Hình ảnh người nông dân mĩ trong tiểu thuyết chùm nho phẫn nộ của john steinbeck

Tìm hiểu và nghiên cứu “ Hình ảnh người nông dân Mĩ trong tiểu thuyết Chùm nho phẫn nộ của John Steinbeck” là điều kiện giúp chúng tôi tìm hiểu rõ hơn về nước Mỹ cũng như hình tượng ng

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN

- -

ĐINH THỊ THÚY HẰNG

Hình ảnh người nông dân Mĩ trong tiểu thuyết

Chùm nho phẫn nộ của John Steinbeck

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Nhà văn John Steinbeck (1902 – 1968)

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

John Steinbeck là một trong những gương mặt tiêu biểu của nền văn học Mĩ Thời gian và bạn đọc là thước đo chính xác và công bằng nhất ngày càng khẳng định vai trò quan trọng của John Steinbeck trong lịch sử văn học nhân loại Sáng tác của ông đã vượt qua được những thử thách khắc nghiệt của thời gian, càng thử thách lại càng vang lên vẻ đẹp sáng ngời

Thời gian càng lùi xa, tác phẩm của ông lại càng bộc lộ ý nghĩa hiện thực sâu sắc, tư tưởng nhân đạo cao cả và vẻ đẹp nghệ thuật điêu luyện độc đáo

Chùm nho phẫn nộ ngay từ khi ra đời đã nhanh chóng trở thành cuốn sách gây

tiếng vang Giải Pulitzer (1940) là một phần thưởng xứng đáng mà John Steinbeck nhận được từ tác phẩm này Đây là cuốn tiểu thuyết viết về đề tài áp bức bất công của xã hội Mỹ đối với những người dân nghèo John Steinbeck đã

mô tả cuộc đấu tranh để bảo vệ phẩm giá và gia đình trước thảm họa thiên nhiên và cuộc khủng hoảng kinh tế của thập niên 1930

John Steinbeck có nhiều tác phẩm hay, nhưng Chùm nho phẫn nộ là đỉnh cao

trong sự nghiệp văn chương của ông Ngòi bút của John Steinbeck luôn sắc sảo, mãnh liệt với khả năng tả thực hay đến “đau lòng” Đọc tác phẩm này làm ta liên tưởng đến nông thôn Việt Nam dưới bút pháp tả thực của Nam Cao: tối tăm, đau đớn, phẫn nộ nhưng lẩn khuất sau đó là sự đồng cảm sâu sắc với cái nghèo, cái khổ của giai cấp lao động Lời đánh giá của Viện Khoa học Hoàng gia Thụy Điển vào năm 1962 khi John Steinbeck đoạt giải Nobel Văn học:

“Sáng tác thông qua chủ nghĩa hiện thực, giàu tưởng tượng, biểu hiện sự hài hước, giàu lòng cảm thông và sự quan sát nhạy bén đối với xã hội” ở mức độ lớn là gắn với tác phẩm này

Chùm nho phẫn nộ là tác phẩm nghệ thuật có giá trị văn chương rất lớn diễn tả

chân thực những ảo tưởng tan vỡ, những nỗi đau khổ của con người, những niềm hi vọng treo trên sợi chỉ mong manh Trên thế giới vẫn còn quá nhiều khổ

đau, Chùm nho phẫn nộ cũng đã góp phần trong sự diễn tả một cách hiện thực

những nỗi cay đắng của con người ngay cả tại phần đất đã được coi là phồn thịnh nhất thế gian này

Tìm hiểu và nghiên cứu “ Hình ảnh người nông dân Mĩ trong tiểu thuyết Chùm

nho phẫn nộ của John Steinbeck” là điều kiện giúp chúng tôi tìm hiểu rõ hơn về

nước Mỹ cũng như hình tượng người nông dân Mĩ những năm 30 của thế kỉ

XX

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Chùm nho phẫn nộ ra mắt nhân loại cách đây hơn 70 năm, và tức khắc đã gây

chấn động lớn Suốt hơn 70 năm qua, từ thế hệ này qua thế hệ khác, từ lục địa này qua lục địa khác, loài người đã đón chào cuốn tiểu thuyết xuất sắc ấy với một niềm say mê lớn

Dày trên 900 trang, Chùm nho phẫn nộ là cuốn tiểu thuyết phản ánh một giai

đoạn ngắn ngủi trong lịch sử Mỹ và trên địa điểm cụ thể là bang California, nhưng ý nghĩa tác phẩm đã vượt xa hơn khi mang ý nghĩa của một sử thi bi kịch

về nhân dân Mỹ Chùm nho phẫn nộ đã trở thành tiếng kêu cứu khẩn thiết của

nhân dân lao động bị thất nghiệp, sống trong những căn lều lụp xụp trên khắp đất nước Mặc dù có sức lao động phi thường và biết hy vọng vào tương lai, nhưng cuộc đời của họ đang ngày càng dấn sâu hơn vào con đường khổ ải Ngay từ khi mới ra đời, tác phẩm đã thu hút được sự quan tâm của rất nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước

Trong lời mở đầu cuốn sách dịch giả Phạm Thủy Ba có viết: “Chùm nho phẫn

nộ là cuốn sách đau buồn về đất nước Mỹ, về những người nông dân bị bóc lột

đến cùng cực, bị chà đạp về tinh thần Ngay từ khi ra đời nó đã gây nhiều cuộc tranh cãi sôi nổi trong các giới bạn đọc, nhiều người hết lòng ca ngợi, nhưng cũng nhiều người không tiếc lời nguyền rủa” [1, tr.7]

Lê Huy Bắc trong cuốn Văn học Mĩ (2002), đã giới thiệu rất kĩ về nhà văn John

Steinbeck Ông nhấn mạnh rằng: “Là nhà văn của thời đại khủng hoảng, John Steinbeck tận mắt chứng kiến hàng đoàn người lũ lượt từ nhiều nơi trên đất Mĩ tìm tới California với hi vọng kiếm được miếng ăn, duy trì sự sống Nhưng thực

tế không như họ mong ước Steinbeck thấu hiểu nỗi đau của bi kịch vỡ mộng và tái hiện rất thành công trong tác phẩm của mình” [2, tr.61-62]

Hay Lê Đình Cúc trong cuốn Lịch sử văn học Mỹ (2007) thì cho rằng: “Tác

phẩm của Steinbeck đã diễn tả chân thực những ước mơ tan vỡ, những nỗi đau khổ của con người và những niềm hy vọng treo trên sợi chỉ mành mong manh Rồi sẽ ra sao khi con người lại tiếp tục trên những chiếc xe đời thổ tả ai oán và duy trì cuộc sống trong từng ngày? Rồi sẽ thế nào khi mọi mơ ước chính đáng của con người vẫn mãi mãi là ảo tưởng? Cuộc đời có còn tươi đẹp nếu con người không thoát ra khỏi những bi kịch cay đắng của tâm hồn?…”[4, tr.395]

Với cuốn Văn học Mỹ quá khứ và hiện tại do Nguyễn Thị Khánh chủ biên, tác giả lại có một góc nhìn khá mới mẻ: “ Chùm nho phẫn nộ chịu ảnh hưởng của

Thánh Kinh, đặc biệt là Kinh Cựu Ước với lễ ban thánh thể qua đó bánh mì và rượu nho tượng trưng cho thân thể và máu huyết của Chúa Ki-tô Tác phẩm này cũng mang tính ẩn dụ từ Thánh Kinh, một tác phẩm mô tả cảnh xuất hành (exodus) của dân tộc Do Thái, đi từ xứ Ai Cập, một miền đất của cảnh nô lệ tới miền đất hứa đầy sữa và mật ong” [9, tr.185]

Tạp chí Time liệt kê tác phẩm này trong danh sách 100 tiểu thuyết Anh ngữ hay

nhất từ năm 1923 đến nay Kết quả tuyển chọn dựa theo tiêu chí bình chọn

Những kiệt tác thế giới được dịch ra chữ Hán do Bộ Văn hóa Trung Quốc tổ

chức những năm 1980-1981 xếp Chùm nho phẫn nộ là một trong 100 cuốn sách

ảnh hưởng khắp thế giới

Lời đánh giá của Viện Khoa học Hoàng gia Thụy Điển vào năm 1962 khi

Steinbeck đoạt giải Nobel văn học: “ Sáng tác thông qua chủ nghĩa hiện thực, giàu tưởng tượng, biểu hiện sự hài hước, giàu lòng cảm thông và sự quan sát nhạy bén đối với xã hội”, ở mức độ lớn là gắn với tác phẩm này

Chùm nho phẫn nộ không chỉ chân thực phản ánh sự tàn khốc của một thời kỳ

lịch sử Mỹ quốc, mà còn chú trọng trình bày tình cảm đối với quê hương, sự lưu luyến đối với đất đai, tâm lý chống đối cách mạng công nghiệp, tình cảm đối địch với bộ máy quốc gia cảnh sát và nhà ngục Tác phẩm cũng đồng thời phản ánh phương diện lạnh lùng khắc nghiệt của cách mạng công nghiệp

Chùm nho phẫn nộ được John Ford và hãng Century-Fox chuyển thể thành

phim năm 1940 Bộ phim cũng thành công vang dội khi đoạt 2 giải Oscars và được xếp trong số mười phim hay nhất mọi thời đại của Mỹ

Như vậy, theo những tài liệu mà chúng tôi thu thập được thì việc nghiên cứu về

“Hình ảnh người nông dân Mỹ trong tiểu thuyết Chùm nho phẫn nộ của John

Steinbeck” chưa phải là nhiều Vấn đề đó mới chỉ được nhìn nhận ở những góc

độ khái quát chung mang tính định hướng chứ chưa có một cái nhìn cụ thể và sâu sắc Trên cơ sở tổng hợp ý kiến và những thành tựu mà các công trình trước mang lại, ở đề tài này chúng tôi hi vọng sẽ phân tích và đánh giá một cách rõ nét hơn về hình ảnh người nông dân Mĩ mà John Steinbeck đã khắc họa trong

tiểu thuyết Chùm nho phẫn nộ

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Với đối tượng chính là tiểu thuyết Chùm nho phẫn nộ, qua việc tìm hiểu

và nghiên cứu những nét chính trong tác phẩm, chúng tôi đưa ra và phân tích

những yếu tố cơ bản tạo nên “Hình ảnh người nông dân Mĩ trong tiểu thuyết

Chùm nho phẫn nộ của John Steinbeck”

- Phạm vi nghiên cứu là tiểu thuyết Chùm nho phẫn nộ của dịch giả Phạm

Thủy Ba (2000), Nxb Hội nhà văn

4 Phương pháp nghiên cứu

Do tính chất của đề tài nên các phương pháp nghiên cứu là đa dạng và tùy thuộc vào nội dung, mục đích của từng chương, từng mục, từng vấn đề… Chúng tôi đã vận dụng linh hoạt các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp nghiên cứu tác giả, tác phẩm: Chúng tôi căn cứ trên những nét chính về cuộc đời, phong cách sáng tác của tác giả để rút ra những yếu tố ảnh hưởng đến hình ảnh người nông dân mà tác giả xây dựng trong tác phẩm Đồng thời dựa vào văn bản tác phẩm để tìm hiểu cụ thể hơn về vấn đề được nghiên cứu

- Phương pháp thống kê: Chúng tôi thống kê lại những tình tiết sự kiện quan trọng trong tác phẩm có liên quan đến vấn đề nghiên cứu theo những nhóm khác nhau cùng phục vụ cho một ý lớn trong nội dung của đề tài để làm sáng tỏ đề tài một cách toàn diện, khái quát

- Phương pháp phân tích, chọn lọc, đánh giá

- Phương pháp quy nạp chủ yếu dùng trong việc khái quát lại một vấn đề

và trong phần kết luận của đề tài

5 Bố cục khóa luận

Để phục vụ tốt yêu cầu mà đề tài đưa ra, chúng tôi có thể xác định bố cục của khóa luận bao gồm những điểm chính sau Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, thư mục tài liệu tham khảo, mục lục, thì phần nội dung gồm có ba chương:

- Chương Một Chân dung nhà văn John Steinbeck và tiểu thuyết Chùm nho

phẫn nộ

- Chương Hai Bức tranh sống động về số phận của người nông dân Mĩ

trong tiểu thuyết Chùm nho phẫn nộ

- Chương Ba Đặc sắc nghệ thuật trong tiểu thuyết Chùm nho phẫn nộ

NỘI DUNG

Chương Một Chân dung nhà văn John Steinbeck và tiểu thuyết Chùm nho phẫn nộ

1.1 Bối cảnh xã hội Mĩ những năm đầu thế kỉ XX

1.1.1 Thời đại công nghiệp hóa với sự phát triển của khoa học kĩ thuật

Mỹ (Hoa Kì) tên gọi đầy đủ là Hợp Chủng quốc Hoa Kì, nằm ở Bắc Mỹ, là quốc gia lớn thứ 4 trên thế giới sau Nga, Canađa và Trung Quốc Nước Mỹ bao gồm 50 bang kể cả Alaska và Haoai Phía Bắc giáp với Canađa , Phía Nam giáp với Mêxicô, Phía Đông giáp với Đại Tây Dương Phía Tây giáp với Thái Bình Duơng

Là nước được phát hiện khá muộn, năm 1492 Người đầu tiên phát hiện ra Châu

Mỹ là Crixtôphơ Côlômbơx, cùng đoàn thám hiểm của mình Sau đó một số cường quốc ở Châu Âu đã đặt chân tới nước Mỹ như Anh, Pháp, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha…Trong đó Mỹ chịu ảnh hưởng lớn nhất của nền văn hoá và văn học Anh Ban đầu Mỹ trở thành thuộc địa của Anh và bị Anh chi phối về mọi mặt Ngay cả các tác phẩm văn chương cũng bị chi phối bởi đế chế Anh, và đặc biệt là ngôn ngữ Phải đến thế kỉ XIX Mỹ mới tăng cường mở rộng lãnh thổ phát triển kinh tế, văn hoá và quân sự, chính trị…

Mỹ dưới sự lãnh đạo tài giỏi của Giocgiơ Oasinhton đã tăng cường mở rộng quan hệ buôn bán ngoại giao với những quốc gia trên các châu lục Ngành hàng hải đã vươn lên đứng thứ hai thế giới chỉ sau Anh Năm 1790, tàu Mỹ đã đến

Trung Quốc để buôn bán Và cũng cuối thế kỉ XIX Mỹ đã sát nhập thêm ba tiểu bang vào Mỹ: Vơmon(1791), Kentacki (1792) và Tenmisi (1796) Sự phát triển

về mọi mặt của công cuộc kiến thiết đất nước đã khiến Mỹ nhanh chóng trở thành một cường quốc của thế giới Công cuộc khai phá miền nam đã mang lại nguồn lợi lớn cho Mỹ Sản lượng bông ở Miền Nam nước Mỹ chiếm tới 80% lượng bông của toàn thế giới Nhưng khi vừa khẳng định được mình thì Mỹ lại rơi vào cuộc nội chiến thảm khốc Mâu thuẫn giữa hai miền Nam - Bắc ngày một gia tăng, nguyên do là năm 1786 Giocgiơ Oasinhtơn đã hi vọng một kế hoạch bãi bỏ nô lệ sẽ được thông qua trên mọi bang của Mỹ Điều này chứng tỏ

ở một số bang Miền Bắc, chính sách nô lệ ngày một được phá vỡ, chuẩn bị cho việc bãi bỏ hoàn toàn Trong khi đó, Miền Nam với thế mạnh nông nghiệp, cần lao động chân tay thì không muốn bãi bỏ chế độ nô lệ và cuộc chiến tranh đẫm máu nhất trong lịch sử Mỹ đã diễn ra và kéo dài năm năm (1860 - 1865)

Bước sang đầu thế kỉ XX, nước Mỹ bước vào kỷ nguyên công nghiệp quy mô lớn và nó bắt đầu cũng được cảm nhận như một thế giới đầy uy quyền Hợp chủng quốc Hoa Kỳ được nhìn nhận trong thiết chế, trung ương tập quyền, với một nền công nghiệp hóa, quá trình khoa học, nền dân chủ tài phiệt, và sự mở rộng chủ quyền biên giới quốc gia

Nền kinh tế giàu mạnh một mặt là niềm tự hào của Mỹ Nhưng mặt khác đó cũng là một trong những nhân tố đưa cường quốc Mỹ bước vào thời kỳ của chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh và tư bản lũng đoạn

Nền văn minh vật chất mới , sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật đã giúp con người phát hiện ra những bí mật của đời sống, của tự nhiên, của vũ trụ Sự xuất hiện các thuyết lượng tử, phân tử, thuyết tương đối, những phát hiện y học về thân thể con người đã làm người ta thấy rõ hơn những vấn đề có tính chất khám phá, những phát hiện về thế giới mà triết học duy lý trước đó đã không thể giải quyết được Ðiều này kéo theo sự lung lay, sự nghi ngờ nền tảng tinh thần cũ và

yêu cầu xem xét lại những giá trị đó sau khi người ta thấy rằng có một số những chân lý khoa học và tư tưởng của thế kỷ trước thực sự không còn chính xác nữa Con người bắt đầu đối diện với sự hoài nghi

Xã hội Mỹ nhanh chóng đi vào kỷ nguyên văn minh vật chất và nhiều kỳ vọng

về tương lai Nhưng con người cũng đã sớm nhận ra rằng họ đã hoàn toàn thất vọng, khi nền văn minh vật chất đã phản bội lại con người, là kẻ sáng tạo ra nó Mặt khác nó trở thành chủ nhân của con người, biến con người thành nô lệ của

xã hội máy móc văn minh Xã hội tiền tài vật chất chi phối và quyết định cuộc sống cũng như hành động của con người

1.1.2 Thời đại của những cuộc di dân khổng lồ và nạn thất nghiệp khủng khiếp Nước Mỹ bước sang những thập niên 30 của thế kỉ XX đã lâm vào một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng Cuộc khủng hoảng này đã gây ra hàng loạt hậu quả nặng nề

Người bị ảnh hưởng nhiều nhất là dân chúng Mỹ Công nhân mất việc làm, nhà máy đóng cửa, doanh nghiệp và ngân hàng vỡ nợ; nhà nông không thể gặt hái, vận chuyển, hay bán được nông sản, đã không thể trả nợ và đành để mất trang trại của mình Hạn hán ở miền Trung Tây biến “vựa lúa” này của nước Mỹ thành một vùng sa mạc khổng lồ Nhiều nông dân bỏ xứ đến California kiếm việc Ở đỉnh điểm của cuộc khủng hoảng kinh tế, một phần ba người Mỹ bị mất việc Cơm bố thí, những khu ổ chuột và những đoàn quân tìm việc, những người thất nghiệp đi lậu theo những chuyến tàu chở hàng để kiếm việc làm, trở thành một mảng trong đời sống đất nước Nhiều người cho rằng cuộc khủng hoảng là sự trừng phạt cho tội sùng bái vật chất thái quá và lối sống buông thả

Họ tin rằng những cơn bão làm đen tối bầu trời miền Trung Tây tạo nên ngày phán xét trong Cựu ước: “Những cơn xoáy lốc giữa ban ngày và bóng đêm bao phủ giữa ban trưa”

Chính trong cuộc khủng hoảng này, hàng loạt người dân phải di cư đến một miền đất mới Đây có thể coi là thời kỳ của những cuộc di dân ồ ạt sang miền Tây Họ phải bỏ nhà, bỏ cửa để kiếm sống Từng dòng người lũ lượt kéo nhau

đi trên những con đường Cả xã hội Mỹ lúc bấy giờ rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng

Một nguyên nhân nữa dẫn đến cuộc di cư ồ ạt đó là việc chính phủ để phát triển kinh tế trang trại đã đưa đến các chủ trang tại làm ăn có hiệu quả, những trại chủ có thể điều hành cái gọi là “một nhà máy lúa mỳ, bông hay rau diếp” và

sự cạnh tranh này dẫn đến nhiều trang trại nhỏ bị phá sản Trong những năm này, chính phủ đã bao cấp cho các doanh nhân một số tiền là hai trăm năm mươi nghìn pound một năm Kết quả là trong vài thập kỷ, ngày càng nhiều chủ trại nhỏ bỏ đất đai lên các thành phố, đặc biệt là đến các thành phố ở miền Tây

và Trung Tây

Có thể nói, trong những thập kỉ đầu của thể kỷ XX, nước Mỹ đã rơi vào tình trạng khủng hoảng nghiêm trọng Cuộc khủng hoảng đó không chỉ ảnh hưởng đến các nhà máy, xí nghiệp mà hơn hết nó ảnh hưởng đến đời sống của nhân dân Nạn thất nghiệp xảy ra liên miên và kéo theo đó là dòng người lũ lượt di

cư sang miền Tây để kiếm sống Những điều đó được phản ánh khá rõ trong các

tác phẩm văn học, mà Chùm nho phẫn nộ là một tác phẩm tiêu biểu

1.2 John Steinbeck – Nhà văn hiện thực tầm cỡ của nước Mĩ và thế giới

1.2.1 Từ những gian truân vất vả

Nhắc đến văn học Mỹ, người ta không thể không nghĩ đến một nhà văn nổi

tiếng với cuốn tiểu thuyết đặc sắc Chùm nho phẫn nộ đó là nhà văn John

Steinbeck

Lớn lên trong những năm tháng khủng hoảng trầm trọng của nước Mỹ những năm ba mươi, John Steinbeck chứng kiến một hiện thực đau lòng là sự tha hóa mọi mặt của xã hội Mỹ Văn hóa, kinh tế, đạo đức, xã hội đã phân chia nước

Mỹ thành hai tầng lớp cách biệt: giàu và nghèo, dã man và văn minh, cao thượng và thấp hèn…ăn sâu vào mỗi tâm hồn người Mỹ Tác phẩm văn học của ông đã tạo ra một tầm nhìn quảng đại – ông đã thể hiện một cách nhìn nhận về tâm hồn cao đẹp của người Mỹ, tâm hồn đó bao trùm cả thế giới mà mỗi cá nhân có một phần khiêm tốn của riêng mình

Ông sinh ngày 27 tháng 2 năm 1902 tại Salinas, bang California, cách bờ Thái Bình Dương vài dặm, trong một gia đình nghèo, bố làm thủ quỹ mẹ làm nhà giáo Từ thưở ấu thơ nhà văn đã ghi khắc ấn tượng của vùng quê tươi đẹp và chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn học Hi Lạp cổ điển, Kinh Thánh và văn học Châu Âu Sau khi hoàn thành bậc Trung học, từ năm 1920 đến 1925 ông theo học tại trường Đại học Stanford nhưng chẳng đỗ đạt gì Sau đó, ông phải làm nhiều nghề để kiếm sống như công nhân nông nghiệp, phóng viên và một số nghề khác Thời gian làm việc ông tiếp xúc với người lao động đã đặc biệt giúp ông tích lũy vốn tư liệu phong phú cho những sáng tác sau này

Năm 1925, John Steinbeck đến New York, cố gắng trở thành nhà văn tự do và cho ra mắt một loạt các tác phẩm nhưng không gây được sự chú ý của người

đọc như: Cốc vàng (Cup of gold, 1929), Đồng cỏ thiên đường (The pastures of Heaven ,1932), Gửi vị thần chưa biết (To a God unknown, 1933)…

Sau những năm cay đắng đấu tranh vì cuộc sinh tồn, ông quay trở về California,

ở đây ông sống trong một ngôi nhà tranh cô lập bên bờ biển Tại đó ông tiếp tục viết lách

Tuy trước năm 1935 ông đã viết vài cuốn sách, nhưng mãi đến năm đó ông mới

đạt được thành công rộng rãi đầu tiên với cuốn Quận Tortilla Flat (Tortilla flat,

1953) Ông đem đến cho độc giả những câu chuyện nhiều giấm ớt và hài hước xung quanh một nhóm những anh nhà quê, những con người không có xã hội tính, thô kệch, hầu như là bức tranh biếm họa về các nhà quý tộc được vua Arthur phong tước ngồi bù khú, quanh chiếc bàn tròn của nhà vua Ở Hoa Kỳ

cuốn sách này được coi như một liều thuốc giải độc trong thời kỳ kinh tế suy thoái Tiếng cười nay đã ở bên phía Steinbeck

Nhưng ông chẳng hề quan tâm đến việc biến mình thành kẻ đi an ủi và mua vui

vô thưởng vô phạt cho mọi người Những chủ đề ông chọn đều nghiêm túc và vạch trần những điều xấu, chẳng hạn những cú tấn công chua chát vào những

đồn điền trồng hoa quả và trồng bông ở California trong tiểu thuyết Trong cuộc

đấu đáng ngờ (In Dubious Battle) năm 1936 Sức mạnh văn phong của ông tăng

lên đều đặn trong những năm đó Cuốn sách nhỏ mà tuyệt tác của ông Của

chuột và người (Of Mice and Men) năm 1937, viết về Lennie, anh chàng đần

độn to xác chỉ vì yêu quý và âu yếm mà bóp chết mọi thứ sinh vật nào rơi vào bàn tay anh ta

Truyện đó và tiếp theo là nhiều truyện ngắn khác không gì sánh nổi được ông

tập hợp in chung trong cuốn Thung lũng kéo dài (The Long Valley) năm 1938

Thế là con đường đã mở cho John Steinbeck đi tới tác phẩm lớn thường gắn

liền với tên tuổi ông, cuốn Chùm nho phẫn nộ (The Grapes of Wrath) năm

1939 Đó là câu chuyện về cuộc di dân bắt buộc từ Oklahoma tới California của đám dân thất nghiệp và bị cường quyền nhũng lạm Câu chuyện bi thảm này trong lịch sử Hoa Kỳ gây cảm hứng để John Steinbeck mô tả đến đau lòng những trải nghiệm của một anh nông dân cùng gia đình mình trong cuộc hành trình thống khổ dài vô tận tới chốn dung thân mới Đây là một cuốn sách nổi tiếng nhưng cũng gây nhiều tranh cãi, một số người lên án tác giả tuyên truyền cho chủ nghĩa cộng sản, bóp méo sự thật Để tránh tranh cãi, John Steinbeck tham gia một cuộc thám hiểm ở bang California và tiếp tục viết sách Thời gian

này ông cho ra đời các cuốn sách chuyên về khảo cứu như: Biển Cortez Báo

cáo về chuyến đi và các nghiên cứu đã tiến hành (Sea of Cortez: a leisurely

journal of travel and research, 1941), Bom rơi xuống đất (Bombs away, 1942)

Những năm tiếp đó ông liên tục cho ra đời các tiểu thuyết viết về đề tài những

người cùng cực trong xã hội như: Trăng lặn (The moon is down, 1942), Một

dãy đồ hộp ( Canery Row, 1945)…

Trong thế chiến II, John Steinbeck làm ở các cơ quan thông tấn, phóng viên mặt trận Sau thế chiến II, John Steinbeck chuyển sang viết các tác phẩm có tư

tưởng và kết cấu phức tạp, mang tính triết lý cao Đó là các tiểu thuyết: Chiếc ô

tô buýt lạc đường (The wayward bus, 1947) nội dung của tác phẩm nói về loài

người phải dò dẫm đi trong bóng tối và cuốn Phía đông thiên đường (East of

Eden, 1952) là một cuốn sách đồ sộ với ý định khái quát lớn, nhưng không được người đọc chấp nhận Tác phẩm nói về lịch sử hai gia đình di cư, tượng trưng cho hai dòng họ lâu đời nhất của loài người, bắt nguồn từ Adam và Eva Bước sang những năm năm mươi, sáng tác của John Steinbeck bước vào giai

đoạn khủng hoảng Tuy nhiên đến năm 1961, cuốn Mùa đông lo buồn của

chúng ta (The winter of our discontent) ra đời đã gây được sự chú ý của đông

đảo bạn đọc Tác giả lại quay về với đề tài “vỡ mộng” của văn học Mỹ những năm 20 Truyện được viết bằng giọng châm biếm, hài hước, đau buồn mang màu sắc triết lý và ám chỉ

Năm 1962, John Steinbeck bắt đầu những chuyến du lịch dài ngày tới hầu hết

các bang của nước Mỹ, lấy tư liệu cho cuốn ký Chuyến đi tìm kiếm lại nước Mỹ

với Charey (Travels with Charley: in search of America) năm 1962 phản ánh

hiện thực nước Mỹ với cả hai mặt tốt và xấu của nó

Cuốn sách cuối cùng của nhà văn – Hành trang của vua Arthur và các hiệp sĩ

cao thượng (Acts of king Arthur and his noble knights) bắt đầu viết từ năm

1957 nhưng chỉ được in vào năm 1976 sau khi ông mất vì bị bệnh nhồi máu cơ tim năm 1968

John Steinbeck là nhà văn lớn của nước Mỹ và thế giới, đồng thời ông cũng là một cây bút phức tạp và đầy mâu thuẫn Cùng lúc ông vừa là tác giả của những

tác phẩm thực sự có giá trị lớn cả về nội dung tư tưởng lẫn hình thức nghệ thuật

như tiểu thuyết Chùm nho phẫn nộ, lại vừa là người viết ra những cuốn sách sơ

lược hoặc sa vào triết lý rối rắm

1.2.2 Đến những thành công rực rỡ

Jonh Steinbeck là một nhà văn tài năng Nhưng quá trình sáng tác của ông là một quá trình vật lộn tìm kiếm, và ông đã nếm mùi thất bại nhiều lần Với sự nhạy cảm của một nhà văn ông cảm nhận được những thay đổi lớn lao của nước

Mỹ, nhưng do không được trang bị đầy đủ nhận thức và hiểu biết thời cuộc nên nhiều lúc ông tỏ ra lúng túng Điều đó thể hiện ở các sáng tác của ông Tuy nhiên, trải qua những khó khăn, ông đã để lại cho nhân loại nhiều tiểu thuyết có giá trị

Ông xuất thân trong một gia đình nghèo, và ngay từ nhỏ ông đã phải làm nhiều nghề để kiếm sống, chính điều đó đã tạo cho ông có một vốn sống phong phú Ông yêu thích văn chương và bước vào sự nghiệp văn chương khá sớm Tuy nhiên, ngay từ đầu số phận đã không mỉm cười với ông, cho ra đời rất nhiều tác phẩm nhưng không gây được sự chú ý của người đọc Không nản lòng, ông vẫn

miệt mài với sự nghiệp sáng tác của mình Tác phẩm Của chuột và người (Of

mice and men) đã đánh dấu những bước chân đầu tiên của ông trên con đường sáng tác

Không dừng lại ở đó, ông lại tiếp tục sáng tác và một lần nữa sự ra đời của tiểu

thuyết Chùm nho phẫn nộ (The grape of wrath) một lần nữa khẳng định tên tuổi

cũng như sự nghiệp sáng tác của ông Cuốn tiểu thuyết này ngay từ khi ra đời

đã được đông đảo người đọc hưởng ứng và được trao giải Pulitzer và trở thành cuốn sách nổi tiếng

Tuy nhiên, trong cuộc đời sáng tác của mình, có đôi lúc, John Steinbeck tỏ ra sức viết sa sút, hoặc có hiện tượng lặp lại như thể chứng tỏ John Steinbeck đã hết sức sống Tuy nhiên ngay lập tức, ông xóa tan mối nghi ngờ đó của mọi

người bằng cuốn tiểu thuyết Mùa đông bất bình của chúng ta (The winter of

our discontent) được xuất bản năm 1962 Trong tác phẩm này,John Steinbeck

đạt tới cùng một chuẩn mực như trong Chùm nho phẫn nộ

Trải qua những khó khăn vất vả, những thăng trầm của cuộc sống, vượt lên trên tất cả, giải Nobel văn học chính là một phần thưởng quý giá cho những đóng góp lớn lao của ông cho nền văn học Mỹ nói riêng và văn học thế giới nói chung

Trong những bậc thầy văn chương Mỹ kể từ Sinclair Lewis cho tới Ernest Hemingway, John Steinbeck có hẳn một vị trí và thành tựu riêng, độc lập Ở ông có chất hài hước mà trong chừng mực nào đó bù đắp cho cái chủ đề thường

là độc địa và thô bạo của ông Thiện cảm của ông bao giờ cũng dành cho kẻ bị

áp bức, kẻ không có khả năng thích nghi, kẻ đang suy sụp tuyệt vọng; ông muốn đem cái niềm vui giản dị đời thường đối lập lại với sự thèm khát tiền bạc đến độ độc ác và trâng tráo Nhưng trong ông ta còn bắt gặp khí chất Mỹ trong tình cảm lớn lao đối với thiên nhiên, đối với đất trồng, hoang địa, núi non và các bờ đại dương, tất cả đều trở thành suối nguồn cảm hứng không bao giờ cạn cho Steinbeck giữa thế giới những người đang sống và vượt xa ngoài cái thế giới đó

John Steinbeck kết hợp chủ nghĩa Hiện thực với chủ nghĩa Lãng mạn mang tính cách nguyên sơ để tìm kiếm đức hạnh ở những nông dân nghèo bán mặt cho đất bán lưng cho trời Tiểu thuyết của ông minh chứng cho các khía cạnh dễ bị tổn thương của những con người đó, họ có thể bị nhổ tận gốc bởi những cơn hạn hán và là những người đầu tiên phải chịu đựng đau khổ trong những giai đoạn bất ổn chính trị và khủng hoảng kinh tế

Suốt hơn 30 năm cầm bút, John Steinbeck viết hơn 20 vở kịch, nhiều kịch bản phim, nhiều truyện ngắn, hơn 10 tiểu thuyết và nhiều diễn văn chính trị Ông hướng ngòi bút vào hai mảng đề tài chính là xung đột cá nhân với bản thân và

xung đột cá nhân với xã hội Phong cách của John Steinbeck độc đáo ở chỗ, tận sâu thẳm là bi kịch, là sự dồn nén nặng nề nhưng lại được biểu hiện ra bên ngoài rất nhẹ nhàng và đầy chất thơ

Sở dĩ Viện Hàn lâm Hoàng gia Thụy Điển trao Giải thưởng này cho John Steinbeck “vì những tác phẩm văn chương vừa hiện thực vừa đầy hoang tưởng, nổi bật với một sự hài hước đầy cảm thông và một cách nhìn xã hội thấu đáo”

1.3 Chùm nho phẫn nộ - Tác phẩm cổ điển của văn học Mĩ

1.3.1 Tấn sử thi bi kịch về người nông dân Mĩ

Nhắc đến những sáng tác của John Steinbeck chúng ta không thể không nhắc

đến cuốn tiểu thuyết Chùm nho phẫn nộ tác phẩm xuất sắc viết về hình ảnh người nông dân Mỹ những thập niên đầu của thế kỉ XX Chùm nho phẫn nộ hay còn có tên gọi khác là Chùm nho uất hận hay là Chùm nho nổi giận, xuất bản

năm 1939, đây được coi là đứa con tinh thần sáng nhất của văn nghiệp John Steinbeck Cuốn tiểu thuyết bắt đầu xuất hiện và được dịch sang tiếng Việt từ những năm 1972 Nó được xem là cuốn sách đau buồn về đất nước Mỹ

Bối cảnh hiện thực và nguyên nhân sáng tác Chùm nho phẫn nộ có nguyên thủy

từ cuối thập niên 20 đến thập niên 30 khi nền kinh tế Mỹ lâm vào khủng hoảng nghiêm trọng với sự thất nghiệp hàng loạt của công nhân thành thị, công nhân đồn điền và sự khó khăn trong cuộc sống của họ

Tiểu thuyết Chùm nho phẫn nộ đưa người đọc tới bang Ôklahoma miền Đông

nước Mỹ vào một mùa hè oi bức khi những gia đình tiểu chủ ở đây bị tịch thu đất đai và buộc phải rời bỏ ruộng đồng để di cư về miền Tây sinh sống

Toàn bộ nội dung tiểu thuyết tập trung miêu tả quá trình di cư của gia đình Joad Hạn hán nặng nề khiến lương thực không thu hoạch được và đất đai bị thôn tính hầu hết, những người nông dân không còn cách nào khác hơn để tiếp tục sinh sống, buộc phải rời bỏ quê hương Chàng Tom mới ra tù cùng những người thân nhanh chóng chuẩn bị di cư đến California trên một chuyến xe cũ

nát chở quá tải Hành trình đến California với muôn vàn gian khổ khốn khó khi

xe bị hỏng liên tục, đói, khát, ông bà nội liên tiếp qua đời và người con trai, người con rể liên tục bỏ trốn Đến California cả nhà Tom gồm mười hai người

đã chỉ còn tám người

Thế nhưng California hoàn toàn không phải là thiên đường trong mơ đối với gia đình Tom California đã có hơn ba trăm nghìn dân di cư, và còn nhiều hơn như thế những kẻ đang muốn đi tìm một địa đàng trần gian Những con đường lớn chen chúc những con người điên rồ, chạy vạy khắp nơi như đàn kiến, vỡ đầu sứt trán để tìm một công việc hèn mọn sinh nhai Gia đình Tom cũng không nằm ngoài số đó, tiêu đến những đồng tiền cuối cùng trong túi, họ đã rất hối hận và tuyệt vọng vì dựa vào một tờ truyền đơn quảng cáo thiên đường vùng kinh tế mới mà nhẹ dạ đưa cả nhà đến miền Tây, và Tom một tháng trôi qua chỉ tìm được việc làm thuê trong vòng năm ngày

Vì sự khốn cùng trong hành trình, các nông phu đã kiên trì lập hợp đồng, đấu tranh cố định tiền lương, nhưng chủ thuê lại ăn nói úp mở và khiến những người đồng ý bị mắc mưu Yêu cầu hợp tình hợp lý của các nông phu khiến ông chủ tức giận, họ quyết định gọi những sĩ quan cảnh sát cùng đi xe đến, bảo vệ lẫn nhau, ép buộc các nông phu hoặc đi theo chúng hoặc là phải đến nơi khác,

và nếu các nông phu không nghe lời khuyến cáo chúng sẽ cho Cục vệ sinh đến

dỡ bỏ điểm dừng chân của họ

Chàng Tom bị cuốn vào cuộc kích thích trong cơn phẫn nộ của đám đông và trong lúc hỗn loạn Tom đã đánh viên sĩ quan cảnh sát Tuy mục sư Casy đã che giấu cho gia đình Tom trốn chạy nhưng chính bản thân ông lại bị cảnh sát đưa

đi Gia đình Tom đã bất đắc dĩ phải đến xin việc ở một nông trường hái đào nhưng khi đến địa điểm này thì ở đó đã tập hợp được năm gia đình mà mỗi gia đình do hai viên cảnh sát lái xe máy dẫn đường Trên con đường tràn ngập các đồn bốt với cảnh sát súng đạn rầm rộ, với những người lao động đứng trên các

rãnh cạn dọc đường tức tối kêu gào vung nắm đấm, và mỗi lần sáu gia đình, trong đó có gia đình Tom, đi qua trạm gác thì cửa liền đóng chặt Cảnh tượng không giống như đến trang trại mà như đến nhà ngục khiến Tom cảm thấy bất

an

Khi đến trang trại thu hái đào, hai người quản lý từ xe này sang xe khác hỏi những người trên xe có làm công hay không và chỉ cần có người đáp là chúng lập tức ghi tên họ lại bất chấp họ có đồng ý hay không, không cho phép họ hỏi han gì thêm mà thô bạo ra lệnh cho họ lập tức đi làm việc Bà mẹ Tom cầm đồng tiền kiếm được trong ngày đến căng tin mua thức ăn nhưng thực phẩm trong cửa hàng tạp hóa này đều là những thứ hàng hóa kém chất lượng, quá đát

mà các cửa hàng trong thị trấn không thể bán được, nhưng giá cả lại đắt gấp đôi

ở thị trấn Gia đình Tom, mặc dù rõ ràng chịu hai tầng áp bức, phía ông chủ đồn điền và phía giới đầu cơ thực phẩm, nhưng vì còn có việc để làm, có cái để ăn nên vẫn tạm hài lòng

Khi mọi người đang ngủ yên trong đêm, Tom vẫn thao thức Ban ngày khi họ đi vào cổng lớn thấy đâu đâu cũng có cảnh giới rất nghiêm ngặt, bên ngoài cổng xúm xít một đám người trông hết sức giận dữ khiến Tom cảm thấy sự việc rất

kỳ quặc Anh muốn làm rõ trắng đen nên nhân lúc nửa đêm liền lặng lẽ chui ra khỏi màn, đi ra ngoài Vừa ra cổng lớn thì nòng súng và đèn pin của bọn cảnh

vệ cùng nhất tề hướng về phía Tom hỏi xem anh định làm gì Tom mượn cớ nói

đi tắm mới khiến bọn cảnh vệ cho qua Anh nghe loáng thoáng thấy hai cảnh vệ nói, các công nhân do bất mãn vì công xá mỗi ngày một giảm nên đã bãi công, làm kinh động cảnh sát trong hạt, cảnh sát muốn trừng trị những người cầm đầu gây ra chuyện đó nhất là muốn tóm được người đứng ra xúi bẩy gây chuyện có dáng người cao gầy Nghe được những lời đó, Tom quyết định truyền tin cho những người nghèo khổ cùng làm việc đang rơi vào hoàn cảnh nguy hiểm kia

Nhanh chóng tìm ra những anh em bãi công, Tom chợt phát hiện ra điều ngoài

dự đoán của anh là người đứng đầu cuộc bãi công chính là mục sư Casy, người từng cứu Tom trước kia Casy nói với Tom rằng, nguyên nhân mọi người bãi công là do chủ nông trường khấu trừ tiền công, bắt đầu quyết định là mỗi giờ làm việc đáng năm xu, nhưng do nguồn nhân lực nhiều lên khiến chủ thuê giảm tiền công xuống một nửa Số tiền công ít ỏi này không đủ nuôi sống gia đình khiến các công nhân bèn tuyên bố bãi công Tom cũng lập tức gia nhập cộng đồng bãi công Chủ nông trại liền mời một loạt cảnh sát đến trấn áp

Trong khi tranh đấu với bọn cảnh sát, Tom đã lỡ tay giết chết một viên cảnh sát,

kẻ đã đánh chết người tổ chức bãi công là mục sư Casy Anh đành phải trốn chạy lần nữa khi bám theo con suối nhỏ chạy đến một cánh rừng lúp xúp đằng

xa

Gia đình Tom lại một lần nữa chạy trốn khỏi trại trồng đào để rồi sau đó xin được việc làm tại một đồn điền trồng bông, dù bà mẹ phải đành lòng giấu Tom vào chiếc cống ngoài bụi rậm còn cả nhà xuống đồng, đêm về tạm trú trong một toa tàu bỏ hoang Thế nhưng công việc trồng bông ở đồn điền chẳng mấy chốc

đã kết thúc, vừa nhận chút tiền công ít ỏi gia đình Tom đã phải đối mặt với nỗi

lo hết việc Rồi mùa mưa bão thình lình ập đến, đập chắn bị vỡ và nước tràn lên

cả sàn tàu

Giữa lúc khốn khó thì cô con gái của gia đình là Rosasharn lại chuyển dạ, nhưng vì đẻ non nên đứa bé bị chết Ngớt mưa, mọi người quyết định tìm đến nơi cao ráo hơn Cả gia đình vừa đói, vừa ngấm lạnh và gần như tuyệt vọng vì kiệt sức cố vượt qua cánh đồng nước đến trú ở một nhà kho Họ bắt gặp tại đây hai người đàn ông, một già và một trẻ, người già đã gần như lả đi vì sáu ngày nhịn đói Thấy Rosasharn bị ướt lạnh, anh thanh niên nhường chiếc chăn duy nhất của mình cho cô, còn cô khi nhìn cảnh ngộ của ông già đã vượt qua những rụt rè bản tính Động lòng thương cảm, với sự khuyến khích của mẹ, Rosasharn

đã đi đến một quyết định mạnh bạo là ghé bầu vú căng sữa của mình vào miệng ông già đang kiệt sức

Cuốn tiểu thuyết được xem là tấn sử thi bi kịch của một gia đình nông dân Mỹ

Nó đã trở thành tiếng kêu cứu khẩn thiết của nhân dân lao động bị thất nghiệp, sống trong những căn lều lụp xụp trên khắp đất nước Mặc dù có sức lao động phi thường và biết hy vọng vào tương lai, nhưng cuộc đời của họ đang ngày càng dấn sâu hơn vào con đường khổ ải và dẫn đến diệt vong

1.3.2 Hiện thực nước Mỹ với cả hai mặt tốt và xấu

Tiểu thuyết Chùm nho phẫn nộ mở ra một bối cảnh rộng lớn và bi thương của

nước Mỹ trong cuộc khủng hoảng kinh tế những năm 30 với những đoàn người di dân bị tước đoạt ruộng đất kéo dài trên con đường 66 Không phải qua sự “tường thuật” này mà cái nhìn sâu sắc về xã hội của ông đặc biệt thể hiện ở những suy tư và lựa chọn của nhân vật John Steinbeck đã diễn tả một cách sống động những suy nghĩ dần dần hình thành trong Jim Casy, Tom Joad

và sự lựa chọn cuối cùng của họ Thế giới tư hữu cùng những bất công xã hội

đã thúc đẩy quá trình con người vươn tới một ý thức xã hội cao hơn ý thức mà

họ vốn có, từ “tôi” đến “chúng ta”, từ “cá thể” đến “tập thể” và biến họ thành những người hùng của thời đại Cũng như bao gia đình khác, gia đình Joad dần dần tan rã nhưng họ vẫn “…giữ gìn cơ sở đạo đức trong bản tính của họ… Nghèo nàn và bất hạnh không huỷ hoại được trong tâm hồn họ tình hữu ái, đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau, sự thông cảm với đau khổ của người khác và khả năng giúp đỡ người khác” Cuốn tiểu thuyết đã trở thành tiếng kêu chống lại những gì bất công với con người, lên án những tập đoàn chính trị bẩn thỉu đã phản bội lại lý tưởng cao đẹp ban đầu của dân tộc Mỹ Có thể nói tiểu thuyết này như kết tinh của một quan niệm nghệ thuật của nhà văn nhằm cảnh tỉnh nhân loại trong thời đại công nghiệp hoá và kinh tế thị trường dưới sứ mạng

nhân bản Bên cạnh đó Chùm nho phẫn nộ, còn cho thấy sự bi thống, thảm

thiết của lớp người nông dân nô lệ, những con người đầy những đức tính, bản chất tốt đẹp bị đẩy vào bước đường cùng Làm sao họ có thể có được một trang trại nhỏ? Làm sao họ có thể chung sống với nhau, với sự yêu thương thật

sự trong khi họ là kiếp làm thuê? Kiếp người trôi nổi theo sự nghèo khó?

Trong xã hội Mỹ thời bấy giờ, kinh tế thị trường tư bản rất phát triển nhưng đời sống tinh thần lại sa sút Những giá trị tốt đẹp ngày càng bị đảo lộn và con người đánh mất niềm tin ở thiết chế dân chủ Đâu đâu cũng tràn ngập sự xấu

xa, lừa bịp của một xã hội chạy theo kim tiền

Qua tác phẩm của John Steinbeck, những vấn đề xã hội nổi cộm thời bấy giờ

là sự bạo ngược và đời sống vật chất khốn cùng của những người lao động nhập cư đã được thể hiện Ông đề cập đến sự bất công và bóc lột người lao động một cách vô nhân đạo từ đó khẳng định sự đấu tranh của con người là một quá trình tự nhiên Ông đề cao tự do của con người, cổ vũ cho một triết lý sống nhân bản và trình bày những suy tư về điều thiện, điều ác, giấc mơ, hiện thực…

Chính con người mang bi kịch chứ không phải bất cứ cái gì khác trong văn xuôi của John Steinbeck đã sống trong tâm tưởng của người đọc ở mọi thế hệ

và mọi thời đại Chính những con người ấy đã nâng các thiên tác phẩm lên một bình diện khác: bình diện triết lý, những nỗi đau khổ của con người và những niềm hy vọng treo trên sợi chỉ mành mong manh Rồi sẽ ra sao khi con người lại tiếp tục trên những chiếc xe đời thổ tả ai oán và duy trì cuộc sống Trong bối cảnh đó, tiểu thuyết của John Steinbeck xuất hiện Từ tầng sâu của tác phẩm, một câu hỏi lớn đặt ra đó là rồi đây con người sẽ ra sao, sẽ sống như thế nào khi cứ mãi là nạn nhân của những xu thế thời đại chà đạp con người?

Sự lạnh lùng của cách mạng công nghiệp khiến hàng ngàn con người phải phá sản, dãy dụa để sinh tồn và mất hết hy vọng thay đổi cuộc đời May mắn lắm thì họ cũng chỉ cần thiết cho xã hội đó như là những nhân công dự trữ và

nguồn lao động rẻ mạt Đó là bi kịch lớn lao cả về vật chất và tinh thần mà xã hội kinh tế thị trường đang đè nặng lên những con người lao động khốn khổ Thật đau xót thay khi trước đây mọi gia đình tá điền rất “vững chắc, gắn bó với nhau bằng truyền thống và lao động chung giờ đây tan rã như thế nào bởi

vì nó không thể đứng vững trước sự thâm nhập huỷ hoại của những thế lực xã hội bên ngoài” Gia đình Joad cũng không thoát khỏi sự thật nghiệt ngã đó Trên nền rộng lớn của cuộc mưu sinh là nỗi đau sinh ly tử biệt, gia đình ly tán, cái đói cận kề… Đất Hứa đã trở thành nơi chôn cất người già, giết chết trẻ em

và bóc lột xương tuỷ người lao động Con người không phải đang sống mà đang tồn tại vật vờ… Tình trạng xã hội và trạng thái tồn tại của nhân vật đã trở thành “bàn đạp” nâng những bi kịch lên tầm triết lý Nghệ thuật là nơi thăng hoa của mọi cảm xúc Không chỉ có niềm vui, hạnh phúc, mà sự thất vọng, đổ

vỡ, bi kịch cuộc đời, kể cả cái chết… cũng tạo nên những tuyệt tác cho văn học nhân loại Tác phẩm của John Steinbeck đã diễn tả chân thực những ước

mơ tan vỡ từng ngày Rồi sẽ thế nào khi mọi mơ ước chính đáng của con người vẫn mãi mãi là ảo tưởng? Cuộc đời có còn tươi đẹp nếu con người không thoát ra khỏi những bi kịch cay đắng của tâm hồn?… Đó là những gì đọng lại từ triết lý của nhà văn Chính ông đã đóng góp một phần vào việc diễn tả chân thực những nỗi bi thảm của con người ngay trên phần đất được mệnh danh là phồn thịnh nhất thế gian này Nhưng cái hay trong triết lý về con

người bi kịch của John Steinbeck là một niềm tin không bao giờ tắt Con

người dù trở nên bi thảm bởi những tấn bi kịch cuộc đời nhưng không bao giờ tuyệt vọng, bế tắc mà vẫn tiếp tục cuộc hành trình đi tìm cuộc sống, quyền sống và tìm lại chính mình John Steinbeck đã mô tả những con người tiếp tục bảo vệ những quyền sơ đẳng, chống lại hệ thống xã hội thèm khát tiền bạc đến

độ độc ác, trâng tráo và dửng dưng với cuộc sống riêng tư của con người mà

tiêu biểu là sự lựa chọn của Jim Casy và Tom Joad

Chính những điều đó đã khiến cho tác phẩm khi ra đời đã được được trao tặng hai giải thưởng lớn là giải Pulitzer và giải thưởng sách Hoa Kỳ và trở thành cuốn sách nổi tiếng, nhưng cũng gây nhiều tranh cãi - một số người lên án tác giả tuyên truyền cho chủ nghĩa cộng sản, bóp méo sự thật

Chương Hai Bức tranh sống động về số phận của người nông dân Mĩ

trong tiểu thuyết Chùm nho phẫn nộ

2.1 Cuộc hành trình của một gia đình nông dân Mĩ

2.1.1 Bị bóc lột đến cùng cực

John Steinbeck bắt đầu cuốn tiểu thuyết với những điềm báo đáng ngại,

khó khăn tới cho những người nông dân Ông mô tả sự xuất hiện của bụi trong

không khí như một bệnh dịch Kinh thánh Các cơn bão bụi lấn át Ôklahoma,

làm đục bầu không khí và thậm chí ngăn chặn ánh mặt trời Tuy nhiên, khi cơn

bão kết thúc, nó chỉ là khởi đầu của những khó khăn cho nông dân

Ôklahoma Một cảm giác tuyệt vọng bao trùm ngay lập tức Có vẻ là không có

giải pháp cho nông dân, những người đã từ chức số phận của mình trên những

cánh đồng, và thấy mình không còn cách nào ngăn cản với những gì họ có thể

phải đối mặt

Hình ảnh con rùa xuất hiện ở đầu truyện là một phép ẩn dụ cho hình ảnh

người nông dân, mà câu chuyện và cuộc đấu tranh được kể lại trong Chùm nho

phẫn nộ Con rùa này di chuyển một cách cực nhọc, vô cùng chu đáo, nhưng

luôn phải đối mặt với nguy hiểm và thất bại Đáng chú ý, sự nguy hiểm của con

rùa này là do những người hiện đại và kinh doanh gieo rắc Đấy là sự xâm nhập

của xe ô tô và xây dựng đường cao tốc mà gây nguy hiểm cho những con

rùa Các xe tải đình công đó là một biểu tượng của các doanh nghiệp lớn và

thương mại Các gia đình Joad sẽ sớm bị đẩy vào tình cảnh tương tự như con

rùa, khi họ có nhu cầu công việc nặng nề cũng chỉ để tồn tại, nhưng vẫn là sự

tàn bạo đẩy sang một bên bởi những lợi ích của công ty ngân hàng

Sự tấn công của các ngân hàng thậm chí còn mạnh mẽ và nhiều hơn so

với việc sắp ập tới của bụi, sự xuất hiện của các ngân hàng là một sự kiện đáng

lo ngại Đối với John Steinbeck, các ngân hàng không có giá trị cứu chuộc Họ hoàn toàn không có các đặc tính con người, ngân hàng là những con vật quái dị,

“lợi nhuận thở” và không bao giờ cảm thấy được thỏa mãn John Steinbeck cho rằng các quốc gia ngân hàng đó là vô nhân đạo, và các chủ ngân hàng có năm mươi ngàn mẫu Anh là một “con quái vật”

Các cuộc hội thoại giữa nông dân và người lái xe máy kéo minh họa cách khuếch tán hệ thống công ty kiểm soát được “Nếu một người nông dân muốn ngăn chặn các ngân hàng, ông không thể nhắm mục tiêu một cá nhân hay thậm chí một nhóm nhỏ, thậm chí nếu một người nông dân bị sát hại tổng thống ngân hàng, nó sẽ không dừng lại” [1, tr.72] Những tá tiền đã cố gắng van xin, hi vọng là những ông chủ sẽ cho họ cơ hội “Năm tới sẽ là một năm được mùa Có Chúa mới biết năm sau làm ra bao nhiêu bông Mà cứ chiến tranh thế này thì có Chúa biết bông sẽ lên giá bao nhiêu” [1, tr.70] Nhưng họ vẫn không đồng ý Bởi “Ngân hàng con quái vật cần đến những món lợi vững chắc Nó không thể đợi được” [1, tr.70] Và họ vẫn quyết tâm lấy đi, mặc dù biết đó là tài sản duy nhất của những người tá điền “Những người tá điền hoảng hốt ngẩng mặt lên Nhưng như thế chúng tôi sẽ ra sao đây? Chúng tôi lấy gì mà ăn?” [1, tr.71], “ Nhưng nếu phải đi, chúng tôi sẽ đi đâu? làm sao đi được? chúng tôi không có tiền” [1, tr.74] Nhưng, những lời thuyết phục đó của bọn tá điền không làm thay đổi quyết định của bọn đại diện Và rồi, những chiếc máy cày

bò dần tới Ủi hết tất cả nhà cửa của họ Và họ không còn cách nào khác là phải

bỏ xứ sở ra đi, với hi vọng là sẽ có được cuộc sống tốt đẹp ở một vùng đất mới Bán hết đồ đạc để sang California, nhưng khi đi bán họ vẫn bị chèn ép giá cả

“Chúng ta đã bị lừa gạt khi bán đồ đạc Cái thằng cha ấy hắn buộc chúng ta phải bán, hắn biết chúng ta đang vội nên chúng ta chỉ bán được mười tám đô la” [1, tr.207] Ngay từ đầu họ đã bị chèn ép về giá cả, và những khó khăn, vất vả của

họ chỉ mới bắt đầu Trên con đường tiến đến California họ đã gặp muôn vàn

khó khăn, gian khổ Hình ảnh những người nông dân trên chuyến hành trình về vùng đất hứa đã lột tả hết được nỗi thống khổ này

Trước hết là cảnh đói, khát, trên chuyến xe đường dài tiến về miền tây, giữa cái nắng, cái gió của thời tiết nơi đây con người như bị tra tấn về thể xác

Họ liên tục bị rơi vào cảnh thiếu nước, thiếu lương thực “Dany ngồi phía sau đòi nước Thằng bé ấy nó khát” [1, tr.249] Và vì đói, vì khát bộ dạng của họ biến thành những kẻ ăn mày, đó cũng là hình ảnh chung của đoàn người cùng chung chuyến hành trình “Người đàn ông bận quần len xám, áo sơ mi xanh và nách đã xanh thẩm lại vì mồ hôi Hai thằng bé mặc quần yếm, rách mướp, vá chằng chịt và chỉ có thế Tóc chúng màu sang, cắt ngắn đều một loạt, dựng đứng trên đầu Mặt mũi chúng lem luốc, bụi bặm” [1, tr.324]

Cái đói ập đến trong khi đó trong túi của họ không còn đủ tiền để mua một cái bánh mì:

“- Chúng tôi đói lắm, - người đàn ông nói

- Sao ông không mua bánh Xăng uých? Chúng tôi có Xăng uých nhồi xúc xích, ngon lắm

- Chắc chắn chúng tôi ao ước được thế, thưa bà Nhưng không thể được

Cả nhà chỉ vỏn vẹn một hào - Và ông nói lúng túng – Chúng tôi chỉ mua được một ít thôi

- Một hào thì không mua được ổ bánh đâu, Mae nói – Chúng tôi chỉ có ổ bánh mười lăm xu” [1, tr.330-331]

Khi đến quầy mua xăng họ bị đối xử không khác gì những tên ăn mày:

“ Chúng tôi cần xăng, bố già ạ

- Có tiền không?

- Cố nhiên Ông tưởng chúng tôi là ăn mày sao?

- Tốt lắm thưa các ông các bà Đường xá ngổn ngang người là người, họ tới đây lấy nước Họ đến đây để ăn mày từng ga lông xăng để đi tiếp [1,

tr.258]

Thậm chí thiếu nhiên liệu cho động cơ, họ buộc phải lấy những thứ vật dụng hằng ngày để đổi xăng, mặc dù người chủ trạm xăng không muốn chút nào.“ Không phải tôi chỉ kiếm khách hàng giàu có Tôi chỉ tìm khách hàng, thế thôi! Tôi nói anh hay…những bọn người dừng lại ở đây tới ăn mày xăng hoặc

đề nghị đổi chác để lấy xăng Tôi có thể chỉ cho anh thấy, trong kho chứa đồ của tôi, có đủ thứ bà giằng họ đổi cho tôi để lấy xăng nhớt: Giường, xe trẻ con,

bộ đồ làm bếp Có một gia đình đã đổi cho tôi một con búp bê của họ, lấy một bình xăng” [1, tr.260]

Hết cảnh đói khát là cảnh chết chóc, đầu tiên phải kể đến là ông Nội Tom Đối với ông, ông không bao giờ nghĩ rằng rồi một ngày ông phải rời khỏi khu vực nơi ông sinh ra và lớn lên Tuy nhiên, ông không có lựa chọn Nếu ở lại, ông về cơ bản sẽ chấm dứt sự tồn tại như là một con người, giống như Muley Graves Nhưng rời bỏ quê hương đối với ông cũng có nghĩa là chết, và trên dọc đường ông cụ đã tắt hơi thở do bị trúng phong, do kiệt sức “Ông nội hình như đang vật lộn, tất cả cơ bắp của cụ co rút lại Rồi bất thình lình cụ rùng mình như thể bị một cú đánh mạnh dữ dội Rồi cụ thẳng người êm ả, và ngừng thở”[1, tr.283] Cái chết của ông cụ báo hiệu cho những rủi ro sắp ập đến với gia đình Tom, báo hiệu một chuyến hành trình đầy ắp bão tố

Trên chiếc xe cũ nát chở quá tải, xe bị hỏng hóc liên tục, những người trên xe phải chịu cảnh đói khát, ông Nội qua đời rồi đến lượt bà Nội, người con trai, người con rể liên tục bỏ trốn, khi đến California cả nhà Tom gồm mười hai người chỉ còn tám người

Vượt qua những khó khăn, mất mát để đi đến California Nhưng California không phải là thiên đường trong mơ đối với gia đình Tom California

đã có hơn ba trăm nghìn dân di cư, và còn nhiều hơn như thế những kẻ đang muốn đi tìm một địa đàng trần gian Những con đường lớn chen chúc những

con người điên rồ, chạy vạy khắp nơi như đàn kiến, vỡ đầu sứt trán để tìm một công việc hèn mọn sinh nhai Khi tới đây, cắm trại nghỉ chân ở đâu họ cũng phải nộp tiền “Nếu anh muốn cắm trại ở đây, anh phải trả nửa đô la” [1, tr 385], nếu không khi ông phó quận trưởng đi tuần Họ sẽ gặp chuyện lôi thôi

“Bang này có luật cấm ngủ ngoài đường Có luật cấm du đãng” [1, tr.385]

Tới đâu họ cũng bị xua đuổi Gia đình Tom Joad đã tới miền đất hứa, họ dừng chân tại trại Hooverville, đó là một khu tụ tập gần bờ sông của các gia đình di dân, họ làm lều, nhà giấy các tông, lợp cỏ tạm bợ sống qua ngày chờ việc Những trại tạm cư tự lập thường thấy tại California dơ bẩn, đông đúc, khiến chính quyền lo sợ, Bộ y tế thường cho lệnh giải tỏa, đốt trại để xua đuổi bọn nghèo đói đi, sống chết mặc bay

Bà mẹ Tom Joad đem đồ ra nấu ăn, bọn trẻ đói khát kéo lại gần nhìn bằng cặp mắt thèm thuồng, bà cụ không nỡ xua đuổi chúng, chia phần cho mọi người trong gia đình xong bà chừa lại một chút dưới đáy nồi cho bọn trẻ, chúng xúm lại múc vét

Có hôm đẹp trời, một ông chủ ăn mặc lịch sự lái xe đến trại tìm người hái quả, một anh thanh niên, bạn mới quen của Tom Joad hỏi ông chủ:

- Ông trả cho chúng tôi bao nhiêu? Ông ta nói mập mờ:

- Khoảng mấy chục xu

- Ông phải nói rõ ông mướn chúng tôi bao nhiêu? Nếu không ông

không có quyền mướn người” [1, tr.545 -546]

Nói qua nói lại, ông chủ sai cảnh sát ngồi trong xe bắt anh này về tội phá rối, anh ta bỏ chạy, cảnh sát bắn theo lại trúng một bà già Tom chạy lại ôm chân ông cảnh sát, ông đạo Casy, bạn chàng đá vào đầu người cảnh sát chết giấc Một lúc sau xe cảnh sát tới bắt Casy, chiều ấy gia đình Tom Joad phải kéo nhau ra đi vì chính quyền cho người đốt trại

Và có một sự thật tàn nhẫn ở California đó là hàng ngàn chiếc xe tải đem cam

đi đổ thành từng đống rác ngồn ngộn Những người ở xa tới lấy, nhưng không làm được điều đó bởi “ những người tay cầm gáo tưới dầu hỏa lên đống cam” [1, tr 724] thà họ vứt hết, đốt đi chứ không cho những người dân khốn khổ nhặt

ăn Đây là một tội ác ghê tởm vượt qua mọi sự tưởng tượng

Tom và gia đình tìm được việc hái đào tại trại Hooper, họ trả rẻ mạt song vẫn có tiền để sống nên họ vẫn chấp nhận “Công hái mỗi thùng năm xu Không lấy quả thâm dập” [1, tr 765] Không khí tại đây thiếu tự do thoải mái như ở trại chính phủ, có an ninh kềm kẹp, số người di dân đến xin việc ngày một đông, chủ trại được thể bóc lột nhân công đến tận xương tủy Không chỉ thế, khi mua hàng, họ còn bị chèn ép giá cả “ Ở đây có đủ thứ Có thịt băm có được không Một cân hai mươi xu Có đắt quá không ạ? Lần trước tôi chỉ mua với mười lăm xu” [1, tr 775] Hầu hết những thực phẩm ở đây đều đắt gần gấp đôi

so với bên ngoài Nhưng họ vẫn phải chấp nhận vì không còn có sự lựa chọn nào khác

Một buổi tối Tom đi dạo và gặp lại Casy, họ đang bàn chuyện đình công vì họ

hạ lương xuống còn một nửa chưa đủ ăn cho một miệng người Cảnh sát biết tin bèn tìm đến, mọi người bỏ chạy, Tom và Casy lần xuống một con lạch, một tên cảnh sát hung dữ dùng gậy đập chết Casy, Tom giật cây gậy đập chết tên này để trả thù cho bạn rồi thoát được về nhà, chàng bị đánh ở mặt, sưng một bên má Trong khi đó, tiền công lao động bây giờ lại giảm đi:

“ Bao nhiêu đàn ông?

Ôi! Khổ chưa ! Ba Công bao nhiêu?

Hai xu rưỡi

Lạy chúa, tiền công như vậy thì chúng tôi làm sao đủ ăn được một bữa?

Chúng tôi trả như thế đó Các ông không ưng thì sắp sử có hai trăm người từ mạn Nam lên, họ sẽ vui lòng” [1, tr 819] Và họ vẫn phải chấp nhận làm việc với đồng lương ít ỏi đó

Ở đây, họ kiếm không được bao nhiêu và một mặt phải chạy trốn cảnh sát vì Tom đang bị họ truy lùng nên cả gia đình lại tiếp tục dời đi Họ đến làm việc tại một trại hái bông gòn, thu nhập đỡ hơn, Tom Joad phải trốn ngoài đồng, ngày chui vào ống cống, đêm ngủ ở vườn nho, tối nào bà mẹ cũng đem đồ ăn tiếp tế

vì chàng bị truy nã, khi nào vết thương ở mặt lành mới dám vào trại

Cuộc sống khả quan hơn, bà mẹ mua thịt, bột mì, khoai về làm đồ ăn,

cả nhà hy vọng vào ngày mai, bỗng một hôm đứa con gái nhỏ trong gia đình vô tình nói với bọn trẻ hàng xóm anh nó Tom Joad đã giết người đang trốn Bà mẹ

sợ quá vội tìm chàng, tối ấy bà đưa cho chàng bảy đồng nói chàng phải đi ngay

vì sợ bại lộ Tom từ biệt mẹ, chàng nói : “ Con sẽ ở khắp mọi nơi chỗ nào mà

mẹ muốn tìm Chỗ nào tranh đấu cho người nghèo đói có ăn, con sẽ có mặt! Chỗ nào có công an cảnh sát đánh người, con sẽ đến nơi chỗ nào có tiếng trẻ

em nghèo đói thấy bữa ăn, khi người dân ăn miếng bánh họ làm ra và ở trong căn nhà họ dựng lên, con sẽ tới nơi ” [1, tr.870]

Cuộc sống tốt đẹp không kéo dài được lâu, khi họ lại phải đối mặt với nỗi lo thất nghiệp và mùa mưa bão sắp tới Rồi sẽ không biết đi về đâu Trong ba tháng tới chắc chắn họ sẽ không có việc làm Ngồi chen chúc trong các nhà kho,

họ co ro run rẩy, và nỗi kinh hãi chụp xuống họ, các gương mặt xám lại vì nỗi

sợ hãi Trẻ con đói kêu khóc, thức ăn lại không có Rồi bệnh tật kéo tới, bệnh sưng phổi, bệnh sởi Mà mưa vẫn triền miên

Qua đó, ta có thể thấy được cuộc sống của những người dân di cư thật khó khăn

và thiếu thốn Đi tới đâu họ cũng bị bóc lột đến tận cùng, dường như trên chuyến hành trình của mình, họ không hề có một lối thoát nào cho riêng mình

cả Càng đi, họ càng rơi vào ngõ cụt và càng bị bóc lột nặng nề hơn