoạn gay cấn nhất trong toàn bộ lịch sử 175 năm của nhà Trần, và cũng là trong lịch sử Đại Việt…

Huyền Trân công chúa ca ngợi sự kiện định trong đường lối hòa bình

của thượng hoàng Trần Nhân Tông, đồng thời ca ngợi Huyền Trân công chúa như một nữ anh hùng dám hy sinh vì nước, gác tình riêng để hoàn thành việc chung Sự kiện trong cuốn Huyền Trần công chúa gắn với giai đoạn lịch sử:

kể từ sau khi Trần Nhân Tông nhường ngôi cho con, rồi vào hẳn Yên Tử coi sóc trực tiếp dòng Thiền Trúc Lâm do ông sáng lập, và kết thúc ở cái chết của quốc vương Champa: Chế Mân (1300-1307)

Trang 23

Cuối cùng “Vương triều sụp đổ" viết về giai đoạn suy thoái triền miên suốt 60 năm cuối của nhà Trần (1340-1400) Ở tác phẩm này Hoàng Quốc Hải chỉ ra cái xấu, cái ác, cái ngu muội, mưu mô đen tối của vua và quan lại nhà Trần Từ đó, nhà văn âm thầm lặng lẽ đưa ra những bài học lịch sử mà hậu thế không được phép lãng quên…

Như vậy, có thể thấy mỗi một cuốn tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải phản ánh một giai đoạn lịch sử, nó mang tính độc lập tương đối Nhưng nếu tập hợp lại lại cho ta một khái niệm mang tính liên tục, và do đó ta có một bức tranh tổng thể về lịch sử của mỗi triều đại mà tác giả phản ánh Bởi nó bao quát hết những sự kiện chính, những nhân vật chủ chốt làm nên diện mạo lịch sử

Trang 24

Chương 2

SỰ ĐA DẠNG CỦA THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG

TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ “THĂNG LONG NỔI GIẬN”

2.1 Hình tượng các danh tướng nhà Trần

Là một triều đại kinh qua rất nhiều cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc oanh liệt trong lịch sử, vương triều nhà Trần đã sản sinh ra không ít các vị tướng tài ba, kiệt hiệt Đó là những con người tài giỏi, mưu lược, nghĩa khí tạo nên những chiến công vang dội cho công cuộc bảo vệ giang sơn, xã tắc Hầu hết họ thuộc dòng dõi nhà Trần như Trần Quốc Tuấn, Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Trần Khánh Dư… nhưng vẫn có những người sinh trưởng trong dân gian như Phạm Ngũ Lão, Trương Hán Siêu Đi vào trang tiểu thuyết của Hoàng Quốc Hải, họ mang những nét đẹp của người anh hùng trong chính sử, bên cạnh cái kiểu tính cách gần gũi, đời thường của các nhân vật tiểu thuyết

Trong số các danh tướng nhà Trần được nhà văn Hoàng Quốc Hải dày công xây dựng ở tác phẩm “Thăng Long nổi giận”, người đọc đặc biệt chú ý đến nhân vật Tiết chế Quốc công Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn Quốc Tuấn là một vị tướng kiệt xuất của nhà Trần, người nắm quyền chỉ huy toàn quân đội đưa nhà Trần vượt qua thách thức của thế lực ngoại xâm Với ngòi bút đầy tâm huyết nhà văn họ Hoàng đã dựng lại được chân dung vị tướng tài

ba trong lịch sử dân tộc

Từ trang sử bước vào trang văn, Trần Hưng Đạo vẫn giữ nguyên cốt cách của một vị tướng anh hùng Đó là một con người có tướng mạo hùng vĩ, thông minh hơn người, học rộng hiểu biết nhiều, đủ tài văn võ: “Ông có bộ râu năm chòm dài, rậm như râu Quan công, và khuôn mặt vuông chữ điền Mắt to sáng Đôi tròng con ngươi sóng sánh như phát hào quang, cặp lông mày lưỡi mác rậm hơi xếch, mỗi bên đều có năm sợi dài vuốt cong lên Toàn bộ con người ông, gương mặt ông, và dáng đi đứng của ông toát lên một

Trang 25

phong thái uy nghi đường bệ” [6, tr.112] Là một vị tướng thống lĩnh toàn quân sự, Hưng Đạo luôn luôn đặt lợi ích quốc gia, dân tộc lên lợi ích của nhà, luôn vun trồng khối đại đoàn kết trong tôn tộc nhà Trần để tạo thế nước vững mạnh nhằm chống quân xâm lược

Trước khi chiến tranh nổ ra, Hưng Đạo đã ngày đêm suy ngẫm làm sao

để cho dân giàu nước mạnh, rồi Quốc công và kẻ sĩ đã cùng nghị bàn ra kế sách “Phú quốc cường binh” cho ấp An Sinh của mình làm mẫu trước khi dâng hai vua nhân rộng mô hình ở các vương hầu khác Kế sách tuy có động chạm tới quyền lợi ấp An Sinh của ông cũng như các vương hầu nhưng vì lợi ích dân tộc Hưng Đạo vẫn quyết tâm thực hiện “Nếu kế sách làm được điều

ta mong mỏi, thì dù có chia nửa thái ấp của ta cho dân chúng, và giải tỏa hết đám nông nô, ta cũng sẵn sàng” [6, tr.117] Trong khi, để xóa bỏ mối hiềm khích giữa hai dòng trưởng, thứ nhằm khôi phục tình thần nội tộc, Hưng Đạo đã có những cử chỉ khiến nhiều người cảm động Đó là phút xúc động rơi lệ nắm chặt tay Thánh tông dặn dò: “Em hiểu cho lòng ta Phải lấy nước làm trọng Sự mất còn là đây” [6, tr.165] Đó là hành động có một không hai trong lịch sử khi Quốc công tắm cho thượng tướng Trần Quang Khải: “Và ông kỳ cọ cho Quang Khải thật tỉ mỉ, từ đường sống lưng, hai cánh tay, bắp đùi và những chỗ kín của cơ thể thượng tướng Cử chỉ ông vừa chăm bẵm, vừa thân tình” [6, tr.344]

Khi bước vào cuộc chiến, bản lĩnh của Trần Quốc Tuấn thể hiện ở quyết tâm tiêu diệt địch và thắng địch không gì lay chuyển Ngay những lúc gian nan nguy hiểm nhất, Quốc công vẫn tin vào thắng lợi, giữ vững lòng quân, lòng dân Câu nói bất hủ: “Nếu bệ hạ muốn hàng, trước hết xin hãy chém đầu thần Đầu thần nếu còn, xã tắc cũng còn Xin bệ hạ đừng lo, thần đã

có kế sách đánh bại giặc” [6, tr.409], cho thấy ý chí, quyết tâm vì giang sơn xã tắc của Hưng Đạo Về tài quân sự, cái tài của Trần Quốc Tuấn là biến

Trang 26

chuyển tình thế từ hiểm nghèo thành thuận lợi, xoay chuyển thế trận tạo thời

cơ Và khi thời cơ đến thì chuyển sang phản công; chọn đúng hướng, đúng mục tiêu đánh những trận quyết định, khiến kẻ thù không kịp trở tay, trong chốc lát đã bị thất bại

Khi xây dựng hình tượng Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn, nhà văn Hoàng Quốc Hải cũng không quên ca ngợi Quốc công như là một nhà lý luận, một nhà tư tưởng quân sự thiên tài Từ “Phú Quốc cường binh sách” đến

“Vạn kiếp tông bí truyền thư”, từ “Dụ chư tì tướng hịch văn” đến kế “Thanh dã” Tất cả những mưu thuật đó của Quốc công đã trở thành quốc sách chống giặc Nguyên – Mông của nhà nước Đại Việt, đem về chiến thắng cho nhân dân nhà Trần

Không những vậy, trong “Thăng Long nổi giận” ta còn bắt gặp một Trần Quốc Tuấn bình dị, gần gũi và rất đỗi thân quen Đó là một Trần Quốc Tuấn uy quyền nghiêng thiên hạ nhưng lại giống như một người cha nhân từ, giàu tình cảm đối với binh sĩ, dân chúng Tình thế nguy ngập, dân quân phiền toái, bao nhiêu khó nhọc đều để trên vai Quốc công, vậy mà Quốc công vẫn dành thì giờ để thăm nom, chuyện trò thân mật, hỏi han quân sĩ, nông phu:

“Thoạt tiên Hưng Đạo đi xem các đám dân binh luyện tập: chỗ kéo co, chỗ vật, chỗ chạy, chỗ bơi, lặn… Đến đâu ông cũng úy lạo quân sĩ… Hết đám lính bộ binh, Hưng Đạo lại sang xem đội kỵ binh tập cưỡi ngựa, bắn cung vượt qua hào rộng, đầm lầy núi cao…Trên đường về, ông ghé thăm mấy ấp trại của đám nông phu” [6, tr.109-112] Chúng ta cũng bắt gặp một Hưng Đạo luôn dành tất cả tình thương yêu cho con trẻ Với Quốc Toản, với Yến Ly, với An

Tư, và tất cả những đứa trẻ trên thế gian này ông luôn có một tình cảm đặc biệt Đó là thứ tình cảm thiêng liêng nồng hậu của người thầy, người cha, người chú, người anh đầy trách nhiệm “Yến Ly ta thương con đã mất nước, lại mất nhà… ta thương con, như ta thương con ta Như thương tất cả những

Trang 27

đứa trẻ trên thế gian này bị Hốt-tất-liệt tàn hại Ta đang nghĩ: phải cứu lấy tuổi thơ của các con ” [6, tr.231] Càng yêu con trẻ bao nhiêu lòng Hưng Đạo càng thêm căm thù giặc, mong mỏi thế gian được sống trong cảnh thanh bình Sự cảm thông, quan tâm, chia sẻ, cùng tình thương vô bờ của Quốc công khiến lòng người cảm động, thêm phần kính yêu

Tiểu thuyết “Thăng Long nổi giận” kết thúc cũng là lúc công cuộc bảo vệ non sông đất nước trước thế lực xâm lược Nguyên – Mông thắng lợi toàn vẹn Ta lại bắt gặp một Hưng Đạo khiêm tốn biết nhường nào Mặc dù được vua Trần khích lệ ca ngợi công lao, nhưng Hưng Đạo vẫn thế, vẫn dáng vẻ ôn tồn, điềm đạm và chỉ thừa nhận “Cuộc kinh chống giặc dữ vừa qua, sở dĩ ta thắng được, trước hết là nhờ vào phúc âm của tổ tông và đức lớn của bệ hạ, nên vua tôi đồng lòng, anh em hòa mục” [6, tr.614]

Như vậy, có thể khẳng định Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn là hình tượng toàn vẹn trong lịch sử, dưới ngòi bút tâm huyết của nhà văn Hoàng Quốc Hải nhân vật càng trở nên đẹp lung linh Không hề thần thánh hóa nhân vật, nhưng rõ ràng bằng sự điềm đạm trong bút pháp, tình lý rạch ròi ở cách cảm nhận, nhà văn chúng ta đã làm sống dậy cả một hình tượng vĩ nhân bất chấp độ lùi của thời gian

Có một điều khá đặc biệt ở các triều đại nhà Trần, đó là hầu hết các danh tướng nhà Trần thường kim thông võ nghệ kiêm tài thơ phú, tài âm nhạc, tài về ngoại ngữ Lịch sử ghi nhận và biết đến Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật là hai vị tướng như thế Mặc dù không công phu như khi xây dựng hình tượng Trần Quốc Tuấn, nhưng trong “Thăng Long nổi giận” Hoàng Quốc Hải vẫn khiến người ta thán phục bởi nhà văn đã thể hiện được cái thần của những bậc chí khí, tài hoa, kiệt hiệt này

Xuất hiện ngay đầu cuốn tiểu thuyết, tướng quốc thái úy Chiêu Minh vương Trần Quang Khải được miêu tả khá chỉnh chu: “Quan tướng quốc

Trang 28

người dong dỏng cao, mắt sáng, lông mày rậm, dài quá đuôi mắt, mũi thẳng, đôi lưỡng quyền rộng, cằm vuông, môi đỏ, da mặt tươi nhuận Dáng người nhanh nhẹn, cứng cáp, đi đứng uy nghi [6, tr.29] Về phẩm trạch, quốc công thái úy là một người có bản lĩnh, tư cách đường hoàng, từ trong suy nghĩ đến phát ngôn luôn thể hiện mình là một con người chính trực, một lòng vì nước,

vì vua, trung quân ái quốc

Được giao nhiệm vụ tiếp rước sứ đoàn Sài Thung từ biên trấn về Thăng Long, bằng sự khôn khéo, lúc cương lúc nhu, Quang Khải đã che tai bịt mắt Sài Thung khiến y không thể dò la được chút manh mối, cũng như đường đi lối lại trên đất Đại Việt Khi Sài Thung có ý mua chuộc, thái úy tỏ ra kiên nghị, nghiêm cẩn và không có chút may may để ý tới những lời khoa trương của giặc: “Quan tướng quốc ạ, thiên tử rất mến tài ông, mong có dịp được trọng dụng… Tôi là kẻ bất tài được vương huynh tôi đem lòng yêu, nên cho tập sự chức quan nhỏ, ngày đêm lo sợ Vả lại Đại Việt tôi là tiểu quốc ở mãi nơi cuối biển cùng trời, thiên tử lo việc lớn bên đại quốc, người còn tai mắt nào để ý đến lũ chúng tôi” [6, tr.31] Với tấm lòng tôi trung Quang Khải luôn nhận được sự tin yêu của hai vua, và cũng rất nhiều lần Quang Khải chứng minh được niềm tin hai vua dành cho ông là đúng chỗ Từ việc tiếp rước, đưa tiễn sứ đoàn Sài Thung, đến việc quyết định gửi quân chi viện cho Champa, rồi cuộc đánh đuổi giặc Nguyên – Mông, thái úy luôn sáng suốt, hoàn thành nhiệm vụ một cách xuất sắc

Nói về tài năng của Quang Khải, trong tiểu thuyết “Thăng Long nổi giận”, Hoàng Quốc Hải không quên đề cập đến tài thơ phú của thượng tướng Lúc tiễn biệt Sài Thung trở về Yên Kinh để cho tên Hán gian này xúc động mà góp phần làm dịu bớt đi không khí chiến tranh của tên khát máu Mông Cổ

Hốt-Tất-Liệt, Quang Khải đã tặng y bài thơ “Tống Sài Trang Khanh”: (“Tống

quân quy khứ độc bàng hoàng/Chủ tân đạo vị phiếm ly trường/Nhất đàm tiếu

Trang 29

khoảnh ta phân duệ/ Cộng xướng thù giang tích đối sang/Vị thẩm hà thời trùng đổ diện/Ân cần ác thủ tự huyên lương”) [6, tr.128-129] Bài thơ đã làm

Sài Thung rơi vào cảnh xúc động thực sự, đến nổi y đã cam kết, về Yên Kinh

sẽ tìm người giúp rập thêm cùng với y, để can gián Hốt-Tất-Liệt

Rồi khi dẹp xông lũ giặc ngoại xâm, trong không khí thoải mái ấm áp tình người, và chất chứa hào khí của một đội quân vừa lập chiến công nghiên

trời lệch đất, thượng tướng Trần Quang Khải lại xúc động: (“Đoạt sáo

Chương Dương độ/Cầm Hồ Hàm Tử quan,/Thái bình tu chí lực,/Vạn cổ sử giang san”) [6, tr.623]

Kể về tướng tài ba nhiều mặt ngoài Trần Quang Khải, còn phải nói đến Chiêu Văn vương Trần Nhật Duật Danh tướng này ngoài việc được biết đến là một tướng tài chống Nguyên – Mông, ông còn là một nhà ngoại giao, nhà ngôn ngữ, nhà nghệ sĩ danh tiếng bậc nhất đời Trần Trong “Thăng Long nổi giận” Hoàng Quốc Hải đã lựa chọn những chi tiết rất đắt vừa có trong chính sử, vừa là hư cấu để xây dựng nhân vật này

Trong chính sử, sự kiện Trần Nhật Duật chinh phục tù trưởng mạn Đà Giang Trịnh Giác Mật bằng các phong tục “ăn bằng tay, uống rượu bằng mũi” nói lên tài năng xuất chúng của vị tướng trẻ Đồng thời với sự kiện này, nhà văn Hoàng Quốc Hải cũng đã thêm thắt hư cấu một số chi tiết nhằm tạo nên một sự hoàn hảo trong tài năng và đức độ của Trần Nhật Duật Chi tiết Trần Nhật Duật đền tạ cụ già với những lời lẽ lễ phép, nồng hậu khi được tin bữa quân Trịnh Giác Mật tràn qua, có tên lính trẻ ngỗ ngược giật mất chiếc khăn đội đầu của cụ, thực sự là một chi tiết đắt làm cho hình ảnh Trần Nhật Duật trở nên đức độ, nhân nghĩa như một vị Thành hoàng của dân làng: “Thân làm tướng, được triều đình cho coi sóc hạt Đà Giang, mà tôi không làm tròn trách phận, để bọn giặc xâm phạm đến tài sản và xúc phạm cả tuổi già của cụ, tôi tự thấy mình có lỗi, xin phép được đền tạ” [6, tr.54] Như để hoàn thành bức chân

Trang 30

dung về Trần Nhật Duật, nhà văn Hoàng Quốc Hải đã mượn lời của vua Trần Nhân Tông để nhận xét về nhân vật này: “Một người làm việc gì cũng chu đáo Nhưng bề ngoài lại thảnh thơi nhàn hạ như không… ông là người thông minh hiếu động Ông ở nhà thì không lúc nào không có các trò vui” [6, tr.314]

Trong “Thăng Long nổi giận”, ngoài các bậc danh tướng thuộc dòng dõi vương hầu nhà Trần, chúng ta còn bắt gặp các vị tướng tài sinh trưởng trong dân gian Đó là Trương Hán Siêu, Phạm Ngũ Lão, họ đều là những danh tướng mưu lược, nghĩa dũng được Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn chiêu nạp dưới trướng của mình Tuy không được khắc họa đậm nét và chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác phẩm, nhưng mỗi lần nhắc đến các vị tướng này là thêm một lần chúng ta được chứng kiến tài năng quân sự và những chiến công hiển hách của họ Có thể nhận ra khi xây dựng hình tượng các danh tướng này, Hoàng Quốc Hải hầu như chỉ bám theo sự kiện lịch sử, chính vì vậy tâm lý nhân vật không được bộc lộ phức tạp hay đa diện như các danh tướng Trần Hưng Đạo, Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật Nhưng dù sao với “Thăng Long nổi giận”, một cuốn tiểu thuyết lịch sử thì sự xuất hiện của tuyến nhân vật này là hết sức cần thiết, nó làm cho diện mạo lịch sử trở nên chân thực và sinh động hơn

2.2 Hình tượng người anh hùng

Mỗi thể loại văn học đòi hỏi một kiểu nhân vật cho riêng nó Trong tiểu thuyết lịch sử, nhân vật anh hùng lịch sử vừa là sản phẩm của lịch sử, được biết đến như một sự thật khách quan, vừa là sản phẩm của văn chương, được biết đến như con người cụ thể, cảm tính, là sáng tạo của cá nhân nhà văn

Tái hiện lịch sử, đó không phải là mục đích của văn chương mà cái chính là đưa ra một lời diễn giải mới về lịch sử Đề tài lịch sử được nhìn từ con người hiện tại, do nhu cầu của hiện tại, do đó, nhân vật lịch sử trong văn chương có những đặc trưng riêng

Trang 31

Nhân vật anh hùng lịch sử trong văn chương là một thành tố của tác phẩm, một hình tượng nghệ thuật hư cấu có giới hạn Cho nên, nhân vật anh hùng trong tiểu thuyết lịch sử vừa có tính cách của anh hùng nhưng không phải là một anh hùng như trong sử học xác định, mà đó là con người đời thường có một cấu trúc đặc biệt Vì thế, trong tiểu thuyết lịch sử, nhà văn chú trọng đi sâu khai thác khía cạnh đời tư, đời sống nội tâm phức tạp trong mỗi nhân vật lịch sử, xoáy sâu vào đó để thêm phần da thịt cho tiểu thuyết

“Thăng Long nổi giận” là thiên anh hùng ca chống giặc ngoại xâm, theo đó hình tượng nhân vật người anh hùng luôn chiếm số lượng đông đảo trong tác phẩm Các nhân vật người anh hùng có thành phần xuất thân đủ mọi tầng lớp, đó là có thể là những bậc quân vương như: Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản, Chiêu Thành vương, Trung Thành vương, Trung Hiếu vương; là các quan lại trong triều như: Nguyễn Đức Dư, Nguyễn Văn Hàn, Đỗ Khắc Chung, Nguyễn Nhuệ, Trần Bình Trọng; hay những người con sinh trưởng trong dân như: Yết Kiêu, Dã Tượng, Nguyễn Địa Lô… Tất cả họ, mỗi người với tinh thần yêu nước quả cảm đã lập nên những chiến công hiển hách đánh đuổi giặc

dữ Thát Đát ra khỏi giang sơn bờ cõi

Trong số những người anh hùng đã được điểm mặt chỉ tên, để lại nhiều

ấn tượng sâu đậm trong lòng người đọc hơn cả có lẽ là người anh hùng thiếu niên Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản Trần Quốc Toản là một trường hợp đặc biệt trong lịch sử, vì vậy khi xây dựng hình tượng nhân vật này, nhà văn Hoàng Quốc Hải vừa bám theo sự kiện lịch sử, vừa bù đắp thêm những tình tiết hư cấu khiến hình ảnh nhân vật hiện lên đầy chân thực, sống động

Như một sự đột hiện ở bến Bình Than, viên thiếu niên Trần Quốc Toản không những làm kinh động tất cả mọi người bởi những tiếng la thán xin được vào dự bàn hội nghị tìm kế đánh giặc của triều đình, mà chàng tiểu anh hùng Đại Việt còn làm nức lòng hai vua và những người có mặt trong buổi dự

Trang 32

bàn bởi lòng trung dũng, sự gan dạ, đặc biệt là ý chí và tinh thần trách nhiệm với vận mệnh quốc gia dân tộc: “Thế là chàng gạt người quân hiệu ra, chạy băng lên… Quốc Toản vừa chạy vừa la: “Xin quan gia đừng cho giặc mượn đường! Mưu đồ Ngu diệt Quắc đấy!”” [6, tr.198] Chẳng vậy mà trước những lời đe dọa đòi xử chém Quốc Toản vì tội khi quân, Trần Bình Trọng đã không ngần ngại đứng ra bênh vực viên thiếu niên: “Quốc gia hữu sự, thất phu hữu trách Nay Hoài Văn hầu người nhỏ mà chí lớn Muốn đem tuổi trẻ hiến dâng cho Tổ quốc, há chăng đáng nêu gương cho thiên hạ chung soi” [6, tr.200] Còn thái thượng hoàng Trần Thánh Tông trấn an chàng với những lời khen ngợi: “Đáng trọng thay nhân cách của một con người – một thiếu niên đối với sự mất còn của đất nước” [6, tr.201]

Tuy vậy, Quốc Toản vẫn không được vào buổi dự bàn để bày tỏ lòng yêu nước Bị kìm kẹp ý chí lòng chàng uất ức, hờn giận rời bến Bình Than với hình ảnh bàn tay bóp nát quả cam khi nào không hay biết Song Quốc Toản vẫn được biết đến là người có tấm lòng yêu nước, ý chí, bản lĩnh, quyết tâm Thế nên, sau khi rời bến Bình Than, chàng trở về nhà trong lòng đinh ninh sẽ xin mẹ lập ra đội tinh binh quyết sống mái với giặc Thát, đồng thời làm cho mọi người phải nghĩ lại và công nhận bản lĩnh của mình Và quả thực, Quốc Toản là người nói được làm được, sau ba tháng chàng đã lập ra được đội tinh binh gồm mười đô, tức tám trăm người, đêm ngày cho luyện tập với mong mỏi sẽ có ngày “Phá cường địch, báo hoàng ân” Riêng Quốc Toản,

để trở thành một viên tướng võ nghệ cao cường, chàng ra sức rèn luyện bản thân, không quản ngại khó khăn, gian khổ, hết sức nhẫn nại, kỷ luật: “Chàng luyện tập khắc khổ đến không thương xót cả bản thân Sau mỗi ngày tập như thế, người mệt mõi rã rời, chàng nằm sấp xuống cho hai tên quân lấy những khúc gỗ lim vuông cạnh dần lên da thịt chàng Chúng dần chàng đến tê buốt

Trang 33

toàn thân, nhưng chưa một lần chàng hé miệng kêu rên, hoặc tự ý đứng dậy trước khi đô tổng quản truyền cho đám lính hầu ngừng tay” [6, tr.249]

Những tháng ngày khổ luyện đem lại cho chàng một thân hình cường tráng, hùng dũng, da thịt rắn chắc Nhưng để hoàn thiện khả năng cầm quân đánh giặc, chàng xin đến ấp An Sinh của Hưng Đạo học thêm về binh pháp Đến ấp An Sinh dưới sự giám sát của Hưng Đạo, sự chỉ dẫn tận tình của Phạm Ngũ Lão, Quốc Toản hết sức chăm chỉ, siêng năng và tỏ ra là người thông minh, sáng dạ: “Các việc của chàng làm đều theo sự chỉ dẫn của họ Phạm Đôi khi có những nét dị biết chàng đưa vào thế trận, khiến Phạm Ngũ Lão không những chấp nhận, mà còn coi như là một biểu hiện của một con người có tài cầm quân kiệt xuất” [6, tr.256] Với sự toàn tâm toàn ý cho việc quân, việc nước, Quốc Toản được Hưng Đạo yêu mến, tin tưởng chàng sẽ trở thành một tướng tài kiệt hiệt

Đúng như tiên đoán của Hưng Đạo Vương, lúc lâm trận Quốc Toản dũng mảnh hệt như một hổ tướng, càng đánh chàng càng trưởng thành, lập được nhiều chiến công “Quốc Toản như một tướng nhà trời oai phong lẫm liệt, cùng với mười tướng hộ vệ dàn thuyền ngang thành thế bao vây” [6, tr.591] Ở trận Vạn Kiếp, chàng suýt bắt sống được tướng giặc Ô-mã-nhi, khi gặp lại tên giặc già này chàng điềm đạm tỉnh táo để không rơi vào kế của giặc Trên bờ sông Như Nguyệt chàng chiến đấu quên mình: “Dẫn đầu là viên thiếu niên dũng tướng Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản, áp tới đánh liền… Quốc Toản bị hai mũi tên độc bên cánh tay tả vẫn không chịu lui” [6, tr.595-597]

Trong chính sử, ngoài là một hổ tướng, Quốc Toản còn được biết đến như là một người con hiếu thuận Đi vào trang tiểu thuyết của nhà văn họ Hoàng, chàng thiếu niên ấy vẫn dử nguyên phẩm chất cao quý đó Cha hi sinh chỉ còn lại mẹ, Quốc Toản dành hết tất cả tình thương yêu, sự săn sóc cho người đã có công sinh thành, dưỡng dục mình: “Mẹ ngồi xuống đi Mẹ gầy

Trang 34

quá, con thật có lỗi nhiều với mẹ… Ôi, mẹ ơi, con thích mặc tấm áo này ra trận, vì lúc nào con cũng yên tâm có bàn tay mẹ che chở” [6, tr.242-243] Phải là người con hiếu thảo, biết suy nghĩ mới có thể nói ra được những lời như thế Không chỉ nói mà ngay cả ở hành động, chàng luôn thể hiện sự kính trọng, tôn thờ mẹ: “Quốc Toản có thói quen phải mặc tấm áo đại hồng rách, mà mẫu thân chàng đã vá tiếp vào đấy miếng vải màu chàm” [6, tr.518] Bởi trong thâm tâm của chàng, hình ảnh mẹ, bàn tay mẹ luôn ấm áp, luôn đông đầy tình yêu thương Hình ảnh chàng trai ngấp nghé bên miệng vực cửa tử vẫn không quên nhờ gia tướng: “Ông về lạy mẹ giùm ta Trọn trung thôi đành thất hiếu” [6, tr.598], là hình ảnh tiêu biểu cho lòng hiếu thuận, cô trung khiến người đọc cảm động rơi nước mắt

Gấp trang tiểu thuyết lại, người anh hùng thiếu niên Quốc Toản vẫn hiện lên như một tấm gương soi sáng cho muôn đời

Quốc Toản là trẻ có tài, Mới mười sáu tuổi ra oai trận tiền, Mấy lần đánh thắng quân Nguyên, Được phong làm tướng cầm quyền binh nhung

Thật là một đấng anh hùng, Trẻ con Nam Việt nên cùng noi theo

(Lịch sử nước ta, Hồ Chí Minh)

Không ồn ào, náo nhiệt như lúc Quốc Toản xuất hiện, người anh hùng Chiêu Thành vương hiện lên trong tác phẩm lại khá điềm đạm và chừng mực Thoạt đầu, Chiêu Thành vương là một người chú sống có tình thương, có trách nhiệm với cháu Trước những lời qua tiếng lại gay gắt đòi xử phạt người cháu ruột Quốc Toản, vương đích thân đứng ra nhận trách nhiệm về mình:

“Hạ thần là chú ruột, lại không dạy bảo được cháu chu toàn Hạ thần xin được chịu tội thay cho cháu, vì nó chưa đến tuổi thành niên” Tiếp đó là hình ảnh

Trang 35

của chàng trong mắt An Tư, đó là hình ảnh về người anh hùng trong cảnh thơ mộng: “Chàng tráng sĩ mài kiếm dưới trăng đã ba thu chờ ngày giết giặc Thát” [6, tr.267] Ở chàng có một sự nhẫn nại, kiên trì, đặc biệt là sự xông xáo không ngại hiểm nguy: “Chiêu Thành Vương nổi tiếng khắp kinh thành vì lòng kiên nhẫn luyện rèn kiếm kích, và nuôi chí diệt thù… Mới đây, chàng tình nguyện ra nhập đội quân thám sát Và hiện thời chàng đang ở trên vùng ải bắc” [6, tr.267] Cũng bởi những phẩm chất ấy, chàng đã được An Tư đem lòng yêu mến

Từ mối tình bi tráng với An Tư, chúng ta lại được biết đến một Chiêu Thành vương hào hoa, phong nhã, lịch thiệp, cao thượng, và nghĩa khí Tình cảm của chàng dành cho An Tư là thứ tình cảm trong sáng, nồng nhiệt Từ biên ải vạn dặm chàng phóng ngựa một mạch về gặp An Tư, và chàng cũng không quên mang theo những trái hồng xứ Lạng về làm quà cho người yêu Ở bên An Tư, Chiêu Thành vương luôn biết nói những lời an ủi ngọt ngào làm cho người yêu hạnh phúc, và có cảm giác an tâm, được chở che: “Trước sự âu yếm vỗ về của Chiêu Thành vương, công chúa đã trở lại bình tâm, gương mặt nàng đã tươi tắn” [6, tr.415] Nhưng tình yêu đó lại bị thử thách ghê gớm, kẻ thù xâm lược đã đẩy mối tình của họ vào bi kịch, tướng giặc đòi cống nạp An

Tư Trong cảnh huống ấy, Chiêu Thành vương lại hóa thân vào một chàng trai

có tâm hồn cao thượng, nghĩa khí anh hùng Vì đất nước, Chiêu Thành vương đã chấp nhận hy sinh tình riêng, chàng chấp nhận để An Tư người chàng vô cùng thương yêu vào trong hang ổ của giặc: “Ta yêu em hết lòng Ta cũng biết tình yêu em dành cho ta là tất cả Nhưng trong tình thế đất nước lâm nguy, phải gác tình riêng đền nợ nước Ta đau đớn nói với em điều này – Cả

ta và em đều phải chấp nhận” [6, tr.494] Đấy là một sự hy sinh thầm lặng, nhưng cao cả, bởi ai cũng biết trong tình thế đó chàng có quyền ngăn cản An

Tư, chàng có quyền cùng An Tư chạy trốn, thậm chí hai người có thể thác

Trang 36

mệnh cùng nhau để được bên nhau dù ở thế giới nào Ngoài là một tráng sĩ với tâm hồn cao thượng, trong “Thăng Long nổi giận”, Chiêu Thành vương còn được xây dựng với hình ảnh của một người anh hùng chiến trận Đó cũng là một vị tướng dũng mãnh, phi thường, chiến công lẫy lừng: “Chiêu Thành vương sau khi đánh bại đám lính Thát-đát trên bến Chương Dương cản trở bước tiến của chàng, thì áo bào đã đỏ máu Chàng vội dẫn toán kỵ binh vượt qua tên bay, lửa cháy áp thẳng tới chân thành” [6, tr.595-596] Chiến công của chàng đã giúp quân ta tiến thẳng vào Thăng Long, đánh đuổi lũ giặc Thát-đát ra khỏi bờ cõi

Nhẹ nhàng như lúc mới bắt đầu xuất hiện trong tác phẩm Kết thúc tiểu thuyết, Chiêu Thành vương sau khi đã hoàn thành nhiệm vụ dân tộc, sau khi đã ở bên chăm sóc lo cho phần mộ của An Tư, chàng âm thầm ra đi trên bước đường vô định, hệt một người anh hùng lãng tử phiêu bạt giữa non sông

Như đã nói ở trên, trong “Thăng Long nổi giận”, đứng ra bênh vực cho viên thiếu niên Quốc Toản còn có người anh hùng Trần Bình Trọng Trần Bình Trọng vốn dòng dõi Lê Đại Hành nối đời ăn lộc nhà Trần, vì vậy ở ông

có lòng trung hậu, tinh thần yêu nước anh hùng bất khuất Ông hy sinh anh dũng khi chặn quân Nguyên ở bãi Màn Trò, được Trần Thánh Tông truy phong làm Bảo Nghĩa Vương

Xây dựng hình tượng Trần Bình Trọng, tác giả “Thăng Long nổi giận”

ưu tiên trung thành với sử liệu Cùng với ngòi bút hướng tới sự ngợi ca, nhà văn đặc biệt quan tâm đến chiến công và những câu nói nổi tiếng trong lịch sử, thể hiện phẩm tiết, tấm lòng yêu nước, ý chí ngoan cường của người anh hùng dân tộc

Trở lại với chiến công ở bãi Màn Trò, trước thế giặc đông và mạnh hơn quân ta, Trần Bình Trọng vẫn chỉ huy nghĩa quân tả xung hữu đột, quyết sống mái với giặc: “Trần Bình Trọng dẫn binh đội phá vây, cho thuyền chạy thẳng

Trang 37

vào khe lạch bãi Màn Trò Quân ta bỏ thuyền lên bộ Giặc bổ vây, hai bên đánh nhau kịch liệt Trần Bình Trọng cùng ba quân tả xung hữu đột, giặc chết nhiều vô kể” [6, tr.460] Tuy nhiên, do sự chênh lệch quá lớn về quân số, Trần Bình Trọng bị bắt Dẫu vậy, trận đánh là một thắng lợi cực kỳ quan trọng về mặt chiến lược với cuộc kháng chiến khi kể từ đó, quân Nguyên hoàn toàn mất dấu bộ chỉ huy kháng chiến

Sau khi bắt được Trần Bình Trọng, tướng Nguyên tìm mọi cách để khai thác thông tin, dọa nạt, dụ dỗ ông Song người anh hùng Trần Bình Trọng kiên quyết không khuất phục Khi được hỏi có muốn làm vương đất Bắc không, Trần Bình Trọng khẳng khái trả lời: “Ta thà làm ma nước Nam chứ không thèm làm vương đất Bắc” [6, tr.461] Đó là một trong những câu nói nổi tiếng nhất trong lịch sử chống ngoại xâm nói riêng, cũng như lịch sử Việt Nam nói chung, trở thành một trong những biểu tượng của tinh thần yêu nước chống ngoại xâm của dân tộc Việt Không thể khuất phục được Trần Bình Trọng, quân Nguyên buộc phải giết ông

Tương tự như khi xây dựng hình tượng Trần Bình Trọng, nhân vật Yết Kiêu trong tác phẩm cũng là người anh hùng bước ra từ chính sử Ông là người bơi lặn giỏi, đã sử dụng tài của mình để đục thuyền của quân xâm lược Nguyên Mông Ngoài biệt tài, vị anh hùng thủy chiến này còn là một gia nô trung thành hết mực với Hưng Đạo Khi quân Nguyên tới, Yết Kiêu giữ thuyền ở Bãi Tân (trên sông Lục Nam), Dã Tượng đi theo Hưng Đạo Vương Khi quân ta thua chạy, thủy quân bị tan cả Hưng Đạo Vương định rút theo lối chân núi Dã Tượng nói: “Bẩm đức ông, Yết Kiêu chưa thấy vương, tất không chịu dời thuyền” [6, tr.404] Hưng Đạo Vương đến Bãi Tân, chỉ có thuyền Yết Kiêu vẫn còn ở đó, cảm kích tấm lòng nghĩa dũng của Yết Kiêu, quốc công phải thốt lên: “Ôi, chim hồng học có thể bay cao được tất phải nhờ vào trụ xương cánh, nếu không có thì cũng như chim thường thôi” [6, tr.405] Ý

Trang 38

Trần Hưng Đạo muốn nói: người tướng tài giỏi, nổi tiếng phần lớn cũng là nhờ những người xung quanh mình ra sức làm việc, phò tá, nếu chỉ có một cá nhân mình thì không sao có thể làm nên sự nghiệp lớn

Nếu Trần Quốc Toản, Chiêu Thành vương, Trần Bình Trọng, Yết Kiêu là những người anh hùng võ tướng, thì Nguyễn Đức Dư, Trần Đương, Đỗ Khắc Chung, Nguyễn Văn Hàn, Nguyễn Nhuệ, được biệt đến như những vị sứ giả có nhân cách sáng ngời, có tấm lòng yêu nước, đi sứ không làm nhục mệnh vua

Đọc “Thăng Long nổi giận” chúng ta hẳn không thể nào quên hình ảnh của Thiện Trung đại phu Nguyễn Nhuệ, nói như Hưng Đạo Vương: “Ông ta chỉ là một chức quan văn không có tiếng tăm trong triều, mà sao nhân cách ông ta chói ngời như một bậc thánh” [6, tr.482] Khi đất nước lâm nguy, hai vua cần người dám xả thân đem quốc thư tới Thoát-hoan, Nguyễn Nhuệ đã đứng ra xin được cáng đáng công việc với một thái độ khẩn khoản: “Xin bệ

hạ trao việc ấy cho thần Lỡ giặc có trở mặt giết đi, thân già được hy sinh cho nước không có gì phải ân hận” [6, tr.482] Không chỉ dám xả thân, Nguyễn Nhuệ còn biết lo nghĩ cho ưu hậu về sau của đất nước Trước cảnh Trung Hiến hầu Trần Đương, một người trẻ, tài đức vẹn toàn không chịu nhường việc đi sứ, Thiện Trung đại phu phải khóc mà phân trần: “Tôi tuy không thuộc dòng dõi thất phu nhưng thân đã già, dẫu giặc có giết, sự thiệt hại cũng không nhiều lắm Tôi không có ý bảo trọng tấm thân riêng cho quan Trung Hiến hầu, mà tôi muốn lưu giữ một tài sản cho nước Việc thắng giặc lúc này là muôn khó Song việc trị bình sau thời loạn để nước không rơi vào thảm họa đói nghèo còn khó gấp bội Nếu không có những người sức lực sung mãn, tài đức vẹn toàn, thử hỏi lấy gì mà vực thế nước đi lên sau cơn binh lửa” [6, tr.482]

Rõ ràng việc đi sứ lần này tính mệnh khó dữ, nhưng cả Trần Đương lẫn

Định dạng
Số trang	76
Dung lượng	594,21 KB