Mục đích nghiên cứu
Khảo sát thực trạng cảm nhận hạnh phúc của sinh viên Trường ĐHSP TP.HCM nhằm xác định các yếu tố ảnh hưởng đến hạnh phúc của họ Bài viết sẽ đề xuất một số kiến nghị nhằm nâng cao cảm nhận hạnh phúc cho sinh viên tại trường, từ đó tạo ra môi trường học tập tích cực và hỗ trợ sự phát triển toàn diện của sinh viên.
Nhiệm vụ nghiên cứu
Hệ thống hóa cơ sở lý luận về cảm nhận hạnh phúc của sinh viên bao gồm việc nghiên cứu lịch sử đề tài và xây dựng các khái niệm cơ bản như hạnh phúc và cảm nhận hạnh phúc Những khái niệm này đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu rõ hơn về trạng thái tâm lý của sinh viên, từ đó hỗ trợ trong việc phát triển các chương trình nâng cao chất lượng cuộc sống học đường.
Khảo sát thực trạng cảm nhận hạnh phúc của sinh viên Trường ĐHSP TP.HCM nhằm hiểu rõ hơn về tâm trạng và mức độ hài lòng của họ Bài viết cũng đề xuất một số kiến nghị để nâng cao cảm nhận hạnh phúc cho sinh viên, góp phần tạo ra môi trường học tập tích cực và hỗ trợ sự phát triển toàn diện cho sinh viên tại Trường ĐHSP TP.HCM.
Giới hạn nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu này tập trung vào việc khảo sát các biểu hiện và mức độ cảm nhận hạnh phúc của sinh viên tại Trường ĐHSP TP.HCM.
Cảm nhận hạnh phúc được phân loại thành hai khía cạnh chính: khía cạnh cảm xúc, liên quan đến cảm nhận hạnh phúc về mặt cảm xúc, và khía cạnh nhận thức, bao gồm cảm nhận hạnh phúc về mặt xã hội và tâm lý.
Khách thể nghiên cứu Đề tài tiến hành nghiên cứu trên 200 sinh viên Trường ĐHSP TP.HCM.
Giả thuyết nghiên cứu
Các mặt biểu hiện cảm nhận hạnh phúc của sinh viên có sự tương quan với nhau và biểu hiện ở mức khác nhau
Nghiên cứu cho thấy có sự khác biệt ý nghĩa về mức độ cảm nhận hạnh phúc giữa nam và nữ, cũng như giữa các khối ngành sư phạm và ngoài sư phạm, và giữa năm học thứ nhất và năm thứ tư.
Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến cảm nhận hạnh phúc của sinh viên.
Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp nghiên cứu lý luận
Mục đích của bài viết là phân tích và hệ thống hóa các tri thức lý luận cũng như thực tiễn liên quan đến khái niệm hạnh phúc Bài viết cũng sẽ khám phá cảm nhận hạnh phúc, đặc biệt là cảm nhận hạnh phúc chủ quan, cùng với một số đặc điểm tâm lý của sinh viên có liên quan đến cảm nhận này.
Để thực hiện nghiên cứu về cảm nhận hạnh phúc của sinh viên Trường ĐHSP TP.HCM, cần phân tích và tổng hợp kết quả từ các công trình nghiên cứu, tài liệu và bài viết liên quan Dựa trên những thông tin này, hệ thống hóa các vấn đề lý luận tâm lý học về cảm nhận hạnh phúc sẽ giúp hiểu rõ hơn về trạng thái hạnh phúc của sinh viên.
Phương pháp nghiên cứu thực tiễn
6.2.1 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi
Mục tiêu của nghiên cứu này là khảo sát thực trạng cảm nhận hạnh phúc của sinh viên Trường ĐHSP TP.HCM và xác định các yếu tố ảnh hưởng đến cảm nhận hạnh phúc của họ.
Để thực hiện phiếu điều tra, trước tiên cần nêu rõ mục đích, yêu cầu và ý nghĩa của nó, đồng thời hướng dẫn sinh viên cách thực hiện Sau khi sinh viên hoàn thành việc trả lời các câu hỏi trong phiếu, tiến hành thu lại phiếu điều tra để tổng hợp kết quả.
Mục đích: thu thập thêm thông tin để bổ trợ cho phương pháp điều trả bằng bảng hỏi
Để thực hiện phỏng vấn sinh viên hiệu quả, cần đặt ra những câu hỏi mở nhằm tìm hiểu về cuộc sống và đánh giá của họ Bên cạnh đó, việc chia sẻ một số trải nghiệm cụ thể sẽ giúp làm rõ hơn các khía cạnh cảm nhận phúc của sinh viên Trong quá trình phỏng vấn, người phỏng vấn nên tạo ra sự ủng hộ và tin cậy từ phía sinh viên Nội dung phỏng vấn cần được chuẩn bị chi tiết và rõ ràng theo từng vấn đề nghiên cứu.
6.2.2 Phương pháp thống kê toán học
Mục đích: mã hóa và xử lý các thông số cần dùng trong đề tài nghiên cứu
Để thực hiện phân tích dữ liệu, bạn cần sử dụng chương trình SPSS để xử lý các thông số như tần số, tỷ lệ phần trăm, điểm trung bình, độ lệch chuẩn, kiểm nghiệm T-test và tương quan Pearson.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CẢM NHẬN HẠNH PHÚC CỦA
Lịch sử nghiên cứu liên quan đến cảm nhận hạnh phúc
1.1.1 Lịch sử các nghiên cứu ở nước ngoài
Từ cuối thế kỷ 20, khoa học về hạnh phúc phát triển mạnh mẽ ở phương Tây do người dân đạt mức độ phong phú vật chất và sức khỏe, cho phép họ quan tâm đến chất lượng cuộc sống hơn là sự thịnh vượng kinh tế Trong xã hội dân chủ, người dân không chấp nhận để chuyên gia đánh giá cuộc sống của mình mà tin rằng ý kiến cá nhân là quan trọng Họ cũng chú trọng đến cảm xúc và niềm tin của bản thân, dẫn đến sự phát triển nghiên cứu về cảm nhận hạnh phúc Các nhà nghiên cứu đã xây dựng các phương pháp khoa học để khảo sát cảm nhận hạnh phúc, biến nghiên cứu này thành một ngành học thuật có ứng dụng từ đầu thế kỷ 21 (Diener, Lucas, & Oishi, 2002).
Năm 2010, Vanessa González Herero đã thực hiện nghiên cứu về vai trò của hoạt động thường ngày trong mối quan hệ giữa nhân cách và hạnh phúc chủ quan ở người lớn tuổi Nghiên cứu nhằm khám phá ảnh hưởng của lòng tự trọng, sự lạc quan đến cảm nhận hạnh phúc của người lớn tuổi Tây Ban Nha thông qua việc tham gia vào các hoạt động đời sống hàng ngày.
Nghiên cứu được thực hiện với 250 khách thể, bao gồm 150 người về hưu và 100 công nhân, trong độ tuổi trung niên đến tuổi nghỉ hưu Công cụ nghiên cứu sử dụng các thang đo như thang đo Rosenberg, thang đo lạc quan và thang đo ảnh hưởng tích cực và tiêu cực.
Nghiên cứu về sự hài lòng với cuộc sống cho thấy tần suất tham gia vào các hoạt động hàng ngày như hoạt động xã hội, sử dụng truyền thông đại chúng, xây dựng kiến thức, hoạt động gia đình, sở thích, hoạt động sáng tạo, hoạt động ngoài trời, dịch vụ cộng đồng và vui chơi có ảnh hưởng đáng kể Kết quả chỉ ra rằng các hoạt động xã hội đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ giữa các yếu tố nhân cách như lòng tự trọng và sự lạc quan với hạnh phúc chủ quan (Herero & Extremera, 2010).
Năm 2011, Junghyun Kim và Jong-Eun Roselyn Lee đã tiến hành nghiên cứu “Con đường hạnh phúc của Facebook”, nhằm khám phá ảnh hưởng của số lượng bạn bè trên Facebook và sự tự thể hiện đến cảm nhận hạnh phúc của sinh viên đại học Nghiên cứu với mẫu 391 người cho thấy số lượng bạn bè trên Facebook có mối liên hệ tích cực với cảm giác hạnh phúc Hơn nữa, nghiên cứu cũng phát hiện mối quan hệ phi tuyến giữa số lượng bạn bè và nhận được hỗ trợ xã hội, chỉ ra rằng số lượng bạn bè và tự thể hiện tích cực có thể nâng cao sức khỏe tâm lý của người dùng (Kim & Lee, 2011).
Năm 2012, nhóm tác giả Tayfun Doğan và các cộng sự đã tiến hành nghiên cứu “Ý nghĩa cuộc sống và cảm nhận hạnh phúc của sinh viên đại học Thổ Nhĩ Kỳ” nhằm khảo sát mối quan hệ giữa ý nghĩa cuộc sống và cảm giác hạnh phúc Mẫu nghiên cứu gồm 232 sinh viên đại học, trong đó có 171 nữ và 61 nam, từ Đại học.
Nghiên cứu tại Sakarya đã áp dụng thang đo “Sự hài lòng với cuộc sống”, thang đo “ảnh hưởng tích cực - tiêu cực” và bảng hỏi “ý nghĩa của cuộc sống” để thu thập dữ liệu Phân tích dữ liệu sử dụng hệ số tương quan Pearson và phân tích hồi quy bội Kết quả cho thấy sự hiện diện và tìm kiếm ý nghĩa trong cuộc sống có ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe chủ quan (Doğan, Sapmaz, Tel, Sapmaz, & Temizel, 2012).
Năm 2013, Betsey Stevenson và Justin Wolfers đã nghiên cứu mối quan hệ giữa cảm nhận hạnh phúc và thu nhập, cho rằng khi "nhu cầu cơ bản" được đáp ứng, thu nhập tăng thêm không ảnh hưởng đến sức khỏe chủ quan Tuy nhiên, qua việc so sánh giữa các quốc gia giàu và nghèo, cũng như giữa người giàu và người nghèo trong cùng một quốc gia, họ không tìm thấy bằng chứng hỗ trợ cho lập luận này Nghiên cứu cho thấy mối quan hệ giữa hạnh phúc và thu nhập là tuyến tính và không giảm khi thu nhập gia tăng (Stevenson & Wolfers, 2013).
Nghiên cứu năm 2014 của nhóm tác giả Fredrik Carlsson, Elina Lampi, Wanxin Li và Peter Martinsson cho thấy có mối tương quan đáng kể giữa cảm nhận hạnh phúc của cha mẹ và con cái Tuy nhiên, các yếu tố ảnh hưởng đến cảm nhận hạnh phúc của họ lại khác nhau Đối với cha mẹ, mức độ cảm nhận hạnh phúc bị ảnh hưởng bởi thu nhập, học vấn, sức khỏe và tình trạng hôn nhân không ly dị Trong khi đó, cảm nhận hạnh phúc của trẻ vị thành niên chủ yếu được xác định bởi các tương tác với bạn bè và cha mẹ, trong đó việc bị bắt nạt là một trong những yếu tố quan trọng nhất (Carlsson, Elina Lampi, Li, & Martinsson, 2014).
Nghiên cứu của Carmen Stoica vào năm 2015 đã chỉ ra rằng giấc ngủ ảnh hưởng đáng kể đến cảm nhận hạnh phúc chủ quan Kết quả cho thấy cảm nhận hạnh phúc không chỉ phụ thuộc vào các yếu tố tình huống mà còn liên quan đến nhịp sinh học Nghiên cứu theo dõi các tham số về giấc ngủ, tâm trạng, sự hài lòng và sự tỉnh táo của người tham gia trong 14 ngày Tác giả kết luận rằng mức độ nghỉ ngơi trước khi thức dậy là yếu tố dự báo quan trọng về chất lượng giấc ngủ và sức khỏe hàng ngày (Stoica, 2015).
Năm 2016, Seydi Ahmet Satici đã thực hiện nghiên cứu mang tên “Lỗ hổng tâm lý, khả năng phục hồi và cảm nhận hạnh phúc: Vai trò trung gian của hy vọng” Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích vai trò của hy vọng trong mối liên hệ giữa tính dễ bị tổn thương về tâm lý, khả năng phục hồi và cảm nhận hạnh phúc Đối tượng nghiên cứu bao gồm những cá nhân có sự khác biệt trong các yếu tố tâm lý.
Một nghiên cứu với 332 sinh viên đại học (195 nữ và 137 nam) từ hai trường đại học ở Thổ Nhĩ Kỳ đã sử dụng các thang đo về tổn thương tâm lý, khả năng phục hồi, hy vọng, mức độ hài lòng với cuộc sống và ảnh hưởng tích cực, tiêu cực Kết quả từ mô hình cấu trúc tuyến tính cho thấy hy vọng đóng vai trò là yếu tố trung gian trong mối quan hệ giữa khả năng phục hồi và cảm nhận hạnh phúc, cũng như giữa tổn thương tâm lý và cảm nhận hạnh phúc (Satici, 2016).
Năm 2017, một nghiên cứu tại Trung Quốc đã chỉ ra rằng việc sử dụng mạng xã hội tiêu cực có thể làm giảm cảm nhận hạnh phúc của sinh viên đại học, với sự đố kị và giới tính là yếu tố trung gian Nghiên cứu khảo sát 707 sinh viên với độ tuổi trung bình 19.06, cho thấy mối liên hệ giữa việc sử dụng mạng xã hội tiêu cực và cảm nhận hạnh phúc thấp bị ảnh hưởng bởi sự đố kị Đặc biệt, mức độ đố kị cao hơn ở nữ giới, cho thấy giới tính có vai trò quan trọng trong mối quan hệ này (Ding, Zhang, Wei, Huange, & Zhou, 2017).
Nghiên cứu về “Cảm nhận hạnh phúc” đang thu hút sự chú ý toàn cầu với nhiều góc nhìn khác nhau Các yếu tố như thu nhập và chất lượng cuộc sống được kiểm chứng để đánh giá độ tin cậy của các nghiên cứu trước Bên cạnh đó, các yếu tố trung gian, đặc biệt là ảnh hưởng của mạng xã hội đối với sinh viên, cũng được các nhà nghiên cứu chú trọng Mục tiêu của những nghiên cứu này là nhằm nâng cao cảm nhận hạnh phúc của con người.
1.1.2 Lịch sử các nghiên cứu ở trong nước Ở Việt Nam, đề tài “Cảm nhận hạnh phúc chủ quan của người nông dân” của tác giả Phan Thị Mai Hương đăng trong tạp chí Tâm lý học số 8 năm 2014 là nghiên cứu đầu tiên về chủ đề cảm nhận hạnh phúc tại Việt Nam Trong nghiên cứu này, tác giả đã tiến hành khảo sát 427 đại diện gia đình hộ nông dân ở Hưng Yên, Sơn La, Bình Định và Thái Nguyên Tác giả Phan Thị Mai Hương đã rút ra một số kết luận: “Nhìn chung người nông dân khá hài lòng với cuộc sống của mình Bên cạnh đó, công việc và đời sống vật chất của gia đình là hai yếu tố chi phối mạnh nhất đến mức độ hài lòng với cuộc sống nói chung của họ Cuối cùng, mức độ hài lòng chung có kết quả tương quan với thu nhập có ý nghĩa về mặt thống kê nhưng không cao Kết quả đã gợi ý những điểm cần chú ý cải thiện để người nông dân sống cuộc sống hạnh phúc hơn.” (Phan Thị Mai Hương, 2014)
Một số vấn đề lý luận cơ bản về cảm nhận hạnh phúc
1.2.1 Lý luận về cảm nhận hạnh phúc
1.2.1.1 Khái niệm về hạnh phúc
Hiện nay, có nhiều quan điểm đa dạng về hạnh phúc, với mỗi tác giả mang đến một cách tiếp cận riêng Một số quan điểm nổi bật về hạnh phúc có thể được đề cập như sau:
Theo triết gia Epicurus, hạnh phúc là mục đích tối thượng của cuộc sống, với sự yên bình làm nền tảng Aristote khẳng định hạnh phúc là ý nghĩa và mục tiêu của đời người John Stuart Mill nhấn mạnh rằng hạnh phúc là việc kiểm soát dục vọng hơn là thỏa mãn chúng Lucrece cho rằng tạo hóa đã an bài hạnh phúc cho mọi người, chỉ cần biết lựa chọn Heraclite cho rằng nếu hạnh phúc chỉ là khoái cảm thể xác, thì ngay cả con bò cũng có thể được coi là hạnh phúc De Tocqueville cho rằng chấp nhận bất hạnh có thể ít đau khổ hơn việc mưu cầu hạnh phúc Diderot nói rằng người hạnh phúc nhất là người tạo ra hạnh phúc cho người khác Cuối cùng, Abraham Lincoln nhấn mạnh rằng hạnh phúc đến từ tâm can của mỗi người.
Trong quyển sách “Happier”, Tal Ben Shahar định nghĩa hạnh phúc là trải nghiệm niềm vui và ý nghĩa trọn vẹn, với hai yếu tố chính là niềm vui và ý nghĩa Niềm vui đại diện cho những cảm xúc tích cực hiện tại, trong khi ý nghĩa liên quan đến việc đạt được mục tiêu cuộc sống Định nghĩa của ông dựa trên tư tưởng của Freud, cho rằng niềm vui xuất phát từ nhu cầu bản năng, và Frankl, người nhấn mạnh rằng động lực cao nhất của con người là tìm kiếm ý nghĩa cuộc đời Để có cuộc sống hạnh phúc trọn vẹn, theo Ben Shahar, con người cần cảm thấy mãn nguyện với niềm vui hiện tại và quyết tâm đạt được các mục tiêu trong cuộc sống.
Nhà tâm lý học Martin Seligman, được biết đến là cha đẻ của Tâm lý học tích cực, định nghĩa hạnh phúc là sự kết hợp giữa cuộc sống gắn liền với niềm vui, sự tham gia và ý nghĩa Ông chỉ ra rằng có năm yếu tố cần thiết để đạt được hạnh phúc, và mỗi yếu tố này hoàn toàn độc lập, có mục đích và lợi ích riêng Những yếu tố này không phải là hệ quả của nhau và không luôn ảnh hưởng lẫn nhau (Seligman, 2002).
- Những cảm xúc tích cực (P – Positive Emotions)
- Sự gắn kết, sự tham gia (E – Engagement)
- Những mối quan hệ tích cực (R – Positive Relationships)
Theo Ken Zeichner, hạnh phúc bao gồm nhiều khía cạnh trong cuộc sống con người, được chia thành hai loại: hạnh phúc chủ quan (Subjective Well-being) và hạnh phúc khách quan (Objective Well-being) Hạnh phúc khách quan được đo lường dựa trên các tiêu chuẩn toàn cầu, trong khi hạnh phúc chủ quan phụ thuộc vào cảm nhận và đánh giá cá nhân của mỗi người (Zeichner & Liu, 2009).
Trong bài viết này, chúng tôi đề cập đến khái niệm "Hạnh phúc chủ quan" (Subjective Well-being), tức là cảm nhận về hạnh phúc Đánh giá hạnh phúc của sinh viên được thực hiện dựa trên cảm nhận và đánh giá chủ quan của từng cá nhân.
Dựa trên những quan điểm trên, đề tài quan niệm hạnh phúc như sau:
Hạnh phúc là trạng thái cảm xúc cao quý của con người, xuất phát từ việc thỏa mãn những nhu cầu trừu tượng Cảm xúc này chỉ tồn tại ở loài người và thường bị ảnh hưởng bởi lý trí.
1.2.1.2 Một số quan điểm về cảm nhận hạnh phúc
Quan điểm cảm nhận hạnh phúc của một số học thuyết
Hiện nay, có nhiều quan điểm và cách tiếp cận khác nhau về cảm nhận hạnh phúc Năm 1984, Parfit đã phân loại các lý thuyết về hạnh phúc thành ba loại: thuyết khoái lạc, thuyết mong muốn và thuyết danh sách Đến năm 2013, Daniel M Haybron đã đưa ra bốn cách tiếp cận thuyết phục trong cuốn sách của ông.
“Dẫn luận về hạnh phúc” (Happiness – A very short introduction): thuyết khoái lạc, thuyết mong muốn, thuyết danh sách và thuyết đạo đức(Haybron, 2013)
Năm 2017, tác giả Daniel M Haybron đã giới thiệu một cách tiếp cận mới trong quyển "Khoa học về cảm nhận hạnh phúc" ("The Science of Subjective Well-Being").
Thuyết khoái lạc (Hedonistic theories) khẳng định rằng hạnh phúc là tổng hợp của các khoái lạc trong cuộc sống, nhấn mạnh tầm quan trọng của trải nghiệm tạo ra khoái lạc và đau khổ Các tác giả theo thuyết này có những quan điểm khác nhau, nhưng đều đồng thuận rằng yếu tố khoái lạc trong kinh nghiệm cá nhân là cốt lõi của hạnh phúc Họ tập trung vào sự hưởng thụ và khó chịu, niềm vui và nỗi đau Trong số những người ủng hộ thuyết khoái lạc có Epicureans và Utilitarians (Eid & Larsen, 2008).
Thuyết mong muốn cho rằng hạnh phúc đến từ việc thỏa mãn những mong muốn cá nhân, điều này được các nhà kinh tế học ưa chuộng vì nó cho phép mỗi người tự xác định điều gì là tốt cho bản thân Các cỗ máy trải nghiệm, mặc dù có khả năng tạo ra cảm giác như đang sống trong thực tế mong muốn, nhưng không làm thay đổi học thuyết này vì cá nhân vẫn không thực sự đạt được những điều họ khao khát Tuy nhiên, thuyết mong muốn không cung cấp lời giải thích cho những sai lầm trong quá trình theo đuổi hạnh phúc.
Thuyết hạnh phúc đích thực của LW Sumner nhằm khắc phục những thiếu sót trong lý thuyết khoái lạc và mong muốn, đồng thời nhấn mạnh kinh nghiệm chủ quan và quyền tự chủ cá nhân Theo Sumner, hạnh phúc đích thực là niềm vui, phản ánh các giá trị của mỗi cá nhân và không bị ảnh hưởng bởi thao túng hay áp bức xã hội Hạnh phúc liên quan đến thái độ tổng thể về sự hài lòng trong cuộc sống và ảnh hưởng tích cực, như được nhấn mạnh bởi Eid & Larsen (2008).
Thuyết đạo đức (Eudaimonistic theories) cho rằng hạnh phúc được cảm nhận qua cuộc sống hành động đức hạnh, trong đó đức hạnh không chỉ là lý thuyết mà còn là sự ưu tú của con người, bao gồm các phẩm chất như công bằng, dũng cảm, khiếu hài hước và lòng tự trọng Cuộc sống hành động đức hạnh đồng nghĩa với việc phát huy tối đa năng lực bản thân và theo đuổi một cuộc sống phong phú, trọn vẹn, mang lại sự thỏa mãn và dễ chịu Tuy nhiên, thuyết này cũng gặp phải sự phản đối từ một số tác giả, cho rằng cảm nhận hạnh phúc là thuộc về cảm nhận cá nhân (Eid & Larsen, 2008).
Thuyết danh sách (List theories): Cảm nhận hạnh phúc gắn liền với danh sách các tài sản khách quan như: tri thức, thành tựu, tình bạn và niềm vui
Thiếu một trong những yếu tố quan trọng có thể khiến sự hài lòng của cá nhân trở nên không trọn vẹn, bất kể họ có thực sự cần yếu tố đó hay không Lợi ích của thuyết này là cho phép mỗi người tự liệt kê những điều quan trọng với bản thân, từ đó tạo ra cái nhìn tổng quát về các vấn đề cần giải quyết Tuy nhiên, thuyết này cũng bị chỉ trích vì tính tùy tiện và khả năng không làm rõ bản chất của sự thỏa mãn.
Tác giả Diener tiếp tục sắp xếp các học thuyết về cảm nhận hạnh phúc thành ba nhóm, cụ thể như sau(Diener, 2009):
Lý thuyết đầu tiên về hạnh phúc dựa trên tư tưởng của các nhà triết học cổ xưa, cho rằng cảm nhận hạnh phúc gắn liền với cảm xúc tích cực, xuất phát từ việc hoàn thành và kích hoạt tham vọng cá nhân, dẫn đến tự thể hiện và tự thực hiện.