Hiện thực cuộc sống trong truyện ngắn lê minh khuê sau 1975

Chọn, nghiên cứu đề tài Hiện thực cuộc sống trong truyện ngắn Lê Minh Khuê sau 1975 chúng tôi hi vọng góp thêm một góc nhìn đối với truyện ngắn Lê Minh Khuê cũng như định vị được vai t

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN

- -

NGUYỄN THỊ THU HÀ

Hiện thực cuộc sống trong truyện ngắn Lê

Minh Khuê sau 1975

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Sau 1975, đặc biệt là sau 1986, đời sống văn học Việt Nam có nhiều thay đổi Sự chuyển tiếp từ thời chiến sang thời bình với những quy luật của nó, sự ảnh hưởng của công cuộc đổi mới do Đảng khởi xướng, cùng những vấn đề bức thiết nổi lên trong lịch sử dân tộc thời hậu chiến,… là nguyên nhân cơ bản dẫn đến sự thay đổi của văn học Văn học bước sang một chặng đường mới với những chuyển biến tích cực trên nhiều phương diện

Trong bức tranh chung ấy, cùng với sự khởi sắc của tiểu thuyết và kí, truyện ngắn cũng đang có bước đột phá về nghệ thuật Xuất hiện hàng loạt cây bút nữ năng động như Võ Thị Hảo, Dạ Ngân, Nguyễn Thị Ấm, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phạm Thị Hoài…mỗi người một phong cách, một nét vẽ, cùng góp phần làm sinh động hơn, phong phú hơn bức tranh truyện ngắn đương đại Lê Minh Khuê là một trong những nhà văn nữ để lại dấu ấn khá đậm trong làng truyện ngắn sau 1975 Chị để lại ấn tượng bởi một lối viết sắc sảo, chân thực, khách quan, đôi khi lạnh lùng và suồng sã Chị quan tâm nhiều hơn đến những trăn trở, băn khoăn về số phận con người, thâm nhập sâu hơn vào

những vùng hiện thực chưa được khai phá Với bản lĩnh của người cầm bút, với tâm huyết và sự say mê nghề nghiệp, Lê Minh Khuê đã tìm được vị trí xứng đáng trên văn đàn Việt Nam

Chọn, nghiên cứu đề tài Hiện thực cuộc sống trong truyện ngắn Lê

Minh Khuê sau 1975 chúng tôi hi vọng góp thêm một góc nhìn đối với

truyện ngắn Lê Minh Khuê cũng như định vị được vai trò, vị trí của cây bút truyện ngắn này trong dòng chảy truyện ngắn đương đại

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

Là một nhà văn, nhà báo năng động và nhạy cảm, ngòi bút Lê Minh Khuê sớm thích ứng với thời cuộc Nếu trước 1975, những trang văn đẹp của chị là những trang viết sống động về chiến tranh, về huyền thoại người lính thì sau 1975 những sáng tác hấp dẫn, để lại dư ba là những tác phẩm mạnh dạn chạm đến những vấn đề gai góc của cuộc sống đời thường Cuộc sống thời hậu chiến ngổn ngang, bề bộn là mảnh đất màu mỡ để ngòi bút của chị

thăng hoa Chị viết nhiều Sau khi khởi động bằng tập truyện ngắn Đoạn kết (1981), chị tiếp tục tăng tốc với Một chiều xa thành phố (1987), Bi kịch nhỏ (1993), Lê Minh Khuê – truyện ngắn (1994), Trong làn gió heo may (1999), Màu xanh man trá (2006), Một mình qua đường (2006), Những ngôi sao,

trái đất, dòng sông (2009) …Truyện ngắn của chị dành được sự quan tâm đặc

biệt của bạn đọc và các nhà nghiên cứu

Lê Thị Đức Hạnh trong bài viết Lê Minh Khuê ngòi bút truyện ngắn

sung sức nhận xét: “Lê Minh Khuê là một cây bút nữ có nhiều đóng góp về

truyện ngắn Từ hồn nhiên trong trẻo đến sắc sảo, nghiêm ngặt, chị luôn có chất giọng riêng…Việc đổi mới bút pháp trong những năm gần đây là dấu hiệu đáng mừng Lê Minh Khuê là một trong những cây bút đầy tài năng và rất sung sức”.[7]

Là người viết nghiên cứu và phê bình già dặn, nhiều kinh nghiệm, Bùi

Việt Thắng khi bàn về truyện ngắn Lê Minh Khuê cũng đã nhận định: “Lê Minh Khuê là một nhà văn có phong cách độc đáo”, sử dụng nhiều giọng điệu khác nhau Nhưng về cơ bản Lê Minh Khuê có những giọng chính:

“Giọng điệu trữ tình, giọng hài hước, giễu nhại, giọng lo âu” [19]

Còn trong bài Ấn tượng Lê Minh Khuê, Bùi Việt Thắng cho rằng: “Có

những nhà văn viết một cách bình thường về những điều khác thường Có nhà văn khác lại lấy giọng khác thường để kể về những điều bình thường B aben

kể về những điều khác thường một cách cũng rất khác thường Lê Minh Khuê theo tôi nghĩ thuộc kiểu nhà văn thứ nhất như lời của I.Erenbua” [20]

Cũng bàn về giọng điệu, trong bài Lê Minh Khuê một cốt cách văn

chương, Vũ Hà viết: “giọng văn của chị là một “giọng văn đẹp và trang

nghiêm, khiến độc giả không thể không suy ngẫm, trái tim không ngủ yên” [5]

Vượt qua phạm vi đánh giá về một mặt riêng lẻ, hoặc những nhận xét có

tính chất khái lược về một tác phẩm cụ thể, Hồ Anh Thái trong bài viết Lê

Minh Khuê – người đàn bà “viễn thị” đã giúp người đọc có cái nhìn toàn

diện hơn về con người cũng như sáng tác của chị

Bên cạnh các nhận xét, đánh giá cao về truyện ngắn Lê Minh Khuê, còn một vài ý kiến ngược chiều tỏ ra nghi ngờ những vấn đề mà Lê Minh Khuê

đặt ra trong tác phẩm Trong bài Bi kịch nhỏ là một truyện ngắn không

trung thực đăng trên Báo Sài Gòn Giải Phóng (Chủ nhật ngày 5/9/1993),

Trung Nguyễn cho rằng “Bi kịch nhỏ là không trung thực Dụng ý bôi đen bóp méo sự thật của tác giả thật rõ ràng”

Ngoài những nhận xét, đánh giá của các nhà nghiên cứu, mười năm gần đây truyện ngắn Lê Minh Khuê cũng nhận được sự quan tâm đặc biệt của sinh

viên, học viên cao học tại các trường đại học Trong luận văn Thạc sĩ Đặc

sắc truyện ngắn Lê Minh Khuê, tác giả Nguyễn Thị Đạm (Đại học Vinh) đã

khẳng định vị trí và những đóng góp của Lê Minh Khuê trong văn xuôi đương đại Luận văn cũng đã chỉ ra những nét đặc sắc của truyện ngắn Lê Minh Khuê trên phương diện kết cấu và giọng điệu Tuy nhiên, do đề tài khá rộng, phủ hết toàn bộ sáng tác của Lê Minh Khuê trước và sau 1975 nên nhìn chung còn khái quát, chưa đi sâu vào từng phương diện cụ thể trong sáng tác của chị Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Mai (Đại học sư phạm Đà

Nẵng) chú ý đến Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê

Khóa luận tập trung nghiên cứu các phương diện: Nhân vật trần thuật, điểm nhìn trần thuật, ngôn ngữ trần thuật, giọng điệu trần thuật

Nhìn chung, các bài viết, các nghiên cứu trên bước đầu cũng đã khai vỡ được một số phương diện của truyện ngắn Lê Minh Khuê, đặc biệt nghệ thuật trần thuật – một bước tiến về mặt nghệ thuật của Lê Minh Khuê được nhiều nghiên cứu quan tâm Tiếp cận các nghiên cứu trên, chúng tôi chọn nghiên

cứu đề tài Hiện thực cuộc sống trong truyện ngắn Lê Minh Khuê sau 1975

hy vọng đem đến cái nhìn tương đối toàn diện về truyện ngắn Lê Minh Khuê, trên cơ sở đó đánh giá những đóng góp của chị đối với tiến trình vận động của truyện ngắn đương đại

3 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng khảo sát chính của đề tài là 4 tập truyện ngắn của Lê Minh

Khuê Bi kịch nhỏ (Nxb Hội nhà văn, 1993); Màu xanh man trá (Nxb Phụ

nữ, 2006); Một mình qua đường (Nxb Phụ nữ, 2006); Những ngôi sao, trái

đất, dòng sông (Nxb Phụ nữ, 2009) Ngoài ra đề tài còn tham khảo một số

truyện ngắn trước 1975 của Lê Minh Khuê để vận dụng trong quá trình so sánh, đối chiếu

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Với đề tài này, khóa luận tập trung nghiên cứu bức tranh hiện thực

trong truyện ngắn Lê Minh Khuê sau 1975 và các phương thức biểu hiện đặc sắc như nhân vật trần thuật, kết cấu và giọng điệu

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Thực hiện đề tài này, chúng tôi đã sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp thống kê

- Phương pháp đối chiếu – so sánh

- Phương pháp phân tích – tổng hợp

5 BỐ CỤC KHÓA LUẬN

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, khóa luận cấu trúc gồm 3 chương:

Chương 1: Truyện ngắn Lê Minh Khuê trong tiến trình truyện ngắn sau 1975

Chương 2: Truyện ngắn Lê Minh Khuê sau 1975 – bức tranh hiện thực nhiều màu sắc

Chương 3: Phương thức biểu hiện hiện thực cuộc sống trong truyện ngắn Lê Minh Khuê sau 1975

Chương 1 TRUYỆN NGẮN LÊ MINH KHUÊ TRONG TIẾN TRÌNH

TRUYỆN NGẮN SAU 1975 1.1 LÊ MINH KHUÊ - NHỮNG CHẶNG ĐƯỜNG ĐỜI, NHỮNG CHẶNG ĐƯỜNG VĂN

1.1.1 Những chặng đường đời

Cuộc đời là một trong những yếu tố ảnh hưởng rất lớn đến hành trình sáng tạo văn chương của nhà văn Từ cuộc đời người đọc có thể tìm thấy sự đồng cảm, tri âm cũng như chân dung, quan niệm văn chương của chính tác giả Đối với Lê Minh Khuê, mỗi chặng đường đời in dấu rất rõ trong hành trình sáng tạo nghệ thuật của chị

Lê Minh Khuê tên khai sinh là Lê Thị Minh Khuê, sinh ngày 6 tháng 12 năm 1949, tại xã An Hải, huyện Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hóa Lê Minh Khuê mồ côi cha mẹ từ rất sớm, lớn lên trong sự cưu mang, đùm bọc của chú và dì Người chú yêu thích văn học Pháp, sách vở của ông đã mở ra trong tâm hồn

cô bé một thế giới mới, ươm mầm hạt giống văn chương đầu tiên trong Lê Minh Khuê

Năm 1965, chiến tranh diễn ra vô cùng ác liệt, cô gái tỉnh Thanh chưa đầy 16 tuổi rời ghế nhà trường, tham gia kháng chiến Những tháng năm gian khổ, đối đầu với bom rơi, đạn nổ khốc liệt suốt ngày đêm trên tuyến đường

Hồ Chí Minh lịch sử, cô gái đầy mẫn cảm ấy đã tận mắt chứng kiến sự khốc liệt của chiến tranh, lặng lẽ khóc bên những nấm mộ đồng đội ngã xuống, nhiều đêm mất ngủ, trăn trở, suy nghĩ về chiến tranh, về đất nước, con người Chính những năm tháng gian khổ đầy thử thách ấy là nguồn cảm xúc dồi dào trong những sáng tác sau này của nhà văn

Năm 1967, chị bị thương và điều trị tại quân y viện Với lòng say mê văn học cùng sự động viên của nhiều người, Lê Minh Khuê bắt đầu viết và lần lượt cho ra đời những bài ghi chép, phóng sự, truyện ngắn dưới bút danh Vũ Thị Miền

Năm 1969 chị được chuyển về làm phóng viên báo Tiền Phong, đến năm 1973 chị đi B Đây cũng là thời gian chị làm phóng viên của đài truyền hình Việt Nam (1973 – 1977) Công việc thông tấn gấp gáp dường như không thích hợp với tố chất của chị Năm 1978 Lê Minh Khuê chuyển sang làm biên tập viên của nhà xuất bản Hội nhà văn

Hiện nay, đã nghỉ hưu nhưng chị vẫn được tín nhiệm đảm trách cương

vị Chủ tịch hội đồng văn xuôi của Hội nhà văn Hà Nội, Phó chủ tịch hội đồng văn xuôi Hội nhà văn Việt Nam Và điều đáng ghi nhận hơn cả, con người của công việc không bao giờ ngừng nghỉ trong chị, vừa làm việc Lê Minh Khuê vừa sáng tác, các tác phẩm của chị vừa ra đời đã được sự đón đọc nồng nhiệt của nhiều thế hệ bạn đọc

1.1.2 Những chặng đường văn

Khai sinh đứa con đầu lòng Bức tranh in trên báo Văn nghệ năm 1971,

kí tên Vũ Thị Miền, Lê Minh Khuê tỏ ra là một cây bút có duyên với truyện ngắn Từ những bước đi đầu tiên đến với văn chương và dần hiện lên rõ nét qua từng trang viết, ngòi bút của chị càng viết càng chín Chặng đường văn của chị là một quá trình phát triển liên tục, đều đặn, trải dài trên cả hai mốc thời gian trước và sau 1975

Trước 1975, để cổ vũ cho tinh thần chiến đấu của toàn dân tộc, ngòi bút

Lê Minh Khuê chủ yếu hướng vào đề tài chiến tranh, ca ngợi những con người đang chiến đấu ngoài mặt trận, những con người đặt lợi ích chung của đất nước lên trên quyền lợi cá nhân, sẵn sàng hi sinh cái tôi cũng như mọi quyền lợi chính đáng để chung tay góp sức vào cuộc kháng chiến bảo vệ tổ quốc Các nhân vật của chị được đặt trong các cao điểm bom đạn, ranh giới

giữa sự sống và cái chết rất mong manh, nhưng tất cả không làm vơi đi nhiệt huyết của tuổi trẻ, họ sẵn sàng chấp nhận

Ở chặng thứ nhất này Lê Minh Khuê đã sáng tác tất cả 12 truyện gồm:

Con sáo nhỏ của tôi, Bạn bè tôi, Nơi bắt đầu những bức tranh, Những ngôi sao xa xôi, Cao điểm mùa hạ, Mẹ, Tình yêu người lính, Con trai của những người chiến sĩ, Bình minh ven biển, Chuyện nhỏ hồi chiến tranh và hai

truyện cuối cuộc chiến: Anh kĩ sư dạo trước, Bầu trời trong xanh Trong số

12 truyện đó, ngoài 10 truyện đầu tác giả xây dựng nhân vật theo mô hình lý tưởng của văn học thời chiến, 2 truyện sáng tác cuối cuộc chiến có sự thay đổi

về nghệ thuật xây dựng nhân vật, báo hiệu cho sự vận động trong cái nhìn cũng như bút pháp của nhà văn trên con đường văn nghiệp của mình

Bước sang chặng thứ hai, ngòi bút Lê Minh Khuê càng sung sức Một loạt truyện ngắn ra đời trong sự nỗ lực đổi mới của chị Tuy nhiên, một số tác phẩm vẫn còn dấu ấn của phong cách sáng tác trước 1975 Nhưng đến khi tập

truyện ngắn Một chiều xa thành phố (1987), tập truyện ngắn được giải

thưởng của Hội nhà văn Việt Nam năm 1987 xuất hiện thì truyện ngắn Lê

Minh Khuê thực sự chuyển hướng Sau tập Một chiều xa thành phố (1987) là

sự kế tiếp của Bi kịch nhỏ (1993), Lê Minh Khuê – truyện ngắn (1994),

Trong làn gió heo may (1999), Màu xanh man trá (2006), Một mình qua đường (2006), Những ngôi sao, trái đất, dòng sông (2009)

Với quan niệm “Văn chương phải là văn chương Người viết không nên

kể sống sít cho xong một câu chuyện, một tâm trạng mà không bộc lộ được ý tưởng chính Đã viết văn, thì cần phải cẩn thận từng dấu chấm, dấu phẩy, cách dùng từ, cách diễn đạt cảm xúc”, các tác phẩm của Lê Minh Khuê ngày càng thu

hút được đông đảo bạn đọc trên nhiều vùng miền tổ quốc Bên cạnh giải thưởng

của Tạp chí Văn nghệ Quân đội (Bi kịch nhỏ), giải thưởng của Hội nhà văn

(Một chiều xa thành phố, Trong làn gió heo may), tháng 4 năm 2008 với tập

truyện ngắn Những ngôi sao, trái đất, dòng sông chị đã nhận được giải thưởng

văn học quốc tế của Hàn Quốc mang tên văn hào Byeong – Ju Lee

Nhìn một cách tổng quan hai chặng đường sáng tác của Lê Minh Khuê,

có thể thấy chị xứng đáng được tôn vinh là cây bút truyện ngắn xuất sắc trong dòng văn học đương đại Việt Nam Chín tập truyện ngắn được sáng tác trong hai giai đoạn khác nhau Mỗi giai đoạn tập trung vào một mảng đề tài cụ thể

và sự thay đổi không ngừng về bút pháp Đó là những nỗ lực của Lê Minh Khuê trên hành trình sáng tạo

1.2 TRUYỆN NGẮN LÊ MINH KHUÊ TRONG DÒNG CHẢY TRUYỆN NGẮN SAU 1975

1.2.1 Vài phác thảo về bức tranh truyện ngắn sau 1975

Bước ra khỏi cuộc chiến tranh với tâm thế của người thắng cuộc, thế nhưng chúng ta lại vấp phải vô vàn khó khăn khi bắt tay vào công cuộc xây dựng và bảo vệ tổ quốc Với những di chứng đau thương còn sót lại của chiến tranh cộng thêm vào đó là sự bất cập của cơ chế bao cấp lạc hậu đã đặt ra yêu cầu cấp thiết cho Đảng và nhà nước ta, là cần phải có một đường lối đổi mới phù hợp với nhu cầu phát triển của đất nước

Đại hội Đảng lần thứ VI (12/1986) là mốc đánh dấu sự chuyển mình của xã hội Việt Nam, mở ra thời kì mới đưa đất nước phát triển theo con đường công nghiệp hóa – hiện đại hóa Hòa chung vào không khí đổi mới của đất nước, văn học đã có sự chuyển mình và phát triển trên nhiều phương diện Bên cạnh những đổi mới về nội dung và nghệ thuật; sự cách tân về mặt thể loại cũng là bước tiến đáng kể của văn học thời kì này Cùng với tiểu thuyết

và kí, truyện ngắn đã gặt hái được nhiều thành công Không những phong phú

về nội dung, đề tài, truyện ngắn còn đạt đến độ kết tinh về mặt nghệ thuật Đặc biệt có độ lùi nhất định về thời gian, truyện ngắn có điều kiện suy ngẫm, chiêm ngiệm về những vấn đề đã và đang xảy ra sâu sắc và chín chắn hơn

Bàn về sự đổi mới của truyện ngắn sau 1975, không thể không nhắc đến sự đổi mới trong quan niệm nghệ thuật về con người Nếu truyện ngắn trước 1975 khám phá con người dưới ánh sáng của lý tưởng và cảm hứng sử thi, thì truyện ngắn sau 1975 đã đi sâu vào đời sống nội tâm, để cảm nhận những suy tư thầm kín, những nỗi niềm trắc ẩn của con người Con người được khai thác ở nhiều bình diện, trong nhiều mối quan hệ đan xen, chồng chéo, đặc biệt đời sống tâm linh, vẻ đẹp phồn thực của cuộc đời trần thế, tình yêu, tình dục đã được truyện ngắn mạnh dạn tiệm cận Truyện ngắn giai đoạn này xuất hiện nhiều kiểu nhân vật mới mà trước đây chưa có như: nhân vật sám hối, nhân vật cô đơn, nhân vật bản năng Các kiểu nhân vật này có thể bắt gặp trong nhiều truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Quang Lập, Ma Văn Kháng, Võ Thị Hảo…

Bên cạnh sự đổi mới trong quan niệm nghệ thuật về con người, truyện ngắn sau 1975 còn có nhiều cách tân trong nghệ thuật xây dựng nhân vật Việc xây dựng nhân vật trong truyện ngắn bây giờ không còn là xây dựng nhân vật điển hình trong hoàn cảnh điển hình, tiêu biểu cho một xã hội, một giai cấp nhất định như trước nữa Sau 1975 với sự phát triển của đời sống mới, kéo theo đó là bao bộn bề, lo toan của cuộc sống thường ngày đã tác động mạnh mẽ đến đời sống văn học Cuộc sống thời hậu chiến là một thế giới sống động, đa chiều, đa diện được tạo nên bởi những mảng hiện thực đa dạng, nhiều gam màu Và con người trong văn học hôm nay không phải đơn phiến, đơn trị như trước mà thay vào đó là con người đa chiều, lưỡng diện với nhiều giá trị khác nhau: nhân cách và phi nhân cách, ý thức và vô ý thức, khát vọng cao thượng và dục vọng thấp hèn…

Truyện ngắn giai đoạn này còn có sự cách tân về mặt kết cấu Nếu như trước đây, truyện ngắn chủ yếu được xây dựng theo kiểu kết đơn tuyến, diễn biến sự kiện theo mạch thời gian thì kết cấu truyện ngắn sau 1975 đã có sự

biến hóa, xuất hiện cốt truyện phân mảnh, lắp ghép Và các mảnh ghép không còn được mô tả theo trật tự tuyến tính, mà được phục dựng thông qua thủ pháp hồi tưởng, ghép nối, cắt dán khá mới lạ Kết thúc truyện ngắn cũng khá bất ngờ và ấn tượng Hầu hết truyện ngắn sử dụng kiểu kết cấu mở - bỏ ngỏ vấn đề, sự kiện tạo cơ hội để người đọc cùng đối thoại, cùng tranh luận

Sau 1975, truyện ngắn tiếp cận hiện thực ở cự li gần bằng thái độ thân mật, suồng sã, vì vậy mà ngôn ngữ, giọng điệu trong truyện ngắn giai đoạn này mang đậm tính khẩu ngữ Ngôn ngữ không còn mang tính chất hoa mĩ, trang trọng như trước đây, thay vào đó là lớp ngôn ngữ mộc mạc, giản dị, gần gũi với cuộc sống đời thường Sự cách tân về mặt giọng điệu cũng là điểm mới đáng ghi nhận của truyện ngắn Nếu như truyện ngắn trước 1975 nổi lên với giọng ngợi ca đậm chất sử thi thì truyện ngắn sau 1975 thật sự sinh động với sự kết hợp, hòa phối bởi nhiều kiểu giọng: giọng phấn chấn, ngợi ca; giọng hài hước, châm biếm; giọng trầm tư, xúc cảm; giọng chiêm nghiệm, triết lý Có thể nói, đây là một trong những yếu tố làm nên thành công của truyện ngắn sau 1975, đưa truyện ngắn đến gần với bạn đọc

Nhìn lại chặng đường phát triển của truyện ngắn, có thể thấy hơn ba mươi năm không ngừng vận động và chuyển biến, truyện ngắn đã có những bước tiến dài về mặt nghệ thuật: đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người,

về kỉ thuật xây dựng nhân vật, về kết cấu, ngôn ngữ, giọng điệu…tất cả đem lại cho truyện ngắn một diện mạo mới, hấp dẫn người đọc như nhà văn

Nguyễn Minh Châu từng nhận: “Chỉ cần ít trang văn xuôi mà họ có thể làm

nổ tung trong tình cảm và ý nghĩ người đọc những điều rất xa và da diết của con người, khiến người đọc phải nhớ mãi, suy nghĩ mãi, đọc đi đọc lại vẫn không thấy chán”

1.2.2 Lê Minh Khuê – cây bút truyện ngắn sắc sảo

Bước chân vào làng văn từ rất sớm, Lê Minh Khuê đã khẳng định vị trí trên văn đàn Được ươm mầm văn chương từ nhỏ bởi người chú say mê văn học Pháp, cộng thêm vào đó là cuộc đời đầy trải nghiệm của một chiến sĩ thanh niên xung phong, Lê Minh Khuê đã có một hành trình sáng tạo nghệ thuật rất phong phú và đa dạng Chặng đường văn của chị trải dài trên cả hai mốc thời gian đánh dấu sự chuyển mình của văn học dân tộc trước và sau 1975

Trước 1975, người đọc tìm thấy trong những trang văn của Lê Minh Khuê hình ảnh của một nhà văn đồng thời là một người chiến sĩ, dùng văn chương để phục vụ nhiệm vụ chính trị và cổ vũ tinh thần chiến đấu của dân tộc Đọc tác phẩm Lê Minh Khuê giai đoạn này người đọc sẽ bắt gặp một Lê Minh Khuê năng động dấn thân trên các nẻo đường, trên các mặt trận ác liệt để kịp thời ghi nhận những biến chuyển của cuộc kháng chiến, cũng như ngợi ca những con người đặt lợi ích chung của đất nước lên trên quyền lợi cá nhân, sẵn sàng hi sinh quyền lợi cá nhân góp sức vào cuộc kháng chiến bảo vệ tổ quốc Nhìn chung, giai đoạn này, chị viết không nhiều song truyện ngắn của chị đã thể hiện những khám phá mới của một cây bút trẻ khao khát sáng tác và trải nghiệm

Bước sang chặng đường thứ hai của hành trình sáng tạo nghệ thuật, ngòi bút truyện ngắn Lê Minh Khuê có sự chuyển hướng rõ rệt Chị quan tâm nhiều hơn đến số phận con người, đi sâu vào khai thác nội tâm nhân vật kể cả miền khuất lấp, trắc ẩn Đối tượng quan sát trong các tác phẩm của chị cũng đa dạng, phong phú hơn với đầy đủ thành phần từ trí thức, nghệ sĩ, quan chức cho đến tiểu thương, nông dân…, đặc biệt Lê Minh Khuê đã mạnh dạn khai phá những vùng hiện thực phức tạp, đó là sự sa sút của nhân tính, của lòng vị tha, là sự gia tăng của cái xấu, cái ác Viết về cái ác, cái xấu, cái ti tiện, cái bất nhân, nhưng không phải vì thế mà cho rằng nhà văn chán ghét cuộc sống Viết về cái xấu là nhằm thức tỉnh con người, nhằm xây dựng cuộc sống tốt đẹp hơn

Nếu như ở chặng thứ nhất, với khuynh hướng sử thi kết hợp với cảm hứng lãng mạn, Lê Minh Khuê khai thác con người ở vẻ đẹp cộng đồng, họ hầu hết là những chiến sĩ cách mạng, kết thúc truyện bao giờ cũng tươi sáng, tràn đầy niềm lạc quan, tin tưởng, thì đến chặng thứ hai khuynh hướng sử thi đã được thay thế bằng khuynh hướng phi sử thi hóa, con người được nhìn ở góc cạnh đời tư thế sự, được nhìn nhiều chiều với đầy đủ các tính cách của con người thực tại

Bên cạnh sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người, truyện ngắn Lê Minh Khuê cũng đang dần đạt được nhiều cách tân về mặt kết cấu Nếu như trước 1975 truyện ngắn của chị chủ yếu được xây dựng theo lối kết cấu đơn tuyến, thì sau 1975 kết cấu truyện ngắn của chị biến hóa theo hướng hiện đại Hầu hết truyện ngắn của chị giai đoạn này có kết thúc khá bất ngờ, ấn tượng Bên cạnh đó, ngôn ngữ và giọng điệu cũng đạt được nhiều bước tiến đáng ghi nhận Ngôn ngữ mang tính chất trang trọng trước đây được thay thế bằng lớp ngôn ngữ mộc mạc, giản dị, gần gũi với cuộc sống đời thường Giọng điệu thì hấp dẫn, sinh động hơn bởi sự đan xen nhiều kiểu giọng: giọng hài hước, giễu nhại, giọng trữ tình thương cảm, giọng chiêm nghiệm, triết lý…

Nhìn lại hành trình sáng tạo của Lê Minh Khuê, có thể nhận xét: chị là cây bút truyện ngắn sắc sảo Mạnh dạn lao vào những vùng hiện thực nguy

hiểm, mạnh dạn mổ xẻ bằng “lưỡi dao” sắc cạnh, truyện ngắn của chị thực sự

để lại dấu ấn trên dòng chảy truyện ngắn đương đại Việt Nam

Chương 2 TRUYỆN NGẮN LÊ MINH KHUÊ SAU 1975 –

BỨC TRANH HIỆN THỰC NHIỀU MÀU SẮC

2.1 HIỆN THỰC NHÌN TỪ SỨC MẠNH ĐỒNG TIỀN

Trong xã hội Truyện Kiều, đồng tiền mang trong mình sức mạnh tác quái

ghê gớm:“Quan lại vì tiền mà bất chấp công lý; sai nha vì tiền mà tra tấn cha con Vương ông; Tú Bà, Mã Giám Sinh, Bạc Bà, Bạc Hạnh vì tiền mà làm nghề buôn thịt bán người; Sở Khanh vì tiền mà tán tận lương tâm; Khuyển, Ưng vì tiền mà làm những điều đại ác Cả một xã hội chạy theo đồng tiền Đồng tiền cơ

hồ đã thành một thế lực vạn năng Tài hoa, nhan sắc, tình nghĩa, nhân phẩm, công lý đều không có nghĩa lý gì trước thế lực của đồng tiền”

Trong thời đại ngày nay, đồng tiền càng khẳng định rõ hơn sức mạnh của

nó Đồng tiền không chỉ là nguồn lực của sự phát triển, nâng cao đời sống xã hội, mà đồng tiền còn làm đảo lộn cuộc sống, làm suy vi những giá trị đạo đức, làm mai một ý chí, nhân phẩm con người…Dường như, đồng tiền đang nghiễm nhiên trở thành một lực lượng vô hình chi phối toàn bộ cuộc sống xã hội Về sự thao túng của đồng tiền, có lẽ Lê Minh Khuê là nhà văn đã có nhiều thành công nhất định

2.1.1 Đồng tiền và sự suy vi các giá trị đạo đức xã hội

Đến với tác phẩm của Lê Minh Khuê người đọc như bị lạc vào thế giới đầy bí ẩn đằng sau mặt trái của đồng tiền Tất cả các mối quan hệ thiêng liêng, huyết thống bấy lâu nay được trân trọng, gìn giữ giờ đây đang dần mai một bởi sự chi phối của đồng tiền Nhân vật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê sùng bái đồng tiền một cách thái quá Họ sẵn sàng dẫm đạp lên tất cả miễn sao có tiền Chém giết, xâu xé nhau vì tiền, có nhân vật đem đồng tiền ra làm

trò đùa, có kẻ xem đồng tiền là mục tiêu của hành động…Dưới ngòi bút của Lê Minh Khuê nhân vật như con thiêu thân lao vào vòng lợi danh của đồng tiền Giá trị đạo đức bị suy vi đến mức cực độ Ma lực của đồng tiền đã làm cho máu đổ, anh em chém giết nhau, con âm mưu kiếm tiền từ thân xác của người cha già, ngay cả những đứa trẻ ngây thơ mới lọt lòng mẹ cũng trở thành món hàng béo bở của người cha trong cơn thèm thuốc phiện…

Khảo sát 4 tập truyện ngắn của chị, chúng tôi thấy nổi lên nhiều truyện ngắn

phản ánh sự suy vi của các giá trị đạo đức truyền thống: Đồng đô la vĩ đại, Những

kẻ chờ sung, Anh lính Tô – ny D, Kí sự những mảnh đời trong ngõ, Sân gôn…

Đồng đô la vĩ đại là một trong những truyện ngắn thành công của Lê

Minh Khuê khi viết về mảng hiện thực này Câu chuyện kể về đại gia đình lão Trương, một mẫu gia đình điển hình cho sự hám tiền, chỉ trừ thằng Nghẽo dở

người không biết gì và cô Trang được xem là “ngôi sao lạ lạc vào bầu trời tăm tối nhà lão Trương” còn lại từ con trai cho đến các nàng dâu đều mang

trong mình thói hám tiền Chỉ vì 100 đô la cô Trang gửi về nuôi thằng Trọng

mà gia đình lão Trương đã xảy ra một vụ án “kinh thiên động địa” An đâm

chết chị dâu và cái bào thai bảy tháng tuổi Kết cục, An lĩnh án tử hình, Khang thì hóa điên Đồng tiền có sức mạnh ghê gớm, nó làm cho con người mất hết lương tâm, mất hết nhân tính

Nếu trong Đồng đô la vĩ đại người đọc được chứng kiến một cảnh tượng vô

cùng ghê sợ, máu lạnh, với hành động nhẫn tâm đâm chết chị dâu và cái bào thai

bảy tháng tuổi của An thì đến truyện ngắn Những kẻ chờ sung vợ chồng lão Tê

cũng là những kẻ bất nhân không kém Hiện lên trong truyện ngắn là vợ chồng lão

Tê và vợ chồng lão Tái, họ đều có chung một tâm lý chờ đợi, “há miệng chờ sung” Họ hờ hững trước tất cả, lúc nào cũng chỉ trông mong, ỷ lại và chờ đợi vận

may đến với mình Tình cảm anh em chỉ thức dậy trong lão Tê khi bức thư của cô

Cành gửi về “Cậu Tê phải tìm cho được cậu Tái, rồi tôi sẽ mang tiền về cho hai

cậu Cố tìm nhau Nếu không được thì tôi cũng chưa về và cũng chưa gửi tiền”

[10, tr 158] Vậy là công cuộc tìm kiếm người em thất lạc bấy lâu nay được lão Tê tiến hành khẩn cấp Đồng tiền có sức mạnh thật lớn lao, nó có thể đánh thức được tình anh em bấy lâu nay được chôn vùi trong lòng lão Tê, một con người vốn vô tâm, dửng dưng với tất cả mọi thứ Đồng tiền đã khiến cho cuộc gặp gỡ giữa hai anh em lão Tê trở thành cuộc gặp gỡ định mệnh Chỉ vì mấy cây vàng, lão Tê đã bất chấp tình máu mủ, sát hại em mình một cách vô cùng tàn nhẫn Đến cả những chỉ vàng cuối cùng lão Tái thu ở vùng kín của cơ thể cũng bị lão Tê phát giác Nhân cơ hội lão Tái đang ngủ say thì lão Tê ra tay hành động, lão lấy gối chặn mũi, bóp bộ hạ gần như bị nát ra, khi đụng quần lão Tái nhầy nhụa một thứ nước

gì đó trộn lẫn với phân lão Tê mới bừng tỉnh Độc ác, nhẫn tâm hơn để phi tang chứng cứ, lão đã cắt thân xác em mình ra làm nhiều mảnh rồi đem chôn xuống nền nhà Cái chết thê thảm của lão Tái cùng với bộ dạng điên khùng của lão Tê ở cuối truyện là hậu quả của những việc làm mất nhân tính, vô lương tâm của con người khi chạy theo ham muốn, dục vọng của đồng tiền

Ma lực của đồng tiền trong truyện ngắn của Lê Minh Khuê thật quá khủng khiếp Lòng tham và sự độc ác, đã biến con người thành một con mãnh thú nhẫn tâm sát hại cả những người thân cùng chung dòng máu với mình

Cuộc sống dường như đang bị đảo lộn bởi đồng tiền, tình cảm anh em máu

mủ đang ngày càng nhạt lạnh, thay vào đó là những án mạng Bàn tay vô hình của đồng tiền trong bóng tối như đang giăng lưới bủa vây, kìm tỏa con người trong vòng xoáy của sự tham lam và độc ác Phải chăng, Lê Minh Khuê đang cố hết sức mình để kéo họ về phía ánh sáng mặt trời, ánh sáng của sự thức tỉnh

Hòa chung mạch đề tài này, truyện ngắn Anh lính Tô – ny D người đọc

được chứng kiến một màn kịch gay cấn về sự đảo lộn tôn ti trật tự trong gia đình

thì truyện ngắn Kí sự những mảnh đời trong ngõ lại mở ra trước mắt người đọc

một màn kịch “báo hiếu trả nghĩa cha” đầy kịch tính của vợ chồng lão Tó Là

một người có địa vị và một công ty hái ra tiền, thế nhưng lão Tó lại là một kẻ vô cùng tham tiền Nhìn cái chết của cô Tý câm và sự lên đời của mụ Tít – mẹ cô Tý sau khi được gã lai tây bồi thường mà lão không thể kìm nén lòng tham vô hạn

của mình “mặt Tó trông rất lạ Cái gì đó vừa lóe lên như một phát kiến vĩ đại đến với ngài, mặt ngài rạng rỡ lên một phút” [11, tr 111] Vợ chồng lão rắp tâm đem

người bố già yếu của mình ra nằm hóng mát ở lề đường mong thằng tây kia say rượu chẹt chết để được nhận tiền bồi thường Vợ chồng lão không ai bảo ai thầm

nghĩ “Nhà này đã giàu rồi Nhưng nếu được chục triệu như mụ Tít thì ai dám chê? Gì chứ mả nhà mình có phát, thằng tây say rượu có xồ vào ông bố 90 nhà mình Chục triệu mình không thèm Phải hơn gấp đôi” [11, tr 113] Sự đời thật trớ

trêu, con cái đền công sinh thành của bố bằng cách cầu mong thằng tây say rượu chẹt chết bố mình để nhận tiền bồi thường Bầu trời dường như bị bao phủ bởi một màu đen tối của đồng tiền, để rồi, đau đớn thay màn kịch khép lại với lời rủa

của vợ chồng lão Tó với thằng tây “Mẹ nó, sao dạo này nó đi đứng cẩn trọng thế?” [11, tr 115]

Nếu như Kí sự những mảnh đời trong ngõ đưa người đọc đến với vợ

chồng lão Tó bất hiếu, mưu cầu tiền bạc từ thân xác ông bố già 90 tuổi, thì ở

truyện ngắn Sân gôn người đọc lại bắt gặp Lanh, một ông bố mất hết nhân tính

Hắn kiếm tiền bằng cách dụ dỗ con mình bán cho bọn buôn người qua biên giới

để thỏa mãn cơn thèm thuốc phiện Tình phụ tử bị Lanh chối bỏ bằng một câu nói

vô cảm “tôi đang cần tiền mà” Quan hệ trong gia đình đang đứng trên bờ vực thẳm Cuộc sống bây giờ không còn là “môi hở răng lạnh”, “máu chảy ruột mềm” nữa mà thay vào đó là sự lên ngôi và ngự trị của đồng tiền

Viết những truyện ngắn này, Lê Minh Khuê như muốn gióng một hồi chuông cảnh tỉnh đến toàn xã hội: hãy biết trân trọng gìn giữ và nâng niu những mối quan hệ tốt đẹp trong gia đình, hãy thoát khỏi vũng bùn của căn

bệnh trông chờ ỷ lại, “há miệng chờ sung” Con người cũng nên thay đổi

cách suy nghĩ, nhìn nhận của mình về đồng tiền, đồng tiền không phải là toàn năng mà ẩn chứa đằng sau nó là biết bao nguy hiểm, tội ác, đau thương có khi phải đổi bằng cả tính mạng

2.1.2 Đồng tiền và sự băng hoại lối sống của con người

Không chỉ tác yêu tác quái, khởi nguồn cho những cuộc chiến đẫm máu trong gia đình, đồng tiền còn tấn công làm đảo lộn đạo đức xã hội Dưới ma lực hấp dẫn của đồng tiền, những lối sống đẹp đã mất dần thay vào đó là lối sống thực dụng, sùng bái đồng tiền, chạy theo vật chất, chạy theo dục vọng để rồi dẫm đạp lên sự đau khổ của những người xung quanh

Với con mắt tinh tế của một nhà văn từng trải, Lê Minh Khuê đã soi thấu vào những góc khuất của cuộc sống, chị nhận ra rằng trong cuộc đời này bên cạnh những người tốt vẫn còn không ít những kẻ lừa lọc, tham lam luôn sống trong cái tôi cá nhân ích kỉ, nhỏ bé, thấp hèn Đọc truyện ngắn của chị

chúng ta không khỏi bức xúc trước nhân vật Phúc trong Trò chơi cờ bạc luôn

tìm cách trục lợi gia sản, ham muốn giàu sang trong khi đó mình chỉ là một

anh sinh viên nghèo, tri thức dở dang, lười nhác Hay Đáng trong Xóm nhỏ,

là một trí thức song lại mang trong mình bản chất của kẻ bất nhân, vô đạo đức Vì đồng tiền, Đáng không ngần ngại đẩy bà cô đến cái chết trước tuổi để cướp đi căn nhà, tiền của kiếm được từ mồ hôi, nước mắt của bà Nhân vật

Sánh trong Những ngày trở về tìm đủ mọi cách để có được những thứ mà

mình không đổ mồ hôi làm ra Tất cả các nhân vật trên của Lê Minh Khuê đều

là những kẻ luôn chạy theo lối sống thực dụng, sẵn sàng đánh mất lòng tự trọng của bản thân mình

Không dừng lại ở lối sống thực dụng, nhân vật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê còn hiện ra với lối sống hám tiền, sùng bái đồng tiền để rồi giẫm

đạp lên sự đau khổ của những người xung quanh Trong Đồng tiền có màu

xanh huyền ảo, Vĩnh luôn lấy đồng tiền ra giăng bẫy người khác, hắn cho

rằng “thời buổi này chẳng có cô nào không hợp gu với “đô” cả?” Còn nhân vật Quang thì bảo rằng “cốt tiền là xong ngay” Cả hai nhân vật này ai cũng

hám tiền, sùng bái đồng tiền để rồi họ đã làm hỏng cuộc đời một người con gái hiền lành, trong trắng, có một tình yêu thủy chung, đáng trân trọng Họ thản nhiên, dửng dưng trước sự đau khổ của người khác, nhẫn tâm hơn họ còn xem

đó là thú vui để giải trí qua ngày Nhân vật Phúc trong Trò chơi cờ bạc, mục

tiêu của hắn là tiền và địa vị, hắn đã không ngần ngại bỏ cô bạn gái cưu mang hắn lúc hoạn nạn, khó khăn để tìm cách chen chân vào thế giới thượng lưu Bên cạnh những mẫu người sùng bái vật chất, trong truyện ngắn Lê Minh Khuê cũng có không ít những kẻ chạy theo chủ nghĩa cá nhân ích kỉ Đó

là hai đứa con gái của ông Lăng trong Ga xép, vì tiền chúng đã bỏ mặc người

cha hết lòng yêu thương trong một ngôi nhà vắng lạnh Hai đứa con gái lão luôn nghĩ rằng hạnh phúc là được sống trong nhà cao cửa đẹp, trong sự giàu sang phú quý, song chúng không hề hiểu tình thương yêu, sự quan tâm, chăm sóc của con người mới là quan trọng Những đứa con ông Lăng là hiện thân của lối sống ích kỉ, chỉ biết bản thân mình, quên đi đạo hiếu, trách nhiệm và bổn phận làm con Ngoài ra, dưới sức hút của đồng tiền cũng có không ít người đang dần mất đi tinh thần trách nhiệm, vô cảm, thờ ơ trước hiện thực

đang xảy ra quanh mình Quang Nguyên trong truyện ngắn Anh kĩ sư dạo

trước, trước kia vốn là một người có tấm lòng dũng cảm, không ngại gian

khổ, vất vả vượt qua mọi khó khăn, thế nhưng sau khi quay về với cuộc sống đời thường anh trở nên là một con người dửng dưng, thờ ơ với mọi thứ xung

quanh Hay trong Bầu trời trong xanh, Ninh – một nữ phóng viên trên mặt

trận, đã từng lăn lộn, xông pha đầy nhiệt huyết trên chiến trường, thế nhưng sau này cô đã đánh mất bản thân mình Dường như cả Quang Nguyên và Ninh đều là những người thiếu bản lĩnh, thiếu sự vững vàng trước vòng xoáy của cuộc đời và sự cám dỗ của cuộc sống phù hoa Sự thay đổi, biến chất của họ

một phần do sự tác động của hiện thực cuộc sống, một phần bắt nguồn từ sự ích kỉ của cá nhân, để rồi họ buông xuôi tất cả, trở thành những con người bàng quan, sống thiếu trách nhiệm

Thông qua truyện ngắn, Lê Minh Khuê đã mở ra trước mắt người đọc cả một không gian xã hội rộng lớn với rất loại người và lối sống khác nhau Tất cả

họ đều bị đồng tiền lôi cuốn, làm băng hoại, làm thay đổi con người và lối sống Mỗi truyện như một bài học, một lời khuyên răn thức tỉnh con người, hãy biết giữ lấy thuần phong mỹ tục truyền thống của dân tộc, hãy để tình yêu thương dẫn lối hành vi, để có một lối sống đẹp – nhân văn hơn, người hơn Đó chính là thông điệp mà Lê Minh Khuê gửi gắm đến bạn đọc thông qua các tác phẩm của mình

2.2 HIỆN THỰC NHÌN TỪ CHÂN DUNG NHỮNG CON NGƯỜI THA HÓA

Cuộc sống thay đổi, góc nhìn hiện thực của các nhà văn cũng có sự đổi khác Nhà văn bây giờ đang dần mở rộng biên độ hiện thực trong các tác phẩm của mình Họ đi sâu hơn vào những miền ẩn khuất sâu thẳm của đời sống nội tâm, lắng nghe những tâm tư, khát vọng của con người Họ mạnh dạn phơi trần những mặt trái của cuộc sống với đầy rẫy những mâu thuẩn, những bi kịch Đọc truyện ngắn Lê Minh Khuê, chúng ta không khỏi ngạc nhiên trước chân dung những con người đang ngày càng trượt dài trên con đường của sự tha hóa

2.2.1 Chân dung người trí thức

Nếu như người trí thức trong tác phẩm của Nam Cao “sống mòn” vì cuộc

sống vật chất, thiếu túng thì người trí thức trong truyện ngắn Lê Minh Khuê

“chết mòn” không chỉ bởi gánh nặng cơm áo gạo tiền mà còn bởi sự tụt hậu,

thiếu bản lĩnh, thiếu hiểu biết Viết về người trí thức, Lê Minh Khuê đi sâu vào việc nhìn nhận, đánh giá đối tượng trên nhiều phương diện như nghề nghiệp

chuyên môn, văn hóa ứng xử Có thể nói, đây là một mảng hiện thực được Lê Minh Khuê dành rất nhiều thời gian, công sức cũng như số lượng tác phẩm

Nổi bật trong mảng hiện thực này là truyện ngắn Thân phận cu li Tác

phẩm viết về ông giáo Trí, một người luôn tự mãn về kiến thức và sự xuất thân của mình Nắm trong tay ba bằng đại học thế nhưng cả cuộc đời mình ông không thể nào phát huy được đống chữ nghĩa đó Công việc vĩ đại của ông là cả ngày ngồi tính toán chi tiêu như thế nào cho vừa đồng lương, tìm cách đối phó như thế nào với cái dạ dày Thế nhưng, ông vẫn không ý thức được tấn bi kịch của cuộc đời mình mà luôn tự xem mình là số một, hơn tất

thảy mọi người, ông luôn nghĩ “trên đời thật khó có ai có thể sánh với ông”

Nếu như ông giáo Trí được khai thác ở khía cạnh một trí thức lạc hậu, tự thỏa mãn về kiến thức của mình, luôn phải đối phó với cái nghèo, cái đói thì người

thầy trong truyện ngắn Thầy giáo dạy triết lại được nhìn nhận ở góc độ chuyên

môn Thầy luôn dạy những kiến thức lỗi thời, những điều mà bây giờ bọn trẻ không quan tâm nữa, môn triết của thầy dường như đang đi ngược lại những điều

mà bọn trẻ nghĩ ngợi “ra trường thì sao đây?” Truyện ngắn vẽ ra trước mắt

người đọc chân dung một ông thầy thụ động, kém linh hoạt, cũng là một kẻ sống bẩn thỉu, nhếch nhác, thiếu trách nhiệm ngay cả với chính bản thân mình

Hay ông giáo dạy văn già trong truyện ngắn Ronan keating lại là một

trong những mẫu nhân vật đại diện cho sự tụt hậu trầm trọng về kiến thức văn hóa, đời sống, trở thành đối tượng gây cười cho chính học trò của mình Cả

một đời dạy học, ông luôn ra những đề bài “mờ mịt”, “bí hiểm”, để rồi khi

giải thích những đề văn đó, cô học trò của ông đã đưa ra những câu nói triết lý ngụy danh là của Ronan keating không ăn khớp gì với đề bài, song bài văn vẫn đạt điểm khá Ông giáo luôn phân vân Ronan keating là ai? Là nhà triết học thế kỉ nào? Nhưng cuối cùng khi nghe sự giải thích của cô học trò nhỏ đó

là tên một ca sĩ hát sô – lô trong ban nhạc hải ngoại và tiếng cười đầy vui thú của nó, lúc đó ông mới thực sự vỡ lẽ và tỉnh ngộ

Gã giáo viên dạy sinh học trong truyện ngắn Thằn lằn cũng không phải

là một trường hợp ngoại lệ Bao nhiêu năm lăn lộn trên bục giảng lão mới chợt nhận ra rằng mình không bằng con thằn lằn – một loài vật nhỏ bé họ bò sát Gánh nặng gia đình như vòng xoáy cuốn hút lão vào sự đau khổ và tuyệt vọng Hằng ngày, lão sống trong cảnh bị vợ đay nghiến, mất tự do, mất ăn, mất ngủ cộng thêm vào đó là vốn kiến thức eo hẹp hằng ngày lên lớp không được bù đắp thường xuyên, đã đẩy lão vào bi kịch gia đình Lão muốn trốn chạy thực tại, tìm về những kỉ niệm thơ mộng ngày xưa, cuối cùng lão đã tìm đến cái chết Thế nhưng cuộc đời đâu buông tha, cái chết hụt tiếp tục ném lão trở về với thực tại

Sự tha hóa không dừng lại ở việc tự thỏa mãn về kiến thức của mình hay

sự tụt hậu về tri thức mà đó là sự biến chất hoàn toàn Đáng trong truyện ngắn

Xóm nhỏ cũng xuất thân từ một trường Đại học, song hắn mang trong mình

bản chất thất đức, vô độ Hắn đối xử một cách hỗn láo với bà cô đã cưu mang,

nuôi nấng hắn, “bữa nào ít thức ăn nó đạp cửa mạnh, quăng chậu, quăng bát”, bộ mặt hắn lúc nào cũng giống như một con thú “bộ ria nó vểnh lên, đôi mắt nó dữ tợn, nhìn lâng láo trong nhà” Hắn trả ơn bà cô bằng cách biến bà

thành người phục vụ không hơn không kém Đau lòng hơn, trong lòng hắn luôn nung nấu ý định chiếm đoạt ngôi nhà mà bà đang ở Bà cô ốm, hắn thản nhiên để bà chết cô độc trong bệnh viện Thế nhưng khi hàng xóm lo xong ma chay cho người đàn bà xấu số, hắn lại diễn bộ mặt đau khổ

Đỉnh điểm của sự vô văn hóa, thiếu đạo đức của người trí thức phải kể

đến nhân vật giáo sư Mùi trong truyện ngắn Chó điên Lê Minh Khuê không

ngại phơi bày bản chất thực của con người này Mang trong mình học vị giáo

sư, công tác ở viện nghiên cứu thế nhưng lão không bằng bà vợ làm công việc

nội trợ, thậm chí không bằng một con chó Lão luôn bị bố vợ coi khinh “bất

cứ ai là giáo sư đều được chỉ trừ thằng Mùi, thằng đó chăn lợn không đắt”

[10, tr 63] Sở dĩ lão bị khinh rẻ như vậy, bởi vì ngay cả trong công việc chuyên môn hay quan hệ trong gia đình, lão đều tỏ ra là một kẻ vô ý thức, thiếu văn hóa Trong quan hệ với vợ, lão dùng phương thức tra tấn cả về thể xác lần tinh thần Lão đánh vợ, lăng nhục vợ Trong chuyên môn, đầu óc lão

rỗng tuếch, vợ gã “biết tỏng cái đầu lão chỉ có một đống bã đáng đổ cho lợn ăn” Ngoài ra lão còn là một kẻ bất chính, cặp bồ với cô thư kí cùng cơ quan

Trong tư cách là một giáo sư thì gã dạy cho đàn em những kinh nghiệm mà

lão để lại: “Cứ vơ đại một đề tài rồi vào thư viện mà cóp”, còn lão thì chẳng

cần in sách ở nhà xuất bản, chỉ cần in ra vài chục cái bìa, rồi thuê hàng phô tô đóng vào sách phô tô thế là thành ấn phẩm, … Xét về góc độ văn hóa, lão không bằng một con chó hay nói đúng hơn đến con chó cũng cảm thấy ghê

sợ, xấu hổ cho lão Lão khạc nhổ, trung tiện, tiểu tiện bừa bãi Trong con mắt mọi người thì con chó của giáo sư lịch sự hơn chủ của nó nhiều Lê Minh Khuê đã đặt giáo sư Mùi trong sự đối sánh tương quan với vợ và con chó Mích nhà lão, qua đó người đọc nhận diện được chân dung nhơ bẩn, ghê sợ của vị giáo sư này

Phơi bày thực trạng này, một mặt Lê Minh Khuê trực diện lên án gay gắt những tri thức dởm đang làm suy đồi những giá trị đạo đức truyền thống, mặt khác đánh thức phần lương tri còn sót lại trong sâu thẳm tâm hồn họ, kêu gọi họ cùng chung tay góp sức vào việc ngăn chặn thực trạng tha hóa đang có

nguy cơ “di căn” vào nhiều tế bào xã hội Đồng thời, thông qua thực trạng

đáng báo động của giáo dục Việt Nam, chị muốn rung lên một hồi chuông báo động để các cấp, chính quyền có chức năng có biện pháp ngăn chặn và xử lý kịp thời, phát triển nền giáo dục quốc gia một cách toàn diện và bền vững

2.2.2 Chân dung người nghệ sĩ

Truyện ngắn Lê Minh Khuê sau 1975 chủ yếu hướng vào hiện thực cuộc sống, phơi bày sự tha hóa nhân cách, những bi kịch số phận, những tâm trạng

lo âu, bất ổn đặc biệt là sự suy vi giá trị đạo đức, băng hoại lối sống dưới sức hút mạnh mẽ của đồng tiền trong thời buổi kinh tế thị trường Đặc biệt, là sự xuống dốc trầm trọng của nhiều hạng người trong xã hội, đó không chỉ là những ông giáo làng, những vị giáo sư, những quan chức cấp cao mà còn cả những người nghệ sĩ

Dưới ngòi bút của Lê Minh Khuê, nghệ sĩ không còn là những con người lạc quan, yêu đời, yêu cuộc sống là những nhà sáng tạo cống hiến cho khán giả những món ăn tinh thần bổ ích mà là những con người hám lợi, bán

rẻ nhân phẩm, chà đạp lên nghệ thuật cao quý

Kim và Đước vì muốn có tiền đã buôn bán hàng bất chính Dân nghệ sĩ

như họ “buôn bán cả trong cánh gà” Tình yêu của họ cũng chỉ ràng buộc bởi

gu buôn bán Kim thấy Đước là kẻ không cù lần, còn Đước rời bỏ Kim cũng chỉ vì nhà Kim nghèo, mẹ quê Nỗi đau khổ của Kim gắn với đồng tiền chứ không phải người yêu đã có bồ khác Tâm sự với nhân vật tôi, Kim thổ lộ:

“Em với nó chả có yêu đương gì hết Sở dĩ em đau lòng vì nó đang cầm của

em tới ba ngàn mà bây giờ nó chối phắt”, “em căm nó, căm cái ấy, chứ nói lấy cái con mẹ nó em cũng chả thèm Còn lâu mới hoài hơi đi ghen với cái ngữ ấy” [11, tr 302] Ngoài ra, Kim còn là kẻ sính đồ ngoại đến mức điên

cuồng, dường như lúc nào Kim mở miệng ra cũng đều nói về đồ nhập ngoại

Truyện ngắn Dòng sông như vẽ lên trước mắt người đọc chân dung người

nghệ sĩ, nhưng ở đây không phải là những nghệ sĩ được quý trọng bởi tài năng nghệ thuật mà là những người bị sự cuốn hút của đồng tiền, đã trở thành những con buôn không hơn không kém Họ lợi dụng lẫn nhau, chạy theo lối sống hưởng thụ, sùng bái đồng tiền thậm chí đưa nghệ thuật ra làm trò chơi,

thử nghiệm canh bạc của số phận Kim và Đước là những đại diện tiêu biểu cho sự sa đọa, tha hóa của giới nghệ sĩ thời bấy giờ

Dành một góc nhỏ trong sáng tác của mình cho giới nghệ sĩ, Lê Minh Khuê đã chỉ ra thực trạng đau lòng khi nghệ thuật đang ngày càng bị con người làm cho lu mờ trước cơn sóng xô bồ của cuộc sống hiện đại Từ đó lên tiếng cảnh báo và kêu gọi mọi người hãy chung tay, trân trọng và nâng niu những món ăn tinh thần không thể thiếu của người Việt

Bên cạnh lối sống ích kỉ cá nhân, chạy theo những dục vọng tầm thường người nghệ sĩ trong truyện ngắn Lê Minh Khuê còn lạnh lùng, vô tâm

đến mức tàn nhẫn Bích trong Những người đàn bà là một diễn viên rất thành

công trong sự nghiệp làm nghệ thuật, được nhiều người yêu quý và ngưỡng

mộ, bạn bè tin tưởng và thương yêu Thế nhưng, cô lại đi phản bội lại người bạn thân của mình, quan hệ bất chính với chồng của bạn Cái đáng nói là, Bích vẫn không nhận ra được lỗi lầm của mình mà còn trơ trẽn đến mức không thể chấp nhận Đối với Bích hành động cướp chồng của bạn giống như một sự lựa chọn để thỏa mãn hứng thú của bản thân, khẳng định được vị trí của mình Là một người làm nghệ thuật, lẽ ra Bích phải nhạy cảm với những điều như vậy, song do bị cuốn hút vào lối sống thị thành, lối sống hưởng thụ bản năng, nhẫn tâm giẫm đạp lên cả những tình cảm đẹp đẽ nhất Đối với cô bản thân mình mới là điều đáng để trân trọng

Lần theo những trang viết của Lê Minh Khuê chúng ta không khỏi ngậm ngùi, tiếc nuối cho những giá trị tinh thần đang bị giới nghệ sĩ chà đạp một cách không thương tiếc Nếu như ở mảng đề tài người trí thức người đọc

đã được một phen bất ngờ, không thể tin nổi vào mắt mình trước những hành động, việc làm của những người được mệnh danh là trí thức thì ở mảng đề tài này người đọc càng bất ngờ hơn trước chân dung người nghệ sĩ trên con đường tha hóa Truyện ngắn Lê Minh Khuê như trải ra trước mắt người đọc

vô vàn những điều mà từ xưa đến nay con người không dám nghĩ tới, nhưng

đó là sự thực Viết nhiều về cái xấu, cái ác, thẳng thừng vạch trần lối sống ích

kỉ, sự tha hóa một cách chân thực, không dấu diếm cũng là cách chung tay cải thiện xã hội Chỉ ra cái xấu và hậu quả của nó là để con người biết mà tránh

xa, phê phán những con người tha hóa cũng là để giúp họ nhận thức, để “cải

tà quy chính” Đó là tất cả những gì Lê Minh Khuê mà mong muốn trong sự

nghiệp cầm bút của mình

2.2.3 Chân dung các quan chức

Đọc truyện ngắn Lê Minh Khuê sau 1975, người đọc không khỏi ngạc nhiên trước một Lê Minh Khuê mạnh mẽ, dám phơi trần những điều xấu xa, nhơ bẩn đang hiện hữu trong cuộc sống Chị mạnh dạn xâm nhập vào cả những vùng hiện thực mà trước đây ít người đặt chân đến Ngòi bút của chị càng viết

càng “chín”, tác phẩm của chị ngày càng có sức chiến đấu mạnh mẽ, thu hút

được rất nhiều độc giả trên khắp các vùng miền Hiện thực trong truyện ngắn

Lê Minh Khuê không chỉ dừng lại ở việc phê phán sự lên ngôi của đồng tiền,

mà còn đi sâu phân tích, mổ xẻ chân dung những con người tha hóa Trong đó,

có một bộ phận là quan chức, những người đứng đầu trong bộ máy chính

quyền Tiêu biểu cho hạng người này là thằng Sớm trong truyện ngắn Số phận

may rủi và bí thư tỉnh ủy Tuyên trong truyện ngắn Bi kịch nhỏ

Lai lịch của Sớm được Lê Minh Khuê tái hiện trong Số phận may rủi vô

cùng sinh động và hấp dẫn Được sinh ra trên con tàu chạy loạn vào Sài Gòn,

từ nhỏ hắn đã có đặc điểm nhận dạng khác thường: “Thằng bé chưa mở mắt Trên trán nó, bên trên chỗ giao nhau của lông mày rất xa, một vòng tròn đỏ rực như là sắt nung đỏ, nung độ cao đóng dấu vào Cái vòng tròn ấn tượng, gây cho người ta nỗi bất an, không biết vì sao Không phải vết chàm, không dị tật Chỉ là vòng tròn đỏ rực như con mắt thứ ba” [11, tr 224]

Đến năm 14 tuổi, vì hai ngàn bạc hắn đã cả gan giết chết ông chủ tiệm vàng, thế nên nghiễm nhiên hắn mang tội cướp của, giết người, bị bắt bỏ tù Trong thời gian ở tù, hắn thường xuyên đưa bánh mì cho Ngọc – người cùng phe cờ nửa xanh nửa đỏ trên chuyến tàu vào Nam cùng cha mẹ hắn Thực ra lúc đó Sớm cũng chả biết gã đó là ai, hắn chỉ biết rằng người ta đói thì cho ăn thôi Thế nhưng sau khi được người cộng sản giải thoát khỏi nhà tù, Sớm

được tung hô là người “kiên trung”, “mẫu hình lí tưởng của thanh niên cách mạng”, “trong sáng kiên định”, “hình mẫu điển hình của thành phố”…Tất cả

điều đó đã đưa hắn từ một tên tù hình sự trở thành một người có địa vị trong

xã hội, được nhiều người kính trọng Hắn nghĩ rằng chắc mình đã làm được một điều phi thường và rồi lợi dụng tiếng tăm đó để ra sức làm giàu bất chính Khi đã có địa vị vững chắc trong xã hội, hắn được lăng xê bằng các chương trình nói chuyện lịch sử Người ta dựng nên kịch bản miêu tả Sớm là người đã đưa tài liệu vào trong những chiếc bánh mì, cho rằng hắn rất mưu trí, dũng cảm, là một người anh hùng trở về từ địa ngục Ngoài ra hắn cũng tự ngợi ca

mình Qua Số phận may rủi, bằng cách xác định rõ lai lịch, con đường thăng

tiến mịt mờ, đầy dồi trá, Lê Minh Khuê đã lật tẩy bộ mặt xấu xa, bịp bợm của Sớm, để rồi từ đó chỉ ra căn bệnh sa đọa cũng như những trò mây mưa lừa gạt người khác của những anh hùng giả tạo

Bên cạnh vạch trần sự giả tạo, Lê Minh Khuê còn phân tích làm rõ chân

tướng của các quan chức Nhân vật ông Tuyên trong truyện ngắn Bi kịch nhỏ

là đại diện điển hình cho những kẻ tham quyền cố vị, vì lợi ích cá nhân sẵn sàng chà đạp lên sự đau khổ của dân chúng

Sinh ra trong một gia đình địa chủ phong kiến và từng tham gia chính quyền ở tỉnh, cho nên ông Tuyên đã dự cảm được những điều chẳng lành đang bắt đầu bao trùm lấy cuộc sống ở nông thôn Chính vì vậy, ông đã bỏ mặc người vợ bụng mang dạ chửa ở nhà một mình mà tìm cách lánh nạn,

ngay cả đến khi người vợ lâm bệnh chết khi con trai chưa đầy ba tháng tuổi, ông cũng không thèm một lần về hỏi thăm Vì khao khát quyền lực, khao khát leo lên đến đỉnh cao danh vọng, ông tìm cách cưới cho mình một người đàn

bà có lí lịch trong sáng, xuất thân từ bần cố nông Thế nhưng, khi đã đứng ở

vị trí ấy ông lại gây nên rất nhiều tội ác Giữa ban ngày trong khi máy bay đang quần thì ông lại huy động nhân dân đi lấp hố bom Hậu quả là khiến cho rất nhiều người thiệt mạng, song khi báo cáo thành tích lên trên thì viết rằng:

“bắn rơi một máy bay, nhân dân cầu G anh dũng tuyệt vời” [8, tr 15] Chưa

dừng lại ở đó, trong khi biết rằng thổ nhưỡng ở vùng đất này không ổn định gần núi đá vôi, lại không có máy móc hỗ trợ nhưng ông vẫn điều động hàng ngàn thanh niên đi làm thủy lợi Kết quả là một trăm tám mươi sáu người thiệt mạng Trước lúc về nghỉ hưu, ông lại bắt thanh niên phải gác tất cả mọi việc

để đào ao thả cá giữa mùa mưa bão, hậu quả là ao ngập, cá chết, sức người cạn kiệt, có nơi còn có người chết đói Thực sự mà nói, ông Tuyên không phải

là người không đủ thông minh để có thể lường trước được việc làm của mình, nhưng vì thù hằn ca nhân ông đã bất chấp tất cả

Viết về bí thư tỉnh ủy Tuyên, Lê Minh Khuê không dừng lại ở mục đích phê phán thói lừa lọc, thăng tiến của một bộ phận quan chức mà còn chỉ ra được kết quả của những việc làm sai trái, đi ngược với đạo lý Cái chết và sự ly tán của gia đình ông Tuyên trước lúc ông ta thăng quan tiến chức cũng là hậu quả mà sau này ông Tuyên phải gánh chịu Vì mải leo lên nấc thang quyền lực, ông đã đẩy gia đình vào cảnh li tán, anh chị em ruột loạn luân ăn nằm với nhau,… Lão Tuyên là kẻ phạm nhân song đồng thời cũng là nạn nhân của bi kịch nhỏ này

Khảo sát truyện ngắn Lê Minh Khuê, có thể thấy chị luôn chọn cho mình những đề tài nóng bỏng, gần gũi với hiện thực cuộc sống Viết về cái xấu, cái ác theo chị đó là cách để thức tỉnh nhân tính, thức dậy lòng tốt trong