Diễn biến giá dầu thế giới 2008
Hợp đồng tương lai chứng khoán
1.1.1 Khái niệm hợp đồng tương lai chứng khoán
Hợp đồng tương lai chứng khoán là một thỏa thuận bằng văn bản giữa người bán và người mua, trong đó xác định rõ số lượng chứng khoán mà người bán phải giao cho người mua vào một ngày cụ thể trong tương lai, với mức giá đã được hai bên thỏa thuận tại thời điểm ký kết Thuật ngữ “tương lai” nhấn mạnh rằng việc giao hàng và thanh toán sẽ diễn ra tại một thời điểm sau này, đây là đặc điểm nổi bật của loại hợp đồng này.
Hợp đồng tương lai chứng khoán quy định rõ ràng quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia, yêu cầu người bán giao hàng và người mua nhận hàng tại thời điểm đáo hạn Tuy nhiên, các bên có thể thanh lý hợp đồng trước hạn, cho phép người mua bán lại hợp đồng cho bên thứ ba nếu họ dự đoán giá thị trường sẽ giảm Toàn bộ quyền và nghĩa vụ sẽ được chuyển nhượng cho người mua lại, người này cũng có thể tiếp tục bán hợp đồng cho người khác Nhờ vào tính linh hoạt này, hợp đồng tương lai chứng khoán có tính thanh khoản cao và được giao dịch rộng rãi trên thị trường các công cụ phái sinh chứng khoán cùng với hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng quyền chọn.
Người mua hợp đồng tương lai chứng khoán được gọi là ở vị thế mua (long position), trong khi người bán hợp đồng tương lai ở vị thế bán (short position) Cả người mua và người bán đều có quyền đóng lại vị thế của mình trước khi hợp đồng đến hạn bằng cách tham gia vào vị thế ngược lại Điều này có nghĩa là người mua sẽ thực hiện bán hợp đồng, còn người bán sẽ thực hiện mua hợp đồng với các đặc tính tương tự như hợp đồng ban đầu.
1.1.2 Các đặc tính kỹ thuật
Thông thường tất cả hợp đồng tương lai chứng khoán đều nêu rõ các chi tiết sau:
• Quy mô hợp đồng: tương ứng với loại chứng khoán, số lượng chứng khoán giao dòch
• Thời hạn giao hàng: các tháng đáo hạn của hợp đồng và ngày giao hàng được chỉ định trong tháng
• Ngày giao dịch cuối cùng: ngày cuối cùng hợp đồng còn được phép giao dòch
Đơn vị yết giá và độ dao động (bước giá) là những yếu tố quan trọng trong việc mô tả các đặc điểm của giá chứng khoán, từ đó làm nền tảng cho việc giao dịch hợp đồng hiệu quả.
• Thời gian giao dịch: khoản thời gian diễn ra giao dịch trong ngày
Phương thức thanh toán trong hợp đồng quy định cách thức thực hiện thanh toán khi đến hạn, có thể bằng tiền hoặc chứng khoán Người nắm giữ hợp đồng phải thực hiện nghĩa vụ thanh toán nếu ở vị thế mua, hoặc nhận thanh toán nếu ở vị thế bán vào cuối ngày giao dịch.
Ví dụ: Hợp đồng mua cổ phiếu IBM 3 tháng
Quy mô hợp đồng 1 hợp đồng = 100 cổ phiếu
Thời hạn giao hàng Tháng 3, 6, 9, 12
Ngày giao dịch cuối cuứng
08:30 (giờ Chicago) – ngày thứ sáu thứ 3 trong tháng đáo hạn Đơn vị yết giá USD Độ dao động (bước giá) $0.5
Thời gian giao dịch 08:30 – 15:15 (giờ Chicago)
Vào ngày 01/06/2008, cổ phiếu IBM giao dịch ở mức $40 trên thị trường chứng khoán Mỹ Ông A đã mua một hợp đồng 100 cổ phiếu IBM với giá $50/cổ phiếu, tổng trị giá hợp đồng là $5000, từ bà B Hợp đồng này có thời hạn đến ngày 31/08/2008 và trong khoảng thời gian này, nó có thể được chuyển nhượng tự do giữa hai bên Giá trị hợp đồng luôn dao động trong biên độ $500, với bước giá là $0.5 x 100, ví dụ như có thể giảm xuống còn $4000.
$4500, $5500, $6000,…Đến ngày 31/08/2008, giá cổ phiếu IBM tăng lên $80 Những người cuối cùng nắm giữ hợp đồng này sẽ phải thực hiện quyền và nghĩa vụ đối với nhau
Trong tình huống này, bà G giữ vị thế mua và ông H giữ vị thế bán, bà G sẽ mua 100 cổ phiếu IBM với giá $50 mỗi cổ phiếu theo hợp đồng Ông H có trách nhiệm giao 100 cổ phiếu IBM cho bà G Nếu hợp đồng cho phép thanh toán bằng tiền mặt, ông H sẽ phải thanh toán cho bà G khoản chênh lệch giữa giá cổ phiếu IBM vào ngày 31/08/2008 và ngày 30/08/2008.
Ví dụ ngày 30/08/2008 giá 1 cổ phiếu IBM là 70$, thì tổng số tiền ông H phải thanh toán là $1000 [(80 - 70) x 100]
1.1.3 Lợi ích của việc sử dụng hợp đồng tương lai chứng khoán a) Đối với nhà đầu tư, đầu cơ
Hợp đồng tương lai chứng khoán cung cấp bảo hiểm giá cho người mua, giúp họ yên tâm trước những biến động giá không lường trước trong tương lai Việc cố định mức giá trong hợp đồng giúp giảm thiểu rủi ro, đặc biệt quan trọng trong các thị trường chứng khoán mới phát triển, nơi giá cả có thể dao động bất thường.
• Đầu cơ và kinh doanh chênh lệch giá
Hợp đồng tương lai chứng khoán, với khối lượng giao dịch lớn và tính thanh khoản cao, là công cụ lý tưởng cho các nhà đầu cơ muốn kiếm lời từ biến động giá Sự sôi động trong hoạt động giao dịch toàn cầu đã khiến hợp đồng tương lai ngày càng trở nên phổ biến Ngoài việc tạo ra lợi nhuận lớn hơn so với giao dịch chứng khoán thông thường, hợp đồng tương lai còn là công cụ hiệu quả để kinh doanh chênh lệch giá, thu hút sự quan tâm từ nhiều nhà đầu tư.
Hợp đồng tương lai chứng khoán, nhờ vào giao dịch rộng rãi với khối lượng và giá trị lớn, tạo ra nguồn thu đáng kể từ các khoản phí như phí giao dịch và phí thành viên cho cơ quan quản lý Điều này không chỉ giúp cải thiện công nghệ và cơ sở vật chất kỹ thuật phục vụ thị trường mà còn cho phép cơ quan quản lý nắm bắt xu thế biến động của thị trường chứng khoán cơ sở Từ đó, họ có thể đưa ra các biện pháp quản lý hiệu quả, góp phần phát triển thị trường và mang lại lợi ích cho tất cả các thành viên tham gia.
Các sàn giao dịch hợp đồng tương lai chứng khoán phổ biến trên thế giới hiện nay
Hiện hợp đồng tương lai chứng khoán được giao dịch chủ yếu tại:
• Sàn giao dịch hợp đồng tương lai Chicago (Chicago Merchandise Exchange, viết tắt là CME)
• Sàn giao dịch hợp đồng tương lai và quyền chọn quốc tế London-LIFFE
• Sàn giao dịch One Chicago
CME là sàn giao dịch hợp đồng tương lai lớn nhất thế giới, có trụ sở tại Mỹ, chuyên giao dịch hợp đồng mua bán gia súc sống và thịt gia súc Kể từ khi thành lập vào năm 1919, CME đã cung cấp một loạt các hợp đồng tương lai đa dạng Năm 1982, CME giới thiệu hợp đồng tương lai chỉ số chứng khoán S&P 500, loại hợp đồng đã trở nên phổ biến trên thị trường tài chính quốc tế.
1.2.2 LIFFE Được thành lập vào năm 1982 tại Luân Đôn (Anh), là nơi giao dịch hợp đồng tương lai chỉ số chứng khoán FTSE100 Là một trong những sàn giao dịch hợp đồng tương lai lớn nhất trên thế giới, LIFFE đạt tốc độ tăng trưởng rất cao, khoản 40%/năm Vào năm 2001, người ta ghi nhận có 216 triệu hợp đồng được giao dịch với tổng giá trị xấp xỉ 96.000 tỷ bảng Anh
1.2.3 OneChicago Đây là một trong những sàn giao dịch điện tử phát triển nhanh nhất trên thế giới, chuyên giao dịch các loại hợp đồng tương lai chứng khoán (single stock futures – viết tắt là SSF) với trên 550 loại chứng khoán, chủ yếu của các công ty Mỹ như:
OneChicago, được thành lập bởi hai sàn giao dịch nổi tiếng CBOE và CME, cho phép tất cả mọi đối tượng tham gia giao dịch mà không cần phải là thành viên Với công nghệ hiện đại, luật lệ chặt chẽ và đa dạng sản phẩm, OneChicago đáp ứng hầu hết nhu cầu của nhà đầu tư Bài viết này sẽ tập trung vào nghiên cứu hợp đồng tương lai chứng khoán tại OneChicago.
Kinh nghiệm áp dụng hợp đồng tương lai chứng khoán tại OneChicago
SSF, hay hợp đồng mua bán cổ phiếu tương lai, cho phép giao dịch cổ phiếu của các công ty lớn như Google trong các khoảng thời gian 3 tháng, 6 tháng, hoặc 9 tháng Bắt đầu được giao dịch tại OneChicago từ tháng 11/2002, SSF hiện nay đã bao gồm hơn 550 loại cổ phiếu khác nhau, trở thành công cụ thiết yếu cho các nhà đầu cơ, nhà đầu tư và những người muốn phòng ngừa rủi ro.
Phần dưới đây sẽ nêu chi tiết hơn về SSF b) Đặc điểm kỹ thuật
Bảng sau mô tả chi tiết của SSF Để cho sát với nghĩa thực tế, người viết vẫn dùng tiếng Anh bên cạnh tiếng Việt
Quy mô hợp đồng (contract size)
1 hợp đồng = 100 cổ phiếu Độ dao động giá tối thiểu (còn gọi là bước giá-tick size)
Thời gian giao dịch (trading 8:30 am – 3:00 pm hours)
Thời hạn giao hàng (contract months) Được quy định trong hợp đồng
Ngày đáo hạn, hay còn gọi là ngày hết hạn, là ngày thứ Sáu của tuần thứ ba trong tháng giao hàng Nếu ngày này rơi vào ngày nghỉ, thời hạn sẽ được tự động chuyển sang ngày làm việc tiếp theo.
Giao hàng (settlement/delivery) Chứng khoán (hoặc tiền) được giao vào ngày làm việc thứ ba sau ngày đáo hạn hợp đồng Mức ký quỹ (margin requirement)
Mức ký quỹ ban đầu và mức ký quỹ duy trì (bằng tiền mặt) là 20% giá trị hợp đồng
Thanh toán bù trừ (clearing and settlement) Được thực hiện thông qua trung tâm thanh toán bù trừ-Options Clearing Corporation (OCC) Luật lệ áp dụng (government regulator)
Tất cả giao dịch phải tuân thủ luật lệ của Uûy Ban Hợp Đồng Tương Lai Hàng hóa Mỹ (CFTC) và Uûy ban chứng khoán Mỹ (SEC)
Sau đây người viết xin giải thích chi tiết một số yếu tố quan trọng của SSF:
• Trung tâm thanh toán bù trừ
Tại Mỹ, mọi sàn giao dịch hợp đồng tương lai chứng khoán đều phải liên kết với một trung tâm thanh toán bù trừ, trong đó OneChicago có trung tâm thanh toán bù trừ gọi là OCC OCC có nhiều thành viên là các công ty môi giới, thực hiện giao dịch theo yêu cầu của khách hàng, vì luật không cho phép khách hàng giao dịch trực tiếp OCC thực hiện các chức năng quan trọng như khớp lệnh, thanh toán cho bên mua và bên bán, đảm bảo hợp đồng được thực hiện liên tục và góp phần điều chỉnh hoạt động của OneChicago.
Mỗi ngày giao dịch, OCC thực hiện việc so khớp dữ liệu từ các công ty môi giới thành viên, đảm bảo rằng các giao dịch diễn ra suôn sẻ cho khách hàng và tài khoản tự doanh Nếu một công ty môi giới không phải là thành viên của OCC, họ phải giao dịch thông qua một công ty thành viên Dữ liệu không khớp sẽ được trả về để xử lý, trong khi dữ liệu phù hợp sẽ được giao dịch OCC đóng vai trò như "người mua đối với mọi người bán và người bán đối với mọi người mua", giúp các bên tham gia đạt được mục tiêu mà không cần quan tâm đến người đối tác giao dịch của mình.
• Điều chỉnh theo thị trường
Trong hợp đồng tương lai chứng khoán, lời lỗ được cập nhật hàng ngày vào tài khoản giao dịch của nhà đầu tư Mỗi ngày, khoản lời lỗ được xác định dựa trên giá thực hiện của hợp đồng so với ngày trước đó; nếu giá tăng, người mua có lãi và người bán lỗ, và ngược lại Quá trình này gọi là “mark-to-market”, tức là “điều chỉnh theo thị trường hàng ngày”, giúp người mua và người bán nhanh chóng nhận biết tình hình tài chính của mình để điều chỉnh chiến lược giao dịch nhằm tối đa hóa lợi nhuận.
Ví dụ: 1 SSF (100 CP) được mua với giá $120 Nếu giá ngày hôm sau là $125 hoặc $117, mark-to-market diễn ra như sau:
Giá SSF Tài khoản người mua Tài khoản người bán
• Mức ký quỹ yêu cầu
Margin requirement là số tiền mặt mà người tham gia hợp đồng tương lai cần chuyển vào tài khoản tại công ty môi giới để thực hiện giao dịch Tại OneChicago và các sàn giao dịch khác, nhà đầu tư phải thông qua công ty môi giới để đặt lệnh mua bán chứng khoán Công ty môi giới yêu cầu nhà đầu tư có một khoản tiền đủ trong tài khoản làm tài sản đảm bảo cho hợp đồng tương lai, được gọi là mức ký quỹ ban đầu Do hợp đồng tương lai có thể dẫn đến tổn thất lớn do sự điều chỉnh hàng ngày theo thị trường, việc yêu cầu ký quỹ là cần thiết để bù đắp tổn thất trong trường hợp nhà đầu tư không thể thực hiện hợp đồng Thông thường, tỷ lệ ký quỹ yêu cầu là 20% trên tổng giá trị hợp đồng, tuy nhiên tỷ lệ này có thể thay đổi ở một số công ty môi giới.
Mức ký quỹ duy trì sẽ thay đổi hàng ngày dựa trên giao dịch trên thị trường Nếu khoản lỗ làm giảm số dư tài khoản dưới mức ký quỹ duy trì (20%), công ty môi giới sẽ yêu cầu nhà đầu tư bổ sung tiền vào tài khoản Nếu không, hợp đồng sẽ bị thanh lý trước hạn và nhà đầu tư phải thực hiện nghĩa vụ của mình Ví dụ, vào ngày 10/08, ông John mua 3 hợp đồng SSF cổ phiếu Apple với giá $71.50, giá trị hợp đồng là $21,450 và mức ký quỹ ban đầu là 20%.
$21,450 = $4,290 Để tham gia giao dịch, John ký quỹ tài khoản số tiền $4,290 ắ Ngày 11/08:
Giả định giá SSF của Apple giảm xuống còn $69.25, tài khoản của John sẽ ngay lập tức bị điều chỉnh theo thị trường, dẫn đến việc ghi nhận lỗ.
- Tổng tài sản của John bị lỗ $675 [(69.25 – 71.50) x 3 x 100], tức là giảm xuống còn $3,615 ($4,290 - $675) (a)
- Tổng giá trị của hợp đồng lúc này là $20,775 (69.25 x 3 x 100)
- Mức ký quỹ duy trì: 20% * $20,775 = $4,155
Do tổng tài sản của John chỉ còn $3,615 (mục (a)) < $4,155 nên để tiếp tục giao dịch, John phải bổ sung thêm vào tài khoản $540 ($4,155 - $3,615) ắ Ngày 12/08:
Nếu giả định giá SSF của Apple tăng lên 75,00 USD, tài khoản của John sẽ ngay lập tức được điều chỉnh theo thị trường, dẫn đến việc điều chỉnh lợi nhuận.
- Tổng tài sản của John tăng thêm $1,725 [(75.00 – 69.25) x 3 x 100], tức là tăng lên thành $5,880 ($4,155 + $1,725) (b)
- Tổng giá trị của hợp đồng lúc này là $22,500 (75.00 x 3 x 100)
- Mức ký quỹ duy trì: 20% * $22,500 = $4,500 < $5,880 Ỉ John không phải kyự quyừ boồ sung ắ Ngày 13/08:
John đã thực hiện giao dịch bằng cách đóng vị thế mua và chuyển sang vị thế bán với giá SSF Apple là $72.00 Sau đó, anh bán toàn bộ 3 hợp đồng SSF Apple 3 tháng mà mình đang nắm giữ và rút toàn bộ số tiền còn lại trong tài khoản.
Số dư tiền còn lại: ($21,600 + $5,880) - $22,500 = $4,980
Toàn bộ giao dịch trên được tóm tắt lại bằng bảng sau:
(3 x 100 SSF) ẹieàu chổnh theo thò trường
Kyù quyõ (20% GT hợp đồng)
Trong một số tình huống đặc biệt, sàn giao dịch OneChicago có thể tạm ngừng giao dịch hợp đồng tương lai chứng khoán, được gọi là “trading halt” Các lý do bao gồm sự giảm sút kéo dài của thị trường chứng khoán, mất thanh khoản, hoặc phát hiện hành vi gian lận Luật chứng khoán Mỹ yêu cầu tạm ngừng giao dịch khi chỉ số Dow Jones giảm quá 20% trong một ngày, nhằm bảo vệ nhà đầu tư khỏi rủi ro từ biến động xấu Tuy nhiên, điều này cũng gây khó khăn cho nhà đầu tư khi họ không thể đóng vị thế khi giá hợp đồng tương lai diễn biến không như mong đợi, dẫn đến thiệt hại lớn cho tất cả các bên tham gia thị trường Do đó, việc tạm ngừng giao dịch chỉ được thực hiện khi thật sự cần thiết.
1.3.2 Các loại lệnh thường được thực hiện trong quá trình giao dịch
Giao dịch tại OneChicago hoàn toàn tự động thông qua hai hệ thống giao dịch điện tử GLOBEX và CBOEDirect, cho phép nhà đầu tư lựa chọn hệ thống phù hợp OneChicago hỗ trợ nhiều loại lệnh khác nhau, tuy nhiên không phải tất cả đều được hỗ trợ đồng thời bởi cả hai hệ thống; CBOEDirect hỗ trợ tất cả các loại lệnh, trong khi GLOBEX chỉ hỗ trợ một số lệnh nhất định Trong suốt thời gian giao dịch, nhà đầu tư có thể đặt và hủy nhiều lệnh tùy theo mục đích và nhận định của họ về thị trường chứng khoán cơ sở.
Bảng sau liệt kê các lệnh thường dùng (kí hiệu: YES – hệ thống hỗ trợ; NO - hệ thống không hỗ trợ)
All or None (AON) order
Lệnh mua hoặc bán tất cả SSF ghi trong lệnh tại mức giá giới hạn Nếu không thỏa mãn thì tự hủy
Fill and Kill (FAK) order
Lệnh mua hoặc bán một phần SSF ghi trong lệnh
Nếu không thỏa mãn thì tự hủy
Fill or Kill (FOK) order
Lệnh mua hoặc bán tất cả SSF ghi trong lệnh mà không quan tâm giá Nếu không thỏa mãn thì tự hủy
Lệnh Good ‘Til Cancelled (GTC) là loại lệnh sẽ tồn tại trên hệ thống của OneChicago cho đến khi được thực hiện, bị thu hồi hoặc đến ngày đáo hạn của hợp đồng.
Immediate or Cancel (IOC) order
Lệnh thị trường và lệnh giới hạn sẽ tự động bị hủy nếu không được thực hiện toàn bộ hoặc một phần trong vòng 5 giây sau khi hệ thống tiếp nhận.
Lệnh giới hạn, là lệnh mua/bán một số lượng SSF ở mức giá xác định hoặc mức giá tốt hơn
Lệnh thị trường, là lệnh mua/bán một số lượng SSF tại mức giá tốt nhất trên thị trường
Lệnh dừng mua/bán khi đã đạt được số lượng SSF yeâu caàu
1.3.3 Thời gian giao dịch – Ngày đáo hạn a) Thời gian giao dịch
OneChicago hoạt động giao dịch từ thứ Hai đến thứ Sáu, bắt đầu từ 8:30 AM đến 3:00 PM Ngoài ra, sàn giao dịch này sẽ tạm ngừng hoạt động vào các ngày lễ theo quy định của Chính phủ Mỹ.
Rủi ro của việc giao dịch hợp đồng tương lai chứng khoán - Bài học kinh nghieọm cho Vieọt Nam
Không phải nhà đầu tư nào cũng có nhu cầu và khả năng giao dịch hợp đồng tương lai chứng khoán (SSF) tại sàn OneChicago và các sàn khác, trừ khi để phòng ngừa rủi ro Giao dịch SSF yêu cầu kiến thức và kinh nghiệm để đạt lợi nhuận, vì lợi nhuận cao thường đi kèm với rủi ro lớn Với 20% tiền ký quỹ ban đầu, nhà đầu tư có thể kiếm được nhiều lợi nhuận nhưng cũng phải đối mặt với mức lỗ tương ứng, bao gồm cả phí môi giới và thuế Những rủi ro phổ biến sẽ được trình bày như bài học kinh nghiệm cho nhà đầu tư Việt Nam khi tham gia vào thị trường này.
1.4.1 Rủi ro bị thanh lý hợp đồng trước hạn
Lời hoặc lỗ trên hợp đồng tương lai chứng khoán được cập nhật hàng ngày qua phương pháp “mark-to-market”, và những biến động tiêu cực trên thị trường chứng khoán cơ sở có thể gây thiệt hại lớn cho nhà đầu tư Nếu khoản lỗ vượt quá mức ký quỹ duy trì, nhà đầu tư sẽ phải bổ sung tiền vào tài khoản hoặc bị công ty môi giới thanh lý hợp đồng Do đó, trừ khi có khả năng tài chính vững mạnh, nhà đầu tư có thể phải rút lui khỏi thị trường ngay cả khi mới tham gia trong thời gian ngắn.
1.4.2 Rủi ro không thể đóng vị thế trước khi hợp đồng đáo hạn
Nhà đầu tư thường tham gia giao dịch bù trừ vị thế để đóng lại vị thế hiện tại trước ngày đáo hạn hợp đồng Tuy nhiên, có thể xảy ra tình huống bi kịch khi họ muốn thoát khỏi vị thế nhưng không thể thực hiện, dẫn đến việc không chốt lời và không ngăn được lỗ Tình huống này có thể xảy ra trong một số trường hợp nhất định.
Giao dịch bị tạm ngừng (trading halt) xảy ra khi cơ quan chủ quản phát hiện giao dịch bất thường, có dấu hiệu gian lận hoặc lũng đoạn Ngoài ra, việc tạm ngừng cũng có thể do các vấn đề nghiêm trọng liên quan đến tổ chức phát hành chứng khoán, như sản xuất bị đình trệ kéo dài hoặc báo cáo tài chính năm không trung thực.
Hệ thống giao dịch của các sàn và công ty môi giới có thể gặp lỗi, dẫn đến việc không xử lý giao dịch chính xác Mặc dù công nghệ của các sàn giao dịch hợp đồng tương lai đã phát triển mạnh mẽ, nhưng không ai có thể đảm bảo rằng chúng luôn hoạt động tốt khi phải xử lý khối lượng lớn sản phẩm giao dịch hàng ngày.
Thị trường hợp đồng tương lai hiện đang gặp khó khăn về tính thanh khoản, tương tự như tình hình của thị trường chứng khoán cơ sở Khi thanh khoản thấp, nhà đầu tư sẽ gặp trở ngại trong việc bán chứng khoán, khiến cho giao dịch trở nên khó khăn hơn.
1.4.3 Rủi ro hệ thống bị hư hỏng hoặc bị kẻ xấu phá hoại
Nhà đầu tư có thể gặp phải tổn thất nếu lệnh mua/bán hợp đồng tương lai chứng khoán không được thực hiện do hệ thống gặp sự cố, như hư hỏng do quá tải hoặc bị hacker tấn công Rủi ro này có thể xảy ra trong bối cảnh tài chính hiện đại, nơi lợi nhuận hấp dẫn có thể khiến vấn đề bảo mật hệ thống bị xem nhẹ Hậu quả là khi rủi ro xảy ra, nhà đầu tư sẽ phải gánh chịu tổn thất đáng kể.
1.4.4 Rủi ro khi giá của hợp đồng tương lai chứng khoán không phản ánh giá của chứng khoán trên thị trường cơ sở
Rủi ro này xảy ra:
• Khi thị trường hợp đồng tương lai chứng khoán kém thanh khoản
• Khi thị trường chứng khoán cơ sở bị đóng cửa, có thể do trục trặc hệ thống
Khi báo cáo giao dịch trên thị trường chứng khoán cơ sở không được công bố, có thể do cơ quan chủ quản phát hiện thông tin sai lệch nghiêm trọng trong báo cáo Điều này gây khó khăn cho người tham gia hợp đồng tương lai chứng khoán, khiến họ không thể thực hiện lệnh hoặc thiếu cơ sở để đưa ra quyết định chính xác Do đó, khả năng thua lỗ trong giao dịch là rất cao.
Kết luận chương một, bài viết đã trình bày những điểm chính về hợp đồng tương lai chứng khoán và cách thức giao dịch tại sàn OneChicago Với công nghệ tiên tiến và cơ sở hạ tầng tốt, OneChicago đã tạo ra một thị trường giao dịch hiệu quả cho hợp đồng tương lai chứng khoán Mặc dù không thể đi sâu vào các vấn đề kỹ thuật, nhưng có thể nhận thấy những lợi ích cho nhà đầu tư như tính nhanh chóng, sự đa dạng và hệ thống giao dịch tự động hóa, giúp tối ưu hóa lợi nhuận Tuy nhiên, rủi ro đi kèm với hợp đồng này cũng cần được chú ý Nghiên cứu về OneChicago cung cấp cái nhìn tổng quan về hợp đồng tương lai chứng khoán, bao gồm khái niệm, cách thức giao dịch trên thế giới và khả năng áp dụng tại Việt Nam.
HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI CHỨNG KHOÁN VÀ THỊ TRƯỜNG
Tổng quan về thực trạng thị trường chứng khoán Việt Nam
2.1.1 Sơ lược quá trình hình thành và phát triển của thị trường chứng khoán Vieọt Nam
Thị trường chứng khoán tại các nước phát triển đã có lịch sử lâu dài và đóng vai trò quan trọng trong việc huy động vốn cho nền kinh tế Ở Việt Nam, mặc dù thị trường chứng khoán mới chỉ phát triển gần 10 năm, nhưng sự sôi động của nó chỉ thực sự diễn ra trong vài năm gần đây.
Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN), được thành lập vào ngày 28/11/1996 theo Nghị định 75/CP, là cơ quan quản lý nhà nước về chứng khoán và thị trường chứng khoán, trực thuộc Bộ Tài chính UBCKNN có nhiệm vụ tổ chức và quản lý thị trường nhằm phát triển bền vững và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhà đầu tư Hai đơn vị trực thuộc UBCKNN là Sở Giao dịch Chứng khoán Hồ Chí Minh (HOSE) và Trung tâm Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HASTC), được thành lập theo Quyết định số 127/1998/QĐ-TTg ngày 11/07/1998, có vai trò quản lý thị trường chứng khoán niêm yết tại TP Hồ Chí Minh và Hà Nội Các công ty chứng khoán thành viên hoạt động dưới hai đơn vị này đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối nhà đầu tư với thị trường.
Thị trường chứng khoán Việt Nam chính thức khai trương vào ngày 28/07/2000 với hai mã cổ phiếu REE và SAM, cùng với một số trái phiếu Chính phủ Kể từ thời điểm đó, số lượng chứng khoán niêm yết, công ty chứng khoán và tài khoản giao dịch của nhà đầu tư đã không ngừng gia tăng theo thời gian.
2.1.2 Tổng quan về thị trường chứng khoán Việt Nam năm 2007 a) Tóm tắt tình hình kinh tế vĩ mô 2007
Năm 2007, GDP Việt Nam ghi nhận mức tăng trưởng 8.44%, đạt mức cao nhất trong 11 năm qua, đứng thứ ba châu Á sau Trung Quốc (11.3%) và Ấn Độ (9%) Sự tăng trưởng ấn tượng này chủ yếu nhờ vào sự đóng góp lớn từ các lĩnh vực dịch vụ, công nghiệp và xây dựng.
Năm 2007, tình hình thu hút vốn FDI rất khả quan với mức kỷ lục 20.3 tỷ USD vốn đăng ký, tăng 69.1% so với cùng kỳ năm trước và vượt 56% kế hoạch dự kiến 13 tỷ USD Lượng vốn thực hiện đạt 4.6 tỷ USD, trong khi nguồn vốn viện trợ ODA cũng ghi nhận kỷ lục 4.4 tỷ USD, với khoảng 3.9 tỷ USD được giải ngân.
Lạm phát tại Việt Nam năm 2007 đạt mức 12.64%, gần gấp đôi so với năm 2006 (6.6%), vượt qua tốc độ tăng trưởng GDP Nguyên nhân chính là do dòng vốn ngoại tệ lớn từ FDI, ODA và kiều hối Để ổn định tỷ giá và tăng khả năng cạnh tranh cho hàng xuất khẩu, một lượng lớn tiền đồng đã được đưa ra lưu thông, dẫn đến tình trạng giá cả tăng cao.
Năm 2007, nền kinh tế Việt Nam tiếp tục duy trì tốc độ tăng trưởng cao, nhưng nguy cơ lạm phát đã buộc các cơ quan chức năng phải áp dụng các chính sách thắt chặt tiền tệ để ổn định kinh tế Những chính sách này đã có tác động trực tiếp đến thị trường chứng khoán Việt Nam.
Thị trường chứng khoán Việt Nam đã có sự khởi sắc mạnh mẽ vào cuối năm 2006 khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) với tư cách là thành viên thứ 150 Năm 2007, thị trường tiếp tục phát triển vượt bậc về quy mô và chất lượng hàng hóa niêm yết, với sự nâng cao rõ rệt trong chất lượng cổ phiếu từ những doanh nghiệp uy tín hàng đầu như Đạm Phú Mỹ và Vincom Đây cũng là năm ghi dấu nhiều sự kiện đáng nhớ trong thị trường chứng khoán Việt Nam.
• Dieón bieỏn chổ soỏ VN-Index
Đồ thị VN-Index phản ánh sự biến động không ổn định của thị trường chứng khoán, có thể chia thành ba giai đoạn chính.
- Giai đoạn 3 tháng đầu năm 2007
VN-Index đã tăng mạnh mẽ vào năm 2006, lập kỷ lục 1170.67 điểm vào ngày 12/03/2007, cao nhất trong lịch sử Thị trường chứng khoán chứng kiến sự tăng trưởng vượt bậc về giá trị vốn hóa, giá chứng khoán, khối lượng và giá trị giao dịch, đặc biệt là sự tham gia đông đảo của nhà đầu tư nước ngoài Sức cầu tăng đột biến đã đẩy giá trị giao dịch bình quân mỗi phiên lên tới hàng ngàn tỷ đồng, với tổng giá trị cổ phiếu mua vào của nhà đầu tư nước ngoài đạt trung bình khoảng 359 tỷ đồng/phiên, chiếm khoảng 30% tổng giá trị giao dịch toàn thị trường.
- Giai đoạn tháng 04/2007 đến đầu tháng 09/2007
Trong ba tháng đầu năm, giá chứng khoán tăng mạnh vượt kỳ vọng, khiến nhà đầu tư lo ngại về khả năng hình thành "thị trường bong bóng" Để kiểm soát tình hình, các cơ quan quản lý Nhà nước đã can thiệp, dẫn đến những đợt điều chỉnh giảm kéo dài trên thị trường VN-Index đã giảm từ mức đỉnh xuống còn 905.53 điểm vào ngày 24/04/2007 Mặc dù có sự hồi phục lên 1107.52 điểm vào ngày 23/05/2007, nhưng tác động mạnh mẽ của các chính sách kiềm chế đã khiến tâm lý nhà đầu tư xấu đi, dẫn đến sự sụt giảm tiếp theo của VN-Index.
- Giai đoạn đầu tháng 09/2007 đến tháng 12/2007
Sau một thời gian dài biến động, VN-Index đã phục hồi mạnh mẽ từ đầu tháng 09 đến cuối tháng 10/2007, với giá cổ phiếu, đặc biệt là blue-chip, tăng nhanh chóng VN-Index đã vượt mốc 1100 điểm, đạt 1106.6 điểm vào ngày 03/10/2007 Tuy nhiên, thị trường chứng khoán trong hai tháng cuối năm không như kỳ vọng của nhà đầu tư, khi nhanh chóng điều chỉnh giảm và mốc 1100 điểm trở nên xa vời Kết thúc năm, VN-Index chỉ còn 927.02 điểm, giảm 20.8% so với kỷ lục trước đó.
- Về quy mô của thị trường niêm yết: Năm 2007 đánh dấu bước phát triển nhảy vọt so với năm 2006 ắ Về số lượng chứng khoỏn niờm yết
TỔNG SỐ CHỨNG KHOÁN NIÊM YẾT
(Nguồn: Công ty chứng khoán ACB)
Số lượng chứng khoán niêm yết trên cả hai sàn đã tăng 26% so với năm 2006, với tổng số cổ phiếu đạt 256 mã Giá trị huy động vốn toàn thị trường năm 2007 ước đạt 90.000 tỷ đồng, gấp ba lần so với năm trước, trong đó 48.000 tỷ đồng được đầu tư vào cổ phiếu của các công ty niêm yết và 3.750 tỷ đồng vào trái phiếu ngân hàng thương mại Mức vốn hóa toàn thị trường đã đạt trên 43% GDP, vượt xa mục tiêu của Chính phủ, dự kiến đến cuối năm 2010 chỉ đạt 30% - 40% GDP.
TỔNG SỐ CÔNG TY CHỨNG KHOÁN
(Nguồn: Công ty chứng khoán ACB)
TỔNG SỐ TÀI KHOẢN GIAO DỊCH
Jul-00 Jul-01 Jul-02 Jul-03 Jul-04 Jul-05 Jun-06 Dec-
Đến cuối năm 2007, thị trường chứng khoán Việt Nam ghi nhận khoảng 80 công ty chứng khoán hoạt động, tăng 45% so với năm trước Số lượng tài khoản giao dịch cũng tăng mạnh gần 210%, trong đó tài khoản của nhà đầu tư nước ngoài tăng gần 380%, đạt 8140 tài khoản Ước tính, nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ 25-30% cổ phần các doanh nghiệp niêm yết, cho thấy sức hút mạnh mẽ của thị trường đối với nguồn vốn ngoại.
- Về hành lang pháp lý
Luật chứng khoán chính thức có hiệu lực từ ngày 01/01/2007, đánh dấu nỗ lực của cơ quan quản lý trong việc cải thiện môi trường pháp lý cho thị trường chứng khoán Việt Nam Luật này tạo nền tảng cho sự phát triển ổn định của thị trường và nâng cao tính minh bạch trong việc cung cấp thông tin của các tổ chức niêm yết Quy định về công ty đại chúng nhằm quản lý chặt chẽ hơn các doanh nghiệp trên thị trường OTC, đồng thời yêu cầu họ có trách nhiệm hơn trong việc công bố thông tin cho cổ đông, là một bước tiến tích cực cho khung pháp lý của thị trường chứng khoán nước ta.
Điều kiện cần để áp dụng thành công hợp đồng tương lai chứng khoán
2.2.1 Quy mô thị trường chứng khoán
Các thị trường chứng khoán lớn trên thế giới đã phát triển lâu dài với quy mô lớn và vốn hóa thị trường cao, cho phép họ dễ dàng áp dụng các công cụ phái sinh như hợp đồng tương lai và hợp đồng quyền chọn Trong khi đó, quy mô thị trường chứng khoán Việt Nam hiện tại vẫn còn khiêm tốn.
Thị trường chứng khoán hiện đang suy giảm với giá trị vốn hóa chỉ khoảng 220.000 tỷ đồng, khiến việc áp dụng công cụ phái sinh, đặc biệt là hợp đồng tương lai, trở nên khó khăn Các tổ chức và công ty chứng khoán tham gia vào hợp đồng tương lai chủ yếu để kiếm lời từ việc làm trung gian mua bán giữa những người có quan điểm khác nhau về xu hướng giá Tuy nhiên, với quy mô thị trường nhỏ, lợi nhuận từ dịch vụ này có thể không đủ bù đắp cho chi phí đầu tư hạ tầng, nghiên cứu và nhân lực Điều này dẫn đến việc hợp đồng tương lai không đủ sức hấp dẫn để thu hút các tổ chức tài chính, và nếu thiếu sự tham gia của họ, việc áp dụng hợp đồng tương lai vào chứng khoán sẽ không khả thi.
2.2.2 Cơ sở vật chất hạ tầng-kỹ thuật Đây là điều kiện quan trọng nhất trong việc áp dụng hợp đồng tương lai chứng khoán
Phương thức giao dịch trực tuyến cần được áp dụng song song hoặc thay thế hoàn toàn phương thức giao dịch thông thường, vì quy trình giao dịch truyền thống dễ dẫn đến sai sót và thiếu công bằng Trong khi đó, giao dịch trực tuyến cho phép nhà đầu tư đặt lệnh trực tiếp qua mạng, giúp lệnh được chuyển thẳng đến hệ thống của sàn mà không cần qua trung gian Điều này không chỉ mang lại sự tiện lợi mà còn nâng cao xác suất khớp lệnh và đảm bảo công bằng cho tất cả các nhà đầu tư.
Sàn giao dịch cần một hệ thống giao dịch mạnh mẽ, bao gồm máy chủ và mạng ổn định, để đảm bảo kết nối tốt giữa hệ thống và các công ty chứng khoán thành viên, giúp quá trình giao dịch của nhà đầu tư diễn ra suôn sẻ Giá hợp đồng tương lai chứng khoán phụ thuộc vào giá chứng khoán cơ sở, mà giá này liên tục biến động trong phiên giao dịch Nếu hệ thống gặp sự cố, nhà đầu tư sẽ không nắm bắt được diễn biến giá, dẫn đến thiệt hại lớn khi không thể quyết định giữ hay đóng vị thế mua/bán Họ có thể chịu thiệt kép từ cả thị trường chứng khoán cơ sở và hợp đồng tương lai Hơn nữa, do giao dịch qua mạng, hệ thống dễ trở thành mục tiêu tấn công của tội phạm công nghệ cao nếu có lỗ hổng.
Thông tin từ UBCKNN, sàn giao dịch, công ty chứng khoán và doanh nghiệp niêm yết cần được công bố kịp thời, đầy đủ, chính xác và minh bạch để cung cấp dữ liệu tin cậy cho nhà đầu tư Điều này giúp họ phân tích và đưa ra quyết định hợp lý, là yếu tố quan trọng cho sự phát triển của thị trường chứng khoán Tuy nhiên, hiện nay, nhà đầu tư Việt Nam lại thiếu thông tin, mặc dù nó có sẵn tại các cơ quan quản lý và doanh nghiệp Nguyên nhân là do thiếu nhân lực và sự chậm trễ trong việc xử lý thông tin, dẫn đến việc nhà đầu tư dễ bị ảnh hưởng bởi tin đồn và báo cáo không chính xác, gây ra những hành động tiêu cực.
Hợp đồng tương lai chứng khoán chỉ hiệu quả với các chứng khoán có tính thanh khoản cao và giá biến động lớn, đáp ứng nhu cầu kinh doanh chênh lệch giá cho nhà đầu cơ và phòng ngừa rủi ro cho nhà đầu tư Tính thanh khoản giúp dễ dàng chuyển nhượng chứng khoán trên thị trường, cho phép người nắm giữ hợp đồng tương lai thực hiện bù trừ vị thế giao dịch, tối đa hóa lợi nhuận Đồng thời, sự biến động lớn của giá chứng khoán tạo ra nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá giảm, khiến chủ sở hữu tìm đến hợp đồng tương lai chứng khoán.
Biên độ dao động giá chứng khoán cần phải rộng để thu hút các nhà đầu tư, đặc biệt trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam còn đang ở giai đoạn phát triển Hiện tại, biên độ dao động giá được quy định là 5% cho sàn Hồ Chí Minh và 7% cho sàn Hà Nội, tuy nhiên mức này chưa đủ để khuyến khích nhiều nhà đầu tư tham gia, do rủi ro cao hơn so với lợi nhuận Để thu hút giới đầu tư và đầu cơ, việc nới rộng biên độ dao động đến mức hợp lý là cần thiết, nhằm tạo cơ hội cho họ kiếm lợi nhuận gấp nhiều lần khoản ký quỹ ban đầu.
Đầu tư vào hợp đồng tương lai chứng khoán đòi hỏi sự chuyên môn cao hơn so với đầu tư vào chứng khoán thông thường Trước khi tham gia vào loại hình đầu tư này, việc xây dựng một đội ngũ nhân viên môi giới tư vấn chứng khoán chuyên nghiệp và có đạo đức nghề nghiệp là điều cần thiết Những nhân viên này không chỉ đóng vai trò trung gian mà còn cần có kiến thức sâu rộng về chứng khoán và hợp đồng tương lai, đồng thời phải trung thực và khách quan trong việc cung cấp thông tin cho khách hàng.
Để tham gia vào hợp đồng tương lai chứng khoán, nhà đầu tư cần trang bị kiến thức vững chắc về lĩnh vực này Đầu tư vào hợp đồng tương lai có thể mang lại lợi nhuận cao hơn so với chứng khoán thông thường, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ thua lỗ lớn nếu không nắm rõ quy tắc và kỹ năng phân tích Đây là lĩnh vực không dành cho những người chơi nghiệp dư, chỉ dựa vào may mắn.
UBCKNN và hai sàn giao dịch cần có đội ngũ nhân lực có trình độ và đạo đức nghề nghiệp cao để quản lý hiệu quả thị trường Điều này giúp đảm bảo khả năng kiểm soát và ngăn chặn các hành vi tiêu cực như thao túng giá chứng khoán, gian lận và mua bán thông tin nội gián.
Hợp đồng tương lai chứng khoán là một trong những hợp đồng cao cấp nhất trên thị trường, mang lại nhiều lợi ích nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu không có biện pháp kiểm soát chặt chẽ Để quản lý hiệu quả thị trường này, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) cần hoạt động như một cơ quan độc lập, có đầy đủ quyền lực để điều tiết và kiểm soát, từ đó kịp thời đưa ra các quy định phù hợp với diễn biến thị trường.
Để giúp nhà đầu tư hiểu rõ về hợp đồng tương lai chứng khoán và tính cần thiết của việc áp dụng hợp đồng này tại Việt Nam, cần có đầy đủ văn bản pháp quy và hướng dẫn cụ thể về cách thức giao dịch Hiện tại, thông tin về hợp đồng tương lai chứng khoán chủ yếu chỉ có trên các website nước ngoài, trong khi chưa có phương tiện thông tin đại chúng hay website nào trong nước đề cập đến loại hợp đồng này.
Để nâng cao kiến thức cho nhà đầu tư và hỗ trợ quá trình ra quyết định, cần có các ấn phẩm phân tích chuyên sâu về chứng khoán từ các công ty chứng khoán hoặc tổ chức tư vấn phát hành Hiện nay, các báo cáo định kỳ phân tích chứng khoán Việt Nam còn hạn chế, chủ yếu chỉ có từ một số công ty lớn như Sài Gòn, Bảo Việt và FPT Mặc dù có nhiều thông tin về thị trường và diễn biến giao dịch, nhưng chủ yếu dưới dạng bảng tin, nên chưa đáp ứng được yêu cầu về độ sâu và chi tiết.
Chương Hai đã phân tích thực trạng hình thành và phát triển thị trường chứng khoán Việt Nam, tập trung vào hai năm 2007 và 2008, cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa hai thời kỳ này Năm 2008 đã bộc lộ nhiều thách thức cho thị trường, phản ánh những biến động của nền kinh tế toàn cầu và nội tại doanh nghiệp Những khó khăn này là bài kiểm tra cho khả năng thích ứng của cả cơ quan quản lý và nhà đầu tư Câu hỏi về việc thị trường chứng khoán có thể trở lại thời kỳ huy hoàng trước đây hay không vẫn còn bỏ ngỏ, phụ thuộc vào nhiều yếu tố Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc áp dụng các công cụ phái sinh, như hợp đồng tương lai, nhằm giảm thiểu rủi ro cho các nhà đầu tư.
Chủ trương của Chính phủ về phát triển thị trường vốn và thị trường chứng khoán
3.1 Chủ trương của Chính phủ về phát triển thị trường vốn và thị trường chứng khoán
Vào ngày 02/08/2007, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định 128/2007/QD-TTg phê duyệt Đề án phát triển thị trường vốn Việt Nam đến năm 2010 và tầm nhìn đến năm 2020, trong đó bao gồm nhiều nội dung quan trọng liên quan đến kế hoạch phát triển thị trường chứng khoán Việt Nam trong tương lai.
Mục tiêu phát triển thị trường vốn đa dạng nhằm đáp ứng nhu cầu huy động vốn và đầu tư của tất cả các đối tượng trong nền kinh tế Đến năm 2010, giá trị vốn hóa thị trường chứng khoán dự kiến đạt 50% GDP, và đến năm 2020, con số này phấn đấu đạt 70% GDP.
Giải pháp dài hạn cho thị trường vốn bao gồm việc phát triển theo hướng hiện đại và hoàn chỉnh về cấu trúc, bao gồm thị trường cổ phiếu, trái phiếu, công cụ phái sinh, cũng như thị trường tập trung và phi tập trung Điều này cần được vận hành theo các thông lệ quốc tế tốt nhất và có khả năng kết nối với các thị trường khu vực và quốc tế.
Giải pháp trước mắt nhằm phát triển các loại chứng khoán phái sinh bao gồm quyền chọn mua, quyền chọn bán, hợp đồng tương lai, hợp đồng kỳ hạn, và các sản phẩm liên kết như chứng khoán - bảo hiểm, chứng khoán - tín dụng, tiết kiệm - chứng khoán Đồng thời, cần nghiên cứu hình thành và phát triển thị trường giao dịch tương lai cho các công cụ phái sinh.
Chính phủ Việt Nam đã chính thức ủng hộ phát triển thị trường hợp đồng tương lai chứng khoán, thể hiện quyết tâm trong việc nâng cao thị trường chứng khoán Mặc dù chưa có kế hoạch và lộ trình cụ thể, sự hỗ trợ này tạo điều kiện thuận lợi cho việc triển khai hợp đồng tương lai, góp phần vào sự phát triển bền vững của thị trường.
Dự báo khả năng áp dụng hợp đồng tương lai chứng khoán vào Việt Nam
Việc áp dụng hợp đồng tương lai vào thị trường chứng khoán Việt Nam hiện gặp nhiều khó khăn do thiếu các yếu tố cần thiết như quy mô thị trường nhỏ, cơ sở vật chất kỹ thuật chưa đầy đủ, và số lượng công ty chứng khoán đầu tư vào hạ tầng kỹ thuật còn hạn chế Hơn nữa, trình độ của nhà đầu tư còn thấp và chưa có hành lang pháp lý cho việc thực thi hợp đồng tương lai Trong bối cảnh nền kinh tế đang chịu tác động từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn Tuy nhiên, việc áp dụng hợp đồng tương lai chứng khoán là nhu cầu thiết yếu cho sự phát triển của thị trường chứng khoán, đặc biệt khi Chính phủ dự đoán nền kinh tế thế giới sẽ phục hồi vào đầu năm tới.
Năm 2010 đánh dấu sự phục hồi của nền kinh tế Việt Nam, với thị trường chứng khoán dự kiến sẽ phục hồi sớm hơn và trở nên trưởng thành, chuyên nghiệp hơn sau giai đoạn suy thoái kéo dài Nhu cầu áp dụng các công cụ phòng ngừa rủi ro chứng khoán sẽ ngày càng được xem xét nghiêm túc Theo dự báo, hợp đồng tương lai chứng khoán có khả năng sẽ được thực hiện vào giữa năm 2012.
3.3 Các giải pháp chủ yếu để áp dụng hợp đồng tương lai chứng khoán vào Vieọt Nam
3.3.1 Tăng quy mô cho thị trường chứng khoán Để tăng quy mô cho thị trường chứng khoán cần có sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan chức năng và bản thân doanh nghiệp Cơ quan chức năng tích cực tăng thêm cung hàng hóa chất lượng cho thị trường chứng khoán bằng việc đẩy mạnh công tác cổ phần hóa các doanh nghiệp Nhà nước hoạt động hiệu quả, kết hợp với niêm yết trên thị trường chứng khoán Biện pháp này đồng thời cũng giúp tăng thanh khoản cho chứng khoán Chính phủ, Bộ Tài chính yêu cầu các Tổng Công ty, tập đoàn Nhà nước thực hiện nghiêm chỉnh việc cổ phần hóa các đơn vị trực thuộc, đảm bảo đúng thời gian và tiến độ được giao Đồng thời kiên quyết xử lý các doanh nghiệp cố tình trì hoãn quá trình cổ phần hóa, quá trình niêm yết trên sàn giao dịch do xét thấy diễn biến thị trường không thuận lợi Cần đẩy nhanh việc niêm yết những tập đoàn hàng đầu đã được cổ phần hóa như: Bảo Việt, Vietcombank, Sabeco, Incombank để tăng quy mô, thanh khoản và tính hấp dẫn cho toàn thị trường Sớm cổ phần hóa các doanh nghiệp viễn thông lớn như Mobifone, Vinafone,…Mặc khác, bản thân lãnh đạo doanh nghiệp cũng phải ý thức được tầm quan trọng, lợi ích của việc cổ phần hóa và niêm yết trên sàn giao dịch, đẩy nhanh việc cổ phần hóa doanh nghiệp mình
3.3.2 Cơ sở vật chất hạ tầng-công nghệ a) Veà phía UBCKNN
Triển khai giao dịch trực tuyến sớm là điều kiện thiết yếu để áp dụng hợp đồng tương lai chứng khoán Giao dịch trực tuyến không chỉ đảm bảo tốc độ xử lý nhanh chóng và chính xác mà còn đáp ứng kịp thời nhu cầu của nhà đầu tư Hơn nữa, hình thức giao dịch này tạo ra sự công bằng và mở ra nhiều cơ hội cho các nhà đầu tư cá nhân nhỏ lẻ, những người thường bị thiệt thòi khi công ty chứng khoán ưu ái lệnh của các nhà đầu tư lớn.
Xây dựng một hệ thống giao dịch trực tuyến hiệu quả là thách thức lớn, cần sự nỗ lực từ cả cơ quan chức năng và các công ty chứng khoán Do quy mô giao dịch tại HASTC còn hạn chế, việc triển khai hợp đồng tương lai chứng khoán trong giai đoạn đầu sẽ phù hợp hơn nếu áp dụng tại HOSE.
Giao dịch hợp đồng tương lai chứng khoán cần có Trung tâm thanh toán bù trừ làm cầu nối, với các công ty chứng khoán là thành viên đóng vai trò môi giới Số lượng công ty chứng khoán đăng ký tại sở giao dịch đang tăng, cho thấy thị trường chứng khoán vẫn hấp dẫn mặc dù gặp khó khăn Khi thị trường phát triển, hợp đồng tương lai chứng khoán sẽ tạo cơ hội gia tăng lợi nhuận cho các công ty chứng khoán Do đó, việc nghiên cứu và xây dựng Trung tâm thanh toán bù trừ cho hợp đồng tương lai chứng khoán là cần thiết, có thể xem xét cho phép Trung tâm lưu ký chứng khoán thực hiện thêm chức năng thanh toán bù trừ cho hợp đồng tương lai.
Hợp đồng tương lai chứng khoán là một loại chứng khoán phái sinh phức tạp, yêu cầu kinh nghiệm và kiến thức sâu rộng Do đó, trong giai đoạn đầu, cơ quan chức năng nên chỉ cho phép các công ty chứng khoán hoạt động môi giới, không nên cho phép cá nhân tham gia nhằm giảm thiểu rủi ro gian lận và bảo vệ thị trường.
Để tham gia vào hợp đồng tương lai chứng khoán, nhà đầu tư cần mở tài khoản ký quỹ tại ngân hàng liên kết với công ty chứng khoán Tỷ lệ ký quỹ có thể là 20% tổng giá trị hợp đồng, tương tự như quy định tại các sàn giao dịch quốc tế, hoặc có thể thấp hơn tùy vào tình hình thực tế Điều này nhằm hạn chế tổn thất cho cả nhà đầu tư và công ty chứng khoán, đặc biệt khi công ty tự tham gia giao dịch Tài khoản ký quỹ cần được giám sát chặt chẽ để đảm bảo an toàn.
Các tiêu chuẩn kỹ thuật của hợp đồng tương lai chứng khoán, bao gồm quy mô hợp đồng, bước giá, ngày đáo hạn và tạm ngừng giao dịch, cần được nghiên cứu và áp dụng Mặc dù các tiêu chuẩn này chủ yếu mang tính chất kỹ thuật, nhưng việc thực hiện chúng không tốn quá nhiều thời gian.
Để đảm bảo giao dịch chứng khoán diễn ra liên tục và ổn định, cần đầu tư vào một hệ thống máy chủ mạnh mẽ và có thiết bị dự phòng cho các sự cố Hệ thống này cần kết nối tốt với các công ty chứng khoán thành viên Đồng thời, HOSE cũng nên phát triển một nền tảng giao dịch qua Internet mạnh mẽ, tương tự như CBOEDirect hoặc GLOBEX của sàn OneChicago, nhằm tự động hóa giao dịch hợp đồng tương lai và xử lý hiệu quả khối lượng lệnh lớn trong thời gian ngắn.
Nghiên cứu việc áp dụng các loại lệnh giao dịch mới sẽ tạo ra sự hấp dẫn cho hợp đồng tương lai chứng khoán, mang đến nhiều lựa chọn cho người chơi Hiện tại, thị trường chứng khoán Việt Nam chỉ cho phép sử dụng lệnh giới hạn (LO) và lệnh giao dịch tại mức giá khớp lệnh (ATO/ATC) Do đó, cần sớm triển khai các lệnh thị trường (MO), lệnh dừng (SO) và các lệnh đặc thù như Good ‘Til Cancelled (GTC) và Immediate or Cancel (IOC) để nâng cao tính linh hoạt và hiệu quả giao dịch.
Để nâng cao hiệu quả giao dịch, các đơn vị cần đầu tư nâng cấp hạ tầng kỹ thuật và hệ thống máy tính để tương thích với chuẩn của máy chủ HOSE Việc kiểm tra và thử nghiệm kết nối trực tuyến với HOSE là rất quan trọng, nhằm đảm bảo lệnh của nhà đầu tư được truyền đi nhanh chóng Hiện tại, HOSE đã thực hiện thử nghiệm kết nối với các công ty chứng khoán, và một số công ty như Công ty chứng khoán Sài Gòn (SSI), Công ty chứng khoán FPT (FPTS), và Công ty chứng khoán ngân hàng Á Châu (ACBS) đã kết nối thành công.
VN DIRECT (VDS) dự kiến sẽ triển khai giao dịch trực tuyến vào tháng 01-2009 cho các công ty chứng khoán đáp ứng yêu cầu.
Cần tuân thủ nghiêm ngặt quy định về công bố thông tin, đồng thời đầu tư vào việc xây dựng website và thường xuyên cập nhật thông tin để cổ đông và các bên liên quan có thể nắm bắt kịp thời.
Nghị định 36/2007/ND-CP quy định rõ ràng về các hành vi vi phạm trong lĩnh vực chứng khoán, tạo cơ sở pháp lý cho UBCKNN xử phạt Tuy nhiên, vi phạm vẫn gia tăng, đặc biệt là trong việc công bố báo cáo tài chính Theo Điều 16, Luật chứng khoán, doanh nghiệp đại chúng phải công bố báo cáo tài chính bao gồm bảng cân đối kế toán, báo cáo kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh, báo cáo lưu chuyển tiền tệ và bảng thuyết minh báo cáo tài chính ít nhất hàng quý, gửi đến UBCKNN trước ngày 25 của tháng sau quý Dù vậy, nhiều doanh nghiệp, cả niêm yết và chưa niêm yết, không tuân thủ quy định này, thường xin gia hạn hoặc trì hoãn công bố, đặc biệt là những doanh nghiệp có kết quả kinh doanh kém.
Lộ trình áp dụng hợp đồng tương lai chứng khoán vào Việt Nam
Để triển khai thành công hợp đồng tương lai chứng khoán, cần có lộ trình rõ ràng, bắt đầu từ việc chuẩn bị các điều kiện cần và đủ Dưới đây là lộ trình cơ bản gồm 5 giai đoạn cần thực hiện.
3.4.1 Giai đoạn 1 (02/05/2009 Ỉ 31/10/2009): UBCKNN tìm hiểu về hợp đồng tương lai chứng khoán thế giới Nghiên cứu lựa chọn mô hình phù hợp có khả năng áp dụng tại Việt Nam
UBCKNN đang xem xét các hợp đồng tương lai chứng khoán đã được áp dụng trên toàn cầu để lựa chọn một loại hợp đồng khả thi cho thị trường Việt Nam Nguồn thông tin được tham khảo từ các website uy tín như OneChicago, sở giao dịch chứng khoán Chicago (CBOT, CME), và sàn giao dịch chứng khoán Luân Đôn (LIFFE) Ngoài ra, UBCKNN cũng dựa vào mối quan hệ đối tác với các sàn giao dịch quốc tế để đưa ra quyết định phù hợp.
Nghiên cứu các đặc tính kỹ thuật và quy trình giao dịch của hợp đồng tương lai chứng khoán SSF trên sàn OneChicago là cần thiết UBCKNN nên liên hệ với đại diện của sàn giao dịch để thảo luận về hợp tác và yêu cầu cung cấp tài liệu chi tiết liên quan đến các thuật ngữ và điều kiện của hợp đồng SSF.
Đội ngũ cán bộ chủ chốt của UBCKNN sẽ tham gia tập huấn thực tế tại OneChicago để học hỏi quy trình giao dịch hợp đồng, bắt đầu từ thời điểm nhà đầu tư đặt lệnh Việc này đòi hỏi thời gian đủ dài để nắm vững và hiểu rõ các quy trình.
UBCKNN cần nghiên cứu kỹ lưỡng ưu nhược điểm của hai phần mềm giao dịch điện tử GLOBEX và CBOEDirect tại OneChicago, nhằm lựa chọn một trong hai làm phần mềm lõi cho giao dịch hợp đồng tương lai chứng khoán tại Việt Nam.
3.4.2 Giai đoạn 2 (01/11/2009 Ỉ 30/06/2010): UBCKNN việt hóa hợp đồng tương lai chứng khoán Xây dựng đề án ứng dụng hợp đồng tương lai chứng khoán vào Việt Nam trình Chính phủ phê duyệt
Dịch các tài liệu liên quan đến hợp đồng ra tiếng Việt một cách dễ hiểu để giúp cán bộ của UBCKNN, HOSE, HASTC nắm rõ kiến thức về hợp đồng tương lai chứng khoán.
• Đưa các tài liệu đã được dịch lên website chính thức của UBCKNN nhằm phổ biến kiến thức cho các đối tượng quan tâm
• UBCKNN xây dựng khuôn khổ pháp lý cho hợp đồng tương lai chứng khoán đi kèm theo các văn bản hướng dẫn chi tiết
Cán bộ UBCKNN đang soạn thảo đề án ứng dụng hợp đồng tương lai chứng khoán tại Việt Nam, nhấn mạnh tính cần thiết và lập kế hoạch chi tiết cho việc triển khai cùng với dự toán kinh phí Đề án sẽ được trình lên Bộ Tài chính và Chính phủ để chờ xem xét phê duyệt và cấp kinh phí Quá trình xem xét của Chính phủ có thể kéo dài, tùy thuộc vào quan điểm và tình hình thực tế, nhưng do kinh phí áp dụng rất lớn, việc triển khai chỉ diễn ra khi được phê duyệt.
3.4.3 Giai đoạn 3 (01/07/2010 Ỉ 31/12/2010): Sau khi được phê duyệt và cấp kinh phí, UBCKNN và các cơ quan chức năng, các công ty chứng khoán phối hợp chuẩn bị các yếu tố cần thiết cho việc triển khai hợp đồng tương lai chứng khoán
Bảng mô tả đặc tính kỹ thuật của hợp đồng tương lai chứng khoán Việt hóa bao gồm các thông tin quan trọng như sau: Quy mô hợp đồng là 1 hợp đồng tương đương với 100 cổ phiếu Biên độ dao động giá được quy định giống như trên sàn HOSE, với mức +/- 5% Thời gian giao dịch diễn ra theo thụng lệ quốc tế, từ 8:30 sáng đến 3:00 chiều Ngày đáo hạn của hợp đồng là ngày thứ sáu của tuần thứ ba trong tháng đáo hạn, theo thụng lệ quốc tế Phương thức thanh toán có thể là chứng khoán hoặc tiền mặt, và mức ký quỹ yêu cầu là 20% giá trị hợp đồng.
Trung tâm lưu ký và thanh toán bù trừ chứng khoán đang tiến hành thử nghiệm để thực hiện chức năng thanh toán bù trừ cho hợp đồng tương lai chứng khoán.
Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM (HOSE) đã thông báo cho các công ty chứng khoán về việc thử nghiệm áp dụng hợp đồng tương lai chứng khoán HOSE chọn ít nhất 5 công ty chứng khoán lớn, như ACBS, FPTS, SSI, có hạ tầng công nghệ tốt và đã kết nối trực tuyến thành công với sở để tham gia thử nghiệm Đồng thời, HOSE sẽ cung cấp tài liệu và cử cán bộ tập huấn về hợp đồng tương lai chứng khoán cho đại diện các công ty này, nhằm giúp họ chuẩn bị tốt nhất về nhân lực và kỹ thuật cho giai đoạn thử nghiệm.
Mua bản quyền phần mềm giao dịch điện tử GLOBEX hoặc CBOEDirect theo quyết định ở giai đoạn 1 Yêu cầu các chuyên gia kỹ thuật từ OneChicago thiết lập hệ thống và hướng dẫn cách thức vận hành của nó.
Mặc dù GLOBEX và CBOEDirect cung cấp nhiều loại lệnh giao dịch, cơ sở hạ tầng tại Việt Nam hiện chưa cho phép sử dụng tất cả các lệnh này Do đó, trong giai đoạn thử nghiệm ban đầu tại HOSE, chỉ nên áp dụng một số lệnh phổ biến như lệnh giới hạn (LO), lệnh thị trường (MO) và lệnh dừng (SO), trong khi các lệnh khác sẽ được xem xét áp dụng sau dựa trên tình hình thực tế.
3.4.4 Giai đoạn 4 (02/01/2011 Ỉ 30/06/2011): HOSE tiến hành thử nghiệm giao dịch hợp đồng tương lai chứng khoán
• Có thể phải tiến hành nhiều đợt với nhiều công ty chứng khoán và các mã chứng khoán khác nhau, để xem xét đánh giá rút kinh nghiệm
