Sự phê phán tôn giáo của c mác trong lời nói đầu góp phần phê phán triết học pháp quyền của hegel

“Lời nói đầu - Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel” của C.Mác được viết trong thời kì đại công nghiệp cơ khí đã bước đầu phát triển, có vị trí và tầm quan trọng thể hiện tư

1

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KHOA GIÁO DỤC CHÍNH TRỊ

  

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

SỰ PHÊ PHÁN TÔN GIÁO CỦA C.MÁC TRONG

"LỜI NÓI ĐẦU - GÓP PHẦN PHÊ PHÁN TRIẾT HỌC

PHÁP QUYỀN CỦA HEGEL”

Giáo viên hướng dẫn : ThS Lê Đức Tâm Sinh viên thực hiện : Võ Thị Hạnh Lớp : 12SGC

Đà Nẵng, 5/2016

2

LỜI CẢM ƠN

Kính thưa quý thầy cô!

Em nhớ có người đã từng hỏi: Thế gian này có ai không cần thầy dạy,

mà vẫn am tường tất cả hay không? Và em cũng đã tìm thấy, em đã được đọc,

đã được nghe câu trả lời, đó là: Nhất tự vi sư, bán tự vi sư Và em cũng đã suy ngẫm, chiêm nghiệm về câu trả lời đó

Tuy nhiên, sự chiêm nghiệm về hàm ý câu trả lời trên thì đến hôm nay, khi bước vào những ngày tháng cuối cùng của cuộc đời sinh viên, em mới hiểu hơn bao giờ hết Để có được kết quả như ngày hôm nay, bên cạnh sự chăm lo của người thân trong gia đình, sự nỗ lực của bản thân mình, thì yếu tố chính đưa đến bến bờ thành công là nhờ vào công dạy bảo của thầy cô trong suốt thời gian qua Vì vậy, em xin dành trang đầu tiên của khóa luận để gửi đến thầy cô những lời biết ơn sâu sắc nhất

Em xin gửi lời cảm ơn đến quý thầy cô Khoa Giáo dục Chính trị trường Đại học Sư Phạm - Đại học Đà Nẵng và Khoa Mác – Lênin trường Đại học Kinh tế - Đại học Đà Nẵng đã giúp đỡ, dạy bảo em trong suốt quá trình học tập, và thời gian viết khóa luận tốt nghiệp

Đặc biệt, em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất tới thầy Lê Đức Tâm - người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ em hoàn thành khóa luận này

Là sinh viên, mới bước đầu làm quen với nghiên cứu khoa, mặc dù đã

có nhiều cố gắng, song khó tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót.Vì vậy, em rất mong nhận được sự góp ý của quý thầy cô và các bạn để khóa luận được hoàn thiện hơn, cũng như em tự hoàn thiện kỹ năng nghiên cứu khoa học và trình bày khóa luận

Một lần nữa em xin chân thành cảm ơn!

3

Đà Nẵng, ngày 10 tháng 4 năm 2016

Sinh viên

4

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi thực hiện dưới

sự hướng dẫn của Th.S Lê Đức Tâm và chưa từng công bố trong bất cứ công trình nào khác

Tôi xin chịu mọi trách nhiệm về nội dung khoa học của công trình này

5

MỤC LỤC

A PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 7

2 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài 10

3 Phạm vi đối tượng nghiên cứu……… 4

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 11

5 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài 11

6 Cấu trúc đề tài 12

7 Tình hình nghiên cứu đề tài 12

B PHẦN NỘI DUNG 15

Chương 1 “LỜI NÓI ĐẦU – GÓP PHẦN PHÊ PHÁN TRIẾT HỌC PHÁP QUYỀN CỦA HEGEL” CỦA C.MÁC VÀ CHỦ ĐỀ PHÊ PHÁN TÔN GIÁO CỦA C.MÁC TRONG TÁC PHẨM 15

1.1 Về “Lời nói đầu – Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel” của C.Mác 15

1.1.1 Hoàn cảnh ra đời và mục đích của tác phẩm 15

1.1.1.1 Hoàn cảnh ra đời tác phẩm 15

1.1.1.2 Mục đích của tác phẩm 16

1.1.2 Cấu trúc và chủ đề tư tưởng của tác phẩm “ Lời nói đầu – Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel” của C.Mác 17

1.1.2.1 Cấu trúc của tác phẩm “Lời nói đầu – Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel” của C.Mác 17

1.1.2.2 Chủ đề tư tưởng của tác phẩm “ Lời nói đầu- Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel” của C.Mác 24

1.2 Sự phê phán tôn giáo của C.Mác trong “Lời nói đầu – Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel” 28

6

1.2.1 Mục đích phê phán tôn giáo của C.Mác 28

1.2.2 Phương pháp phê phán tôn giáo của C.Mác 29

1.2.3 Tư tưởng đấu tranh giải phóng con người thoát khỏi sự tha hóa của tôn giáo của C.Mác 32

Chương 2 37

SỰ PHÊ PHÁN TÔN GIÁO CỦA C.MÁC TRONG “LỜI NÓI ĐẦU – GÓP PHẦN PHÊ PHÁN TRIẾT HỌC PHÁP QUYỀN CỦA HEGEL” 37

2.1 C.Mác vạch rõ nguồn gốc, bản chất của tôn giáo 37

2.1.1 Nguồn gốc của tôn giáo 37

2.1.1.1 Nguồn gốc xã hội của tôn giáo 37

2.1.1.2 Nguồn gốc nhận thức và nguồn gốc tâm lí của tôn giáo 40

2.1.2 Bản chất của tôn giáo 43

2.2 C.Mác chỉ ra cấu trúc của tôn giáo và nêu ra chức năng xã hội của tôn giáo 46

2.2.1 Cấu trúc của tôn giáo 46

2.2.2 Các chức năng xã hội của tôn giáo 50

2.3 C.Mác đánh giá vai trò, ảnh hưởng của tôn giáo trong cuộc sống con người và xã hội trong lịch sử 54

2.3.1 Vai trò của tôn giáo trong cuộc sống con người và xã hội trong lịch sử 54

2.3.2 Ảnh hưởng của tôn giáo trong cuộc sống con người và xã hội rong lịch sử 58

C PHẦN KẾT LUẬN 60

D PHẦN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 65

7

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Chúng ta đang sống trong những thập niên đầu của thế kỉ XXI, khi mà xã hội loài người có những biến đổi lớn trong đời sống kinh tế, chính trị, xã hội của thế giới cùng với những biến đổi phức tạp trong đời sống tín ngưỡng, tôn giáo Trong một xã hội như vậy thì có một bộ phận không thể thiếu được bởi

lẽ nó luôn đóng vai trò nhất định trong đời sống tinh thần con người, đó chính

là tôn giáo

Việc phê phán tôn giáo giờ đây càng trở nên phức tạp Hiện tượng cuồng tín tôn giáo, lợi dụng tín ngưỡng, tôn giáo để phục vụ cho các mục đích phi tín ngưỡng, tôn giáo Các tổ chức khủng bố Al-Qaeda, IS… Sự xuất hiện nhiều dạng tín ngưỡng, giáo phái mới đã làm cho giới học giả và các tổ chức chính trị trên thế giới lúng túng trong cách giải quyết vấn đề

Ở phương Tây các nhà triết học nghiên cứu tôn giáo không chỉ phê phán thế giới quan tôn giáo, chứng minh tính phi lý của nó hay luận chứng cho vấn

đề Thượng đế có tồn tại hay không, mà họ đi sâu vào nghiên cứu mối quan hệ giữa tôn giáo và tính hiện thực, tôn giáo và đạo đức, tôn giáo và ý nghĩa cuộc sống… Các vấn đề nghiên cứu cụ thể mà họ nêu lên không thỏa mãn với quan điểm truyền thống về tôn giáo, đặc biệt quan điểm của họ về tôn giáo dường như đối lập lại quan điểm của Triết học Mác Họ không xem tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội, không xem tôn giáo là loại tư biện về những gì thoát

ra khỏi tư duy khoa học mà xem tôn giáo là tồn tại xã hội, là hiện thực Ngoài

ra, để bảo vệ cho quan điểm của mình về tính chân lý của tôn giáo, các học thuyết, các nhà triết học chứng minh rằng quyền uy của khoa học là ở tính chân thực và khách quan, nhưng tính chân thực và khách quan đó không đủ để tin cậy, nó chỉ gần đúng và do vậy, trong khoa học vẫn có dấu ấn của niềm tin,

8

về bản chất nó không khác gì niềm tin tôn giáo Khi nghiên cứu tôn giáo, các học thuyết, các nhà triết học có tham vọng đưa ra định nghĩa mới về nó, ít nhất cũng thêm bớt nội hàm cho khái niệm với mong muốn giải thích những diễn biến phức tạp của hiện tượng tôn giáo trong xã hội ngày nay Do chưa được soi sáng bởi thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng nên quan niệm về tôn giáo của các nhà triết học trước Mác còn nhiều sai lầm, hạn chế Nhiều khía cạnh về bản chất và chức năng của tôn giáo chưa nhận thức đúng đắn, con đường khắc phục tôn giáo chưa được chỉ

ra một cách khoa học, sự phê phán tôn giáo thiểu tính thực tiễn

Trong tình hình như vậy, việc tìm hiểu một cách đầy đủ và nghiên cứu về vấn đề phê phán tôn giáo của C.Mác là một việc làm cần thiết, trước hết là khẳng định những luận điểm về tôn giáo của ông được xem xét và đánh giá trên lập trường chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Thứ đến, sau khi nghiên cứu đầy đủ những quan điểm của chủ nghĩa Mác về tôn giáo, những người mác xít cần phải phát triển, bổ sung và hoàn thiện nó trong điều kiện hiện nay khi tôn giáo và thời đại đã có nhiều thay đổi

Mặt khác, vai trò tôn giáo trong đời sống được thể hiện rõ nét, tôn giáo tham gia vào nhiều lĩnh vực của đời sống tinh thần, nó không chỉ ảnh hưởng sâu sắc trong một phạm vi quốc gia riêng lẽ mà tầm ảnh hưởng còn mang tính quốc tế Tôn giáo đã và đang tự thể hiện như một bộ phận cấu thành quan trọng của lịch sử xã hội loài người Đối với Việt Nam tôn giáo như là một nhu cầu của bộ phận nhân dân, góp phần duy trì đạo đức xã hội Tôn giáo đề cao tính nhân văn hướng thiện, khuyên con người yêu thương giúp đỡ nhau, tránh điều ác phi nhân cách Đạo đức tôn giáo có nhiều điều phù hợp với đạo đức xã hội Tuy nhiên, bên cạnh đó tôn giáo biểu hiện mặt tiêu cực tôn giáo hướng con người đến hạnh phúc hư ảo, hạn chế sự phát triển tư duy duy vật, không tích cực chủ động sáng tạo trong việc tạo dựng hạnh phúc thật sự nơi trần gian

mà lại hi vọng hạnh phúc thật sự sau khi chết Việc phê phán tôn giáo làm con

9

người thoát khỏi ảo tưởng để con người tư duy hành động, xây dựng tính hiện thực của mình với tư cách là một con người đã thoát khỏi ảo tưởng đạt đến tuổi có lý trí để con người vận động xung quang cái mặt trời thật sự của mình

“Lời nói đầu - Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel” của C.Mác được viết trong thời kì đại công nghiệp cơ khí đã bước đầu phát triển,

có vị trí và tầm quan trọng thể hiện tư tưởng thiên tài của C.Mác trong đó C.Mác đã nêu bật những tư tưởng có tính chất kinh điển về tôn giáo đó là những luận điểm khách quan và khoa học Từ chỗ tin theo tôn giáo C.Mác phê phán tôn giáo rồi từ phê phán tôn giáo C.Mác tiến đến phê phán chính trị và pháp quyền Điều đó giúp cho C.Mác nhận thức được sự cần thiết phải biến đổi các quan hệ chính trị trên cơ sở đó xây dựng và hoàn thiện từng bước quan điểm triết học của ông Đây là bài viết đánh dấu sự chuyển biến hoàn toàn của C.Mác từ chủ nghĩa dân chủ cách mạng sang chủ nghĩa cộng sản Trong “Lời nói đầu - Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel” C.Mác chỉ rõ không phải tôn giáo sáng tạo ra con người mà chính con người sáng tạo ra tôn giáo đồng thời triết học Mác phản đối quan điểm hạnh phúc mang tính chất ảo tưởng cực đoan C.Mác chỉ ra đặc trưng của tôn giáo là thế giới quan lộn ngược hay tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân

Trong xu thế đổi mới hiện nay cùng với những chuyển biến căn bản trong đời sống kinh tế xã hội, sự đổi mới trong tư duy lí luận trong nhận thức

về tôn giáo đã và đang diễn ra Sự phê phán tôn giáo của C.Mác đối với thế giới có ý nghĩa lý luận và thực tiễn giúp con người có khả năng nhận thức một cách đúng đắn về thế giới và họ có thể cải biến tự nhiên cũng như xã hội bằng khả năng và tư duy của mình

Là một sinh viên tôi nhận thấy toàn diện được tầm quan trọng về những vấn đề trên có ý nghĩa trong việc học tập và nghiên cứu sau này Vì vậy, tôi đã

mạnh dạn chọn đề tài: “Sự phê phán tôn giáo của C.Mác trong Lời nói đầu

10

– Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel” để làm khóa luận

tốt nghiệp đại học của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

* Mục đích

Trên cơ sở làm rõ những quan điểm phê phán tôn giáo của C.Mác trong

“Lời nói đầu – Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel”, đề tài tiếp tục phân tích nguồn gốc, bản chất, cấu trúc và chức năng của tôn giáo, từ

đó đánh giá vai trò, ảnh hưởng của tôn giáo trong cuộc sống con người và xã hội trong lịch sử Qua đó, vận dụng quan điểm phê phán tôn giáo của C.Mác vào quản lý hoạt động tôn giáo ở nước ta

* Nhiệm vụ

Để thực hiện được mục đích đã đề ra đề tài tập trung giải quyết các nhiệm vụ sau:

- Nghiên cứu, làm rõ bối cảnh lịch sử ra đời và mục đích của tác phẩm

“Lời nói đầu – Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel” của C.Mác

- Hệ thống hóa sự phê phán tôn giáo của C.Mác trong “Lời nói đầu – Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel” Qua đó, thẩm định lại giá trị khoa học và nhân văn trong các tư tưởng cơ bản của chủ nghĩa Mác về tín ngưỡng, tôn giáo

3 Phạm vi đối tượng nghiên cứu

Với điều kiện nghiên cứu và năng lực có hạn, tôi chỉ đi sâu tìm hiểu, làm sáng tỏ vấn đề - Sự phê phán tôn giáo của C.Mác trong “Lời nói đầu – Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel” Nội dung chính trong “Lời nói đầu – Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel” cũng được đề cập nhưng chỉ là cơ sở, tiền đề để tìm hiểu sâu sắc và đầy đủ hơn về sự phê phán tôn giáo của C.Mác

* Phương pháp luận nghiên cứu

Để hoàn thành khóa luận, tôi đã sử dụng phương pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử Đồng thời đề tài cũng sử dụng phương pháp phân tích

và tổng hợp, phương pháp miêu tả, phương pháp thống nhất giữa logic và lịch

sử, đánh giá để làm sáng tỏ vấn đề nghiên cứu

5 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

- Đề tài cũng có ý nghĩa thiết thực giúp cho người viết bước đầu làm quen với công tác nghiên cứu Từ đó, giúp bản thân người viết rèn luyện, nâng cao kiến thức đồng thời thông qua tác phẩm này càng thấm thía giá trị của hoạt động thực tiễn và học được phương pháp luận sắc bén cũng như cách lý giải vấn đề đầy sức thuyết phục của C.Mác để vận dụng vào quá trình học tập và công tác của mình

- Đề tài cố gắng trình bày một cách cụ thể về sự phê phán tôn giáo của

C.Mác trong “Lời nói đầu – Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Heghel” Vì vậy, kết quả của đề tài nghiên cứu có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu, học tập các môn lý luận như: Triết học, Tôn giáo học, Chủ nghĩa xã hội khoa học, Giáo dục công dân… của các bạn sinh viên, học sinh và cho những ai quan tâm tới đề tài này

12

6 Cấu trúc đề tài

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, phần Nội

dung khóa luận gồm 2 chương, 5 tiết

7 Tình hình nghiên cứu đề tài

Việc nghiên cứu tôn giáo, nhất là nghiên cứu vấn đề sự phê phán tôn giáo của C.Mác được rất nhiều tác giả, tác phẩm, các công trình, nghiên cứu một cách nghiêm túc

Chúng ta có thể kể tới một số công trình nghiên cứu tiêu biểu về vấn đề

phê phán tôn giáo như L.Phoi-ơ-bắc với cuốn “Bản chất đạo Cơ Đốc” (1841)

trong đó ông coi tôn giáo là sản phẩm tất yếu của tâm lý cá nhân và bản chất con người Tôn giáo thể hiện sự mềm yếu bất lực của con người dưới hình thức thần bí Song L.Phoi-ơ-bắc chưa đề cập đến những cơ sở kinh tế xã hội của vấn đề lí giải nguồn gốc và bản chất của tôn giáo

Trong tác phẩm "Định nghĩa về hiện tượng tôn giáo và về tôn giáo" nhà

xã hội học, tôn giáo người Pháp - Durkheim - nhận xét rằng các nhà thần học

và tôn giáo học đều gán cho tôn giáo hay tư duy tôn giáo những tính chất riêng biệt, những phương pháp riêng biệt phản ánh thế giới hiện thực, thoát khỏi nhận thức tầm thường Ông viết: “Một khái niệm nói chung được coi là đặc trưng cho tất cả những gì là tôn giáo đó là khái niệm về cái siêu tự nhiên” [23; tr.56]

Cuốn “Tôn giáo chỉ trong giới hạn đơn thuần của lý tính” của I.KANT

lần đầu tiên xuất bản vào năm 1793 ở Koenigsberg Kant định nghĩa tôn giáo như sau: “Tôn giáo là sự nhận thức tất cả những nghĩa vụ của chúng ta như những điều răn của Chúa Những điều gì mà trước đây tôi cần biết rằng cái gì

đó là một điều răn để nhận biết cái bổn phận của tôi thì đã được tôn giáo khải huyền Ngược lại những điều mà tôi có trách nhiệm phải biết trước đó là bổn phận hơn là thừa nhận như một điều răn thì đó chính là tôn giáo tự nhiên”

13

[28; tr.5]. Tuy nhiên, định nghiã tôn giáo của Kant có phần phiến diện vì mới chỉ ra các khía cạnh thần học và đạo đức của tôn giáo Sự khác biệt giữa tôn giáo và các tín ngưỡng cũng như các khía cạnh văn hóa xã hội, thiết chế của tôn giáo chưa được đề cập

Một số nhà nghiên cứu ở Việt Nam, trong một số bài viết cũng đã đề cập

đến sự phê phán của C.Mác đối với tôn giáo Trước hết, cuốn sách C.Mác –

Ph.Ăngghen về vấn đề tôn giáo của Nguyễn Đức Đạt (chủ biên) nhà xuất bản

khoa học xã hội, xuất bản năm 1999, trong tác phẩm này tác giả đã tuyển chọn những ý kiến của C.Mác và Ph.Ăngghen về tôn giáo, sưu tập và trích lục

những tác phẩm và những đoạn văn viết về tôn giáo trong C.Mác –

Ph.Ăngghen toàn tập Những ý kiến của hai ông về tôn giáo vừa có tính

nguyên tắc, đúng đắn, vừa mang tính chất sắc bén với những luận điểm và hành vi phản cách mạng, phản khoa học

Tiếp đến, cuốn sách C.Mác và Ph.Ăngghen bàn về cơ sở tồn tại và biến đổi của tôn giáo của TS.Nguyễn Phú Lợi, Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh Cuốn sách tập hợp những tác phẩm và những ý kiến chủ yếu của C.Mác, Ăngghen về cơ sở tồn tại và mất đi của tôn giáo dựa trên

cơ sở quy luật phát triển của xã hội đương thời Tuy nhiên, do sự hạn chế của lịch sử, chủ nghĩa xã hội chưa xuất hiện và những điều kiện mất đi của tôn giáo chưa có, nên các ông chỉ mới nêu lên một cách tổng quát cơ sở xã hội cần thiết cho sự tiêu vong của tôn giáo

Năm 2005, tập thể tác giả TS.Đỗ Minh Hợp, TS.Nguyễn Anh Tuấn,

TS.Nguyễn Thanh, TS.Lê Hải Thanh xuất bản cuốn sách Tôn giáo lí luận xưa

và nay, Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, trong chương II của phần thứ

nhất tập trung nghiên cứu các tiêu đề lịch sử triết học của tôn giáo học, trình bày quan điểm các nhà triết học tiền bối trong lĩnh vực tôn giáo

14

Các tác phẩm kinh điển: Nghiên cứu về tôn giáo được trình bày trong

C.Mác – Ph.Ăngghen toàn tập, các tập 1, 2, 3, 20, 21, 23, 42… và trong V.I.Lênin toàn tập, các tập 11, 12, 17, 29, 37, 38

Một số bài trong các Tạp chí, Tập san: Tôn giáo, thuốc phiện của nhân

dân và sự phản kháng chống lại khốn cùng thực tại – Các quan điểm của Mác

và Lênin – Sergio – Vuscovic Roto (Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 2,

2000), C.Mác và Ăngghen với vấn đề xã hội học tôn giáo – Jean Paul

Willaime (Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo số 1, 2002), Lutvich Phoiơbắc bàn về

tôn giáo – ThS Nguyễn Hoài Sanh (Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 3,

2000), Từ quan điểm duy vật lịch sử của C.Mác xem xét vấn đề tôn giáo ở

nước ta – TS Nguyễn Hữu Thảo (Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 4, 2004)

Các tác phẩm, bài báo, bài viết tuy có đề cập, nghiên cứu tới vấn đề phê phán tôn giáo của C.Mác nhưng hầu hết chưa chỉ rõ bản chất, chức năng của tôn giáo hay là phê phán tôn giáo một cách cụ thể Đề tài nghiên cứu của Khoá luận tốt nghiệp này tiếp tục đi sâu nghiên cứu để có một cái nhìn thất đúng về sự phê phán tôn giáo của Mác, nhất là trong “Lời nói đầu – Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel”, trong bối cảnh của thế giới bước sang thế kỷ XXI đã có nhiều thay đổi hiện nay

TÔN GIÁO CỦA C.MÁC TRONG TÁC PHẨM

1.1 Về “Lời nói đầu – Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel” của C.Mác

1.1.1 Hoàn cảnh ra đời và mục đích của tác phẩm

1.1.1.1 Hoàn cảnh ra đời tác phẩm

Tác phẩm “Lời nói đầu – Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel” được C.Mác viết cuối năm 1843, tháng 1 năm 1844 và đã được đăng trong Tạp chí “Niên giám Pháp – Đức” năm 1844, tác giả đã ký tên C.Mác Tác phẩm này đã được Liên Xô dịch từ nguyên văn tiếng Đức trên Tạp chí

“Niên giám Pháp – Đức” và đăng trong bộ “Toàn tập C.Mác và ghen”, tập 1 do Nhà xuất bản sách chính trị quốc gia Liên Xô xuất bản tại Mát-xcơ-va năm 1955

Ph.Ăng-Theo quyết định của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng Sản Việt Nam, Hội đồng xuất bản toàn tập C.Mác và Ăngghen đã dựa theo bộ sách nguyên bản bằng tiếng Nga nới trên”, dịch sang tiếng Việt và in trong bộ

“Toàn tập C.Mác và Ăngghen”, tập 1 do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia sự thật xuất bản năm 1995, từ trang 569 đến trang 590

C.Mác viết tác phẩm này trong thời kì đại công nghiệp cơ khí đã bước đầu phát triển, giai cấp vô sản đã bước lên vũ đài lịch sử, song các cuộc đấu tranh của họ còn phân tán, lẻ tẻ, có tính chất tự phát vì chưa được một lí luận cách mạng khoa học soi đường

16

Lúc này ở nước Đức triết học pháp quyền của Hegel đã được chính quyền thừa nhận, tôn giáo được xem là nền tảng tinh thần của chế độ chính trị Phổ, tình hình trong nước đang dấy lên phong trào đấu tranh phê phán tôn giáo một cách nhằm giải phóng nước Đức khỏi sự tha hóa về tôn giáo và tha hóa về chính trị do không dám đấu tranh trực diện chống Nhà nước Phổ về mặt chính trị, nên phải đấu tranh gián tiếp bằng cuộc đấu tranh phê phán tôn giáo, vì thế nhà nước Phổ đã đề ra chế độ kiểm duyệt, công khai cấm các nhà báo và báo chí viết và đăng các bài phê phán về tôn giáo

và phương pháp luận hàm chứa trong đó, là tác phẩm đánh dấu bước chuyển lập trường của C.Mác, nên nó xứng đáng được giới thiệu như một tác phẩm riêng của Người

Sự lạ lùng về logíc thời gian của “Lời nói đầu – Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel” của C.Mác có thể được giải thích bằng quá trình chuyển biến tư tưởng cơ bản của người sáng lập chủ nghĩa Mác Lúc đó phái Hegel trẻ đấu tranh phê phán bằng cách tiếp tục cách mạng hóa tư tưởng của Hegel, thông qua việc sữa chữa một số luận điểm của ông, nhất là về tôn giáo

và nhà nước Theo C.Mác hình thức đấu tranh này chỉ dừng lại ở phê phán

“thuần túy”, mà không biến phê phán lý luận thành phê phán thực tiễn, phê phán tôn giáo thành phê phán cõi trần, phê phán thần học thành phê phán chính trị Người cho rằng đó chỉ là những tiếng la ồn ào vô nghĩa Cùng lúc

đó, các nhà dân chủ cách mạng – một bộ phận cấp tiến trong tầng lớp tri thức

17

tư sản Đức có tư tưởng dân chủ, đấu tranh phê phán những hạn chế trong luật pháp nhà nước, nhưng cuộc đấu tranh đó lại mang tính chất thỏa hiệp, đòi hỏi những cải cách nhỏ nhặt, không dám dùng biện pháp cách mạng và đấu tranh triệt để

Trước tình hình như thế, C.Mác viết tác phẩm này nhằm góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel, thông qua đó vạch trần chế độ quân chủ chuyên chế phản động Phổ, phân tích cơ cấu giai cấp xã hội Đức và vai trò thật sự của Nhà nước trong xã hội đó, đồng thời vạch ra tính chất nữa vời của cách mạng Đức và chỉ rõ nguồn gốc kinh tế của các vấn đề chính trị - xã hội, đặc biệt là đã nêu bật được vai trò của giai cấp vô sản là lực lượng xã hội duy nhất có sứ mệnh lịch sử xóa bỏ chủ nghĩa tư bản, xây dựng chủ nghĩa xã hội chủ nghĩa cộng sản trên phạm vi toàn thế giới

Đây là bài viết đánh dấu bước chuyển dứt khoát của C.Mác từ lập trường dân chủ cách mạng với thế giới quan duy tâm sang lập trường chủ nghĩa cộng sản với thế giới quan duy vật Với bước chuyển biến này C.Mác đã đoạn tuyệt với chủ nghĩa duy tâm, khắc phục được những quan niệm duy tâm của phái Hegel trẻ cho rằng bản thân sự phê phán là động lực phát triển lịch sử

1.1.2 Cấu trúc và chủ đề tư tưởng của tác phẩm “Lời nói đầu – Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel” của C.Mác

1.1.2.1 Cấu trúc của tác phẩm “Lời nói đầu – Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel” của C.Mác

Bố cục tác phẩm gồm 3 phần:

Thứ nhất, phê phán triết học Hegel và phái Hegel trẻ, phủ định triết học

theo nghĩa cũ và khẳng định triết học theo nghĩa mới

Để làm rõ quan niệm C.Mác về vấn đề tôn giáo trong tác phẩm này, cần hiểu việc phê phán triết học pháp quyền của Hegel và phê phán tôn giáo của phái Hegel trẻ

18

- Triết học pháp quyền của Hegel là “triết học tư biện về pháp quyền một sự tư duy trừu tượng, tách rời cuộc sống, về nhà nước hiện đại” “Triết

học pháp quyền” là tên gọi ngắn gọn và quen thuộc dành cho tác phẩm lừng

danh mang đến hai nhan đề: “Các nguyên lý của triết học pháp quyền”

(Grundlinien der Philosophie des Rechts) và “Đại cương pháp quyền tự nhiên

và khoa học về Nhà nước” (Naturrecht und Staatswissenschaft im Grundrisse) của Hegel sau khi tác giả của nó đã qua đời Hơn thế nữa, tên

gọi “triết học pháp quyền” còn trở thành “sở hữu” riêng của Hegel, đánh dấu

sự thắng lợi của ông về mặt thuật ngữ khi nó thay thế và bao hàm cả hai môn học truyền thống ở phương Tây: học thuyết về pháp quyền tự nhiên và học thuyết về Nhà nước

Phái Hegel trẻ mong muốn cách mạng hóa tư tưởng của thầy Hegel một cách triệt để Sự khác nhau giữ những đại biểu của phái Hegel trẻ với chính Hegel thể hiện trước hết ở tinh thần phê phán mạnh mẽ của họ, đối tượng phê phán: tôn giáo, mục đích phê phán: giải phóng nước Đức khỏi sự tha hóa tôn giáo, cũng như tha hóa chính trị Tuy nhiên những tiếng gào thét đó, theo C.Mác vẫn chưa đáp ứng nhu cầu giải phóng con người hiện thực Phải đi từ

“phê phán thượng giới” đến “phê phán cõi trần”, biến phê phán tôn giáo

thành phê phán pháp quyền, biến phê phán thần học thành phê phán chính trị Điều này cho thấy rõ sự dứt bỏ của C.Mác đối với Hegel trẻ Theo C.Mác, không cần phải phê phán tôn giáo nữa, việc làm đó không giải quyết được tình cảnh của hiện thực lúc đó, vấn đề là ở chỗ cần quay trở lại với hiện thực, xem xét hiện thực và phê phán chính cái hiện thực đang nhấn chìm con người xuống cuộc sống khổ ải lầm than, là đi tìm lời giải đáp cho cái hiện thực ấy Những tư tưởng sâu sắc đó của C.Mác chuyển sự phê phán tôn giáo trên thượng giới thành sự phê phán chính trị và pháp quyền dưới cõi trần, gắn liền

sự phê phán này với cuộc đấu tranh thực tiễn của giai cấp công nhân, giải phóng con người đã thể hiện rõ quan niệm duy vật về lịch sử của ông

19

Thông điệp của C.Mác: “Không thể xóa bỏ được triết học nếu không thực hiện nó trong hiện thực” Không phải xóa bỏ, hay phủ định triết học nói chung, mà xóa bỏ triết học theo nghĩa cũ tại Đức, thứ triết học đã hoàn thành nhiệm vụ của mình ở giai đoạn trước, nhưng giờ đây không đáp ứng được nhu cầu của thời đại mới, nó phải được thay thế

- Thứ hai, phần phê phán tôn giáo

Cần có thái độ rõ ràng đối với tôn giáo, không phải thay thế Cơ Đốc giáo bằng tôn giáo của tình yêu hay những gì tương tự, mà cần vạch ra cơ sở thực hiện của tôn giáo, khắc phục những ảo tưởng tôn giáo, vươn tới những giá trị thực sự của con người “Con người sáng tạo ra tôn giáo, chứ không phải tôn

giáo sáng tạo ra con người” [31; tr.13] Con người không hiểu theo nghĩa nào

khác hơn là thế giới con người, là nhà nước, là xã hội Tôn giáo là sản phẩm của những quan hệ xã hội Tính chất hai mặt của tôn giáo trong nhận định của C.Mác, sau khi ông chỉ ra cơ sở xã hội của nó: “Sự nghèo nàn của tôn giáo vừa là biểu hiện nghèo nàn của hiện thực, vừa là sự phản kháng chống sự nghèo nàn hiện thực ấy Tôn giáo là tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức, là trái tim của thế giới không có trái tim cũng giống như là tinh thần của những trật tự không có tin thần” [31; tr.14]

Phải hiểu ý này như thế nào?

Một là, tôn giáo đóng vai trò là “liệu pháp tinh thần của con người” [32; tr.86] có nghĩa là “tôn giáo vừa có mặt tích cực của nó” Tôn giáo nào cũng nói lên cái khổ của chúng sinh Tôn giáo kêu gọi tình thương giữa người với người trong một xã hội áp bức bóc lột lẫn nhau Tôn giáo đề cao tinh thần trong xã hội người ta coi trọng vật chất tầm thường

Hai là, “Tôn giáo biến bản chất con người thành tính hiện thực ảo tưởng” [32; tr.86] C.Mác nói về tính chất 2 mặt của tôn giáo như vậy

20

Một tư tưởng của C.Mác về tôn giáo đã gây ra tranh cãi nhiều những tư tưởng coi “Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân” [31; tr.14] Nhiều người chỉ trích do cố tình hay thật sự chưa hiểu hết ý tưởng thâm thúy của C.Mác Xét về nghĩa đen “Thuốc phiện” có tác dụng 2 mặt: Một mặt, thuốc phiện là thuốc giảm đau về thể xác và tinh thần, không chỉ trong phẩu thuật họ dùng thuốc phiện ngay khi có sự đâu khổ tuyệt vọng về tinh thần nhiều người cũng dùng thuốc phiện Nhưng thuốc phiện chỉ làm giảm đau tinh thần một cách ảo tưởng mà thôi Người dùng thuốc phiện lẫn tránh sự đau khổ hiện thực đến một hạnh phúc ảo tưởng So sánh tôn giáo với thuốc phiện, tiếp cận tôn giáo ở

Để có hạnh phúc thật sự của nhân dân, đòi hỏi việc xóa bỏ tôn giáo, hạnh phúc ảo tưởng của họ Yêu cầu từ bỏ những ảo tưởng về hoàn cảnh của mình cũng là yêu cầu từ bỏ cái hoàn cảnh đang cần có ảo tưởng Do đó, việc phê phán tôn giáo là hình thức manh nha của sự phê phán cộng sống khổ ải

mà tôn giáo là vòng hào quang thần thánh của nó

Những người Hegel trẻ chỉ mới vạch ra và vạch ra chưa đầy đủ bản

chất của tôn giáo Lý luận triết học mới đi từ phê phán lý luận đến chỗ phê

phán hiện thực; lý luận chỉ phát huy sức mạnh một khi nó được vật chất hóa:

“Vũ khí của sự phê phán cố nhiên không thể thay thế được sự phê phán của

vũ khí, lực lượng vật chất chỉ có thể bị đánh đổ bằng lực lượng vật chất;

- Thứ ba, phê phán trật tự chính trị xã hội Đức đương thời

Việc phê phán triết học Đức về nhà nước và pháp quyền, cái triết học đã được trình bày một cách nhất quán, phong phú nhất và hoàn chỉnh nhất trong tác phẩm của Hegel vừa là sự phân tích phê phán đối với nhà nước hiện đại và đối với hiện thực gắn liền với nhà nước ấy, vừa là một sự phủ định kiên quyết nhất đối với toàn bộ hình thức đã tồn tại từ trước đến nay của ý thức chính trị

và ý thức pháp quyền của Đức, ý thức mà biểu hiện chủ yếu nhất, phổ biến nhất được đề lên thành khoa học của nó chính là bản thân triết học tư biện về pháp quyền Nếu như chỉ ở nước Đức, mới có triết học tư biện về pháp quyền

tức là “một tư duy trừu tượng, tách rời cuộc sống, về nhà nước hiện đại”,[32; tr.83] nhà nước mà hiện thực của nó vẫn là thế giới bên kia tuy cái thế giới

bên kia ấy chỉ nằm phía bên kia sông Ranh, thì ngược lại cũng thế, cái hình tượng ấy trong ý niệm của người Đức về nhà nước hiện đại được trừu tượng

ra từ con người hiện thực, cũng chỉ có thể có được chừng nào bản thân nhà nước hiện thực được trừu tượng ra từ con người hiện thực hoặc chỉ thỏa mãn toàn bộ con người trong tưởng tượng mà thôi

C.Mác vạch ra tính chất nửa vời của cách mạng Đức Nói chung người

Đức tư duy sắc bén, nhưng “trong chính trị người Đức suy nghĩ điều mà các

dân tộc khác đã làm” [32; tr.83] Nước Đức là lương tâm lý luận của những

dân tộc đó Tính trừu tượng và sự kiêu ngạo trong tư duy không che giấu nổi

sự yếu đuối trong thực tiễn chính trị - đó là nước Đức hiện đại Nếu về mặt lý

22

luận, nước Đức có thể đạt tới đỉnh cao so với những dân tộc khác trước và cùng thời đại, thì về mặt thực tiễn nó vần còn cách nấc thang phát triển tất yếu

khá xa “Ngay cả cái lòng tự tôn về mặt tinh thần của giai cấp tư sản Đức

cũng chỉ dựa trên ý thức thấy mình là đại biểu chung của tính tầm thường philixtanh của tất cả giai cấp khác” [32; tr.83] Thiếu hẳn tiền đề vật chất,

sức mạnh tư duy của người Đức cũng chỉ biểu thị một cách phiến diện Không phải chỉ có những ông vua Đức mới bước lên ngôi, mỗi lĩnh vực xã hội của công dân đều ném mùi thất bại trước khi kịp ăn mừng thất bại của mình, ngay

cả có một khả năng đóng một vai trò lớn bao giờ cũng đi qua trước khi kịp thể hiện ra và mỗi giai cấp vừa mới bắt đầu đấu tranh với một giai cấp cao hơn nó thì đã bị lôi cuốn vào cuộc đấu tranh thấp hơn nó Nếu chế độ nhà nước Đức

biểu hiện sự hoàn thiện tức là “cái gai” trong cơ thể của nhà nước hiện đại thì

học thuyết của Đức về nhà nước biểu hiện sự chưa hoàn thiện của nhà nước hiện đại, khuyết điểm trong bản thân cơ thể nhà nước hiện đại

- Các triết gia Đức, từ Cantơ đến Hegel, sở dĩ không thể làm cách mạng

như người Pháp, mà buộc phải nếp mình trong vị trí của “những giáo sư”,

viết sách theo đơn đặt hàng của chính phủ hiện tại để giáo dục thanh niên và

đảm bảo “ổn định xã hội”, vì họ không thể vượt qua khỏi khuôn khổ đã quy định họ, cái khuôn khổ của “hiện thực hiện đại chính thống” mà họ buộc phải

23

Theo C.Mác:“Đối với nước Đức thì việc phê phán tôn giáo, về thực chất, đã

kết thúc và việc phê phán tôn giáo là tiền đề của mọi sự phê phán khác” [32;

tr.84] Do đó, nhiệm vụ của lịch sử sau khi cái chân lí của thế giới bên kia mất

đi là xác lập cái chân lí của thế giới bên này Sau khi cái thần tượng thần thánh của sự tự tha hóa của con người đã bị bóc trần thì nhiệm vụ cấp thiết của cái triết học đang phục vụ lịch sử là bóc trần sự tự tha hóa trong những hình tượng không thần thánh của nó

Trong những cuộc đấu tranh chống trật tự đó, sự phê phán không phải sự hăng say của lý tính, mà là lý tính của sự hăng say Sự phê phán không phải là con dao mổ, mà là vũ khí Đối tượng của nó là kẻ thù của nó, kẻ thù nó muốn không phải là bác bỏ mà là tiêu diệt đi Vì tinh thần của những trật tự đó đã bị bác bỏ Tự bản thân chúng, những trật tự đó không đáng để trở thành những đối tượng để suy nghĩ, chúng tồn tại như những cái bị coi khinh theo mức độ chúng đang bị coi khinh Sự phê phán chẳng cần làm sáng tỏ thái độ của mình đối với đối với đối tượng ấy – nó đã thanh toán xong đối tượng ấy Sự phê phán không còn thể hiện ra là mục đích tự nó nữa mà chỉ là một phương tiện Xúc cảm chủ yếu của nó là phẫn nộ, công việc chủ yếu của nó là vạch trần Đây là nói về việc mô tả sức ép nặng nề giữa các lĩnh vực xã hội đối với nhau,

mô tả sự bất mãn tiêu cực phổ biến, một sự hẹp hòi vừa thể hiện trong sự tự

đề cao, vừa thể hiện trong sự tự hạ thấp

Triết học mới, với tính cách là chủ nghĩa nhân văn, không giải phóng

con người nói chung, mà hướng đến một lực lượng xã hội hiện thực, “giai cấp

vô sản là kết quả của sự phát triển công nghiệp”, “sự nghèo khổ được tạo ra

một cách nhân tạo” [32; tr.86] Phân tích tính chất của triết học mới, C.Mác

viết:“Giống như triết học giai cấp vô sản là vũ khí vật chất của mình, giai cấp

vô sản cũng thấy triết học là vũ khí tinh thần của mình” [32; tr.86-87] Con

người là điểm xuất phát, và giải phóng con người là mục đích cuối cùng của triết học

24

“Lời nói đầu – Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel” là một bài viết ngắn, nhưng lại chứa đựng nội dung lớn: sự chuyển tiếp cách mạng, triệt để của C.Mác sang thế giới quan triết học duy vật, nêu ra những phác thảo đầu tiên của chủ nghĩa nhân văn cộng sản

“Lời nói đầu - Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel” viết sau tác phẩm chính sáu tháng (cuối năm 1843 – tháng giêng 1844) Vào thời điểm lịch sử ấy, “Lời nói đầu – Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel” đã đặt ra mốc lịch sử quyết định đến toàn bộ diễn biến tư tưởng tiếp theo của C.Mác Những vấn đề được nêu ra ở đây với sự cô đọng và hàm súc, được làm sâu sắc thêm trong quá trình hoạt động sáng tạo của những người sáng lập chủ nghĩa Mác thế kỉ XIX Tuy nhiên, ý nghĩa phương pháp luận của

“Lời nói đầu – Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel” không phụ thuộc vào điều kiện thời gian

Bài viết giúp chúng ta nhận thức sâu sắc thêm phương pháp phân tích khoa học của C.Mác về vấn đề chính trị

1.1.2.2 Chủ đề tư tưởng của tác phẩm “Lời nói đầu - Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel” của C.Mác

Trước C.Mác đã từng xuất hiện nhiều nhà triết học duy vật, vô thần dựa vào thành tựu phát triển khoa học tự nhiên trong lịch sử nhân loại để nghiên cứu về tôn giáo và đưa ra nhiều quan điểm khác nhau Trong đó, L Phoi-ơ-bắc, nhà triết học duy vật cổ điển Đức đã nghiên cứu và đưa ra quan điểm khá sâu sắc về tôn giáo trong tác phẩm “Bản chất đạo Cơ Đốc”, được Mác-Ăngghen-Lênin đánh giá rất cao, tuy nhiên là một nhà duy vật trực quan, không triệt để duy vật về tự nhiên và duy tâm về lịch sử nên L.Phoi-ơ-bắc vẫn còn nhiều hạn chế trong giải quyết các vấn đề về tôn giáo Tiếp thu, kế thừa những tư tưởng duy vật, tiến bộ về tôn giáo của các nhà triết học trong lịch

sử, C.Mác là người đầu tiên đã đưa ra những quan điểm đúng đắn về các vấn

25

đề của tôn giáo trong tác phẩm Xuất phát từ sự phê phán quan niệm về tôn giáo của Hegel trẻ cũng như của L.Phoi-ơ-bắc, cùng với việc đi sâu vào hoạt động thực tiễn và nghiên cứu hiện thực, C.Mác đã viết “Lời nói đầu - Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel”, trong đó ông nêu rõ ba vấn

đề chính, đó là vấn đề tôn giáo, vấn đề hiện thực của nước Đức và con đường làm cách mạng hiện thực Đức

Trong vấn đề tôn giáo C.Mác đã nói lên sự phê phán nhằm giúp con người vứt bỏ xiềng xích của những bông hoa giả để giơ tay hái những bông hoa thật, thoát khỏi ảo tưởng để con người suy nghĩ, hành động, xây dựng tính hiện thực của mình

“Sự phê phán đã vứt bỏ khỏi những xiềng xích các bông hoa giả trang điểm cho chúng, không phải để loài người tiếp tục mang xiềng xích ấy dưới cái hình thức chẳng vui thích và thú vị gì, mà để loài người vứt bỏ chúng đi

và giơ tay hái lấy bông hoa thật Việc phê phán tôn giáo làm cho con người thoát khỏi ảo tưởng, để con người suy nghĩ, hành động, xây dựng tính hiện thực của mình với tư cách là con người thoát khỏi ảo tưởng, trở nên có lý tính; để con người xoay quanh bản thân mình và cái mặt trời thật sự của mình Tôn giáo chỉ là cái mặt trời ảo tưởng xoay quanh con người chừng nào con người chưa bắt đầu xoay quanh bản thân mình” [31; tr.15]

Từ sự phê phán tôn giáo, C.Mác chuyển sang phê phán trật tự xã hội nước Đức Triết học Hegel là triết học duy tâm, bào chữa, bảo vệ cho cái chế

độ xã hội đã lỗi thời đang tồn tại ở Đức Trong triết học về nhà nước và pháp quyền, Hegel đã xuất phát từ ý niệm tuyệt đối để chứng minh cho tính tất yếu, tính hợp logic của chế độ quân chủ Phổ Do đó, cần phải phê phán triết học về nhà nước pháp quyền của Hegel, qua đó phê phán chế độ chính trị của nước Đức

26

“Việc phê phán triết học Đức về nhà nước và pháp quyền, cái triết học

đã được trình bày một cách nhất quán nhất, phong phú nhất và hoàn chỉnh nhất trong các tác phẩm của Hêghen vừa là sự phân tích phê phán đối với nhà nước hiện đại và đối với hiện đại gắn liền với nhà nước ấy, vừa là một sự phủ định kiên quyết nhất đối với toàn bộ hình thức đã tồn tại từ trước đến nay của

ý thức chính trị và ý thức pháp quyền của Đức, ý thức mà biểu hiện chủ yếu nhất, phổ biến nhất, được đề lên thành khoa học, của nó chính là bản thân triết học tư biện về pháp quyền” [31; tr.15]

C.Mác nhấn mạnh rằng tuy sự phê phán bằng lý luận không thể thay thế

sự phê phán bằng vũ khí, nhưng lý luận có vai trò rất to lớn Một khi lý luận cách mạng đã thâm nhập được trong đông đảo quần chúng thì nó sẽ biến thành sức mạnh vật chất, hay nói cách khác một khi lực lượng quần chúng đã được trang bị bằng lý luận cách mạnh thì họ sẽ trở thành lực lượng rất to lớn trong cải tạo tự nhiên và xã hội

“Vũ khí của sự phê phán cố nhiên không thể thay thế được sự phê phán của vũ khí, lực lượng vật chất chỉ có thể bị đánh đổ bằng lực lượng vật chất; những lý luận cũng sẽ trở thành lực lượng vật chất, một khi nó thâm nhập vào quần chúng” [31; tr.15]

C.Mác vạch ra mối liên hệ giữa việc xóa bỏ tôn giáo với việc xóa bỏ trật

tự nô dịch trong xã hội Mối liên hệ này là ở chỗ xóa bỏ tôn giáo là xóa bỏ chế

độ nô lệ ở trên trời nên tất yếu dẫn đến đòi hỏi xóa bỏ chế độ nô lệ ở trần gian

“Việc phê phán tôn giáo dẫn đến học thuyết cho rằng người là tồn tại tối cao đối với con người, do đó dẫn đến cái mệnh lệnh tuyệt đối đòi hỏi lật đổ tất

cả những quan hệ, trong đó con người là một sinh vật bị làm nhục, bị nô dịch, bất lực, bị khinh rẻ” [31; tr.15]

27

Việc giải phóng đòi hỏi không chỉ về mặt lý luận mà cả về mặt lý luận và thực tiễn phải gắn kết với nhau

“Tư tưởng cố sức biến thành hiện thực vẫn chưa đủ, bản thân hiện thực

cố sức hướng tới tư tưởng” [31; tr.16]

C.Mác phân tích những điều kiện để có một cuộc cách mạng ở Đức :

- Trước hết, phải có một giai cấp lãnh đạo Giai cấp lãnh đạo phải được

xã hội thừa nhận là đại biểu chung cho lợi ích của toàn xã hội, là khối óc là trái tim của xã hội, có khả năng thực hiện sự đoàn kết toàn một khối

- Mặt khác, giai cấp thống trị đã trở thành lực lượng nô dịch, chướng ngại chung cho sự phát triển của xã hội, những tội ác của nó đã được thừa nhận rộng rãi

C.Mác phân tích đặc điểm của giai cấp vô sản Đức: nó “là kết quản phát triển công nghiệp, đang bắt đầu mở đường cho mình” [31; tr.16]

C.Mác phân tích mối quan hệ giữa giai cấp vô sản và triết học trong sự nghiệp giải phóng nước Đức, triết học là vũ khí tinh thần của giai cấp vô sản, giai cấp vô sản là vũ khí vật chất của triết học

Cuối cùng C.Mác viết ra kết luận về điều kiện của sự giải phóng nước Đức

“Sự giải phóng duy nhất thực tiễn có thể có của nước Đức là sự phóng quan điểm của cái lý luận tuyên bố bản thân con người là bản thân tối cao ở con người Ở Đức, không thể thủ tiêu được bất cứ chế độ nô lệ nào nếu không thủ tiêu mọi chế độ nô lệ Nước Đức căn bản không thể hoàn thành cách mạng nếu không bắt đầu cuộc cách mạng chính ngay từ căn bản Sự giải phóng người là sự giải phóng con người Đầu não của sự giải phóng ấy là triết học, trái tim của giai cấp vô sản Triết học không thể trở thành hiện thực nếu không xóa bỏ giai cấp nô lệ, giai cấp vô sản không thể xóa bỏ được bản thân mình nếu không làm cho triết học thành hiện thực” [31; tr.16]

28

1.2 Sự phê phán tôn giáo của C.Mác trong “Lời nói đầu – Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel”

1.2.1 Mục đích phê phán tôn giáo của C.Mác

Trong tác phẩm, C.Mác cũng chỉ ra mục đích phê phán tôn giáo để cho con người giải phóng chính mình và trở lại với chính mình, mang lại hạnh phúc thực sự cho mình Người viết: “Xóa bỏ tôn giáo, với tính cách là xóa bỏ hạnh phúc ảo tưởng của nhân dân, là yêu cầu thực hiện hạnh phúc thực sự của nhân dân Yêu cầu từ bỏ những ảo tưởng về tình cảnh của mình cũng là yêu cầu từ bỏ cái tình cảnh đang cần có ảo tưởng” [31; tr.14]

Theo đó, rõ ràng, C.Mác muốn xóa bỏ cái phần tiêu cực của tôn giáo, cái

“hạnh phúc ảo tưởng”, cái làm cho nhân dân bị mê hoặc và đánh mất bản chất thật sự của mình, cái vòng hào quang thần thánh bao phủ lên cuộc sống khổ ải trần gian của con người, làm cho con người “cam chịu” chấp nhận cái hiện thực đau buồn của mình và do đó, quên đi nhiệm vụ đấu tranh để cải tạo hiện thực Xóa bỏ tôn giáo là xóa bỏ cái ảo tưởng về cuộc sống để rồi từ đó xóa bỏ luôn cả cái cuộc sống đang cần có một ảo tưởng, thực chất là xóa bỏ nguồn

gốc xã hội của tôn giáo

Người viết: “Việc phê phán tôn giáo làm cho con người thoát khỏi ảo tưởng, để con người suy nghĩ, hành động, xây dựng tính hiện thực của mình với tư cách là con người thoát khỏi ảo tưởng, trở nên có lý tính; để con người xoay quanh bản thân mình và cái mặt trời thực sự của mình” [31; tr.15] Qua đó C.Mác cho rằng việc phê phán tôn giáo chỉ là sự vứt bỏ những bông hoa giả trang điểm trên những xiềng xích của nhân dân; rằng vấn đề là ở chỗ phải phê phán thế nào để nhân dân vứt bỏ chính cái xiềng xích đó và hái lấy những bông hoa thật Sự phê phán như vậy, theo C.Mác, không phải cái gì khác hơn là sự phê phán của vũ khí, của lực lượng vật chất Với tư cách một nhà duy vật, luôn đứng trên lập trường phê phán một cách khách quan, có kế

29

thừa những yếu tố tích cực của tôn giáo Bên cạnh khả năng xoa diệu nỗi đau tinh thần nhờ vào “đấng tối cao”, cái mà C.Mác phê phán vì ông là nhà vô thần, thì những triết lý tôn giáo như từ bi, hỉ xả, cứu khổ, cứu nạn, tấm lòng bao dung, bác ái với ngủ giới trong đạo Phật, mười điều răn của Chúa trong Kitô giáo lại là những công cụ góp phần thực hiện được chức năng giáo dục đạo đức, điều chỉnh hành vi của con người, tạo lòng tin và tính hướng thiện trong con người Hơn nữa, tinh thần tôn giáo còn có khả năng đoàn kết dân tộc, liên kết xã hội bảo đảm sự thống nhất và trật tự xã hội

1.2.2 Phương pháp phê phán tôn giáo của C.Mác

Trong sự phê phán tôn giáo của phái Hegel trẻ thì với họ, tất cả được quy về tiền đề là tôn giáo, từ những quan niệm thống trị như quan niệm đạo đức, chính trị, pháp luật đến cả ý thức, con người cũng đều được quy về ý thức tôn giáo và con người tôn giáo nói chung, nghĩa là lấy sự thông trị về tôn giáo làm tiền đề cho sự vận động lịch sử hiện thực Theo đó, đáng lẽ cần phải phê phán cái hiện thực Đức lúc đó thì họ lại đi phê phán tôn giáo Trong quan điểm của Brunô Bauơ - một người bạn cũ của C.Mác, lãnh tụ của phái Hegel trẻ - việc giải phóng nhân dân Châu Âu và bất cứ nhân dân nào khác về mặt

xã hội, trước hết là có ý nghĩa thủ tiêu tôn giáo của nhân dân đó Đó là một quan điểm sai lầm Chính C.Mác đã khẳng định giải phóng con người không phải là việc thủ tiêu tôn giáo Ông đã chứng minh cho chúng ta thấy rằng, nguồn gốc của ách áp bức xã hội không phải là tôn giáo hay lực lượng tinh thần nào khác, mà là những điều kiện vật chất nhất định

Trên thực tế, những phê phán của phái Hegel trẻ không giải quyết được cái hoàn cảnh vật chất của chính bản thân họ và của cả dân tộc Đức khi đó Bên cạnh sự phê phán việc đem đối lập triết học với thực tiễn, phê phán tôn giáo mà không đi sâu vào phê phán hiện thực Đức của phái Hegel trẻ, C.Mác cũng không thỏa mãn với việc phê phán tôn giáo của L.Phoi-ơ-bắc Sự phê

30

phán tôn giáo của L.Phoi-ơ-bắc được trình bày chủ yếu trong tác phẩm Bản chất Đạo Cơ Đốc Theo L.Phoi-ơ-bắc, “ý thức của Chúa là sự tự ý thức của con người, nhận thức của Chúa là sự tự nhận thức của con người” và “cái gọi

là bản chất thần thánh không phải là cái gì khác ngoài bản chất con người đã được nhào nặn, được khách quan hóa và được chiếc tách từ con người cụ thể, con người hiện thực” [35; tr.4] Như vậy, Chúa là sản phẩm của con người, con người tạo ra Chúa theo hình ảnh của mình chứ không phải Chúa tạo ra con người Nhưng phê phán tôn giáo của L.Phoi-ơ-bắc được các nhà triết học thược phái Hegel trẻ rất ủng hộ

Đối với C.Mác, tác phẩm đó cũng được ông chào đón một cách nhiệt thành Những phê phán của L.Phoi-ơ-bắc rõ ràng có ảnh hưởng không nhỏ đối với C.Mác Tuy nhiên C.Mác chưa hề tiếp thu sự phê phán đó một cách

vô điều kiện Ông đồng ý về mặt nguyên lí với L.Phoi-ơ-bắc là phê phán tôn giáo nhưng không chỉ dừng lại ở đó, mà phải tiến xa hơn - gắn liền phê phán tôn giáo với phê phán chính trị Hơn nữa, phê phán đó không phải là xóa bỏ hoàn toàn tôn giáo cũ và thay thế nó bằng một tôn giáo mới - tôn giáo không

có Thượng Đế, thứ tôn giáo mà “người là thần đối với người” - Tôn giáo tình yêu như quan niệm của L.Phoi-ơ-bắc Cần phải nói thêm là, tất cả những thảo luận giải của C.Mác về tôn giáo trong tác phẩm “Lời nói đầu - Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel” đều xuất phát từ sự phê phán chống tôn giáo của L.Phoi-ơ-bắc và phái Hegel trẻ.C.Mác viết: “Căn cứ vào sự phê phán chống tôn giáo là:” ngay câu này cho thấy những câu sau dấu “:” là những tư tưởng của những người phê phán tôn giáo: “con người sáng tạo ra tôn giáo, chứ tôn giáo không sáng tạo ra con người Cụ thể là: tôn giáo là sự tự ý thức

và sự tự cảm giác của con người chưa tìm được bản thân mình hoặc lại để mất bản thân mình một lần nữa” Đoạn này chính là tư tưởng của L.Phoi-ơ-bắc

Có thể nói đây là một sự “kế thừa”, tuy nhiên, những câu tiếp theo lại cho thấy một sự thanh toán của C.Mác đối với quá khứ, với phái Hegel trẻ và với

31

L.Phoi-ơ-bắc, một sự phát triển hoàn thiện nhờ những nghiên cứu hiện thực:

“Nhưng con người không phải là một sinh vật trừu tượng, ẩn náu đâu đó ngoài thế giới Con người chính là thế giới con người, là nhà nước, là xã hội Nhà nước ấy, xã hội ấy sản sinh ra tôn giáo, tức thế giới quan lộn ngược, vì bản thân chúng là thế giới lộn ngược Tôn giáo là lí luận chung của thế giới

ấy, là cương yếu bách khoa của nó, là lôgic dưới hình thức phổ cập của nó

Do đó đấu tranh chống tôn giáo là gián tiếp đấu tranh chống cái thế giới mà lạc thú tinh thần của nó là tôn giáo” [31; tr.13]

Những câu tiếp sau đó chính là sự phát triển, mở rộng và làm rõ hơn nữa quan niệm của C.Mác trong việc phê phán tôn giáo Quay trở lại tác phẩm, ngay từ đầu, C.Mác đã khẳng định lại một lần nữa những quan điểm đã được xác định của ông C.Mác chỉ rõ cho chúng ta thấy rằng thái độ phê phán có tính chất cách mạng đối với chế độ xã hội đương thời lúc đó hoàn toàn không phải chỉ là sự biểu hiện trong sự phê phán tôn giáo Sự phê phán tôn giáo chỉ nhằm chống lại một cách không trực tiếp cái hiện thực mà tôn giáo là sự phản ánh về mặt tinh thần Trong sự nhìn nhận của C.Mác, việc phê phán tôn giáo đối với hiện thực Đức lúc đó không mang lại một ý nghĩa nào nữa, sự phê phán đó đã có từ lâu rồi, mọi sự vạch trần bản chất tiêu cực của tôn giáo đã rõ ràng và đến nay có thể kết thúc được rồi Ông viết: “Đối với nước Đức thì việc phê phán tôn giáo, về thực chất, đã kết thúc và việc phê phán tôn giáo là tiền đề của mọi sự phê phán khác”, “do đó, nhiệm vụ của lịch sử - sau khi cái chân lí của bên kia mật đi - là xác lập cái chân lí của thế giới bên này Sau khi cái hình tượng thần thánh của sự tha hóa của con người đã bị bóc trần thì nhiệm vụ cấp thiết của cái triết học đang phục vụ lịch sử là bóc trần sự tự tha hóa trong những hình tượng không thần thánh của nó Như vậy phê phán thượng giới biến thành phê phán cỏi trần, phê phán tôn giáo biến thành phê phán pháp quyền, phê phán thần học biến thành phê phán chính trị” [32; tr.84]

32

Điều này cho thấy rõ sự dứt bỏ của C.Mác đối với phái Hegel trẻ Đó chính là sự phê phán đối với sự phê phán của phái Hegel trẻ cũng như của L.Phoi-ơ-bắc Theo C.Mác, không cần phải phê phán tôn giáo nữa, việc làm

đó sẽ không giải quyết được tình cảnh của hiện thực lúc đó; vấn đề là ở chỗ, cần quay trở lại với hiện thực, xem xet hiện thực và phê phán chính cái hiện thực đang nhấn chìm con người xuống cuộc sống khổ ải lầm than, là đi tìm lời giải đáp cho cái hiện thực ấy Những tư tưởng sâu sắc đó của C.Mác - chuyển

sự phê phán tôn giáo trên thượng giới thành phê phán chính trị và pháp quyền dưới cõi trần, gắn liền sự phê phán này với cuộc đấu tranh thực tiễn của giai cấp công nhân, giải phóng con người để thực hiện rõ quan niệm duy vật về lịch sử của ông

1.2.3 Tư tưởng đấu tranh giải phóng con người thoát khỏi sự tha hóa của tôn giáo của C.Mác

Về lĩnh vực đấu tranh giải phóng con người thoát khỏi sự tha hóa của tôn giáo, trước C.Mác cũng đã có nhiều nhà triết học đứng trên lập trường duy vật

đề cập đến, thế nhưng họ đều thể hiện các quan điểm không nhất quán, thiếu triệt để Riêng về L.Phoi-ơ-bắc, một mặt ông tích cực đấu tranh chống tôn giáo thần quyền, mặt khác lại khẳng định sự cần thiết về sự tồn tại của tôn giáo- một thứ tôn giáo khác: “Tôn giáo tình yêu” Sỡ dĩ L.Phoi-ơ-bắc thể hiện tính hai mặt như vậy, vì ông không dựa vào quan điểm lịch sử cụ thể để xem xét, phân tích tôn giáo, do đó ông không vạch ra được bản chất và sự phát triển của tôn giáo như một hiện tượng xã hội, rốt cuộc ông đánh giá tôn giáo như một phương thức tiến bộ của con người – con người tự nhiên tách khỏi đời sống xã hội Nhận xét về tư tưởng của L.Phoi-ơ-bắc, trong tác phẩm C.Mác viết: “Ngược lại có những người nhiệt tình tốt bụng lại đi tìm lịch sử nền tự do của chúng ta trong những khu rừng nguyên thủy Tơ-tông Nhưng nếu như chỉ có thể đi tìm lịch sử nền tự do của chúng ta trong rừng, thế thì

Xuất phát từ quan điểm đúng đắn về bản chất của tôn giáo như đã nêu trên, sau khi lý giải: “Người nào đã đi tìm một tồn tại siêu nhân nào đó trong tính hiện thực ảo tưởng trên thượng giới mà chỉ tìm thấy sự phản ánh của bản thân mình, thì người đó không còn mong muốn chỉ tìm thấy cái bề ngoài của bản thân mình, cái không phải là con người, ở nơi mà người đó đang tìm và phải tìm tính hiện thực chân chính của mình” [35; tr.11] để khẳng định tôn giáo là sản phẩm của chính con người, C.Mác cho rằng: “Căn cứ của sự phê phán chống tôn giáo là: con người sáng tạo ra tôn giáo, chứ tôn giáo không sáng tạo ra con người” [ 31/ trang 13]

Đây là cơ sở lý luận quan trọng, định hướng cho việc phê phán chống tôn giáo phải xác định đối tượng của nó là con người, là xã hội, là nhà nước chứ không phải là Thượng đế hay Chúa trời Một khi đã xác định đúng đối tượng phê phán thì sẽ xác định được nội dung, hình thức, phương pháp phê phán Trên cơ sở đó, C.Mác chỉ ra: “Sau khi cái hình tượng thần thánh của sự

tự tha hóa của con người đã bị bóc trần thì nhiệm vụ cấp thiết của cái triết học đang phục vụ lịch sử là bóc trần sự tự tha hóa trong những hình tượng không thần thánh của nó” [35/ tr.11]

34

Người nhấn mạnh: “Như vậy, phê phán thượng giới biến thành phê phán cõi trần, phê phán tôn giáo biến thành phê phán pháp quyền, phê phán thần học biến thành phê phán chính trị” [35; tr.11]

Trong phần đặt vấn đề của tác phẩm, sau khi đánh giá thực trạng phê phán ở nước Đức lúc bấy giờ, C.Mác cho rằng “phê phán tôn giáo là tiền đề của mọi sự phê phán khác” [32; tr.84] Theo C.Mác thì việc phê phán tôn giáo ở Đức về thực chất đã kết thúc khi L.Phoi-ơ-bắc cho ra đời tác phẩm

“Bản chất đạo Cơ Đốc”, tác phẩm đó đã phê phán tôn giáo đầy đủ rồi, vấn đề bay giờ là phải đi sâu hơn, phải phê phán mọi cái khác, những cái thuộc về chính quyền Phổ và chủ nghĩa tư bản lúc bấy giờ Đó là đấu tranh “chống cái thế giới mà lạc thú tinh thần của nó là tôn giáo” [31; tr.13]

Đây là nhiệm vụ cực kỳ nặng nề, khó khăn và phức tạp; chỉ có lòng dũng cảm mới dám đấu kiếm với cả lý luận và thực tiễn, dám đối đầu với chính quyền Phổ và thông qua đó, đối đầu với cả chế độ tư bản chủ nghĩa Khi nêu lên điều này, C.Mác đã thể hiện rõ bản lĩnh, nhân cách cực kỳ vĩ đại của con Người, sẵn sàng hy sinh bản thân mình để đấu tranh cho hạnh phúc của nhân loại

Trên cơ sở phát hiện tính lạc hậu của cách mạng Đức so với cách mạng Anh và Pháp, C.Mác viết: “Ở Pháp và ở Anh, vấn đề là phải tiêu diệt độc quyền đã phát triển đến giới hạn cùng cực, còn ở Đức thì lại phải phát triển độc quyền đến giới hạn cùng cực Ở Pháp và ở Anh đang giải quyết vấn đề, còn ở Đức thì mới chỉ là xung đột Đó là một thí dụ rằng lịch sử của chúng ta, tựa như một anh lính mới vụng về đang lặp lại những bài tập cũ, cho đến nay vẫn coi nhiệm vụ của mình chỉ là lặp lại những chuyện đã nhàm” [35; tr.12] Đây là cơ sở để C.Mác lý giải về sứ mệnh lịch sử của giai cấp vô sản Đức trong thời điểm này