Phong cách nghệ thuật của tô hoài qua cỏ dại và tự truyện

Đi sâu tìm hiểu phong cách nghệ thuật của Tô Hoài qua Cỏ dại và Tự truyện, chúng tôi có cơ hội tiếp cận các tác phẩm dưới góc độ lí luận ứng dụng, hơn nữa còn thấy được nhiều điều mới l

KHOA NGỮ VĂN -

NGUYỄN VĂN ĐỨC

PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT

CỦA TÔ HOÀI QUA CỎ DẠI VÀ TỰ TRUYỆN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH CỬ NHÂN VĂN HỌC

Đà Nẵng, tháng 05/2014

KHOA NGỮ VĂN -

PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT

CỦA TÔ HOÀI QUA CỎ DẠI VÀ TỰ TRUYỆN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

NGÀNH CỬ NHÂN VĂN HỌC

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS Nguyễn Phong Nam

Người thực hiện

NGUYỄN VĂN ĐỨC

Đà Nẵng, tháng 05/2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Phong Nam Tôi xin chịu trách nhiệm về nội dung khoa học của khóa luận này

Đà Nẵng, tháng 05 năm 2014

Sinh viên thực hiện

Nguyễn Văn Đức

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin trân trọng bày tỏ lòng cảm ơn chân thành đến thầy giáo Nguyễn Phong Nam - người đã nhiệt tình, chu đáo hướng dẫn tôi hoàn thành khóa luận này Tôi xin cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn Trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng đã chỉ bảo giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài Nhân dịp này, tôi xin chân thành cảm ơn bạn bè

và người thân đã ủng hộ, giúp đỡ tôi hoàn thành khóa luận này

Mặc dù có nhiều cố gắng, song do trình độ còn hạn chế nên không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong được sự đóng góp chân thành của thầy cô, bạn bè để đề tài được hoàn thiện hơn

Đà Nẵng, tháng 05 năm 2014

Sinh viên thực hiện

Nguyễn Văn Đức

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 1

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

4 Giới thuyết thuật ngữ 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Bố cục của khóa luận 6

Chương 1 NHÀ VĂN TÔ HOÀI VÀ THỂ LOẠI HỒI KÍ 7

1.1 Tô Hoài – đời người, đời văn 7

1.1.1 Tô Hoài - “ cuộc phiêu lưu giữa trần ai cát bụi” 7

1.1.2 Tô Hoài - “người sở hữu một gia tài văn chương lớn” 8

1.2 Hồi kí – mảnh đất khẳng định phong cách Tô Hoài 10

1.2.1 Tô Hoài - “nhà văn gặt hái những bông hoa đầu mùa” cho thể loại hồi

kí” 12

1.2.2 Cỏ dại và Tự truyện – hai tập hồi kí mang đậm dấu ấn Tô Hoài 14

Chương 2 HIỆN THỰC CUỘC SỐNG VÀ CHÂN DUNG TỰ HỌA CỦA TÔ HOÀI TRONG CỎ DẠI VÀ TỰ TRUYỆN 18

2.1 Cái nhìn độc đáo về hiện thực cuộc sống trong Cỏ dại và Tự truyện 18

2.1.1 Hiện thực “bất ngờ”, “tình cờ” và “ngẫu nhiên” 18

2.1.2 Dòng đời hiện lên qua bức tranh sinh động về làng Bưởi 22

2.1.3 Dòng đời gắn với những trang “thời sự đất nước” và “thời sự văn chương” 24

2.2 Cỏ dại và Tự truyện - bức chân dung tự họa của nhà văn Tô Hoài 29

2.2.1 Tô Hoài – con người của “hoài niệm” 29

2.2.2 Tô Hoài – nhà văn giàu trải nghiệm 32

THUẬT THỂ HIỆN 39

3.1 Nghệ thuật miêu tả trong Cỏ dại và Tự truyện 39

3.1.1 Nghệ thuật miêu tả thiên nhiên 39

3.1.2 Nghệ thuật khắc họa chân dung nhân vật 42

3.2 Ngôn ngữ mang đậm cá tính trong Cỏ dại và Tự truyện 45

3.2.1 Ngôn ngữ dung dị, đời thường và giàu gợi cảm 46

3.2.2 Ngôn ngữ giàu chất thơ 49

3.3 Giọng điệu đa thanh trong Cỏ dại và Tự truyện 51

3.3.1 Giọng điệu hài hước, dí dỏm 52

3.3.2 Giọng điệu ngậm ngùi, xót xa 54

KẾT LUẬN 57

TÀI LIỆU THAM KHẢO 59

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Với hơn chín mươi tuổi đời và sáu mươi năm cống hiến cho sáng tạo nghệ thuật, Tô Hoài đã có một sự nghiệp văn chương đồ sộ với nhiều thể loại và đề tài khác nhau, từ đề tài miền xuôi đến đề tài miền núi, từ truyện ngắn, tiểu thuyết, đến kịch, hồi kí, tản văn… hầu như ở thể loại và đề tài nào nhà văn đều cũng chọn cho mình một lối đi riêng đầy sáng tạo Vì thế, ông luôn dành được vị trí trang trọng trong lòng công chúng mến mộ

Là một nhà văn thử sức và trổ tài ở nhiều thể loại khác nhau nhưng ở địa hạt hồi kí, Tô Hoài gặt hái nhiều thành công hơn cả Bạn đọc cũng như giới phê bình, nghiên cứu văn học khi nhắc đến tên tuổi Tô Hoài thường gắn với thể loại này

Tìm hiểu Cỏ dại và Tự truyện của Tô Hoài người đọc thấy nhà văn - một con

người sống thực với chính mình, một cây bút “nhập cuộc” Tất cả đều được ông ghi lại qua từng trang “thời sự văn chương” và “thời sự đất nước”

Tác phẩm cuốn hút người đọc bởi lối hành văn tự nhiên, một văn phong rất dung dị, một giọng văn thoải mái Qua đó, người đọc nhận ra chân dung Tô Hoài - nhà văn không lẫn với bất kì ai trên văn đàn với một cái tôi hóm hỉnh, thông minh, luôn sống hết mình với nghề văn, nghiệp văn

Đi sâu tìm hiểu phong cách nghệ thuật của Tô Hoài qua Cỏ dại và Tự truyện,

chúng tôi có cơ hội tiếp cận các tác phẩm dưới góc độ lí luận ứng dụng, hơn nữa còn thấy được nhiều điều mới lạ và độc đáo cũng như những nét nổi bật trong phong cách hồi kí của ông so với các bạn văn cùng thời

Với tất cả lý do trên, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài “Phong cách nghệ

thuật của Tô Hoài qua Cỏ dại và Tự truyện”

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Từ lâu nền văn học Việt Nam với biết bao tác giả, tác phẩm tiêu biểu là mảnh đất màu mỡ cho các nhà nghiên cứu, phê bình không ngừng đào xới, khám phá tìm tòi Trong đó, Tô Hoài, được đánh giá: “một cây bút văn xuôi sắc sảo và đa dạng” (Vương Trí Nhàn)

Dõi theo cuộc đời và những sáng tác của Tô Hoài, người đọc vẫn luôn nhìn thấy ở ông một ngòi bút tươi mới và không bị phai nhạt bởi thời gian, “không tự giới hạn mình trong một khuôn khổ, phạm vi, hình thức nào, không tự thu mình lại theo một giọng điệu văn chương nào” [10, tr.455]

Do thời gian cũng như yêu cầu của luận văn, chúng tôi xin được điểm qua những công trình nghiên cứu và những bài viết về cuộc đời và sự nghiệp văn chương của Tô Hoài

Những nghiên cứu về phong cách nghệ thuật Tô Hoài

Tác giả Mai Thị Nhung trong luận án Tiến sĩ Phong cách nghệ thuật Tô Hoài

đã đề cập đến một số yếu tố chi phối tạo nên phong cách của nhà văn như cảm quan

về hiện thực, thế giới nhân vật đa dạng và bình dị cùng giọng điệu dí dỏm, suồng sã trữ tình, một ngôn từ dung dị, tự nhiên, đậm tính khẩu ngữ Qua đó, người viết đi đến kết luận: “Tô Hoài, một nhà văn thông minh, tinh tế, sắc sảo; nhà văn của con người và cuộc sống sinh hoạt bình dị đời thường, luôn tin vào "thiện căn" bền vững tiềm tàng trong mỗi con người Phong cách nghệ thuật Tô Hoài làm nên một hương sắc riêng trong nền văn học hiện đại nước nhà, đồng thời tạo thế cân bằng cho tiến trình phát triển nền văn học hiện đại” [22, tr.114] Công trình nghiên cứu còn khẳng định: “Với gia tài văn chương đồ sộ của ông, chúng tôi nghĩ rằng sáng tác của Tô Hoài vẫn là mảnh đất màu mỡ cho giới nghiên cứu và phê bình tiếp tục khai phá” [22, tr.114] Cũng chính kết luận có hướng gợi mở này như đã tiếp thêm nguồn động lực để những người nghiên cứu văn chương đều muốn “đặt chân” lên từng mảnh đất

mà nhà văn đã canh tác để khám phá cái hay, cái đẹp mà ông đã “chăm chút” kĩ lưỡng cho mỗi đứa con tinh thần của mình

Một mảng sáng tác không thể không nhắc đến là tiểu thuyết Với hàng loạt các kiệt tác được nhào nặn từ bàn tay Tô Hoài - mỗi tác phẩm như “một hạt ngọc đã

được mài dũa sáng bóng”, mang một “giai điệu riêng” Đến với Miền Tây - tiểu

thuyết giành được giải thưởng Hoa Sen của Hội nhà văn Á Phi luận văn tốt nghiệp:

“Phong cách nghệ thuật Tô Hoài qua tiểu thuyết Miền Tây” của Văn Thị Tường

Vân đã chỉ ra được sự hòa quyện khăng khít giữa các nét phong cách nghệ thuật của

nhà văn: “cảm hứng về sự hồi sinh của cuộc sống và con người miền Tây, sử dụng các bút pháp nghệ thuật một cách hài hòa tinh tế và nghệ thuật ngôn từ phong phú,

đặc sắc” “Miền Tây góp phần không nhỏ vào việc khẳng định phong cách nghệ

thuật của Tô Hoài ở thể loại tiểu thuyết” [29, tr.56]

Với đề tài “Phong cách nghệ thuật của Tô Hoài qua hồi kí Cát bụi chân ai và

Chiều chiều”, Phan Thị Lan Anh, nhận định: “Qua chân dung của Tô Hoài trong Cát bụi chân ai và Chiều chiều, người đọc phần nào hiểu được phong cách, cá tính,

tư duy nghệ thuật của nhà văn ở thể loại hồi kí Tác giả đã khái quát những đặc điểm tạo nên phong cách nghệ thuật của ông là: “Yếu tố ngôn ngữ, giọng điệu và hệ thống nhân vật, sở hữu một “Vốn từ rộng, cách sử dụng từ ngữ sáng tạo và sở trường miêu tả”, một giọng điệu đa thanh “vừa có sự dí dỏm, hài hước vừa ngậm ngùi xót xa mang lại sự dửng dưng, lạnh lùng nhưng vẫn trữ tình hoài niệm, cùng một hệ thống nhân vật độc đáo, chân thực” [1, tr.68]

Quả thật Tô Hoài đã làm người khác phải ngạc nhiên, trầm trồ và thán phục tài năng của nhà văn Đúng như đánh giá của nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn:

“Vừa vào nghề sớm lại vừa kéo theo tuổi nghề - một sự kéo dài đàng hoàng chứ không phải lê lết trong tẻ nhạt”

Những bài viết về hai tác phẩm Cỏ dại và Tự truyện

Vũ Ngọc Phan - người đỡ đầu Tô Hoài khi bước vào nghề văn đã nhận ra được những đặc sắc, những mạnh, yếu trong cách hành văn của Tô Hoài Ông nhận định “cùng với năng lực miêu tả tinh tế thế giới loài vật, Tô Hoài có biệt tài về những cảnh nghèo của dân quê Nhà nghiên cứu cũng sớm phát hiện chất giọng

“trào lộng và khinh bạc” ở ngòi bút ấy” [10, tr.21]

Trên Tạp chí Văn học số 6 -1980, Vân Thanh đã nhận xét về giọng điệu - âm hưởng chung của hồi kí Tô Hoài: “Cỏ dại với giọng điệu trầm buồn, đôi khi pha

chút vị chua xót kể lại quãng đời thơ ấu của thằng cu Bưởi là hình bóng xa gần của

tác giả Đến Tự truyện những trang hồi ức của Tô Hoài cũng một màu xám, một

điệu buồn như vậy Một cái buồn thấm vào tất cả những chân lông của cơ thể xã hội” [10, tr.382 – 383]

Ở bài viết Ngôn ngữ vùng quê trong sáng tác của Tô Hoài , Võ Xuân Quế

cho rằng: “Mặc dù còn một vài hạn chế nhất định về tư tưởng song nó đã vẽ lên được một bức tranh chân thực về một vùng quê ngoại thành Hà Nội Đó là cảnh sống nghèo khó, khốn khổ cùng cực, những phong tục, tập quán cổ hủ với những tâm tình u uất của người thợ thủ công Nghĩa Đô Tô Hoài miêu tả thành công các mối quan hệ gia đình, bạn bè, trai gái, làng xóm thôn quê chính vì lẽ đó trong tác phẩm của ông sử dụng rất thành công nhiều từ ngữ, nhiều lối nói của địa phương” [10, tr.408 - 409]

Trong tuyển tập Tô Hoài về tác gia và tác phẩm do Phong Lê tuyển chọn, ở

phần thứ ba với tựa đề “Trở về những miền thân thuộc” Vương Trí Nhàn khẳng

định: “Ở mảng hồi ức này, bên cạnh Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng, Sống

nhờ của Mạnh Phú Tứ, Tô Hoài cũng có những đóng góp một áng văn hay và cảm

động là Cỏ dại” Bài viết chỉ rõ “Đọc Tô Hoài tôi bỗng sống ngạc nhiên không hiểu

sao người ta có thể viết hay đến thế về mình, để qua mình hiểu người, hiểu đời, hơn thế, hiểu cả một thời - nó là bầu khí quyển chung cho biết bao là thế hệ” [10, tr.42 - 43]

Tóm lại, đã có nhiều công trình, nhiều bài viết nghiên cứu về phong cách

nghệ thuật của Tô Hoài cũng như một số bài viết đề cập đến hai tác phẩm Cỏ dại và

Tự truyện, tuy nhiên tất cả mới chỉ là những nhận định còn chung chung, sơ lược

chứ chưa đi sâu vào phân tích cụ thể, chưa thể hiện hết được những dụng công cũng như những yếu tố chi phối làm nên phong cách nghệ thuật Tô Hoài Vì thế, đề tài

“Phong cách nghệ thuật của Tô Hoài qua Cỏ dại và Tự truyện” sẽ tập trung vào việc

làm nổi bật những nét độc đáo, đặc sắc trong cách thể hiện của ông Mặt khác, khóa luận còn đi sâu lý giải những yếu tố chi phối, tạo nên cái “tạng riêng” ở thể loại hồi

kí của Tô Hoài

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài đi vào tìm hiểu những nét đặc sắc trong phong cách nghệ thuật của Tô

Hoài qua Cỏ dại và Tự truyện

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Chúng tôi lựa chọn tác phẩm Cỏ dại (1944), Tự truyện (1978) của nhà xuất

bản Văn học - Hà Nội làm văn bản để khảo sát

4 Giới thuyết thuật ngữ

Theo 150 từ điển Thuật ngữ văn học của Lại Nguyên Ân cho rằng: “phong

cách là những nét chung, tương đối bền vững của hệ thống hình tượng của các phương thức biểu hiện nghệ thuật, tiêu biểu cho bản sắc sáng tạo của một nhà văn, một tác phẩm, một khuynh hướng văn học nào đó” [2, tr.263]

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học do nhóm tác giả Lê Bá Hán - Trần

Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi định nghĩ phong cách là: “phạm trù thẩm mỹ chỉ sự thống nhất tương đối ổn định của hệ thống hình tượng, của các phương tiện biểu hiện nghệ thuật nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn trong tác phẩm riêng lẽ, trong trào lưu văn học hay văn học dân tộc” [5, tr.255 - 256]

Có thể thấy, phong cách là nét độc đáo của mỗi nhà văn cả về tư tưởng và nghệ thuật Những khái niệm nêu trên cho dù xét về bề mặt từ ngữ có thể chưa trùng khít, dù cách tiếp cận có khác nhau, nhưng vấn đề nội hàm khái niệm “phong cách” trong lí luận văn học dường như đã có một sự thống nhất, nhất định Từ đó cho thấy phong cách là nét riêng, là sự khu biệt, bản sắc của một cá nhân, một tác phẩm hay một thời đại

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, tác giả khóa luận đã sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:

5.1 Phương pháp hệ thống –phân loại

Với phương pháp này, chúng tôi đặt hai tác phẩm Cỏ dại và Tự truyện vào

toàn bộ sáng tác Tô Hoài, cũng như gắn nó vào tiến trình phát triển chung của nền văn học nước ta Từ đó, chúng tôi có thể sắp xếp tác phẩm trong chỉnh thể nghiên cứu, sắp xếp các vấn đề một cách logic và phù hợp để làm nổi bật các luận điểm

5.2 Phương pháp phân tích - tổng hợp

Từ những biểu hiện về đặc sắc trong hồi kí Cỏ dại và Tự truyện, chúng tôi

khái quát thành những luận điểm cơ bản, từ đó đúc kết thành những nhận xét, đánh giá và khái quát vấn đề tiêu biểu của để thấy được tính nhất quán trong phong cách

của nhà văn qua bộ đôi tác phẩm này

5.3 Phương pháp so sánh - đối chiếu

Chúng tôi tiến hành đối chiếu, so sánh phong cách hồi kí Tô Hoài với những sáng tác văn xuôi trước đó nhằm thấy được sự khác biệt qua mỗi chặng đường sáng tác Mặt khác, đặt sáng tác của Tô Hoài bên cạnh tác phẩm của một số tác giả để thấy điểm nổi bật, nét khu biệt so với những bạn văn cùng thời

6 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Nội dung được triển khai

gồm ba chương

Chương 1: Nhà văn Tô Hoài và thể loại hồi kí

Chương 2: Hiện thực cuộc sống và chân dung tự họa của Tô Hoài trong Cỏ

dại và Tự truyện

Chương 3: Cỏ dại và Tự truyện – sự độc đáo trong nghệ thuật thể hiện

NỘI DUNG Chương 1 NHÀ VĂN TÔ HOÀI VÀ THỂ LOẠI HỒI KÍ 1.1 Tô Hoài – đời người, đời văn

1.1.1 Tô Hoài - “cuộc phiêu lưu giữa trần ai cát bụi”

Với việc tiếp thu thành tựu đã có từ trước cùng với sự ảnh hưởng của thời đại, dòng văn học Việt Nam đã đạt được những thành công cả nội dung lẫn hình thức nghệ thuật Bên cạnh sự có mặt của các nhà văn như: Nam Cao, Nguyên Hồng…thì Tô Hoài là một trong những gương mặt được nhiều độc giả yêu thích và mến mộ Ông đã có những đóng góp đáng kể trong bức tranh chung của làng văn

nghiệp, phải chịu cảnh tủi nhục không một đồng xu dính túi Trong Tự truyện nhà văn đã viết: “ngày ngày tôi đi dạo trong thành phố tha thẩn vu vơ tìm việc, rồi cứ

liệu đến bữa cơm tôi lại về” [7, tr.164]

Năm 1938, trong thời kì Mặt trận dân chủ Tô Hoài tham gia phong trào Ái hữu và làm ban thư kí, ban trị sự Hội Ái hữu của thợ dệt Hà Đông

Năm 1943, ông gia nhập “Hội văn hóa cứu quốc” đầu tiên ở Hà Nội Từ đó ông liên tục viết báo, hoạt động bí mật tuyên truyền cách mạng cho đến lúc cách mạng tháng Tám thành công

Từ năm 1951, Tô Hoài về công tác ở Hội văn nghệ Việt Nam Từ năm 1957 ông được bầu làm Tổng thư kí Hội nhà văn Việt Nam Từ năm 1958 đến năm 1980 ông tiếp tục tham gia Ban chấp hành và làm Phó tổng thư kí Hội Ngoài ra, nhà văn còn tham gia nhiều công tác xã hội khác: Đại biểu Quốc hội khóa VII, phó chủ tịch

Ủy ban đoàn kết Á Phi, Phó chủ tịch Hội hữu nghị Việt Xô

Kể về chuỗi dài những hoạt động và thăng trầm mà Tô Hoài đã trải qua để người đọc thấy cuộc đời Tô Hoài luôn gắn liền với những chuyến phiêu lưu, ông đi hết nơi này đến nơi khác và đã giữ nhiều cương vị quan trọng Tô Hoài đã dùng hơn nửa cuộc đời mình để đi, khám phá Cuộc sống của ông gắn liền với chuỗi dài những hành trình Mỗi điểm đến lại là nguồn cảm hứng bất tận để ông “thả chữ” vào trong từng trang viết Những chuyến đi trên hành trình tìm những vùng đất mới lạ và đầy sức hấp dẫn ấy của Tô Hoài được nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn ví như cuộc phiêu lưu của con người giữa trần ai cát bụi

1.1.2 Tô Hoài - “người sở hữu một gia tài văn chương lớn”

Với một hành trình sáng tác không mệt mỏi, đến nay Tô Hoài đã sở hữu một gia tài văn học lớn Hơn nửa thế kỉ lao động nghệ thuật của mình, nhà văn đã có những đóng góp quan trọng vào nền văn học nước nhà “Và có nhiều lý do để Tô Hoài xứng đáng là một trong những cây đại thụ của văn học Việt Nam hiện đại Ông được ca ngợi là nhà văn của những cái “nhất” Tuổi đời nhiều nhất, số lượng tác phẩm nhiều nhất, tuổi nghề nhiều nhất Những con số ấy rất đáng được trân trọng, nhưng điều đáng quý hơn là ở mảng sáng tác nào ông cũng có những tác phẩm thành công, tạo được dấu ấn riêng và thực sự có giá trị” [27, tr.8]

Nhà văn nổi tiếng không phải vì có nhiều tác phẩm Điều quan trọng trong số rất nhiều tác phẩm đó, Tô Hoài đã để lại sự yêu thích trong tâm trí bạn đọc, được dư luận quan tâm, có sức trường tồn qua thử thách của thời gian Ít nhà văn nào tạo được sự thành công ở một diện rộng như ông

Trước cách mạng tháng Tám, sáng tác của Tô Hoài tập trung vào những

truyện ngắn về loài vật như Dế mèn phiêu lưu kí, O chuột, Chuột thành phố, Đôi ri

đá, Trê và Cốc, Võ sĩ bọ ngựa… Với một trí tưởng tượng phong phú, một năng lực

tinh tường, Tô Hoài đã lột tả được những đặc trưng của từng loài, từ hình dáng đến tính cách, lối sống Cuộc sống loài vật hiện diện trên trang sách của ông khá chân thực, sinh động Mỗi con vật trong tác phẩm đều đem lại cho trẻ thơ những điều kí thú và bồi đắp cho trẻ trí tưởng tượng phong phú, nuôi dưỡng những mối quan hệ tốt đẹp về gia đình, bạn bè, sự dũng cảm, lòng nhân từ góp phần hình thành nhân cách, phẩm chất đạo đức của trẻ

Còn quê hương - mảng đề tài lớn mà Tô Hoài ấp ủ, trân trọng, nhà văn viết

về vùng quê để lại nhiều ấn tượng khó phai trong tâm trí của người đọc Ông nặng lòng với nơi “chôn rau cắt rốn” nên khi viết về con người và thiên nhiên nơi đây, nhà văn thả trôi cho cảm xúc cứ tuôn chảy một cách thật tự nhiên, gần gũi mang

đậm cá tính như: Nhà nghèo (1942), Giăng thề (1942), Quê người (1942), Xóm

giếng ngày xưa (1942), Cỏ dại (1944) Quá trình gắn bó với vùng đất thân thương

đã giúp ông viết, rất hay, rất thực và đầy xúc cảm khi thể hiện về mảng sáng tác này

Sáng tác Tô Hoài hình thành hai mảng đề tài tưởng như tách bạch nhau nhưng cuối cùng hội tụ vào nhau thống nhất trong một thế giới nghệ thuật của nhà văn Dẫu ông viết về mình hay viết về người thì tất cả được hiện lên một cách đầy

đủ, sinh động mang tính khái quát cao về số phận con người và cuộc sống Đó là chủ nghĩa hiện thực “kiểu riêng” của Tô Hoài trong văn xuôi trước cách mạng

Cách mạng tháng Tám thành công, đánh dấu một bước chuyển trong tư tưởng

và sáng tác của nhiều cây bút trong thời kì đổi mới So với nhiều nhà văn hiện thực khác Tô Hoài nhanh chóng nắm bắt kịp thời các vấn đề mới mẻ của đời sống, xác định được đối tượng nghệ thuật cho nên ông sáng tác nhiều ở thể loại kí, truyện ngắn, tiểu thuyết,… góp vào bước chuyển biến chung trong nền văn xuôi của dân tộc Nhà văn là một trong số ít những người cầm bút không phải trăn trở, ngập

ngừng nhiều lắm trước trang giấy Tác phẩm Vỡ tỉnh là tác phẩm đầu tiên trong thời

gian này của ông Tô Hoài là người tiên phong xây dựng văn học về các dân tộc ít người Ông đã viết về sự chuyển mình, thay da của những vùng đất này trong cách

mạng dân tộc dân chủ Núi Cứu quốc, Truyện Tây Bắc… Và trong những năm xây dựng chủ nghĩa xã hội Nhật kí vùng cao, Miền Tây…

Sau tác phẩm, đề tài về miền núi vẫn được Tô Hoài tiếp tục: Tuổi trẻ Hoàng

Văn Thụ (1971), Họ Giàng ở Phìn Sa (1984), Nhớ Mai Châu (1988) Sở dĩ Tô Hoài

thành công ở mảng sáng tác này là nhờ vào những năm tháng đi thực tế gắn với vùng đất và con người vùng núi cùng với khả năng năm bắt tinh nhạy, sắc sảo Ông

đã cho ra đời những tác phẩm xuất sắc về miền ngược

Những kỉ niệm trong quá khứ với gia đình, bạn bè đã thôi thúc ông viết Từ

Cỏ dại (1944) đến Tự truyện (1978) rồi Những gương mặt (1988), Cát bụi chân ai

(1992), Chiều chiều (1999) là sự tiếp nối liền mạch hồi ức và sự quay về trọn vẹn

với những vùng đất quen thuộc, quê hương yêu dấu của nhà văn

Như vậy, có thể khẳng định thành tựu sáng tác của ông ở các thể loại đã gắn với tiến trình vận động và đổi mới của Văn học Việt Nam hiện đại

1.2 Hồi kí – mảnh đất khẳng định phong cách Tô Hoài

Trong loại hình văn xuôi nghệ thuật thể kí chiếm một vị trí quan trọng Thuật ngữ “kí” được dùng để gọi tên cho một thể loại văn học bao hàm nhiều “tiểu loại” như kí sự, phóng sự, bút kí, hồi kí, du kí, nhật kí, tùy bút…Trong đó hồi kí là thể tài có từ rất sớm Riêng ở Việt Nam, hồi kí phát triển khá chậm và mới trở thành một thể loại được chú ý trong thời gian gần đây Việc giới thuyết về thuật ngữ hồi kí

là điểm tựa căn bản giúp chúng tôi nắm bắt được những đặc trưng quan trọng của thể loại, từ đó tiến hành phân tích - khảo sát các phương tiện cấu thành phong cách nghệ thuật trong hồi kí Tô Hoài nói chung cũng như áp dụng đi sâu vào việc tìm

hiểu hai tác phẩm Cỏ dại và Tự truyện nói riêng

Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê (chủ biên) đưa ra khái niệm : “Hồi kí là thể

kí ghi lại những điều còn nhớ sau khi đã chứng kiến sự việc” [23, tr.591]

Theo các tác giả cuốn Từ điển thuật ngữ văn học: Hồi kí là “thể loại thuộc kí,

kể lại những biến cố đã xảy ra trong quá khứ mà tác giả là người tham dự hoặc chứng kiến” “Xét về phương diện quan hệ giữa tác giả với các sự kiện được ghi lại

về tính chính xác của sự kiện, về góc độ và phương thức diễn đạt, hồi kí có nhiều chỗ gần giống nhật kí Còn xét về phương diện tư liệu về tính xác thực và không có

hư cấu thì hồi kí lại rất gần với văn xuôi lịch sử, tiểu sử khoa học” [5, tr.152]

Còn Lại Nguyên Ân trong cuốn 150 thuật ngữ văn học cũng chỉ ra dấu hiệu

nhận diện hồi kí, ông cho rằng: “tác phẩm hồi kí là một thiên trần thuật từ ngôi tác giả, kể về những sự việc có thực trong quá khứ mà tác giả tham dự hoặc chứng kiến…Người viết hồi kí chỉ tái hiện cái phần hiện thực thường nằm trong tầm nhìn của mình…căn cứ chủ yếu vào ấn tượng và hồi ức của bản thân mình”… “là cái nhìn của anh ta vào tất cả những gì được kể lại…nên hồi kí thường đậm tính chủ quan” [2, tr.155]

Bên cạnh đó, chúng ta cần phân biệt hồi kí và tự truyện bởi lẽ hai khái niệm này rất gần nhau Điểm giống nhau giữa hai thể loại này đều là những thể loại văn học mang tính hồi cổ, tái hiện lại quá khứ Nhưng cả tự truyện và hồi kí nằm ở hai địa hạt không hề trùng khít nhau trong hệ thống văn học Bởi bản chất của tự truyện cho phép nhà văn hư cấu để tạo nên những hình tượng hoàn chỉnh còn bản chất của hồi kí đòi hỏi sự chính xác của sự kiện và những đánh giá khách quan của người viết Nói một cách cụ thể hơn, hồi kí ghi lại những sự kiện trong lịch sử mà tác giả không phải là nhân vật chính còn ngược lại tự truyện là kể các truyện, kể cái “tôi” của tác giả

Như vậy cả hồi kí và tự truyện đều lấy chất liệu của thế giới hiện thực từ hồi

ức, nhưng hồi kí thuật lại những sự việc đã qua một cách khách quan còn tự truyện

do chính tác giả tự viết về cuộc đời mình Theo các nhà nghiên cứu phương Tây, có nhiều dạng hồi kí, như hồi kí của các nhà văn, hồi kí của các chính khách kể về cuộc đời hoạt động chính trị, hồi kí của các tác giả là chứng nhân cho một sự kiện chính trị, xã hội quan trọng Trong đó, hồi kí văn học của các nhà văn cũng phân nhiều thể loại: hồi kí chân dung, hồi kí tự truyện….Đây là các thể loại mà những năm gần đây phát triển mạnh mẽ Nó cung cấp cho độc giả những tư liệu quý giá về đời tư của các nhà văn, về bộ mặt tinh thần của xã hội ở một thời kì về nhiều lĩnh vực văn hóa,

tư tưởng, văn học…Đồng thời cung cấp những thông tin về sự nghiệp sáng tác, cuộc đời của từng nhà văn cũng như cá tính, phong cách của tác giả Điều đó được minh

chứng qua hàng loạt tác phẩm: Bước đường viết văn của Nguyên Hồng, Đời viết văn

của tôi - Nguyễn Công Hoan, Hồi kí - Đặng Thai Mai, Nhớ lại một thời - Tố Hữu,

hồi kí Cỏ dại, Tự truyện, Cát bụi chân ai, Chiều chiều của Tô Hoài

Sự phát triển của thể kí không chỉ mang đến cho văn học Việt Nam đương đại một sắc diện mới mà còn xác lập được một ví trí xứng đáng trên văn đàn Một số đặc điểm nhận diện qua việc tìm hiểu và tra cứu từ tài liệu của các nhà nghiên cứu như đã trình bày ở trên giúp chúng tôi tiếp cận và hiểu sâu sắc hơn về thể hồi kí trong sáng tác của Tô Hoài Qua đó, tìm hiểu phong cách nghệ thuật của nhà văn trong từng tác phẩm cụ thể cũng như lí giải được câu hỏi tại sao hồi kí là mảnh đất khẳng định tài năng, phong cách của tác giả

1.2.1 Tô Hoài - “nhà văn gặt hái những bông hoa đầu mùa” cho thể loại hồi kí”

Tô Hoài viết văn từ những năm 40 của thế kỉ XX, đến nay trở thành một trong những cây bút văn xuôi lực lưỡng nhất làng văn Việt Nam Nếu như ở thế giới tuổi thơ không bao giờ ta quên những trang viết về cuộc phiêu lưu đầy thú vị của

chú dế mèn trong Dế mèn phiêu lưu kí thì khi viết về miền núi không thể không nhắc đến Truyện Tây Bắc - một trong những đỉnh cao nghệ thuật của Tô Hoài trong

hành trình cầm bút Giới yêu quý văn chương cũng hết bút mực ca ngợi những dụng công, nỗ lực cống hiến của nhà văn Tài năng của Tô Hoài không chỉ thể hiện ở những thể loại đó mà nó còn phát tinh qua địa hạt hồi kí ở một số tác phẩm theo suốt

hành trình sáng tác của tác giả Nói Tô Hoài - một trong những tác giả đã gặt hái

“những bông hoa đầu mùa cho thể loại hồi kí” cũng bởi ba nguyên nhân sau:

Thứ nhất, trong chặng đường phát triển của văn học Việt Nam hồi kí là mảnh đất màu mỡ được nhiều nhà văn đào xới và Tô Hoài - một trong những người canh tác trên mảnh đất ấy Ông cũng thu lượm được nhiều hoa thơm quả ngọt từ bao nhiêu năm chắt chiu vun trồng trên mảnh đất này Điều đó được minh chứng qua hàng loạt tác phẩm kí có giá trị được người đời nhớ mãi

Thứ hai, ông muốn thể hiện tiềm lực đang tiềm ẩn trong con người Mặt khác tác giả muốn “bứt phá” nó vì theo thông thường khi đến một độ tuổi nào đó đặc biệt

là lúc gần về già, có một độ lùi thời gian cần thiết để đánh giá, để ngẫm, để nghĩ về nhân tình thế thái, về những buồn vui cũng như những năm tháng thăng trầm đã trải qua nên lúc đó thể loại hồi kí là sự lựa chọn hàng đầu của các nhà văn, nhà thơ Nhà

văn Nguyễn Công Hoan (1903 - 1977) lúc sắp bước vào tuổi bảy mươi mới “quyết tâm” “nhớ gì viết nấy” hay ở nữ sĩ Anh Thơ (1918 - 2005) đã hoàn thành hồi kí của

mình vào năm 1995 mang tên Tiếng chim tu hú Còn Tố Hữu (1920 - 2002), hồi kí

Nhớ lại một thời được đến tay bạn đọc vào tuổi tám mươi…Trong nền văn học Việt

Nam, nếu như Nguyên Hồng (1918 - 1982) từ năm mười sáu tuổi đã có hồi kí

Những ngày thơ ấu về tuổi thơ cay đắng và cơ cực, một tuổi thơ với bao nỗi buồn,

thì Tô Hoài với Cỏ dại (1944) - tập hồi kí đầu tay của mình tức là cũng rất sớm

Cùng với Nguyên Hồng, ông cũng muốn bạn đọc hãy “hướng mắt” về phía ông để chào đón đứa con tinh thần này Chính vì lí do ấy đã thôi thúc ông viết sớm, viết nhanh khi mới “sương sương gió”

Nguyên nhân thứ ba là khi viết Tô Hoài đã đi khác với quan niệm chung về hối kí - tức chỉ nói về đời mình Tô Hoài dựng cả một bức tranh đa diện, nhiều chiều

về hiện thực cùng những câu chuyện không bịa đặt thêm thắt, tôn trọng tính xác thực của người và việc ông biết giữ đúng mực những mối quan hệ riêng - chung Theo tác giả, dù sáng tác đề tài hay thể loại nào cũng phải nói được sự thật để khiến cho người đọc cảm xúc, từ đó tạo nên suy nghĩ cho họ” Như vậy ở nguyên nhân thứ

ba này, Tô Hoài viết để “kích thích” vào não bộ của bạn đọc, để họ hòa cùng vào trang viết, trên từng câu chữ mà nhà văn chắt chiu Nhà văn khiến cho độc giả bị cuốn vào, không thể rời mắt khỏi quyển sách, không thể gấp nó lại bởi ở đó có một

“ma lực” đặc biệt, qua cách thể hiện sáng tạo của ông

Thực sự, Tô Hoài - nhà văn với cách viết không giống ai, mang đậm cá tính, phong cách của mình đã tạo được “dấu ấn riêng trên từng trang giấy”, khiến cho bạn đọc không thể không nhớ đến ông - người có công không nhỏ vào “mảng màu lớn” của thể tài hồi kí trong bức tranh chung của sự nghiệp đổi mới văn học” [27, tr.13]

Đúng như Nguyễn Đăng Mạnh trong Nhà văn Việt Nam hiện đại - chân

dung và phong cách đã cho rằng: “Tô Hoài sinh ra để viết hồi kí Dường như ông có

một thứ cảm hứng riêng, có thể gọi là cảm hứng hồi tưởng Hồi kí là sở trường, thế mạnh cho ngòi bút Tô Hoài” [16, tr.284]

Tô Hoài, với những bước đi chập chửng đầu tiên trên mảnh đất mà nhà văn chọn để canh tác, cùng với sự nỗ lực không ngừng ở ngòi bút, với một thái độ làm việc nghiêm túc, cần mẫn, ta thấy được những tâm huyết của nhà văn dành cho hoạt động sáng tạo nghệ thuật Chính điều đó, mang lại một danh hiệu vinh dự: “nhà văn

gặt hái những bông hoa đầu mùa” ở thể loại hồi kí

1.2.2 Cỏ dại và Tự truyện – hai tập hồi kí mang đậm dấu ấn Tô Hoài

Hồi kí là lối văn viết về chính “cái tôi”, và sự cuốn hút đối với bạn đọc khi cái tôi gọi được một điều gì đáng nói trong cuộc đời Mỗi nhà văn khi viết về hồi kí đều phải tôn trọng sự thật Hồi kí của Tô Hoài cũng không đi chệch quỹ đạo đó Nguyễn Tuân từng quan niệm trong sáng tạo nghệ thuật: “mỗi nhà văn có một vision (nhãn quan) riêng”, nó đẻ ra phong cách Do thế mà anh thích tả gió, tả nắng, anh thì thích tả mây, tả mưa Anh thì có sở trường này, anh thì có sở trường nọ

Như vậy, mỗi nhà văn đều có cái riêng của mình Tô Hoài cũng thế, nét riêng của ông thể hiện rất rõ qua mỗi sáng tác mà cụ thể khi đi sâu vào việc tìm hiểu hai

tác phẩm Cỏ dại và Tự truyện, chúng tôi sẽ khai thác những đặc điểm đó, để góp

phần làm sáng tỏ những nhận định trên

Năm 1944,Tô Hoài đã cho ra đời tập hồi kí đầu tay mang tên Cỏ dại kể lại

quãng đời thơ ấu của tác giả Tác phẩm là hồi ức tuổi thơ của Tô Hoài, một tuổi thơ

êm đềm, phả chút buồn tủi lẫn những dư vị ngọt ngào, cứ luôn hiện lên tươi rói trên những trang sách

Cỏ dại còn kể về chuyến hành hương ra thành phố của tác giả, trong vai trò là

cu Bưởi Cu Bưởi phải rời quê, xa ông bà ngoại, mẹ và các dì để ra tỉnh Biết bao bồi hồi ngơ ngác trong tâm trạng cậu bé lần đầu được ra thành phố trọ học Nhưng mọi tấp nập, nhộn nhịp của phố phường không sao nguôi ngoai được nỗi nhớ nhà Việc học chẳng thấy đâu, chỉ thấy cậu hằng ngày phải lo mỗi việc đánh đi, đánh lại mỗi một đôi giầy, cọ mãi mấy cái chai, và vần ra vần vào một cái lốp ô tô Cuối năm, áp tết cu Bưởi trở về nhà với cái đầu bị hắc lào và trắng mốc Qua đó, bạn đọc nhận thấy ở ông đã có một cái nhìn ngộ nghĩnh, đượm buồn mà sắc nét, một cái buồn “định mệnh” Với hồi kí đầu tay này, Tô Hoài đã bộc lộ cái nhìn sắc ảo về hiện

thực và con người trước 1945

Đến Tự truyện, Tô Hoài lại tiếp tục đào sâu vào cái kho kí ức ấy Viết về tuổi

thơ khi đã ở tuổi hai mươi, rồi lại viết tiếp chính tuổi thơ ấy vào độ tuổi năm mươi, nhưng người đọc chẳng thấy Tô Hoài vơi đi chút nào cái trữ lượng bên trong Cũng viết về những người xung quanh như một thầy giáo gàn gàn, ương ương với nhiều tình huống trớ trêu, cũng cái buồn thương, song đấy lại là những oi bức ngột ngạt

hơn Vừa khác Cỏ dại vừa không khác, nhà văn luôn luôn đưa đến cho chúng ta

những thi vị khác nhau của ngòi bút ngày càng có chiều sâu

Tự truyện của Tô Hoài gắn với chuỗi dài những thăng trầm trong cuộc đời

nhà văn Ở đó, hội tụ tất cả những gì mà ông từng trải Có thể là những ngày lên thành phố đầy cực nhọc, những tháng ngày thất nghiệp phải lang thang khắp nơi, đầu đường, xó chợ Để rồi phải bán những cuốn “Ái tình luận” - bùa hộ thân lên Hải Phòng học đánh máy chữ mong có được một cái nghề nuôi sống bản thân Đôi lúc,

nhân vật tôi trong truyện phải đi làm tiền của những cô gái làm tiền chỉ vì cái đói cứ

luôn đeo bám Trong những chuỗi ngày cơ cực, câu chuyện về hoạt động cách mạng

của chàng thanh niên, từ một cu Bưởi nay đã trưởng thành, hăng hái với một tinh thần đầy nhiệt huyết của tuổi trẻ cũng được nhà văn thể hiện trong tác phẩm

Cỏ dại và Tự truyện theo tác giả khóa luận: “có thể xem như những viên

gạch đầu tiên của Tô Hoài giúp ông tạo cơ sở, tiền đề làm nên những kiệt tác xuất sắc, gây được tiếng vang lớn ở những tác phẩm sau này trên địa hạt hồi kí” - một lĩnh vực mà để tạo ra những đứa con tinh thần “là cả một quá trình phải đấu tranh tư tưởng để viết” Tô Hoài xác định phải “đấu tranh tư tưởng” để làm nên những tác phẩm thực sự mang đậm phong cách, cá tính của mình Với hai tập hồi kí “tiên phong” này, tuy còn một số hạn chế nhất định nhưng phải khẳng định một điều rằng

bộ đôi tác phẩm Cỏ dại và Tự truyện đã mang đậm “dấu ấn” của nhà văn

Tác giả không đi sâu vào việc phản ánh những mâu thuẩn giai cấp dữ dội, quyết liệt song người đọc vẫn thấy được tất cả sự buồn chán về một kiếp người, buồn về sự bần cùng, bế tắc Đâu đó ở cả hai tác phẩm cũng le lói một chút hy vọng

và niềm tin Từ “Cỏ dại đến Tự truyện, trong một khoảng cách hơn ba mươi năm

người đọc dường như không thấy có một sự hụt hẵng hoặc ngắt quãng nào trong mạch hồi ức của Tô Hoài vẫn một trí nhớ tuyệt diệu Một cảm hứng nhất quán Một

sự sống không vơi cạn trong kho kí ức” [10, tr.43]

Nếu Cỏ dại bộc lộ những khả năng của tác giả trong việc nắm bắt quá khứ

ngay khi nó mới vừa hình thành, cũng như khách quan hóa mình thành một đối

tượng miêu tả thì Tự truyện cho thấy ông sống kĩ lưỡng biết bao với đời sống quanh

mình Từ chuyện riêng tư đến chuyện làm nghề, rồi chuyện hoạt động cách mạng, cái gì cũng được lên trang giấy, trở thành văn chương, sức chứa của đầu óc ông thật hơn người mà sự chi li, tỉ mỉ thì ít ai bì kịp

Tô Hoài viết những điều mà không phải ở bất kì một nhà văn nào cũng viết được Ông đã kể lại cuộc đời cá nhân con người một cách sinh động, chân thực, trần trụi cùng với một sự thể hiện “lạ”, “táo bạo”, hai đứa con tinh thần của nhà văn mang đậm “dấu ấn” của cha đẻ nó Góp phần không nhỏ vào việc định hình phong cách nghệ thuật của ông Thêm vào đó bộ đôi tác phẩm này dường như là khâu chuẩn bị cho những sáng tác thuộc thể kí về sau của Tô Hoài

Một cuộc đời phiêu bạt và đầy phong ba, “cát bụi” có thể thấy Tô Hoài, nhà văn của những chuyện thường, đời thường và con người thường Tác giả đã lắp ghép thành công từng “mảnh vụn” từ cuộc sống để tạo thành một tác phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh bằng tất cả tài năng, tâm huyết, cùng với một phong thái làm việc cần mẫn, chu đáo và nghiêm túc, đầy tinh thần trách nhiệm Chính việc hội tụ ở con người Tô Hoài những phẩm chất ấy đã đưa ông đến ngôi vị một trong những “cây đại thụ trong giới văn chương” Nhà văn thành công khi viết về đề tài miền núi, về loài vật và cả về vùng đất thân thương - thủ đô Hà Nội

Bên cạnh đó thời gian sẽ trôi qua, ấn tượng của độc giả khi nhớ về những sáng tác của Tô Hoài vẫn ở thể loại thuộc “sở trường” là hồi kí - nơi khẳng định tài năng, phong cách của nhà văn

Những gì đầu tiên là điều mà bất kì ai cũng muốn khai phá Nó mang điều

đặc biệt đến kì lạ, nó cuốn hút tất cả mọi người, đặc biệt là trong văn chương Cỏ

dại và Tự truyện là những sáng tác như thế, mang đậm cá tính sáng tạo nhà văn Đọc

tác phẩm, chính những điều được Tô Hoài trải lòng mình trên từng trang viết khó có thể khiến người đọc thả quyển sách xuống Họ sẽ đọc đến trang cuối cùng, để được hòa mình trong những cung bậc cảm xúc của nhà văn, để có thể tìm kiếm một chút hình bóng của chính mình trong đó

Tất cả những danh hiệu cao quý mà bạn đọc yêu văn chương cũng như giới nghiên cứu và phê bình dành tặng cho Tô Hoài như một phần thưởng xứng đáng cho những cống hiến của tác giả dành cho nền văn học nước nhà

Chương 2 HIỆN THỰC CUỘC SỐNG VÀ CHÂN DUNG TỰ HỌA CỦA TÔ HOÀI

TRONG CỎ DẠI VÀ TỰ TRUYỆN

2.1 Cái nhìn độc đáo về hiện thực cuộc sống trong Cỏ dại và Tự truyện

Mỗi nhà văn có sự cảm nhận về thế giới hiện thực khách quan khác nhau Vì thế, ở họ có một hệ thống đề tài riêng, không ai giống ai Người ta gọi là những vùng thẩm mĩ riêng, họ chỉ có thể cảm hứng về nó mà thôi Tất cả xét đến cùng bắt nguồn từ nhãn quan về thế giới

Đối với Tô Hoài, không như một số cây bút khác, có người chỉ quen cảm thụ với những cái cao cả, thiêng liêng; những con người và sự vật được tôn sùng, ông quan tâm đến những cái thường nhất trong cuộc sống hằng ngày Chỉ có những điều

ấy mới chi phối đến ngòi bút trong cách kể, cách tả của nhà văn

2.1.1 Hiện thực “bất ngờ”, “tình cờ” và “ngẫu nhiên”

Trước đây khi viết hồi kí các nhà văn thường hay thi vị hóa các sự kiện Điều

đó cũng dễ hiểu bởi với mỗi người, kỷ niệm hoặc ấn tượng sâu đậm đã trôi qua

thường không bao giờ phai mờ trong kí ức Phần nào nó lại được tắm trong màn sương của thời gian, cho nên nói hồi kí ít nhiều có chất thơ chính vì lẽ đó Đọc hồi

kí Tô Hoài, Nguyên Hồng, người đọc thực sự xúc động với những cảnh đời tư hiện lên thật tha thiết, buồn - vui đan xen thể hiện rất thực cuộc sống đời thường

Dưới con mắt của nhà văn, dường như ở ngòi bút của ông mọi kỉ niệm không chỉ được biến thành những cái vĩnh hằng, cái cao thượng mà có cả sự vật, con người bình thường Nhân vật không chỉ được tắm mình trong những ánh sáng huyền ảo lung linh của quá khứ mà hiện ra như những con người thường, thậm chí tầm thường Ông đã tiếp cận cuộc sống trong sự xô bồ gần nhất, thấy được những “ung nhọt”, luôn tồn tại và “ứ đọng” trong dòng chảy của cuộc đời Tô Hoài đã vẽ một cách tỉ mỉ bức tranh về đời sống xã hội xung quanh mình, về nhân tình thế thái, về

những điều ông cho rằng phải “lắp”, phải “ghép”, “gom nhặt” từng mảnh vụn lại

Mở đầu thiên hồi ức Cỏ dại, tác giả ghi lại cuộc sống gia đình - nơi tổng hợp

của những tiếng la hét và chửi rủa Trong cuộc sống ngột ngạt ấy, nhân vật tôi phải chứng kiến không biết bao nhiêu nỗi đau khổ Niềm vui ở ngôi nhà thì hiếm hoi nhưng những buồn tủi thậm chí là những giọt nước mắt thì cứ đong đầy Những sự việc chóng đến, chóng đi khiến cho ông không khỏi bất ngờ Đó chính là cái chết

của cái Hồ - một cái chết thương tâm: “Tháng tư năm ấy, hai anh em chúng tôi cùng

lên sởi tôi sắp khỏi thì bệnh sởi của em gái tôi bắt đầu mắt Hồ nhắm như ngủ, mặt Hồ vẫn trắng xanh xanh như thường ngày Một lúc sau, cả nhà tôi òa khóc inh

ỏi trong buồng Tôi không bao giờ tin thế là em tôi chết” [7, tr.36] Cái chết đột

ngột của đứa em xấu số khiến khung cảnh của gia đình thêm ảm đạm hơn

Để có được cái nhìn về cuộc đời một cách gần nhất, Tô Hoài thể hiện thì ở ông phải có một cảm quan tinh nhạy về hiện thực Tác giả Mai Thị Nhung cho rằng:

“yếu tố cốt lõi tạo cơ sở hình thành cảm quan về hiện thực của Tô Hoài không chỉ là hoàn cảnh gia đình, xã hội và bản thân mà còn là quan niệm về văn chương” “dù quan niệm văn chương của ông chưa được thể hiện một cách có hệ thống và chiều sâu như Nam Cao, nhưng trong nhiều tác phẩm của mình, nhà văn đã bộc lộ một cách khá rạch ròi” [22, tr.18] Ở đây, tác giả khóa luận thống nhất với nhận định trên của công trình nghiên cứu, bởi ngay những ngày đầu cầm bút, Tô Hoài nhận thấy:

“chưa bao giờ tôi bắt chước truyện của Khái Hưng, Nhất Linh Viết những truyện

viễn vông gian hồ kì hiệp thì ai cũng có thể tưởng tượng như nhau nhưng viết giống cái thật thì đòi hỏi người trong truyện của mấy ông con quan và có đồn điền như thế, tôi không biết, nên không bắt chước được” [7, tr.198] Đó là sự tự “ý thức sâu

sắc về ngòi bút của chính mình, về cái tạng của riêng mình” [22, tr.18]

Tô Hoài tự học để trở thành một nhà văn Ông đến với nghề “vừa bất ngờ,

ngẫu nhiên nhưng cũng đầy tình cờ và tự nhiên” [10, tr.23] Nước lên - truyện ngắn đầu tay của Tô Hoài, khởi nghiệp của nhà văn bắt đầu từ đây Ông tâm sự, lúc đi

học ông rất thích viết những truyện ngắn nhỏ, những truyện vừa những “truyện mini đầy tình cờ và tức cười Bây giờ, khi tôi quyết định lấy nghề viết nuôi thân, tôi không nghĩ là tình cờ ”[10, tr.197]

Tô Hoài quan niệm, viết văn là một nghề kiếm sống như bất cứ nghề nào, không hão huyền, không viễn vông và ảo tưởng Ông bước vào làng văn cũng không phải vì mục đích muốn nổi danh, thỏa mãn sĩ diện của kẻ sĩ Vì thế việc lựa chọn nghề viết văn để kiếm sống, cũng thật dễ hiểu bởi nó phù hợp và hết sức chân chính

Khi vào nghề, Tô Hoài cũng sớm nhận ra tính hai mặt của một vấn đề Ông

vui mừng vì được trả nhuận bút, và thật bất ngờ hơn: “Tôi không thể so sánh và

tưởng tượng ra một bài báo đã làm bấy lâu để kiếm sống, hãng giày Bata mỗi tháng trả lương tôi được sáu đồng Bấy giờ một cái truyện ngắn tôi được mười đồng, lại

có băng quấn quanh tờ giấy bạc, ngoài để tên mình Ôi lịch sự! Mà một tháng tôi có thể viết mấy cái truyện ngắn! Điếc không sợ súng, tôi cứ viết tràn lan” [7, tr.213]

Trong chuỗi dài thú “xê dịch” ở những chuyến đi, Tô Hoài đã mang đến cho người đọc từ ngạc nhiên này nối tiếp ngạc nhiên khác Tác giả ghi lại việc nhà chùa cho thuê phòng để du khách ngoạn cảnh, rồi nơi ấy như “nhà xăm” chứa gái ngoài tỉnh, chuyện sư ông uống rượu ăn thịt chó và trẻ con trong làng nhiều đứa rất giống

sư ông

Nhà văn còn phát hiện ra một việc hết sức ngạc nhiên: “nhiều sư ông không

biết chữ nho, không biết chữ quốc ngữ, không biết đọc kinh kệ hay sự tích phật pháp

ra sao Chẳng qua người ta đi tu vì cảnh nhà đói khổ” [7, tr.200]

Liên tiếp trên nhiều trang viết, Tô Hoài luôn có những câu chuyện được gom nhặt từ hiện thực nhà văn đã trải qua khiến cho người đọc phải dừng lại để suy ngẫm Những trang sách đó kích thích vào não bộ của từng độc giả để họ cùng sáng tạo cũng như cùng ngẫm, nghĩ chuyện đời, chuyện người, chuyện thế gian như chính tác giả cuốn sách

Xuất phát từ thái độ làm việc nghiêm túc, cần mẫn, ông đã tạo được sức hấp dẫn và lôi cuốn người đọc Theo chúng tôi, “Tô Hoài làm được điều đó bởi nhà văn

đã tìm đúng “địa chỉ” cần đến của văn học, giống như người nông dân đã chọn đúng mảnh đất để canh tác” Địa chỉ mà ông tìm đến đó là chủ nghĩa hiện thực Vì văn chương trước hết “phải là sự thật ở đời”, phải nhìn thấu tận gốc rễ mới hiểu được bản chất sự việc và con người Đi thẳng và phanh phui vào sự thật, nhà văn mới

thực sự đem lại thành công cho đứa con tinh thần của mình

Khi và chỉ khi anh sống thật với lòng mình thì mới có những trang văn thấm đẫm những giọt nước mắt và đầy tình người đến như vậy Viết hồi kí, một lần nữa nhà văn như “khơi”, như “gợi” lại những mẫu chuyện không đơn thuần chỉ có những hoài niệm của chính mình mà ông còn muốn nhắn nhủ với những bạn văn của mình luôn là “người thư kí” tốt nhất, trung thành nhất ở mọi thời đại Muốn đạt đến được cái ngưỡng đó thì ở mỗi người cầm bút đều phải biết cái đích đến của văn chương để mà đào, mà xới nó lên và càng phải biết “chắp nối” nếu nó vụn, phải lượm từng mảnh để “ghép” nếu nó chưa hoàn chỉnh Có như vậy anh mới xứng đáng

để bạn đọc gởi trọn niềm tin yêu

Tô Hoài đã từ giã “vườn thơ lãng mạn” đến với cánh đồng văn xuôi hiện thực, nhà văn dành hết tâm huyết, bút lực quyết tâm đi vào con đường ấy Dẫu biết rằng bức tranh hiện thực có muôn sắc màu mà mỗi gam màu ấy phải được lấy lại một cách “nguyên bản” Thế nhưng, Tô Hoài đã bóc vỏ từng sự việc, từng con người, để nó “trần trụi”, nhà văn không hề “đánh bóng” hay “bôi hồng”, để nó đi vào lòng bạn đọc cũng một cách “bất ngờ”, “tình cờ” và “ngẫu nhiên” Viết hồi kí, tác giả được sống lại một lần nửa đoạn đời đã qua Qua đó, thể hiện sự tìm tòi, đổi mới tư duy văn học của mình, làm nên một Tô Hoài với một phong cách riêng trong làng văn Việt

Để nói hết những điều Tô Hoài làm được thì thật không kể xiết, xin mượn những câu văn của nhà nghiên cứu Hà Minh Đức: “Trong phong cách sáng tạo của mình, Tô Hoài có một năng lực phát hiện và nắm bắt nhanh thế giới khách quan để tìm hiểu chọn lựa một hướng tiếp cận hiện thực tiến bộ, ông không lý tưởng hóa cuộc sống, cũng không tạo ra ranh giới để tự bó mình vào trong một phạm vi nào đó của đời sống mà theo dòng chảy của cuộc sống như nó vốn có Vì thế, người viết nên vượt ra để hòa hợp giữa nhân vật và cuộc đời” Tác giả đi đến kết luận: “Đời sống với nhiều màu vẻ và chân lí khách quan nó là tiêu chuẩn hàng đầu của những trang viết” [10, tr.36]

2.1.2 Dòng đời hiện lên qua bức tranh sinh động về làng Bưởi

Tô Hoài như đã nói, chỉ viết về đời thường, chuyện thường Việc dựng lại bức tranh làng quê vùng Nghĩa Đô trong chuỗi dài những kí ức của nhà văn là lẽ đương nhiên Viết lại cảnh sắc quê hương mình cùng với những hình ảnh về con người và phong tục không phải điều gì to tát, thế nhưng nó thể hiện ông là một nhà văn trân trọng những giá trị cổ xưa, những tập quán, nề nếp của làng mình, lớn hơn

là những giá trị bản sắc văn hóa người Việt

Có thể nói, phong tục là: “thói quen đã ăn sâu vào đời sống xã hội, được mọi người công nhận và làm theo” [23, tr.1006] Mỗi nhà văn khi viết về phong tục, ở họ đều có một nhãn quan riêng Đó chính là tâm thế tiếp nhận cũng như qua cách nhìn, đánh giá chủ quan của mỗi người nghệ sĩ Nguyễn Tuân cảm nhận phong tục như một giá trị thẩm mỹ đặc sắc gắn với truyền thống văn hóa dân tộc, gắn với một tầng lớp người thuộc giai tầng xã hội đặc biệt từ một lớp nghệ sĩ tài hoa, tài trí Với Kim Lân đến với phong tục trong thú chơi tao nhã đồng quê thì Tô Hoài lại cảm nhận phong tục từ mọi phương diện tồn tại tự nhiên của nó: “từ phong tục, đến hủ tục từ nét đẹp văn hóa đến những sinh hoạt lạc hậu ấu trĩ” [22, tr.28]

Những trang Tự truyện chân thực của nhà văn không chỉ có giá trị cung cấp

thông tin xác thực mà còn mang đến cho độc giả những bức tranh sinh hoạt rất đẹp,

ấm áp tình người, đậm đà bản sắc và phong vị quê hương Bức tranh sinh hoạt phản ánh nếp sống, phong tục tập quán của một làng quê ven thành Hà Nội từ vùng Kẻ

Bưởi nổi tiếng bởi nghề dệt canh cửi và làm giấy “Họ Lại làng nghề quê ngoại tôi

có nghề làm giấy sắc tiến vua Ngày xưa, các triều vua đều thừa giấy sắc họ Lại để phong thần Những tờ giấy để khổ rộng, quét nước hòe vàng thậm Dưới đáy cái cũi tre đựng quần áo tã trong xó nhà lủng củng những mảnh khắc nẹp, những mẫu

gỗ tròn in con long, con ly, con quy, con phượng ” [7, tr.65 - 66]

Hình ảnh đầu tiên hiện ra trước mắt người đọc là một nếp nhà gạch rất cũ mà

cả gia đình gồm ba thế hệ ở đó Ngôi nhà được dựng lên với vẻ đặc trưng riêng của vùng nông thôn Bắc Bộ: nhà xây to, chia nhiều gian, gian giữa dành để thờ cúng tổ

tiên ông bà, có vườn rộng, có nhiều cây cối và ngôi nhà có sự chung sống của nhiều

thế hệ đã qua: “ông bà ngoại tôi có một cái nhà được ăn hương hỏa Ngoài sân,

cây cối um tùm bên một mảnh đất dài nhưng hẹp lúc nào cũng ẩm, vì ánh nắng không lọt mấy ”[7, tr.5] Na hồng bì, lụa, cam sành, cây hồng quả, cây ổi và cây

đào chi chít cành, tất cả quay vào một cây ngọc lan Nhà văn đã cho người đọc có thêm hiểu biết về một phong tục của người dân quê, tục kế thừa, tục thờ cúng, tín ngưỡng rất riêng trong truyền thống văn hóa đất nước ta, tục quét vôi lên tường thành những đường tròn vào những dịp tết nguyên đán về để trừ tà ma hi vọng

những may mắn, tốt lành trong năm mới “Mỗi năm, vào Tết nguyên đán ông tôi sắm

một chậu nước vôi và cái thép lá thông Ông nhúng thép vào vôi, phết thành những đường tròn trên mặt tường to bằng chiếc mẹt Lạ lắm, nhưng tôi không dám hỏi Có lần, ông tôi cắt nghĩa: những cái vòng tròn vôi này để trừ tà.” [7, tr.5] Những tục

lệ này đã trở thành nét đặc trưng tạo nên bản sắc riêng độc đáo không chỉ ở vùng Nghĩa Đô mà còn ở mỗi miền quê khác nhau trên đất nước ta

Nhãn quan sinh hoạt, thế sự và phong tục khiến cho tác phẩm của Tô Hoài được phản ánh trong mọi sự phức tạp, sinh động, nhiều màu, nhiều vẻ: “Tô Hoài, như đã nói, chỉ viết về đời thường, chuyện thường vậy mà vẫn có sức hấp dẫn riêng, chính ông đã nhìn ra nhiều cái lạ trong những cái bình thường bằng đôi mắt ấy Trước hết là ở những phong tục của người dân quê ngày trước” [17, tr 274]

Cuộc sống bình thường như bản thân nó đang tồn tại, có cái cao cả, cái vĩnh hằng, cái thô nhám, xù xì, góc cạnh của đời sống Hiện lên trong đó cả sự xô bồ, lam

lũ, có cái nhếch nhác lầm than Ngòi bút tác giả đã không né tránh điều ấy, những thói quen vụn vặt, những vất vả cơ cực thiếu thốn trong chật vật của con người Tô Hoài sớm chan hòa cùng những gian truân đời thường mới có thể cảm nhận một cách trọn vẹn đến thế Thực ra ông thấu hiểu tất cả bề nổi và cả mặt chìm khuất của hiện thực

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh: “phong tục đâu chỉ là chuyện hình thức Đó là đặc trưng văn hóa của dân tộc, là niềm tự hào của một cộng đồng từng quần tụ với nhau hàng nghìn năm trong từng lãnh thổ, đụng đến đất nước là đụng

đến linh hồn của những cộng đồng Phong tục có mối quan hệ đặc biệt đến mỹ cảm của mỗi tộc nguời Mà tình cảm thẩm mỹ thì bao giờ cũng rất sâu, lâu bền Tô Hoài thì đặc biệt chú ý đến những phong tục qua con mắt tò mò, hóm hỉnh, tinh quái của ông” [17, tr.275]

Những điều mà Tô Hoài viết đến nay vẫn là những nhức nhối của xã hội bởi một bộ phận giới trẻ tự chạy theo những văn hóa “lai căng”, họ luống sâu vào những

ấu trĩ, ích kỷ, lạc hậu và dần dần đánh mất chính mình để khi nhìn lại, dừng lại thì

đã không kịp nữa rồi

Như vậy, phong tục là nét riêng không lẫn vào bất kỳ ai, cũng như không lẫn bất kỳ một tạp chất nào để góp phần tạo nên “cái riêng” cho đất nước nói chung và nền văn hóa Việt nói riêng Qua đó, chúng ta thấy được khi viết về vấn đề phong tục, Tô Hoài rất muốn những điều mình viết sẽ trường tồn mãi với thời gian, không bao giờ mai một, bị một chút bụi nào làm phai mờ nó được

2.1.3 Dòng đời gắn với những trang “thời sự đất nước” và “thời sự văn chương”

Tô Hoài – một cây bút “nhập cuộc”, từng tham gia trực tiếp vào những sự kiện lịch sử quan trọng của dân tộc kể từ phong trào Mặt trận Dân chủ Đông Dương (1936 – 1939) đến cao trào Việt Minh Sau Cách mạng tháng Tám, ông luôn có mặt

ở những vị trí nóng bỏng của hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và ông còn xuất hiện trong công cuộc xây dựng đổi mới đất nước Chính vì vậy, những điều ông thấy, những việc ông tiếp xúc, những con người ông từng trò chuyện… đều được ghi lại trong những trang hồi kí của cuộc đời cùng với những sự kiện, những biến chuyển của con người và cuộc sống xã hội Việt Nam đương thời

Cỏ dại, tác phẩm được sáng tác vào những năm 40, tác phẩm còn nhiều hạn

chế nhất định trong tầm nhìn về thế giới khách quan, về hiện thực của cuộc sống xã

hội, do bút lực hạn hẹp, tài năng văn chương còn non nớt Chỉ đến khi Tự truyện

xuất hiện, người đọc cũng như giới nghiên cứu phê bình mới thực sự biết đến Tô Hoài, nó chứng minh cho sự tiến triển vượt bậc của cây bút qua một thời gian dài tập dượt Nói như Vương Trí Nhàn, những trải nghiệm của ông ngày hôm nay là

“chuẩn bị cho những trang viết sau này của nhà văn”

Tô Hoài đã chứng kiến những cuộc chuyển mình lớn lao của dân tộc, ghi nhận sự thăng trầm của lịch sử Không cần phải đi đâu xa, chính trên những trang văn người ta thấy được vô vàn sự việc đậm tính thời sự về cuộc sống, con người Việt Nam trong thời kì chiến đấu gian khổ của dân tộc

Những trang viết về thời sự đất nước được Tô Hoài ghi chép đầy đủ: “Chúng

tôi không hề biết phát xít Đức nổ súng tiến vào Ba Lan lúc mấy giờ, ngày nào Nhưng chiến tranh từ Châu Âu đã nhanh chóng phả hơi độc qua đây và cứ liếm dần liếm dần vào đời sống con người Đông Dương – thật đen tối, thật đau, thật khốn khổ” [7, tr.105]

Khi tiếng súng của chiến tranh đã bùng nổ, tất cả mọi người tham gia phải góp hết sức mình, sức của cùng hướng về Tổ quốc, chung tay hợp sức tạo khối đại đoàn kết toàn dân tộc quyết tâm đánh đuổi kẻ thù xâm lăng, quét sạch bóng quân thù

ra khỏi bờ cõi nước nhà: “Tờ truyền đơn len lỏi trên đồng lúa, trong xó nhà, giữa

chợ, khắp nơi, cả thế giới bất cứ đâu đâu… Khí thế Cách mạng trong bí mật với sức tưởng tượng mạnh mẽ của chúng ta làm cho ai cũng thấy Cách mạng thực sự to lớn” [7, tr.114] “Cả nước đang sôi nổi Cách mạng rồi tôi đi công tác qua vùng đồng bằng chiêm Các cụ đồng chiêm suốt đời, trong bùn lầy nước đọng, không ra khỏi làng bao giờ, thế mà các cụ hỏi có phải Hồng quân Liên Xô vừa tiêu diệt mấy chục vạn phát xít Đức ở U – cơ – ren và đương phản công khắp các mặt trận không” [7, tr.188] Qua đây mới thấy, không chỉ có những thanh niên mới tham gia

Cách mạng mà các cụ già cũng theo sát Cách mạng của ta từng ngày, từng giờ…

Còn đây, tình hình đất nước vào những năm tháng có giặc: “Máy bay Mĩ từ

phía đông nam tới Những chiếc phóng pháo B.26 lúc đen trũi, lúc sáng trắng theo bóng mặt trời, lừ lừ trôi trên đầu, rắc bom xuống” [7, tr.256] “Máy bay Mĩ ném bom, khói bốc cháy khét Những quả bom rơi vào Quần Ngựa, xuống vạc làng Hồ, xuống cống Đổ, xuống sông Tô Lịch” [7, tr.259] Nhà văn đã dựng lại không khí

chống giặc ngoại xâm đầy tinh thần, nhiệt huyết của người dân Việt – những người con sẵn sàng hi sinh để bảo vệ Đất Mẹ thiêng liêng

Những anh thanh niên hăng say với lí tưởng Cách mạng, mắt họ luôn hướng

về Tổ quốc và tim lúc nào cũng phấp phới hình ảnh lá cờ đỏ: “Hôm nay, Cách mạng

đến với tôi trên chặng đường mới Cứ mỗi chặng đường sâu vào hoạt động thì những ước mơ như những đợt sóng dồn về một hướng nước Từ đây, tôi là một người viết văn có lí tưởng cộng sản Trong bóng tối đêm ấy và trong cuộc sống của tôi lúc ấy, tôi thấm thía, tôi bàng hoàng nhận ra đời mình đã ràng buộc thật sự với

lí tưởng của mình” [7, tr 186] “tôi hồi hộp và mừng như thấy tâm hồn mình được cùng hòa với Cách mạng” [7, tr.197]

Những người thanh niên ấy như những con ngựa đầu đàn Họ luôn tiên phong, khi Tổ quốc gọi họ không chần chừ mà ngay lập tức lăn mình vào chốn nguy nan, lấy thân mình cùng tinh thần của mình bảo vệ non sông, đất nước Những con chiến mã ấy luôn biết nhưng họ vẫn:

“Người ra đi đầu không ngoảnh lại Sau lưng thềm nắng lá rơi đầy”

(Nguyễn Đình Thi)

Có thể khẳng định, bóng hình đất nước, bóng hình nhân dân là những điểm tựa vững tâm để họ vượt qua những gian lao vất vả đời lính Mặc dù biết cái chết luôn kề bên, nhưng không có khó khăn, nguy hiểm, gian khổ, thử thách nào có thể dập tắt ngọn lửa lí tưởng Cách mạng đang bùng cháy:

“Vẫn đôi dép lội chiến trường Vẫn vành mũ lá coi thường hiểm nguy”

(Tiếng hát sang xuân – Tố Hữu)

Không bàn đến mạng sống bởi các anh luôn biết sự hi sinh của mình sẽ còn được người đời nhớ mãi khắc ghi: “Tên anh đã thành tên Tổ quốc”, hay nói như

Nguyễn Khoa Điềm “Không ai nhớ mặt đặt tên/ Nhưng họ đã làm ra đất nước” (Đất

nước) Những chiến công của các anh được ghi vào trang sử vàng quý báu của dân

tộc để con cháu nghìn đời noi theo Để “ngày nay Cách mạng đã nảy nở sâu trong

lòng ta Tôi hiểu Cách mạng đã gắn bó với tuổi trẻ chúng tôi, với làng tôi Bởi vì Cách mạng là con đường sống, dù đường gian nguy nhưng con đường đưa tới thay

đổi” [7, tr.275]

Trong tình hình đang gây cấn thì nạn đói diễn ra Mất mùa, thất thu, chiến tranh liên miên đã cướp đi sự ấm no của nhân dân Việt Nam Trên những con đường, đâu đâu cũng thấy thây người chất thành đống Thảm cảnh đó cũng không bị

bỏ sót, thậm chí còn in đậm rõ nét qua Tự truyện Trận đói từ cuối năm 1944 đến

đầu năm 1945 có đến hơn hai triệu người bỏ mạng Người làng Nghĩa Đô của Tô

Hoài hầu hết bỏ đi nơi khác để kiếm miếng ăn: “Mặc dù tôi cũng đương lâm cảnh

khó khăn, màu đói đã vàng cả mắt, vàng cả chân trời” [7, tr.277] Làng đói, người

đói hay không nhìn vào phân chó là biết ngay: “Phiên chợ Bưởi cuối năm nay bề

bộn nhiều người đói ra ăn xin, ăn cướp, người đói nhiều hơn người đi mua bán” [7,

tr.275] “Ở chợ Bưởi, người đói lang thang đến càng nhiều Buổi tối họ lần vào

ngủ trong cầu chợ… Rồi trong cầu chợ có một hai cái xác chết Rồi liên tiếp có người chết đói ở cầu chợ Những người thu thuế đến dọn xác đi” [7, tr 277]

Cái đói của con người trong cuộc chiến thật hãi hùng, thật đáng sợ: “Người

đói vẫn dật dờ đến những đêm giêng hai rét buốt, người đói lâu đã khô xương rồi,

sợ bóng tối lắm, họ men đến chỗ sáng, trông thấy sáng mới biết mình chưa chết…”

[7, tr.270 - 280]

Bên cạnh những trang “thời sự đất nước” thì chúng ta còn bắt gặp hình ảnh chợ văn trong thời kì Tô Hoài đã trải qua Cái làng văn, chợ văn trong thời buổi mà

Tô Hoài sống có nhiều điều cấm kị thế nhưng ở đó cũng có những hình quái của

những con người dở hơi Và đây là cảnh nhốn nháo của một chợ văn: “Tôi hết sức

ngạc nhiên thấy trong nghề viết văn cũng có chợ đen và làm xiếc” [7, tr.224]

Chiến tranh đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến việc in ấn, phát triển của báo đài – những phương tiện truyền thông mang lại thông tin cần thiết cho người dân Thực dân Pháp đã dựng nên rất nhiều phòng kiểm duyệt nghiêm ngặt hòng bóp chẹt “đứa

con” truyền thông của ta Tô Hoài có ghi như sau: “Bây giờ chuyện viết văn, in sách,

to tát nhất cũng là chuyện có con chạy chọt, mánh khóe, tồi tệ – như mọi thứ chợ đen thời buổi bấy giờ” [7, tr 243 - 244] Để thuyết phục hơn, nhà văn còn tự lấy

trường hợp cụ thể của chính mình để làm chứng cứ cho những điều đã nói: “Đầu