Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết chỉ còn một lần của chu lai

Tác giả Nguyễn Hương Giang trong bài Người lính sau hòa bình trong tiểu thuyết chiến tranh thời kì đổi mới đã có những nhận xét về số phận người lính sau chiến tranh qua nhân vật Hai H

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN

- -

TRẦN THỊ SANG

Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Chỉ

còn một lần của Chu Lai

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 4

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11

4 Phương pháp nghiên cứu 11

5 Bố cục khóa luận 12

NỘI DUNG 13

CHƯƠNG 1: NHÀ VĂN CHU LAI TRONG TIẾN TRÌNH VẬN ĐỘNG 13

CỦA VĂN XUÔI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 13

1.1 Chu Lai - con người và niềm đam mê sáng tác 13

1.1.1 Vài nét về tiểu sử của Chu Lai 13

1.1.2 Hành trình sáng tác của Chu Lai 14

1.2 Tiểu thuyết – thể loại sở trường của Chu Lai 16

1.2.1 Tiểu thuyết trong văn vuôi Việt Nam hiện đại 17

1.2.2 Chỉ còn một lần – một cách nhìn mới về hiện thực và con người của Chu Lai sau 1975 21

1.3 Vị trí của Chu Lai trong đời sống văn xuôi Việt Nam đương đại 24

CHƯƠNG 2: CÁC KIỂU LOẠI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT 28

CHỈ CÒN MỘT LẦN 28

2.1 Kiểu nhân vật đi tìm lý tưởng trong thời bình 29

2.2 Kiểu nhân vật bị tha hóa 32

2.2.1 Tha hóa do sự cám dỗ của địa vị, quyền lực và tiền bạc 32

2.2.2 Tha hóa vì lòng đố kỵ 39

2.3 Kiểu nhân vật bi kịch 40

2.3.1 Bi kịch của những “con người lạc thời” 40

2.3.2 Bi kịch từ những khao khát đi tìm tình yêu 43

2.3.3 Bi kịch hạnh phúc gia đình bị tan vỡ 47

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ THỦ PHÁP XÂY DỰNG NHÂN VẬT 51

TRONG TIỂU THUYẾT CHỈ CÒN MỘT LẦN 51

3.1 Khắc họa tính cách nhân vật qua việc miêu tả ngoại hình 51

3.2 Chạm khắc chân dung qua hồi tưởng, ký ức, độc thoại nội tâm 53

3.3 Khu biệt nhân vật qua ngôn ngữ và giọng điệu 58

3.3.1 Ngôn ngữ đa thanh 58

3.3.2 Sự đàn cài nhiều giọng điệu 62

3.4 Tạo dựng tình huống và kết thúc bất ngờ để làm nổi bật tính cách nhân vật 66 KẾT LUẬN 70

TÀI LIỆU THAM KHẢO 72

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Những biến đổi của nền văn học Việt Nam từ sau năm 1975 được thể hiện rất rõ trong sự đổi mới của các thể loại văn học Trong đó, các thể loại văn xuôi là khu vực được xem là có nhiều thành tựu nổi trội Có thể khẳng định, tiểu thuyết là một trong những thể loại đã có khá nhiều thành tựu trên bình diện nội dung và nghệ thuật tạo nên đặc trưng riêng cho văn học dân tộc giai đoạn này

Chu Lai được đánh giá là một trong những gương mặt tiêu biểu đã có nhiều đóng góp cho sự phát triển của văn học Việt Nam sau 1975, đặc biệt là tiểu thuyết về đề tài chiến tranh cách mạng và người lính trong thời kỳ hậu chiến và thời kỳ đổi mới Đương nhiên, đóng góp của Chu Lai còn có truyện ngắn và kịch nhưng tiểu thuyết vẫn là thể loại sở trường và làm nên tên tuổi của ông

Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai rất đa dạng, phong phú gồm nhiều hạng người, nhiều kiểu loại nhân vật khác nhau Có những nhân vật vô cùng cao thượng nhưng lại cũng có những kẻ vô cùng đểu giả, độc ác, có số phận bị đẩy đến tận cùng của sự ngang trái và ranh giới giữa cái tốt và cái xấu trong bản thân mỗi con người thật mong manh Nhờ thế, người viết đã đặt ra nhiều vấn đề có ý nghĩa nhân bản sâu sắc, ký thác những thông điệp nghệ

thuật nghiêm túc, tâm huyết của mình Tiểu thuyết Chỉ còn một lần của ông

không nằm ngoài quy luật đó Tác phẩm đã thể hiện nét đặc sắc trong nghệ thuật xây dựng nhân vật của Chu Lai

Cho đến nay, chưa có một công trình nào nghiên cứu chuyên sâu về vấn

đề “Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Chỉ còn một lần của Chu Lai” Đi sâu

vào khai thác vấn đề này, chúng tôi không chỉ đáp ứng ý nghĩa thời sự văn học, mà còn góp phần tìm hiểu, đánh giá một cách có hệ thống về những nét đặc sắc trong nghệ thuật xây dựng thế giới nhân vật của Chu Lai Đồng thời, qua đó chúng ta cũng có sự đánh giá khách quan về vị trí của ông trong tiến trình vận động của tiểu thuyết Việt Nam đương đại

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Từ sau 1975, tiểu thuyết đã có những biến chuyển về nhiều mặt, cả nội

dung lẫn hình thức Trong tiến trình ấy, nhiều tác giả đã khẳng định được tên tuổi và vị trí của mình trên văn đàn Chu Lai là một trong những tác giả như thế Cùng với các diễn biến của hiện thực cuộc sống, nhân vật cũng được khám phá và thể hiện có chiều sâu hơn, đa dạng hơn, phản ánh nhận thức ngày càng trưởng thành của ông

Trong gần ba mươi năm cầm bút, Chu Lai đã để lại khối lượng tác phẩm khá lớn với nhiều thể loại khác nhau thu hút sự quan tâm chú ý của đông đảo bạn đọc và giới nghiên cứa phê bình Được đánh giá là cây bút xông xáo, với năng lực sáng tạo dồi dào, nhưng nhìn chung các nhà nghiên cứu đều khẳng định thành công của Chu Lai ở thể loại tiểu thuyết và ghi nhận đóng góp của nhà văn ở mảng đề tài chiến tranh Cho đến nay, đã có nhiều công trình, bài viết trực tiếp hoặc gián tiếp đề cập đến sự đổi mới của tiểu thuyết Chu Lai nói

chung và tiểu thuyết Chỉ còn một lần nói riêng Chúng tôi tạm chia các ý kiến

thành hai loại: Những ý kiến bàn chung về văn xuôi của Chu Lai và những ý

kiến bàn riêng về tiểu thuyết Chỉ còn một lần

2.1 Các nghiên cứu về văn xuôi Chu Lai

Cho đến nay, đã có khá nhiều bài báo, bài viết, công trình khoa học nghiên cứu về văn xuôi của Chu Lai nói chung

Bích Thu trong Những dấu hiệu đổi mới của văn xuôi từ sau 1975 qua hệ

thống mô típ chủ đề cho rằng tiểu thuyết của Chu Lai là “sự truy đuổi cuối

cùng của quá khứ để tìm nguyên nhân cái ác vì chỉ có nhìn thẳng vào quá khứ, con người mới tránh được thảm họa của cái ác, mới có thể trừng phạt cái

ác để thanh thản sống với hiện tại, hướng tới lẽ phải và điều thiện” [37, tr.25] Tác giả Nguyễn Hương Giang trong bài Người lính sau hòa bình trong

tiểu thuyết chiến tranh thời kì đổi mới đã có những nhận xét về số phận người

lính sau chiến tranh qua nhân vật Hai Hùng trong Ăn mày dĩ vãng, nhân vật Lãm trong Phố, Sáu Nguyện trong Ba lần và một lần khá sâu sắc: “Người lính

trong tiểu thuyết chiến tranh của ta trở về cuộc sống đời thường, dẫu có cảm thấy lạ lẫm giữa phố phường xanh đỏ khi ngọn gió rừng hoang dại vẫn thổi mãi trong tâm hồn, vẫn cố gắng hòa nhập với cuộc đời mới, khẳng định vị trí

và giá trị người lính trong xã hội Trên hành trình ấy không phải người lính nào cũng chiến thắng” [8, tr.110] Ở bài viết này, tác giả đã có sự nhận định tinh tế về các nhân vật trong tiểu thuyết của Chu Lai Người lính trở về sau chiến tranh trong các sáng tác của Chu Lai không phải ai cũng gặp được may mắn trong cuộc sống mới mà còn có những con người gặp nhiều bất hạnh, bi kịch

Cùng chung với mạch cảm hứng khẳng định trên, trong bài Một đề tài

không cạn kiệt Bùi Việt Thắng viết: “Nhân vật của Chu Lai được thể hiện

như những con người tâm linh Họ sống bởi những ám ảnh của ảo giác, hối thúc bởi sự sám hối, luôn tìm kiếm sự giải thoát Đó là những con người trở

về sau chiến tranh bị mất thăng bằng, khó tìm được sự yên ổn trong tâm hồn

Họ sống trong cảm giác không bình yên… đi vào ngõ ngách đời sống tâm linh con người Chu Lai làm người đọc bất ngờ vì những khám phá nghệ thuật của

mình: Nhân vật Chu Lai thường tự soi mình, khám phá một bản ngã hay là một con người trong con người” [34, tr.104] Ở đây, nhà văn Chu Lai đã không né tránh mà đi thẳng vào những yếu đuối, bất lực, những góc khuất ở tận đáy sâu tâm hồn của những người lính thời hậu chiến

Tác giả Bùi Việt Thắng trong bài Tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 - nhìn

từ góc độ thể loại đã đánh giá sự thành công của cuốn Ăn mày dĩ vãng của

Chu Lai: “Với Ăn mày dĩ vãng như một tác phẩm tâm huyết nhất, nói như nhà

văn là “của bốn mươi bảy năm sống trên đời và hơn mười năm ở chiến

trường”, Chu Lai đã khẳng định mình trong làng tiểu thuyết đương đại” [21,

tr 183] Tác giả bài viết đi vào đánh giá tiểu thuyết Chu Lai nói chung và

khẳng định vị trí của tiểu thuyết Ăn mày dĩ vãng của ông nói riêng Có thể nói, cuốn Ăn mày dĩ vãng là tác phẩm được biết đến nhiều nhất trong hệ thống

sáng tác của Chu Lai, nó chứa đựng tất cả những tâm huyết và đánh dấu tài năng của nhà văn trong làng tiểu thuyết đương đại Việt Nam

Tác giả Hồng Diệu với Vấn đề của tiểu thuyết “Vòng tròn bội bạc” đã nhận định: “Ở tiểu thuyết Vòng tròn bội bạc, Chu Lai đã đưa ra một kiểu

người lính từ chiến trường trở về đã bị chiến tranh làm cho tha hóa, làm cho biến chất một cách khó có thể tưởng tượng… Chiến tranh có thể làm cho nhân cách con người tốt đẹp hơn, cũng có thể làm cho nhân cách con người xấu xa hơn, xuất phát điểm của những trạng thái ấy là quan điểm sống, là ý tưởng” [3, tr.107] Với bài viết này, tác giả Hồng Diệu khẳng định Chu Lai đã có phát hiện khá tinh tế về hiện thực và con người Đó là Chu Lai đã nhìn nhận chiến tranh và người lính với cái nhìn chân thật, toàn diện Chiến tranh một mặt làm cho nhân cách con người tốt đẹp hơn, nhưng nó cũng tồn tại mặt trái, cũng có thể làm cho nhân cách con người biến dạng, xấu xa hơn

Nhìn chung, các bài viết, bài phê bình, công trình khoa học này đã đánh giá và nghiên cứu về đề tài nhân vật, cảm hứng trong các sáng tác của Chu

Lai Điểm chung dễ nhận thấy là đa phần người viết đều khẳng định được năng lực sáng tạo của Chu Lai trong việc tiếp cận, nắm bắt hiện thực đời sống của người lính trong chiến tranh và trong thời bình

Bên cạnh các ý kiến khẳng định năng lực sáng tạo của Chu Lai trong việc tiếp cận, nắm bắt hiện thực đời sống của người lính trong chiến tranh và trong thời bình, còn có một số ý kiến đã chỉ ra những dấu hiệu đổi mới về phương diện nghệ thuật của Chu Lai

Phan Cư Đệ trong Tiểu thuyết Việt Nam những năm đầu thời kì đổi mới

cho rằng, tiểu thuyết Chu Lai “không chỉ đa dạng trong các phương thức tiếp cận mà cả trong các biện pháp nghệ thuật, kết hợp độc thoại nội tâm, “dòng ý thức”, nghệ thuật đồng hiện và có những thành công nhất định” [5] Nhà nghiên cứu đã khẳng định tài năng của Chu Lai trong việc xây dựng các thủ pháp nghệ thuật Trong đó, thủ pháp đồng hiện, dòng ý thức, độc thoại nội tâm là một trong những thủ pháp tiêu biểu của nhà văn

Về tiểu thuyết Vòng tròn bội bạc, Hồng Diệu đánh giá cao nghệ thuật

xây dựng nhân vật, cách tạo tình huống, những xung đột, đặc biệt là cách nhìn

khá mạnh dạn của Chu Lai Theo Hồng Diệu, Vòng tròn bội bạc của Chu Lai

“có những trang hấp dẫn, người đọc đã cầm đến sách là phải theo đuổi câu chuyện đến cùng” [3]

Trên tạp chí Nhà văn, số 8, năm 2006, Bùi Việt Thắng với bài Nội lực

Chu Lai đã nhận xét: “Đọc tiểu thuyết Chu Lai người ta nhận ra một giọng

nồng nhiệt bàn luận, giọng nồng nhiệt và đắm đuối, giọng từng trải và chiêm nghiệm…” [35, tr.65] Có thể nói, trong sáng tác của mình, Chu Lai đã sử dụng đan cài nhiều giọng điệu khác nhau Điều đó tạo hiệu quả rất lớn trong việc phản ánh, phân tích tâm lý nhân vật của nhà văn

Khi đề cập đến những thành tựu nghệ thuật không thể phủ nhận của văn

học viết về chiến tranh từ 1986 đến nay, Phạm Xuân Thạch trong bài “Nỗi

buồn chiến tranh” viết về chiến tranh thời hậu chiến – từ chủ nghĩa anh hùng đến nhu cầu đổi mới bút pháp cũng nhận định Chu Lai là một trong những

nhà văn “khẳng định cho một con đường tìm tòi nghệ thuật: nhìn thẳng vào

hiện thực chiến tranh, bằng những trải nghiệm và cái nhìn cá nhân, tái hiện lại cái chiều kích đau thương và bộ mặt tàn khốc không thể quy giản của chiến tranh, nhưng đồng thời, phục dựng lại hình ảnh của những con người bằng sự chịu đựng và sức mạnh anh hùng đã thực sự làm nên sức mạnh cho cuộc kháng chiến, tái sinh lại những khát vọng nuôi dưỡng cả một dân tộc trong chiến tranh Ở điểm đó, có thể khẳng định về sức sống không thể phủ nhận

của một con đường nghệ thuật” [21, tr.251]

Như vậy, tuy Chu Lai là một nhà văn “mới” sau 1975 nhưng sáng tác của ông khá dày dặn và bề thế Các sáng tác của ông đã và đang ngày càng thu hút, làm tốn không ít bút mực của giới nghiên cứu, phê bình Hầu hết, các nhà nghiên cứu, phê bình đã đi vào khảo sát và đánh giá, nhận xét các sáng tác của Chu Lai cả về mặt nội dung, tư tưởng và cả về phương diện nghệ thuật Chính những lời đánh giá, ý kiến này là những gợi ý, là tiền đề để chúng tôi đi

vào tìm hiểu tiểu thuyết Chu Lai nói chung và tiểu thuyết Chỉ còn một lần của

ông nói riêng

2.2 Những ý kiến về tiểu thuyết Chỉ còn một lần

Cuốn tiểu thuyết Chỉ còn một lần do mới được xuất bản vào tháng 10

năm 2006 nên vẫn còn nhiều vấn đề “hấp dẫn tiềm ẩn” để người đọc đến khám phá và khai hoang Có lẽ vì thế mà cho đến nay, chưa có một công

trình, bài báo nào chuyên biệt về “Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Chỉ còn

một lần của Chu Lai” Nhìn chung, chỉ có một số công trình điểm qua về thế

giới nhân vật trong tác phẩm Ví dụ như: Lê Thị Thanh Nga với Phong cách

tiểu thuyết Chu Lai, Luận văn thạc sỹ, Đại học Vinh (2008) Tác giả đã nhận

xét: “Đến Chỉ còn một lần Chu Lai đã đề cập đến nhân vật tha hóa do cám dỗ

của địa vị, quyền lực và tiền bạc với nhiều cấp độ khác nhau: có người tha hóa từ trong bản chất, lại tìm được sự thích ứng với nhu cầu của xã hội; có những người không vượt qua được chính mình trước sự cám dỗ của danh vọng; lại có những người cơ hội, lợi dụng được nhiều mối quan hệ để tiến thân” [26, tr.60]

Tống Thị Thu Quyên trong công trình Những cách tân nghệ thuật trong

tiểu thuyết Chu Lai, Luận văn thạc sỹ, Đại học Vinh (2008) đã có những nhận

định khá sâu sắc về cuộc sống người lính thời hậu chiến trong tiểu thuyết Chỉ

còn một lần của Chu Lai: “Cuộc sống mới, nền kinh tế mới với nhiều điều

khác trước đã thể hiện khá rõ nét trong Chỉ còn một lần Cuộc chiến mới giữa

những người từng là đồng đội của nhau trong quá khứ, giờ đây trong thời bình, khi cả nước đang trong thời kì xây dựng kinh tế, những con người này lại giáp mặt nhau nhưng ở hai chiến tuyến khác nhau Một bên là những người đứng trên quyền lợi của đất nước, của nhân dân, một bên là những người vì cái giàu có cho chính họ chứ không phải cho quê hương, đất nước” [32, tr.47]

Ngoài ra, còn có một số bài báo mang tính cảm nhận và giới thiệu đôi nét

về tác phẩm Ví dụ như: Phan Ngọc Doãn với bài viết “Chỉ còn một lần” của

nhà văn Chu Lai: “Đây là một tiểu thuyết độc lập với các sự kiện, các số phận

riêng biệt được đẩy cao hơn, quyết liệt hơn mà phần viết trước chỉ đóng góp như một cái nền Mặc dù tác giả cố tình lấy lại tất cả các tên nhân vật, cũng như đôi chỗ sử dụng cả những mảng ký ức của các nhân vật ở phần trước, tạo thêm một bề dày cho câu chuyện mà khỏi phải đi cắt nghĩa, miêu tả dài dòng”[4]

Tóm lại, có thể nói đề tài “Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Chỉ còn

một lần của Chu Lai” là một vấn đề khá mới Vì vậy, với đề tài này chúng tôi

hy vọng sẽ góp phần nhỏ vào việc khảo sát thế giới nhân vật trong tiểu thuyết

Chỉ còn một lần một cách có hệ thống và toàn diện Từ đó, góp một cái nhìn

cụ thể về sự đóng góp của Chu Lai vào tiến trình đổi mới của văn học sau

chiến tranh

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài này tập trung tìm hiểu thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Chỉ còn

một lần của Chu Lai

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Trên cơ sở tìm hiểu cuộc đời và quan niệm văn chương của Chu Lai, đề

tài hướng trọng tâm nghiên cứu thế giới nhân vật tiểu thuyết Chỉ còn một lần

ở một số phương diện cơ bản như : Các dạng thức và những thủ pháp chủ đạo

để việc dựng chân dung nhân vật của nhà văn trong cuốn tiểu thuyết này

4 Phương pháp nghiên cứu

Tiến hành thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu như sau:

4.1 Phương pháp tiếp cận hệ thống

Khi nghiên cứu đề tài này, chúng tôi đặt tiểu thuyết Chỉ còn một lần của

Chu Lai trong toàn bộ sáng tác của ông đồng thời gắn nó với tiến trình phát triển của tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 để thấy được mối quan hệ giữa các hiện tượng văn học Bên cạnh đó, chúng tôi đặt tác phẩm vào trong chỉnh thể nghiên cứu, sắp xếp các vấn đề theo một hệ thống lôgic, chặt chẽ nhằm khái quát các luận điểm

tôi phân tích làm rõ từng luận điểm sau đó rút ra nhận xét, đánh giá để khái quát vấn đề

4.3 Phương pháp so sánh, đối chiếu

Với phương pháp này, chúng tôi tiến hành so sánh thế giới nhân vật

trong tiểu thuyết Chỉ còn một lần của Chu Lai với những tiểu thuyết khác

trước đó của ông nhằm thấy được nét độc đáo riêng của từng tác phẩm Đồng thời, so sánh phương diện thế giới nhân vật giữa sáng tác của ông và các tác giả khác nhằm khẳng định phong cách Chu Lai trong dòng chảy tiểu thuyết hiện đại

Chương 2: Các kiểu loại nhân vật trong tiểu thuyết Chỉ còn một lần

Chương 3: Một số thủ pháp xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Chỉ còn

một lần

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1

NHÀ VĂN CHU LAI TRONG TIẾN TRÌNH VẬN ĐỘNG

CỦA VĂN XUÔI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 Chu Lai - con người và niềm đam mê sáng tác

1.1.1 Vài nét về tiểu sử của Chu Lai

Nhà văn Chu Lai tên khai sinh là Chu Ân Lai, sinh ngày 5.02.1946 tại xã Hưng Đạo, huyện Phù Yên, tỉnh Hưng Yên Ông xuất thân trong một gia đình

có truyền thống văn học, cha là nhà viết kịch nổi tiếng Học Phi Bản thân ông cũng sớm bộc lộ năng khiếu nghệ thuật Gia đình ông chuyển lên Hà Nội sinh sống từ những ngày ông còn nhỏ Bởi thế, nếu như mảnh đất Hưng Yên ngọt ngào, bình yên đã cho ông kí ức đẹp về quê hương làng mạc thì Hà Nội tạo cho ông cốt cách lịch lãm, tài hoa của con người đất kinh thành

Học hết phổ thông, Chu Lai thi đỗ vào đại học, nhưng hoàn cảnh nước nhà lúc bấy giờ đang chìm trong khỏi lửa của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, cũng như bao thanh niên khác, Chu Lai lên đường nhập ngũ khi mới học hết năm nhất đại học Có thể nói, những năm ở chiến trường là tiền

đề, cơ sở để sau này độc giả được đón nhận hơn chục cuốn tiểu thuyết của ông Những ngày đầu của đời lính, ông được điều về làm diễn viên của Đoàn kịch nói Tổng cục Chính trị Được một dạo thì thôi, có lẽ những tố chất nhà văn đang ươm nhú trong tâm hồn đã thôi thúc Chu Lai bỏ nghề diễn để nằng

nặc xin được làm lính chiến Từ đó, Chu Lai trở thành một chiến sĩ đặc công hoạt động ở vùng ven Sài Gòn trong những ngày tháng ác liệt và gian khổ nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ

Sau 1975, Chu Lai về làm trợ lý tuyên huấn Quân khu 7 Đến cuối năm

1976, ông tham dự trại sáng tác văn học Tổng cục Chính trị và sau đó học tại trường viết văn Nguyễn Du khóa I Sau khi tốt nghiệp, ông biên tập và sáng tác cho Tạp chí Văn nghệ quân đội cho đến nay Bên cạnh đó, nhà văn Chu Lai còn viết một số kịch bản phim và tham gia đóng phim

1.1.2 Hành trình sáng tác của Chu Lai

Chu Lai sáng tác từ rất sớm, ngay từ khi 17 tuổi nhà văn đã cho ra đời vở

kịch ngắn Hũ muối người Mơ Nông (sáng tác 1963) được đăng trên tờ báo ngành nhưng không mấy tiếng vang Phải đến năm 1975, khi truyện ngắn Kỉ

niệm vùng ven được đăng trên báo Văn nghệ, tên tuổi Chu Lai mới bắt đầu

gây được sự chú ý Hành trình sáng tác của Chu Lai chia làm hai giai đoạn: Giai đoạn tiền đổi mới (1975 – 1986); Giai đoạn đổi mới (từ 1986 đến nay) Giai đoạn 1975 đến 1986, Chu Lai cho ra mắt bạn đọc các tác phẩm:

Người im lặng (Tập truyện – 1976), Nắng đồng bằng (Tiểu thuyết – 1977), Đôi ngả thời gian (Tập truyện –1975), Đêm tháng hai (Tiểu thuyết – 1982),

Út Teng (Tiểu thuyết – 1983), Gió không thổi từ biển (Tiểu thuyết – 1985) Ở

giai đoạn đầu này, mặc dù có sự đổi mới nhưng ngòi bút Chu Lai về cơ bản vẫn trượt theo quán tính văn học của giai đoạn trước, âm hưởng chung của các tác phẩm này chủ yếu là âm hưởng sử thi Người đọc vẫn gặp trong tác phẩm cách miêu tả quen thuộc về con người ở văn xuôi trước 1975 – đó là sự phân định tính cách rõ ràng, ở tính cách anh hùng trận mạc đã được phổ quát Giai đoạn từ 1986 đến nay, ngòi bút Chu Lai đã thực sự có nhiều thay đổi và khẳng định được vị trí của mình trong chặng đường văn học nhiều biến động này Nhắc đến Chu Lai là người ta nhắc đến dòng tiểu thuyết chiến tranh

và người lính Ngòi bút Chu Lai hướng đến nhiều vấn đề của đời sống nhưng xoay quanh cuộc sống của người lính trở về sau chiến tranh Đó là một loạt

tiểu thuyết: Sông xa (1990), Bãi bờ hoang lạnh (1990), Ăn mày dĩ vãng (1991), Phố (1992), Ba lần và một lần (2000), Cuộc đời dài lắm (2002), Chỉ

còn một lần (2006)…

Có thể thấy, các tác phẩm này đã có nhiều đổi mới trong quan niệm về hiện thực và con người nhằm phù hợp với thị hiếu thẩm mĩ mới của công chúng hiện đại Ngòi bút Chu Lai đã dần thoát khỏi cảm hứng sử thi Đi sâu vào khám phá cuộc sống đời tư với nỗi niềm thật nhất, con người nhất, đặc biệt ông nói nhiều đến số phận những người lính trở về sau chiến tranh

Phải thừa nhận rằng, trong quan điểm đổi mới văn học, so với những nhà văn mặc áo lính cùng thời, với sức sáng tạo mạnh mẽ, dồi dào, Chu Lai đã vươn lên là một cây bút tiêu biểu cho những nhà văn của thời kỳ đổi mới Với Chu Lai, nghề văn chỉ là công việc bất đắc dĩ, nhưng cái nghiệp văn hình như gắn với ông từ khi còn nằm trong bụng mẹ, nó được hình thành từ trong huyết thống gia đình Ngay từ khi lên bảy, Chu Lai đã rất thích nghe lỏm chuyện đàm đạo văn chương giữa cha mình với các cụ Đào Mộng Long, Thế Lữ…

Từ một diễn viên trở thành chiến sĩ đặc công lăn lội trên chiến trường hơn mười năm, Chu Lai đã tích lũy được những kinh nghiệm dày dặn và vốn sống

phong phú, để khi trở về với tài năng và thực tế trải nghiệm ông trở thành một

người lao công cặm cụi khổ đau trên cánh đồng chữ nghĩa, ông đã cho ra mắt

bạn đọc một khối lượng tác phẩm đồ sộ và gặt hái được những thành công

đáng kể Dù rất khiêm tốn tự nhận mình như con tôm nuôi trong hồ nước lợ

nhưng tác phẩm của ông đã thu hút được sự quan tâm rộng rãi của công chúng Nhiều tác phẩm của ông đã tạo ra luồng tranh luận gay gắt trong giới nghiên cứu phê bình và bạn đọc, nó đã kiểm chứng qua thời gian và cuối cùng

đã khẳng định được vị trí xứng đáng trong đời sống văn học với những tác

phẩm đoạt giải: Ăn mày dĩ vãng (Giải A của Hội đồng văn học về đề tài chiến

tranh cách mạng và lực lượng vũ trang Hội nhà văn năm 1993, giải thưởng

văn học Bộ quốc phòng năm 1994), Phố (Giải thưởng tiểu thuyết Nhà xuất bản Hà Nội – 1993); Ba lần và một lần (Tặng thưởng cuộc thi tiểu thuyết do Hội Nhà văn tổ chức, năm 1998 – 2000); Cuộc đời dài lắm (Giải thưởng của

Hội Nhà văn Việt Nam, năm 2002) Trong đó, có một số tác phẩm được

chuyển thành kịch bản phim truyền hình như Ăn mày dĩ vãng, Phố, Ba lần và

một lần Đặc biệt, Ăn mày dĩ vãng là những trang viết được nhà văn dành

nhiều tâm huyết nhất Cuốn tiểu thuyết này đạt hai giải thưởng Văn học, khi chuyển thể thành kịch bản sân khấu và điện ảnh cũng đạt được nhiều giải cao Gần đây nhất, cuối năm 2007, bằng những cống hiến của mình, nhà văn Chu Lai được nhận giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật

Là nhà văn tâm huyết, tận tâm với nghề, Chu Lai như đã tạo cho mình

“một nốt nhạc trầm” đủ sức gây “xao xuyến” trong tình cảm của công chúng Với những thành tựu đã đạt được, Chu Lai đã khẳng định được tài năng sáng tạo của mình và xứng đáng là một trong những cây bút tiêu biểu của văn xuôi đương đại Việt Nam

1.2 Tiểu thuyết – thể loại sở trường của Chu Lai

Trong quá trình sáng tác, Chu Lai đã thử nghiệm qua nhiều thể loại: truyện ngắn, ký sự, kịch bản sân khấu và kịch bản phim Tuy nhiên, tiểu thuyết là thể loại mà Chu Lai gặt hái được nhiều thành tựu nhất và tên tuổi của ông cũng được khẳng định ở thể loại này Là người lính từng lăn lội trên chiến trường, với một bề dày thực tế, vốn sống phong phú nhưng Chu Lai không tự bằng lòng với những gì đã có, ông luôn khao khát làm mới chính mình để tạo một phong cách riêng không lẫn và cũng không bị “cùn mòn” trong cách viết Chính nhờ thế, tiểu thuyết của Chu Lai không nhàm chán mà luôn gây được ấn tượng mới mẻ với độc giả Để tạo được sức hấp dẫn nhằm

đáp ứng thị hiếu của người đọc cũng như bắt kịp bước chuyển mình của thời đại, Chu Lai đã có những cách tân đổi mới trên nhiều phương diện: đổi mới quan niệm về hiện thực, đối mới quan niệm về con người…

1.2.1 Tiểu thuyết trong văn vuôi Việt Nam hiện đại

Tác giả Bùi Việt Thắng đã cho rằng: “Tiểu thuyết từ lâu vẫn được xem là

“máy cái” của văn học vì nó có khả năng lưu giữ hình ảnh lịch sử, vì nó là thể loại luôn ở thì hiện tại, hơn thế nó là một nghệ thuật khám phá đời sống” [21, tr.182]

Có thể nói, trong các thể loại văn xuôi thì truyện ngắn đáp trả nhạy bén hơn trước những khúc ngoặt đời sống thường nhưng tạo nên những chấn động, cao trào văn học thì phải là tiểu thuyết Văn học Việt Nam sau 1975 có

sự đổi mới rõ nét trên nhiều phương diện Hành trình đổi mới tiểu thuyết gắn liền với tiến trình vận động của văn học dân tộc

Quá trình đổi mới tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 bắt đầu khá sớm nhưng

thầm lặng với những tín hiệu có tính dự báo trong Miền cháy, Lửa từ những

ngôi nhà của Nguyễn Minh Châu; Cha và con và… của Nguyễn Khải, Đất trắng của Nguyễn Trọng Oánh, Năm 1975 họ đã sống như thế của Nguyễn

Trí Huân, Họ cùng thời với những ai của Thái Bá Lợi… Các tác phẩm này đã

mạnh dạn chọn những thời điểm khốc liệt, gay cấn của chiến tranh làm bối cảnh để khám phá tâm lý, tính cách con người Việc chọn bối cảnh như vậy giúp nhà văn khắc phục cái nhìn lý tưởng hóa một chiều về hiện thực, có điều kiện soi chiếu hiện thực qua những hy sinh, mất mát và nhất là có thể khám phá sâu hơn những va đập của hoàn cảnh vào tâm lý con người

Từ thời điểm cao trào đổi mới (1986) đến cuối thế kỷ XX, tiểu thuyết nở

rộ, đội ngũ người viết ngày càng đông đúc, số lượng tác phẩm dồi dào, nhiều cuốn nhận được giải thưởng từ các cuộc thi hoặc giải thường niên của Hội

Nhà văn, nhiều cuốn đã làm xôn xao dư luận: Thời xa vắng (Lê Lựu), Bên kia

bờ ảo vọng (Dương Thu Hương), Thiên sứ (Phạm Thị Hoài), Đám cưới không

có giấy giá thú, Ngược dòng nước lũ (Ma Văn Kháng), Chim én bay (Nguyễn

Trí Huân), Mảnh đất tình yêu (Nguyễn Minh Châu), Phố, Ăn mày dĩ vãng (Chu Lai), Bến không chồng (Dương Hướng), Người và xe chạy dưới ánh

trăng (Hồ Anh Thái), Cơ hội của chúa (Nguyễn Việt Hà), Tuổi thơ dữ dội

(Phùng Quán), Ngày thường (Phùng Khắc Bắc)…

Nếu như văn học thời chiến tranh, tư duy sử thi trở thành chủ đạo và chi phối các sáng tác của các nhà văn thì đến đầu những năm 80, đề tài lịch sử và cách mạng không còn giữ vị trí độc tôn nữa, văn học đã chuyển sự quan tâm chủ yếu sang thể tài thế sự và đời tư Xu hướng chung là các nhà văn không muốn tự trói mình vào một quan niệm đơn giản, nhất thành bất biến về hiện thực Trong văn xuôi thời kì đổi mới, các nhà văn nhận thấy rằng hiện thực không chỉ là hiện thực cách mạng, là các biến cố lịch sử và đời sống cộng đồng mà đó còn là hiện thực của đời sống hàng ngày với những vấn đề riêng

tư, với khát vọng, hạnh phúc và cả bi kịch Trong mạch chảy ấy, tiểu thuyết thời kỳ đổi mới hòa nhập để phản ánh chân thực, gần gũi những vấn đề mà các nhà văn trăn trở Tính chất khốc liệt của chiến tranh không chỉ thể hiện qua những đau thương, tang tóc mà còn được thể hiện qua những di chứng

tinh thần của con người thời hậu chiến Đó là Kiên (Nỗi buồn chiến tranh –

Bảo Ninh), mãi mãi anh không thể tìm lại được con người trước đây của mình khi bước ra khỏi cuộc chiến, bởi chiến tranh đã vĩnh viễn lấy đi của anh tuổi trẻ, tình yêu và cái nhìn chân thành, trong sáng vào cuộc đời hôm nay Đó còn

là số phận của Hai Hùng (Ăn mày dĩ vãng), Sáu Nguyện (Ba lần và một lần,

Chỉ còn một lần – Chu Lai)…, mỗi người với một số phận tinh thần khác

nhau đã cho người đọc thấy rõ hơn cách tiếp cận mới của các nhà văn đối với hiện thực Ở những cuốn tiểu thuyết đó đã cho thấy đời sống xã hội không là một chiều, giản đơn, dễ hiểu mà chúng luôn biến chuyển phức tạp, sinh động

và đa thanh đặt ra yêu cầu về ý thức, trách nhiệm, lương tri trước những biến động ghê gớm của các chuẩn mực giá trị đạo đức, góp phần làm cuộc sống hoàn thiện, tốt đẹp hơn

Cùng với việc thay đổi quan niệm về hiện thực các nhà tiểu thuyết đương đại đã có sự thay đổi quan niệm về con người Trong văn học chiến tranh cách mạng, con người chủ yếu được nhìn nhận ở tư cách công dân, con người chính trị, con người giai cấp Cá nhân tự nguyện hòa tan trong cộng đồng Nhà văn muốn thông qua con người để biểu hiện lịch sử, con người trở thành phương tiện để khám phá lịch sử Sau 1975, sự thức tỉnh ý thức cá nhân diễn ra mạnh mẽ khi giá trị cá nhân được coi trọng Đặc biệt, được soi sáng bởi tư tưởng của Đảng tại Đại hội VI và VII, văn xuôi thời kì đổi mới ngày càng đi tới một quan niệm toàn vẹn và sâu sắc hơn về con người Con người vừa là điểm xuất phát, là đối tượng khám phá chủ yếu vừa là cái đích cuối cùng của văn học đồng thời là điểm quy chiếu, thước đo giá trị của mọi vấn

đề xã hội

Phát triển thể tài thế sự đời tư văn chương có khả năng đi sâu vào ngõ ngách tâm hồn con người, suy nghĩ cặn kẽ về các trạng thái nhân thế, nhất là trong hoàn cảnh một xã hội từ trong chiến tranh ba mươi năm bước sang đời sống hòa bình đầy phức tạp và thử thách Thay vì cách nhìn đơn giản, rạch ròi

là cách nhìn đa chiều, phức hợp Quan niệm kiểu con người sử thi chuyển sang con người đời tư, cá nhân được nhà văn mổ xẻ giải thiêng không thiêng tiếc Hình ảnh những mẫu anh hùng lý tưởng, thần thánh và tuyệt đối ít đi Thay vào đó là hình ảnh con người cá nhân xuất hiện với sự phức tạp, đa diện như vốn có Con người được miêu tả như một thực thể với những “cái đã biết” và với cả những “cái chưa biết” Để phản ánh con người đa dạng như thế, nhà văn đã nhìn ở nhiều góc độ khác nhau, nhiều mối quan hệ phức tạp: con người với xã hội, con người với lịch sử, con người với gia đình, con

người với tự nhiên, với những người xung quanh và đặc biệt là với chính mình Đằng sau mỗi cá thể là những vấn đề mang ý nghĩa nhân sinh của thời đại Các nhà văn đã thể hiện khá thành công bi kịch cá nhân của con người

như: Dương Hướng với Vạn (Bến không chồng), Bảo Ninh với Kiên (Nỗi

buồn chiến tranh), Chu Lai với Sáu Nguyện (Ba lần và một lần và Chỉ còn một lần)… Khi con người trở về với cuộc sống đời thường, trong hàng loạt

tác phẩm của Lê Lựu, Chu Lai, Nguyễn Khắc Trường, Dương Hướng… đã thể hiện được sự gắn bó giữa sự nghiệp chung với hạnh phúc riêng, giữa con người cá nhân và con người xã hội

Bên cạnh đó, các nhà văn còn đi sâu vào thế giới nội tâm để khám phá chiều sâu tâm linh nhằm nhận diện con người đích thực Sự xuất hiện con người tâm linh biểu hiện sự đổi mới trong quan niệm nghệ thuật về con người của văn học Tiểu thuyết bắt đầu tiếp cận, khám phá đằng sau thế giới hiện thực đó là thế giới tâm linh, vô thức, tiềm thức, giấc mơ để khai thác “con

người ở bên trong con người” (Chim én bay của Nguyễn Chí Huân, Nỗi buồn

chiến tranh của Bảo Ninh, Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai, Thiên sứ của Phạm

Thị Hoài…)

Việc phát hiện con người phức tạp, con người lưỡng diện, tiểu thuyết sau

1975 đã khước từ lối biểu hiện công thức, đề xuất hệ giá trị mới để đánh giá con người: hệ giá trị nhân bản Có thể xem đây là sự đổi mới của tiểu thuyết theo hướng tăng cường dân chủ hóa và hiện thực hóa Giờ đây, các nhà văn đã vượt qua được lối suy nghĩ giản đơn, sơ lược của một thời lãng mạn để khám phá, đi sâu vào cái hiện thực hàng ngày, cái đời thường của đời sống cá nhân, dám nhìn thẳng vào những bi kịch cá nhân, mổ xẻ và phơi bày nó bằng cái nhìn trung thực Và tiếp cận với thế giới nhân vật trong các sáng tác, người đọc như được tiếp xúc với những con người thực ở ngoài đời, cũng sinh động, phong phú và không kém phần phức tạp Sự chuyển hướng trong nhận thức,

tư duy về bản thể đã tạo nên cái nhìn mở về con người Chính sự đa dạng trong thể hiện, trong các góc nhìn đó đã nói lên rằng: con người đang được thông hiểu, đang được nhìn nhận từ nhiều phía để hiện lên đúng như những gì

nó có Tiểu thuyết đương đại đóng vai trò quan trọng trong hành trình đưa văn học trở về viết cho con người, vì con người

Sự đổi mới về tư duy nghệ thuật trong tiểu thuyết sẽ dẫn đến hệ quả tất yếu là thay đổi các yếu tố thuộc về cơ cấu của văn xuôi như bút pháp, cốt truyện, lời văn… Tiểu thuyết từ sau đổi mới đa dạng hơn trong nội dung phản ánh, phong phú hơn trong hình thức diễn đạt, tự do hơn trong cách dựng truyện Nếu như nghệ thuật đồng hiện, kĩ thuật độc thoại nội tâm, dòng ý thức, đa giọng điệu… là những vấn đề còn mới mẻ trong văn xuôi Việt Nam trước đây thì nó đã được tiểu thuyết vận dụng, biến hóa một cách linh hoạt

Sự thay đổi vai kể, sự đảo ngược và xen kẽ các tình tiết, đảo ngược thời gian

đã tạo ra được hiệu quả nghệ thuật mới

Với những đổi mới quan niệm về hiện thực và con người cũng như những cách tân nghệ thuật, tiểu thuyết đã và đang ngày càng khẳng định vị trí, vai trò của mình trong nền văn học Việt Nam đương đại

1.2.2 Chỉ còn một lần – một cách nhìn mới về hiện thực và con người của Chu Lai sau 1975

Hiện thực đa dạng và phức tạp của cuộc sống luôn là đối tượng phản ánh của văn học Trong mỗi giai đoạn, các nhà văn lại có quan niệm riêng về hiện thực Trước 1975, trong bối cảnh chiến tranh, hiện thực được lựa chọn là hiện thực chính trị rộng lớn Từ sau 1975, quan niệm về hiện thực của các nhà tiểu thuyết cũng có sự đổi mới Hiện thực được thể hiện không đơn giản, xuôi chiều như trước mà đa dạng, phong phú và được soi chiếu nhiều chiều Với Chu Lai, dù viết về nhiều đề tài khác nhau nhưng chiến tranh cách mạng và người lính thời hậu chiến vẫn luôn là nguồn cảm hứng chủ đạo trong sáng tác

của nhà văn Tiểu thuyết Chỉ còn một lần của ông cũng không nằm ngoài điều

đó Hiện thực được phản ánh trong tác phẩm là một hiện thực đa chiều mà nhà văn khám phá, nghiền ngẫm Cuốn tiểu thuyết đã đào xới vào biết bao vấn đề phức tạp của hiện thực, phản ánh một bức tranh rộng lớn của đời sống nhân sinh thế sự ở thời bình Nền kinh tế thị trường nhiều biến động này cũng tồn tại nhiều mặt trái của nó Những người lính bước ra từ khói lửa chiến tranh trở về với cuộc sống thời bình tưởng chừng họ sẽ được sống hạnh phúc, vui vẻ nhưng không hẳn, rất nhiều người đã không tìm được niềm vui hay hòa

nhập với cuộc sống thời bình Hiện lên trong tiểu thuyết Chỉ còn một lần là

cuộc chiến mới giữa những con người mà trước đây họ là những đồng đội của nhau Một bên là đại diện cho những con người hết lòng vì cuộc sống nhân dân, vì sự phồn vinh của đất nước, không quản khó khăn, mất mát, đau thương Đó là Sáu Nguyện, Ba Đẩu, Út Thêm, Hoàng, Lan Thanh, Cầu… Còn bên kia là những con người chỉ vì lợi ích cá nhân mà quên hết tình nghĩa Đó

là Năm Thành – giám đốc công ty Thành Long, Chu Thiên và những thế lực

ẩn đằng sau Năm Thành… Chu Lai đã chứng tỏ sự am hiểu khá rõ về mảng

đề tài kinh tế thời mở cửa Tác phẩm lấy bối cảnh của xã hội Việt Nam những năm cuối thiên niên kỷ 2000, cụ thể là thành phố Sài Gòn với một nền kinh tế mới phát triển Trong bức tranh của những ngày đất nước chuyển mình từ cơ chế bao cấp sang cơ chế thị trường, Chu Lai đã xoáy sâu vào một hiện thực xã hội với những điều mới mẻ, tốt – xấu lẫn lộn đã xảy ra Và cuối cùng, chân lí giá trị đích thực đã được khẳng định

Có thể nói, nhìn hiện thực, phản ánh hiện thực qua số phận cá nhân là

điểm nổi bật trong tiểu thuyết Chu Lai nói chung và trong tiểu thuyết Chỉ còn

một lần nói riêng Từ góc nhìn này, bức tranh đời sống được tái hiện không

phải lúc nào cũng tươi đẹp, ánh sắc hồng mà là một hiện thực đa diện, đa

chiều với những mảng tối sáng đan xen, gợi nhiều ấn tượng, cảm xúc trong lòng người đọc

Cùng với cái nhìn mới về hiện thực, tiểu thuyết Chỉ còn một lần cũng

phản ánh quan niệm mới của Chu Lai về con người Thế giới nhân vật ở đây được khám phá, thể hiện toàn diện hơn từ những vấn đề hết sức riêng tư, thầm kín đến những vấn đề thuộc thế giới tâm linh…

Chiến tranh có bi kịch của chiến tranh, hòa bình lại có bi kịch của hòa

bình Cuộc đời nhiều nhân vật trong tiểu thuyết Chỉ còn một lần của Chu Lai

đã vì một nguyên nhân nào đó mà rơi vào bi kịch Đọc tiểu thuyết, ta thấy Chu Lai đã đề cập tinh tế sự cô đơn của bao phận người Đó là Tư Chao - hình ảnh của một con người luôn cam chịu và cô đơn Sau những day dứt, triền miên ân hận, cô đã tìm đến cửa chùa để tìm lại sự yên tình trong tâm hồn, để có thể quên đi những khổ đau mà mình phải chứng kiến và chịu đựng Nhưng cô càng trốn chạy thì càng nặng lòng hơn Chính vì thế, Tư Chao càng trở nên cô đơn, càng thu mình lại với thế giới bên ngoài Hay Út Thêm – một phụ nữ thành đạt nhưng cũng cô đơn Chu Lai đã diễn tả thành công những góc khuất của con người Năm Thành hiện lên trong tác phẩm là một nhân vật lưỡng diện Đằng sau một kẻ ranh mãnh, đầy âm mưu và thủ đoạn này là một người đau khổ về tình yêu, khao khát được đón nhận một tình yêu chân thành nhưng lại vô vọng… Hay đó còn là bi kịch do bị cái xấu, cái ác vùi dập như ở nhân vật Sáu Nguyện…

Thể hiện đời sống của cá nhân với biết bao bi kịch đã xảy ra, không bi

kịch nào giống bi kịch nào khiến cho tiểu thuyết Chỉ còn một lần của Chu Lai

thêm phong phú, sâu sắc về nội dung và có sức ám ảnh về tư tưởng Đặt cá nhân con người vào trung tâm quan sát và thể hiện, tiểu thuyết đã đi sâu vào

cả những miền tối của con người, của cuộc đời Thay đổi cách nhìn về hiện thực, nhìn nhận con người đậm dấu ấn nhân tính, con người trong sáng tác

của nhà văn không phải là những anh hùng thời đại nữa mà là con người với đầy đủ chất người như nó vốn có Nhân vật vì thế được thể hiện có chiều sâu

và gần với sự thật hơn

1.3 Vị trí của Chu Lai trong đời sống văn xuôi Việt Nam đương đại

Văn xuôi Việt Nam đương đại thực sự đổi mới trên nhiều phương diện, thể hiện được nội lực của các nhà văn trong việc làm mới mình và đưa lại những hiệu quả trong cách tân nghệ thuật Có thể kể đến những đóng góp nổi bật của đội ngũ nhà văn như: Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng, Bảo Ninh, Nguyễn Huy Thiệp, Dương Hướng, Lê Lựu… Trong đó, với hơn mười cuốn tiểu thuyết xoáy sâu vào một đề tài chủ lực là người lính thời bình, mối quan hệ đa chiều của họ với những lĩnh vực phức tạp của cuộc sống hiện nay, Chu Lai là một trong những người ở vị trí hàng đầu trong dòng chảy văn học Việt Nam đương đại về đề tài người lính thời hậu chiến Dường như chưa có nhà văn Việt Nam nào viết nhiều tiểu thuyết chuyên một đề tài với số lượng lớn như Chu Lai Vẫn biết rằng, chiến tranh và người lính là

“một đề tài không cạn kiệt” và số lượng tác phẩm không phải là yếu tố quyết định vị trí người cầm bút nhưng không phải Chu Lai không có những tác phẩm xuất sắc Mỗi nhà văn đều ghi lại dấu ấn của mình qua những “đứa con

tinh thần” Chẳng hạn, nhắc đến Lê Lựu, người ta nhớ đến Thời xa vắng, nhắc đến Bảo Ninh người ta nhớ đến Nỗi buồn chiến tranh, nhắc đến Nguyễn Khắc Trường người ta nhớ đến Mảnh đất lắm người nhiều ma… và khi nói tới Chu Lai, không thể không nhắc đến Ăn mày dĩ vãng Ăn mày dĩ vãng được xem là

một trong những cuốn tiểu thuyết hay nhất của văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới Ngoài ra, còn phải kể đến hàng loạt tác phẩm giá trị khác của ông như

Vòng tròn bội bạc, Cuộc đời dài lắm, Nắng đồng bằng, Ba lần và một lần…

Chu Lai luôn thể hiện sự nỗ lực cách tân nghệ thuật, bởi ý thức làm mới nghệ thuật cũng là làm mới chính mình Sự cách tân nghệ thuật của Chu Lai không phải tạo ra những đột phá, chuyển biến có tính chất bước ngoặt mà trong xu hướng đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam sau 1975, Chu Lai đã có những cách thể hiện mới về những vấn đề hiện thực, con người, nhân vật, đổi mới về thi pháp thể loại… tạo nên sự phong phú, đa dạng về sắc thái cho diện mạo chung của tiểu thuyết đương đại

Với tư cách là người từng tham chiến, vốn sống ở chiến trường đủ để Chu Lai tái hiện hiện thực chiến tranh với tất cả hình thái, đặc thù của nó Mười năm thanh xuân trên chiến trường nhìn thấy cái chết nhiều hơn sự sống, Chu Lai không chỉ có cơ hội quan sát mà còn sống đến tận cùng nỗi đau Không né tránh sự thật, những mất mát đau thương được nhà văn miêu tả đến cùng Qua các trang viết của Chu Lai, người đọc nhận thấy sinh mệnh con người thật nhỏ nhoi trong khói lửa chiến tranh Cái chết không tránh, chừa bất

cứ ai dù người đó thuộc chiến tuyến nào Người lính ngoài chiến trường phải đón nhận cái chết dưới muôn nghìn dạng thái khác nhau Cái chết thảm

thương của Bảo trong Ăn mày dĩ vãng thật xót xa và đau đớn, cái chết đã bất

ngờ đến với anh chỉ vì sự bất cẩn của đồng đội Hay có người bị thương nặng không muốn trở thành gánh nặng của đồng đội đã tự tìm đến cái chết như

Toàn trong Nắng đồng bằng Nhiều cái chết lại do sự vô trách nhiệm, tính nhu nhược của người chỉ huy Năm Thành (Ba lần và một lần) vì nóng vội và vì

một chút kiêu hãnh, tự phụ cá nhân đã tung cả đại đội vào một trận đánh mà chưa nghiên cứu tình hình địa bàn, lực lượng địch, chưa có phương án tác chiến phù hợp đã dẫn đến cái chết của hàng chục con người

Việc Chu Lai chú giải nguyên nhân dẫn đến cái chết của người lính từ phía những người đồng đội đã khiến cho sự hy sinh, mất mát trong chiến tranh trở nên xót xa, ám ảnh Cái chết của họ không còn mang màu sắc sử thi

như trước nữa, nó bộc lộ cái nhìn thấm đẫm thương đau về kiếp người, về thân phận con người Bởi đó là những cái chết quá bất ngờ, vô lý nhưng đành phải chấp nhận vì chiến tranh với tất cả hình thái đặc thù của nó không loại trừ bất cứ điều gì

Trong tiểu thuyết Chu Lai, chiến tranh dữ dội, khốc liệt nhưng không phải bao giờ cũng chỉ là chết chóc, đau buồn Hay nói cách khác, viết về hiện thực chiến tranh nhưng Chu Lai không sa vào chủ nghĩa tự nhiên khiến cho người đọc kinh sợ Viết về chiến tranh với những mất mát và được thông qua đời sống, số phận con người, Chu Lai để cho nhân vật của mình ngậm ngùi rồi sau đó chính tình yêu, tình đồng đội sẽ làm cho mọi người quên đi nỗi đau

do chiến tranh gây ra Vì thế, hiện thực chiến tranh hiện ra trong tiểu thuyết Chu Lai không chỉ với gam màu dữ dội, gam màu xám mà còn có cả những gam màu sáng, những cảnh nên thơ, lãng mạn Tình cảm đậm đà, cao thượng của con người ngay giữa đạn bom, mất mát tạo nên sự cân bằng và chiều sâu nhân văn trong trang viết của nhà văn

Không những thế, tiểu thuyết Chu Lai còn đi sâu vào những miền khuất lấp trong tâm hồn người lính, viết về những bi kịch cuộc sống, thể hiện sâu sắc về con người, ở đó con người sống với những buồn vui, những khổ đau đích thực, luôn đối diện với chính mình, tự nhận thức và đấu tranh để hoàn thiện nhân cách Chu Lai luôn đi đến tận cùng của mọi buồn vui, đau khổ bất hạnh hay sung sướng, hạnh phúc, không chấp nhận trạng thái mờ nhạt, nửa vời Chính những điều đó đã khiến người đọc có cảm nhận ông sinh ra là để viết văn về chiến tranh với bản chất đích thực của nó

Một trong những yếu tố quan trọng tạo nên vị trí, những cách tân nghệ thuật của Chu Lai trong dòng chảy của văn học Việt Nam đương đại là ông đã

có những đổi mới về phương thức trần thuật, về thi pháp thể loại…

Quan niệm đa chiều về con người cũng giúp cho tiểu thuyết Chu Lai có những kết cấu mới Bên cạnh những tác phẩm tuân thủ lối kết cấu truyền

thống – trình tự thời gian song song với đường đời nhân vật như Nắng đồng

bằng, Sông xa… là những tác phẩm kết cấu theo quy luật tâm lý – dòng hồi

tưởng và kí ức nhân vật dẫn tới hiện tượng thời gian đồng hiện trong tác phẩm

như Ăn mày dĩ vãng, Ba lần và một lần, Chỉ còn một lần… Sự xáo trộn các

bình diện thời gian có thể đưa nhân vật đang sống ở hiện tại ngay lập tức quay ngược về quá khứ với những suy nghĩ, cảm xúc của mình Chuyển cái nhìn sử thi sang cái nhìn thế sự, tiểu thuyết Chu Lai có sự cắt nhỏ không gian, soi chiếu một cách trực diện, tỉ mỉ hơn tạo ra những mảng đời sống khác nhau; đồng thời kích thích hứng thú khám phá và để lại sự ám ảnh, day dứt trong lòng độc giả

Ngôn ngữ trong tiểu thuyết Chu Lai không còn trang trọng, hào sảng

mà là ngôn ngữ thô ráp, suồng sã của cuộc sống Cùng với sự phong phú của ngôn ngữ, giọng điệu cũng trở nên đa dạng, xuất hiện những giọng điệu hoài nghi, giọng trữ tình gay gắt… tất cả góp phần khẳng định phong cách riêng của Chu Lai

Với khối lượng những sáng tác đã ra mắt bạn đọc, với những đổi mới quan niệm về hiện thực, con người và cách tân nghệ thuật, nhà văn Chu Lai khẳng định vị trí của mình trong văn học Việt Nam viết về đề tài chiến tranh

và người lính một cách chuyên cần, thủy chung… Chu Lai trở thành một hiện tượng văn học khá nổi bật của văn học Việt Nam những năm cuối thế kỉ XX đầu thế kỉ XXI

CHƯƠNG 2

CÁC KIỂU LOẠI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT

CHỈ CÒN MỘT LẦN

Nhân vật văn học khi được nhà văn khai sinh trong tác phẩm của mình

đã mang theo một số phận Cũng như con người sinh ra trong cuộc đời này, không ai giống ai Mỗi nhân vật sẽ có hoàn cảnh sống và thân phận khác nhau Việc nhìn nhận và cách thức biểu hiện thân phận, cuộc đời của nhân vật

là một trong những phương diện thể hiện quan điểm, tư tưởng nhân văn của mỗi nhà văn Các nhà tiểu thuyết đương đại không còn nhìn con người với tính chất nhất phiến, đơn trị nữa mà là con người đa trị, đa diện, lưỡng phân

Có sự đan cài, chen lẫn giữa “bóng tối và ánh sáng, rồng phượng lẫn rắn rết, thiên thần và ác quỷ, cao cả và tầm thường” trong một con người Cùng trong mạch chảy ấy, thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai “phong phú, đa dạng, gồm nhiều tầng lớp, nhiều hạng người, nhiều kiểu loại nhân vật khác nhau Những nhân vật này hiện ra với khuôn mặt của nó Có những nhân vật

vô cùng cao thượng lại có những kẻ vô cùng đểu giả, có số phận tận cùng ngang trái và ranh giới giữa cái tốt, cái xấu trong một con người thật mong

manh” [26, tr.55] Và tiểu thuyết Chỉ còn một lần của ông không nằm ngoài

quy luật phản ánh đó Từng những mảng đời, từng lát cắt số phận âm thầm lặng lẽ hay ồn ào sôi động được nhìn nhận ở nhiều ngóc ngách tình cảm Bằng cách khai thác và tiếp cận của mình, Chu Lai đã hướng vào thế giới nội

cảm, khám phá chiều sâu tâm linh, thấy được những cung bậc: buồn, vui, đau khổ, cô đơn, hy vọng và thất vọng… của con người

2.1 Kiểu nhân vật đi tìm lý tưởng trong thời bình

Cuộc sống thời bình với nền “kinh tế mở” có bao nhiêu điều đáng viết và đáng nói, với cái tốt, cái xấu xen lẫn Sự trở về của người lính sau chiến tranh với biết bao những khó khăn, bỡ ngỡ trước hoàn cảnh mới, vị thế mới Sóng gió bụi trần như ùa đến bủa vây số phận từng con người Con thuyền cuộc đời của họ chao đảo trong từng cơn lốc xoáy tàn bạo của cuộc đời Những thất bại, những nỗi đau đó không phải đã khiến tất cả các số phận phải xuôi theo định mệnh Họ đứng vững trước mọi thử thách, mưu mô đen tối của lòng người, của xã hội Dù trong hoàn cảnh nào những người lính trong tiểu thuyết Chu Lai vẫn giữ được phẩm chất tốt đẹp, sống trong sáng, công bằng và truy đuổi đến tận cùng tội ác và sự dối trá

Sáu Nguyện, Út Thêm trong Chỉ còn một lần là những hình mẫu tiêu

biểu cho người lính tuẫn tiễn vì lý tưởng, vì sự công bằng, danh dự; là hiện thân của công lý đi tìm sự thật của cuộc đời Hiện thực thời bình với sự xuất hiện của nền kinh tế thị trường đã hình thành nên một kẻ thù mới Đó là những kẻ vì quyền lực, địa vị mà gây ra bao tội ác Với phẩm chất của một người lính, Út Thêm, Sáu Nguyện cùng những đồng đội của mình là Bảy Ngạnh, Ba Đẩu, Sáu Phượng, Bảy Thu… đã không thể đứng nhìn những kẻ gây tội, những kẻ độc ác nhởn nhơ ngoài vòng pháp luật Họ cùng nhau chiến đấu, bảo vệ lẽ phải cho cuộc đời, dù bản thân mỗi người đều hiểu rằng cuộc chiến với Năm Thành và những thế lực đen tối đằng sau hắn còn nặng nhọc, cam go hơn nhiều so với những năm kháng chiến “Ngồi đây hầu hết là những người lính, những người cộng sản đã dâng hiến cả tuổi trẻ, cả cuộc đời mình cho nghĩa cả Và nếu không như thế thì cũng là những con người đang hướng

về cách mạng với tất cả tấm lòng chân thật của mình Trận đánh mới này

không có súng nổ, không có đổ máu nhưng mức độ ác liệt sẽ ngàn lần hơn vì

kẻ thù nằm trà trộn ngay cạnh ta, ở ngay trong mỗi người chúng ta, kẻ thù không có chiến tuyến Đó là cái xấu, cái ác đang ngụy danh cách mạng, đang ngụy danh Đảng để ngang nhiên đục khoét vào cuộc sống này, cuộc sống mà chúng ta phải đổi bằng bao nhiêu mồ hôi, máu và nước mắt của các thế hệ” [19, tr.503 – 504] Sáu Nguyện một lần nữa phát huy khả năng của một người chỉ huy Kế hoạch của người chỉ huy Sáu Nguyện đưa ra chính xác, bất ngờ, táo bạo và được tất cả mọi người ủng hộ Tất cả cùng có chung một quyết tâm, đồng tâm đồng sức vào trận chiến mới: “Nếu làm được gì cho mọi người, cho Đảng thì chúng tôi sẽ xin làm hết mình, như năm xưa, kể cả đổi bằng cuộc đời, bằng mạng sống Đối tượng trước mắt chúng ta chỉ là một tổng giám đốc, một cá thể không đáng kể nhưng cái quan trọng hơn là những con người, những thế lực đứng đằng sau để hắn có thể ngang nhiên phạm vào hàng loạt những tội ác không thể dung tha” [19, tr.505] Để rồi cuối cùng Năm Thành cũng bị lột trần bộ mặt thật, những dự án của hắn phải dừng lại Chu Thiên, một tay chân mật thiết, giúp việc đắc lực cho Năm Thành đã chết, Tám Quyền – Phó giám đốc công an bị khởi tố và nhận cái án mười lăm năm

tù vì tội danh nhận hối lộ và tiếp tay cho các thế lực đen vi phạm nghiêm trọng những nguyên tắc kinh tế cơ bản trong định hướng xã hội chủ nghĩa Còn Năm Thành, không ai nghe tin gì về hắn nữa: “Người thì bảo hắn đang sống ở nước ngoài, vẫn kinh doanh phát đạt, người lại bảo hắn đã về nước, hiện đang sống ẩn dật tại một vùng rừng Tây Nguyên quanh năm tự giam mình trong hang sâu và ở trần đóng khố như một già làng, nhưng nhiều người lại bảo hắn đã chết, chết vì vỡ tim” [19, tr.607]

Trong hành trình truy đuổi tội ác từ quá khứ đến hiện tại, Sáu Nguyện cùng những đồng đội của anh vẫn là hình ảnh của những người lính giàu lòng

vị tha và nhân ái Khi đã tìm được đầy đủ chứng cứ để luận tội Năm Thành

nhưng Sáu Nguyện, Ba Đẩu và Út Thêm vẫn dùng những lời lẽ nhẹ nhàng để khuyên Năm Thành hãy tỉnh ngộ: “Tĩnh trí từ bỏ tất cả những dã tâm, những tội ác mày đã gây ra cho mọi người, cho xã hội Chúng tao muốn vào giờ phút chót, mày tỉnh ngộ lại để làm một con người tử tế Còn mọi chuyện trước kia coi như cho qua… Có một cái được duy nhất là không phải nhìn một đồng đội trước kia bị dong ra pháp trường” [19, tr.592] Nhân danh lòng lương thiện, nhân danh người lính, Sáu Nguyện đã luận tội kẻ ác “Cậu muốn chứng minh bằng một loạt những tội ác không thể tha thứ được của mình… Bằng cả cách dựng lên những màn kịch để mua bán tình cảm với cấp cao nữa chứ” [19, tr.593] Tội ác của Năm Thành không thể tha thứ được bởi tội ác đó không chỉ

là của một cá nhân Năm Thành mà còn là tội ác của một hạng người trong xã hội Đó không còn là sự tha hóa của riêng người lính trong cuộc sống xô bồ phồn tạp mà lớn hơn là sự phản trắc của lòng người trước cám dỗ của danh lợi

Trong Chỉ còn một lần của Chu Lai ta còn thấy xuất hiện những nhân vật

như Lan Thanh, Cầu, Hoàng, Tư Nghĩa… đại diện cho thế hệ trẻ nhiệt huyết, nhận ra đâu là lẽ phải và cùng hợp sức với thế hệ cha anh để bảo vệ công lý, bảo vệ lý tưởng Câu nói của Tư Nghĩa đã thể hiện được sự quyết tâm của anh: “Chả lẽ cuộc đời này đã chán ngắt đến nỗi kẻ hậu sinh này không dám phanh ngực ra sẵn sàng trả giá như các bậc tiền nhân đi trước hay sao?” [19, tr.318] Hay chàng cảnh sát trẻ tuổi Hoàng đã chấp nhận hy sinh cả mạng sống của mình để chống lại Năm Thành

Trở về sau chiến tranh, những người lính đã bằng nghị lực và bản lĩnh của mình, họ đã vươn lên đã khẳng định mình, khẳng định giá trị bản lĩnh và sức mạnh của người chiến sĩ đã từng có quá khứ tự hào Trong chiến tranh, họ đối mặt với kẻ thù bằng súng đạn thì nay trong thời bình, họ chiến đấu với mọi sự cám dỗ phi pháp của vật chất để bảo vệ công lý, công bằng xã hội Sáu

Nguyện, Ba Đẩu, Út Thêm… là những biểu tượng tuyệt đẹp về người lính trở

về sau chiến tranh, vẫn phát huy mạnh mẽ, đầy đủ phẩm chất anh bộ đội cụ

Hồ trong môi trường mới Và xây dựng hình tượng nhân vật những thanh niên trẻ tuổi như Lan Thanh, Hoàng, Cầu… Chu Lai đã gửi gắm tới độc giả niềm tin vào thế hệ trẻ, niềm tin cái thiện, cái tốt sẽ chiến thắng cái ác, cái xấu

2.2 Kiểu nhân vật bị tha hóa

Con người cá nhân trong tiểu thuyết đương đại nói chung và tiểu thuyết của Chu Lai nói riêng được miêu tả, mổ xẻ, gần gũi và áp sát hiện thực hơn Nhà văn bộc lộ cái nhìn sâu sắc và chân thực hơn về con người Nhiều giá trị mới được thiết lập Nhiều giá trị cũ bị phai nhạt đi Con người được nhìn nhận với những tiêu chí, chuẩn mực khác Không tròn trịa và mẫu mực Dường như trong cuộc sống hiện đại, con người đang cạn dần khả năng yêu thương, đánh mất những giá trị cơ bản của con người Con người hiện lên với những thói xấu: Trơ trẽn, chây lì, mưu mô xảo quyệt, ích kỷ, thực dụng… Tất cả những thói xấu của con người được Chu Lai phơi bày, tường tận và cặn kẽ Trong

tiểu thuyết Chỉ còn một lần, Chu Lai xây dựng kiểu nhân vật tha hóa dưới

nhiều kiểu dạng khác nhau Đó là kiểu nhân vật tha hóa xuất phát từ sự cám

dỗ của địa vị, quyền lực và kiểu nhân vật tha hóa do sự ghen tỵ, đố kỵ Nhà văn đã khẳng định lại những giá trị làm người bằng cách giúp người đọc nhận diện, cảm nhận rõ ràng cái xấu để tránh

2.2.1 Tha hóa do sự cám dỗ của địa vị, quyền lực và tiền bạc

Nhà tiểu thuyết thiên tài người Pháp Banzắc đã từng nói: “Tiểu thuyết

mô tả hiện thực đang bước đi” Hay nhà văn nổi tiếng Vũ Trọng Phụng cũng

đã không ngần ngại khi tuyên bố rằng: “Các anh muốn tiểu thuyết cứ là tiểu thuyết, tôi và các nhà văn cùng chí hướng với tôi muốn tiểu thuyết phải là sự thực ở đời” Có thể nói, tiểu thuyết là một khoảng trời rộng để các nhà văn thỏa sức vẫy vùng trong sự sáng tạo của mình Song một cuốn tiểu thuyết

thực sự có giá trị phải là một cuốn tiểu thuyết phản ánh cuộc sống với đầy đủ những góc cạnh của nó, nó phải là một sự khám phá cuộc sống mang tính phát hiện để đem lại cho người đọc những nhân sinh quan sâu sắc

Từ sau 1975, với cái nhìn về hiện thực và con người một cách toàn diện trong những mối quan hệ phức tạp, muôn hình muôn vẻ, văn xuôi đã đặt ra nhiều vấn đề mới nảy sinh trong cuộc sống nhân cách mỗi con người nhằm khám phá tận cùng bản chất vốn có của nó Nếu như trong chiến tranh có những con người tha hóa vì sợ chết chóc, sợ sự khốc liệt của bom đạn thì trong cuộc sống thời bình cũng có nhiều nguyên nhân dẫn đến sự tha hóa của con người Nhiều nhà văn đã quan tâm đến việc thể hiện nhân vật tha hóa như Nguyễn Huy Thiệp, Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh…

Viết về những người lính trong chiến tranh và sau chiến tranh với cái nhìn “phi sử thi”, Chu Lai đã đặt con người trong những mối quan hệ đa chiều với hiện thực để từ đó phát hiện ra những vấn đề mới nảy sinh từ cuộc sống Một trong những vấn đề đó là sự tha hóa về nhân cách

Giữa lúc ánh hào quang của chiến thắng vẫn làm người ta ngây ngất, những ảo tưởng tốt đẹp về con người đã được tôi luyện và trưởng thành trong chiến tranh còn tồn tại thì tiểu thuyết Chu Lai đã mạnh dạn, “dũng cảm báo động” và thể hiện về sự biến dạng mới của con người sau chiến thắng Đó là

sự biến dạng tha hóa bởi ma lực của địa vị, quyền lực và tiền bạc

Đọc tiểu thuyết Chỉ còn một lần của Chu Lai, người đọc không thể quên

Năm Thành – một con người đáng sợ Năm Thành là nhân vật điển hình cho

sự tha hóa của người lính trong cuộc sống xô bồ, phồn tạp, một con người tha hóa trước cám dỗ của danh lợi Bản chất tha hóa của Năm Thành được Chu

Lai thể hiện xuyên suốt qua hai tiểu thuyết Ba lần và một lần và Chỉ còn một

lần Bởi lẽ, Chỉ còn một lần được viết dựa trên nền tảng của câu chuyện trong

Ba lần và một lần Chính nhà văn Chu Lai đã thổ lộ điều đó ngay ở trang đầu

của tác phẩm: “Sau khi viết xong cuốn Ba lần và một lần, không hiểu sao

trong tôi cứ thấy có điều gì bất ổn Dường như tất cả mới chỉ dừng lại ở nửa vời Giống như ăn xong một bữa cơm mà lại không có chén trà đặc để mà uống Nó bứt rứt lắm! Cái gì dừng lại thì còn tạm được, cuộc hành trình đi tìm cái ác, đề cao cái thiện bằng hồn vía con chữ mà dừng thì coi như chưa tìm Chưa đề cao được gì cả Và như thế, cả tuyến truyện lẫn các số phận nhân vật,

cả ý tưởng lẫn các tình huống, sự kiện nó mới nói được một phần Trong khi dòng đời nó có khi nào trôi chảy một đoạn rồi dừng đâu… Con tim tôi mách bảo nếu thấy cần thì cứ viết tiếp đi! Viết vì những bức xúc mới mẻ do chính cuộc sống nóng nảy, sôi động không ngừng đặt ra chứ không phải viết vì một

lý do có tính học thuật hay không có tính học thuật gì cả” [19, tr 5]

Đối với Năm Thành trong Ba lần và một lần, tiền và quyền lực là trên hết

cho nên hắn độc ác và sẵn sàng chà đạp lên tất cả những gì là hệ trọng nhất để thỏa mãn nỗi khát thèm của mình Năm Thành đã sa ngã, biến chất từ trong chiến tranh Trong chiến tranh, hắn là một tên đào ngũ và phản bội đồng đội Hòa bình được bố vợ bảo lãnh mà yên thân Khi kinh tế thị trường mở ra, do khôn khéo hắn trở thành Tổng giám đốc công ty Thành Long Đồng vốn hắn lấy lên từ đất, moi ra từ trong ruột cái cơ chế kinh tế mở Cơ chế mở đến đâu hắn thao túng đến đó: “Không chỉ riêng một chuyện xây cất này thôi đâu, cơ chế kinh tế mở ra đến đâu là hắn có mặt đến đó và tìm cách thao túng hết Một loạt các chi nhánh, công ty con mang tên Thành Long ra đời, cắm chân, bám rễ vào tất cả những hướng làm ăn có mức lợi nhuận cao nhất như làm đường, cầu cảng, khu vui chơi giải trí, hàng tiêu dùng, hàng điện tử, công nghiệp dệt may…” [17, tr.209] Hãnh tiến và độc ác Năm Thành làm tất cả để che dấu việc làm của mình Hắn là một kẻ giấu mặt, khôn ngoan và gian xảo,

là một con côn trùng độc biết biến đổi màu sắc bên ngoài cho phù hợp với những thủ đủ đoạn tinh vi Phải thừa nhận rằng, con người trong mối quan hệ

với nền kinh tế thời mở cửa đã được Chu Lai tìm hiểu đi sâu, đi sát khá kĩ lưỡng Cơ chế mới đã làm cho bộ mặt xã hội thay đổi với cả hai chiều hướng, tốt có và xấu cũng có Năm Thành là điển hình của con người hai mặt Một mặt vẫn nộp ngân sách đầy đủ, tạo công ăn việc làm cho hàng chục ngàn người, hào phóng đổ tiền cho mọi hoạt động công ích xây nhà tình nghĩa cho các bà mẹ Việt Nam anh hùng, xây dựng trường học cho các em học sinh trị giá trên chục tỷ đồng Mặt khác, bằng cách trốn lậu thuế, giật thầu, tranh thầu… hắn đã làm thất thoát của Nhà nước một số tiền lớn hơn nhiều, thậm chí còn làm méo mó lòng tin của con người trước sự vận động chưa ổn định của xã hội Đánh giá về hắn có hai luồng ý kiến: Một luồng kết tội cho hắn là con quỷ hút máu người cần phải trừ khử, một luồng cho hắn là cứu tinh đối với giai cấp nghèo Khôn ngoan, lọc lõi, kín đáo hắn giấu mình trong một vỏ bọc: ít nói, không ăn nhậu, không ăn diện, không đi nhà hàng… Hắn độc ác, tàn nhẫn đến mức làm ngơ để mặc cho nữ đốc công người nước ngoài cầm dép đánh vào mặt công nhân Việt Nam trong đó có người đồng đội của hắn Trái tim hắn quả thực không còn chỗ cho tình người trú ngụ, hắn say mê làm giàu đến thành bệnh hoạn Hắn là loại người tiêu biểu cho sự tha hóa do bản chất độc ác và do vật chất tầm thường lôi kéo

Tội ác, sự gian xảo của Năm Thành được Chu Lai tiếp tục thể hiện trong

tiểu thuyết Chỉ còn một lần với hàng loạt các vụ làm ăn kinh tế phi pháp Trong Chỉ còn một lần, Chu Lai một lần nữa miêu tả Năm Thành là một kẻ

ngụy trang cực kì khôn khéo nhưng cũng cực kì nguy hiểm đối với thế giới xunh quanh: “Hắn là một con người phức tạp Rất giàu có nhưng lại rất thanh đạm Rất quảng giao nhưng lại rất khắc kỷ Rất phong tình nhưng cũng rất biết quý trọng những tình cảm yêu thương Hắn có thể nhỏ nước mắt trước một cảnh đời thương tâm, một giọt mưa đầu mùa sau nắng hạn nhưng nếu cần hắn sẽ rất lạnh lùng tàn nhẫn như một con sói cô độc Người ta chưa bao giờ

thấy hắn vào bất cứ một nhà hàng nơi đô hội hào nhoáng nào Hắn có một cái đầu sắc sảo và nhạy cảm thương trường gần như không có đối thủ, kể cả luật pháp và công luận Tóm lại hắn là nước và lửa, là đen và trắng cho nên mọi hành vi, suy nghĩ của hắn biến ảo khôn lường rất khó nắm bắt” [19, tr.125] Công ty Thành Long của hắn làm ăn rất phát đạt, có nhiều mối quan hệ từ trong nội bộ thành phố đến các mối làm ăn lớn hơn – khắp cả nước, với cả người nước ngoài Phải thừa nhận, ông chủ của công ty Thành Long rất năng động, quan hệ xã giao tốt, có nhiều tay chân đáng tin cậy, và có một bệ đỡ vô hình nào đó khá lớn… nên dường như mọi hợp đồng lớn nhỏ, các dự án đầu

tư đều rơi vào Tổng công ty Thành Long: “Hắn là một con kỳ nhông đổi màu chui luồn vào tất cả những kẽ hở của pháp luật và đập đuôi vào công luận Nhưng muốn làm được thế, hắn phải có sự che chở nào đó ở trên cao, trên rất cao” [19, tr.121]

Năm Thành trong Chỉ còn một lần đã có nhiều “món nghề” hơn so với trước đây ở Ba lần và một lần Là một kẻ làm tất cả để có trong tay quyền lực

và tiền bạc, kể cả việc bất nhân bất nghĩa, Năm Thành đã “tiến” thêm một bước khi trở thành kẻ “kiếm ăn” ngay trên xác chết của đồng đội Chuyện đầu

tư khu công nghệ cao, khu cảng trung chuyển… thực chất là “dự án ma” Hắn

ta quyết định cho xây các khu công nghiệp mới dù biết rằng mảnh đất ấy đang còn “chôn giữ” hàng chục bộ hài cốt của cả bên này, lẫn bên kia Vì lợi nhuận, vì muốn dự án nhanh chóng hoàn thành… công ty Thành Long đã làm nhiều điều không thể tưởng tượng nổi Năm Thành cho xây bia tưởng niệm, kiếm hài cốt giả danh liệt sĩ, rồi dép, đồ lính… để lừa dân Năm Thành đã mắng vào mặt Hoàng Vũ: “Trong hai tuần, ông phải tìm mọi cách làm êm được chuyện này Đối với chính quyền thì dùng tiền, dùng tiền không được thì dùng nhiều tiền, ví như hứa mở cho họ một con đường cấp phối từ huyện lên tỉnh, xây cho họ vài cái trường, mấy cái trụ sở chẳng hạn Tất nhiên không

thể bỏ qua những khoản tiền kha khá để họ bí mật nhét túi Còn đối với đám đông, ông hãy cho xây ngay tại đó một đài tưởng niệm quy mô vào rồi mở

một lễ truy điệu trọng thể có cả cờ hoa và quân nhạc…” [19, tr.111] Hay hắn

đã dặn Chu Thiên: “Từ nay đến hôm ấy cậu phải cho người kiếm bằng được

ba bộ hài cốt cha vơ chú váo bất kì nào đó Kiếm càng xa đây càng hay, tốt nhất là về miền Trung Kiếm thêm những thứ đồ chỉ có lính giải phóng mới

có như dao găm Trung Quốc, bi đông lùn, dép râu… càng cũ nát càng hay, không cũ nát thì làm cho nó cũ nát ra để đặt cạnh ba bộ hài cốt đó” [19, tr.228] Qua những lời nói đó ta thấy được bản chất, con người tha hóa của Năm Thanh, hắn ta cũng từng là bồ đội, từng tham gia kháng chiến, nhưng giờ đây vì quyền vị, danh vọng, tiền bạc mà hắn trở thành một con người lạnh lùng và vô nhân đạo Và mọi việc diễn ra đúng như dự định của Năm Thành, cách khu công nghệ cao nước khoáng đang ầm ào cái không khí đại công trường của một dự án khổng lồ sắp khởi công mấy trăm mét là một cảnh tĩnh lặng khác thường Có rất nhiều quan chức to nhỏ của địa phương, có cựu chiến binh, có đại diện các ban ngành… có cờ đỏ sao vàng và có các bộ hài cốt, đặc biệt là sự có mặt của Tổng giám đốc công ty Thành Long, đơn vị tài trợ khu tưởng niệm này cũng như đã tài trợ cho huyện những công trình đường sá, trường học, trạm xá khác Năm Thành rút khăn mùi soa chấm nhẹ lên mắt rồi chắp hai tay cúi gập người kính cẩn vái ba vái về phía những quan tài Năm Thành đã bộc lộ khả năng xoa dịu, vỗ về lòng người bằng những lời

lẽ nhân đạo giả tạo và những giọt “nước mắt cá sấu” Việc dùng ba bộ hài cốt liệt sỹ giả và xây dựng khu tưởng niệm nhớ ơn các liệt sỹ đã hy sinh của Năm Thành thực chất là một “con bài” làm yên lòng người dân còn mục đích chính

là không làm đổ vỡ hợp đồng làm ăn Viết về những kẻ dùng cái chết của đồng đội mình làm “bình phong” che chắn cho mọi việc làm ăn phi pháp, Chu Lai đã góp một cái nhìn sâu sắc vào mặt trái của đời sống xã hội hôm nay