Tính cấp thiết của đề tài
Sách đóng vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của con người, như một chiếc chìa khóa mở cửa tri thức và tâm hồn Nó không chỉ là người thầy siêu việt mà còn là người bạn tâm giao chia sẻ những niềm vui, nỗi buồn Đọc sách đã trở thành nhu cầu thiết yếu, góp phần xây dựng con người và xã hội văn minh qua hàng ngàn năm Quốc gia có nhiều người đọc sách sẽ phát triển mạnh mẽ hơn Gần đây, khái niệm văn hóa đọc ở Việt Nam được nhắc đến nhiều, cho thấy sự quan tâm đến việc phát triển nó như một phần cốt lõi của văn hóa, vượt xa các yếu tố kinh tế khác.
Văn hóa đọc được hình thành từ thói quen đọc sách, cách lựa chọn sách và kỹ năng đọc, bao gồm việc xác định đọc gì và đọc như thế nào Nó không chỉ phản ánh thái độ và cách ứng xử của chúng ta với tri thức từ sách vở, mà còn thể hiện đặc điểm tâm lý và nhân cách của mỗi cá nhân Văn hóa đọc bắt đầu từ lứa tuổi ấu thơ và tiếp tục phát triển suốt cuộc đời.
Nhi đồng (6-10 tuổi) là giai đoạn khởi đầu việc dạy đọc và viết, đồng thời hình thành tâm lý và nhân cách Văn hóa đọc được xây dựng từ trường học và gia đình, tạo nền tảng cho trẻ về cuộc sống, con người và các giá trị văn hóa xã hội Việc rèn luyện kỹ năng đọc giúp trẻ tiếp nhận thông tin tri thức, là tiền đề cho sự trưởng thành và trở thành công dân có ích trong xã hội hiện đại.
Hiện nay, việc phát triển văn hóa đọc cho trẻ em đang được xã hội chú trọng, đặc biệt là vai trò của các thư viện trường học, thư viện thiếu nhi và thư viện công cộng Sự phong phú của sách báo dành cho lứa tuổi nhi đồng tạo điều kiện thuận lợi cho nhu cầu đọc ngày càng cao của các em Tuy nhiên, với số lượng sách lớn, việc lựa chọn những tác phẩm giá trị trở nên khó khăn, đặc biệt khi có nhiều cuốn sách chứa nội dung không lành mạnh và yếu tố bạo lực Điều này ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển văn hóa đọc Do đó, thư viện vẫn là nguồn thông tin chính thống và tổ chức, là lựa chọn tốt cho trẻ em và phụ huynh.
Thư viện Hà Nội, nằm trong hệ thống thư viện công cộng của thủ đô, phục vụ sách báo cho toàn bộ người dân thành phố Đặc biệt, lượng bạn đọc thiếu nhi, bao gồm cả nhi đồng, chiếm một tỷ lệ đáng kể trong số lượng độc giả.
Việc khảo sát văn hóa đọc của các bạn đọc nhi đồng tại Thư viện Hà Nội là cần thiết để hỗ trợ công tác phục vụ độc giả trẻ em và định hướng giáo dục văn hóa đọc, cũng như phát triển nhân cách cho các em Do đó, tôi quyết định chọn đề tài “Văn hóa đọc của bạn đọc nhi đồng tại Thư viện Hà Nội” làm khóa luận tốt nghiệp của mình.
Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi nhận thức rằng do hạn chế về thời gian và trình độ, không thể tránh khỏi những sai sót Chúng tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp từ thầy cô và các bạn để hoàn thiện đề tài này hơn nữa.
Tình hình nghiên cứu
Thư viện Hà Nội, với gần 60 năm hình thành và phát triển, là thư viện trung tâm của thành phố, nổi bật với nhiều hoạt động phong phú như phục vụ bạn đọc thiếu nhi, bạn đọc khiếm thị và công tác địa chí Sự đa dạng trong các đề tài nghiên cứu về Thư viện Hà Nội phản ánh tính chất riêng biệt của nó Trong phần này, tôi sẽ trình bày các đề tài nghiên cứu liên quan đến văn hóa đọc và bạn đọc thiếu nhi, bao gồm cả bạn đọc nhi đồng tại Hà Nội.
Văn hóa đọc trong thanh niên học sinh trung học phổ thông tại Hà Nội hiện nay đang gặp nhiều thách thức Nghiên cứu của Vũ Như Trừ và Phạm Đức chỉ ra rằng sự phát triển của công nghệ và mạng xã hội đã ảnh hưởng đến thói quen đọc sách của giới trẻ Mặc dù nhiều học sinh vẫn nhận thức được tầm quan trọng của việc đọc, nhưng thời gian dành cho sách ngày càng giảm Để khôi phục và phát triển văn hóa đọc, cần có những giải pháp đồng bộ từ gia đình, nhà trường và xã hội nhằm khuyến khích thanh niên tìm đến sách như một nguồn tri thức quý giá.
Dương Hướng dẫn (2005) nghiên cứu một đề tài không thuộc chuyên ngành thư viện – thông tin, nhưng vẫn giải quyết được nhiều vấn đề liên quan đến văn hóa đọc của học sinh phổ thông tại Hà Nội.
Đề tài khóa luận của sinh viên khoa Thư viện-Thông tin, ĐH Văn hóa Hà Nội, do Lê Thị Xuân và Nguyễn Hữu Nghĩa hướng dẫn, nghiên cứu về văn hóa đọc của học sinh tiểu học từ lớp 1 đến lớp 5 tại quận Đống Đa, Hà Nội Nghiên cứu đã khảo sát thực trạng văn hóa đọc của học sinh tại một số trường tiểu học trong khu vực và đưa ra các giải pháp nhằm phát triển văn hóa đọc cho học sinh tiểu học trên địa bàn này.
Khóa luận "Bước đầu nghiên cứu văn hoá đọc của công chúng Hà Nội thông qua mặt hàng sách văn học nghệ thuật trên thị trường hiện nay" của tác giả Lê Thị Thanh Tính, dưới sự hướng dẫn của Đỗ Quang Minh, được thực hiện vào năm 2004 Nghiên cứu này tiếp cận văn hóa đọc từ góc độ ngành phát hành xuất bản phẩm, nhằm khám phá thói quen và xu hướng đọc sách của người dân Hà Nội trong bối cảnh hiện tại.
PGS.TS Trần Thị Minh Nguyệt đã nghiên cứu về đặc điểm tâm sinh lý của trẻ em, sự phát triển của sách thiếu nhi và tầm quan trọng của việc hướng dẫn trẻ đọc sách tại thư viện Những tài liệu này cung cấp những kiến thức quý báu cho việc nghiên cứu và phát triển nội dung giáo dục cho trẻ em.
- Thư viện Việt Nam với việc giáo dục nhân cách cho bạn đọc lứa tuổi thiếu nhi: Đề tài cấp Bộ / Trần Thị Minh Nguyệt – H.; 2003
- Văn hóa đọc trong xã hội thông tin: Bài báo khoa học / Trần Thị
Minh Nguyệt - H.: Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật; 2009
- Hệ thống thư viện công cộng với việc phát triển văn hóa đọc: Kỷ yếu hội thảo khoa học/ Trần Thị Minh Nguyệt.- H.; 2011
Nghiên cứu "Văn hóa đọc của bạn đọc nhi đồng tại Thư viện Hà Nội" là một đề tài mới, chưa được khai thác trước đây, nhằm giải quyết những vấn đề khác biệt so với các nghiên cứu đã hoàn thành Tác giả đã xem xét kỹ lưỡng đối tượng, phạm vi và mục đích nghiên cứu để khẳng định tính độc đáo của đề tài này.
Phương pháp nghiên cứu
Đề tài sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:
- Điều tra bằng bảng hỏi
- Phân tích và tổng hợp tài liệu
Cấu trúc khóa luận
Ngoài lời nói đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, khóa luận được chia thành 3 chương:
Chương 1: Thư viện Hà Nội với việc phát triển văn hóa đọc cho lứa tuổi nhi đồng
Chương 2 phân tích thực trạng văn hóa đọc của bạn đọc nhi đồng tại Thư viện Hà Nội, nhấn mạnh những thách thức và cơ hội trong việc khuyến khích trẻ em tham gia đọc sách Chương 3 đề xuất các giải pháp phát triển văn hóa đọc cho bạn đọc nhi đồng, bao gồm tổ chức các hoạt động khuyến khích đọc sách, tạo môi trường thân thiện và cung cấp nguồn tài liệu phong phú tại Thư viện Hà Nội.
THƯ VIỆN HÀ NỘI VỚI VIỆC PHÁT TRIỂN VĂN HÓA ĐỌC CHO BẠN ĐỌC NHI ĐỒNG
Văn hóa đọc đối với sự phát triển của nhi đồng
1.1.1.1 Cấu trúc văn hóa đọc
Văn hóa đọc là một khái niệm mới mẻ, đang thu hút sự quan tâm của xã hội trong những năm gần đây Việc nghiên cứu và thảo luận về văn hóa đọc và cách phát triển nó ngày càng trở nên sôi nổi Để hiểu rõ văn hóa đọc, trước hết cần xác định khái niệm văn hóa, vì đây là một phần quan trọng trong việc hình thành và phát triển văn hóa đọc.
Văn hóa được định nghĩa trong Từ điển Tiếng Việt là tổng thể các giá trị vật chất và tinh thần mà con người tạo ra trong suốt quá trình lịch sử.
Theo UNESCO, văn hóa hiện nay được hiểu là tổng hợp các yếu tố tinh thần và vật chất, trí tuệ và cảm xúc, định hình tính cách của một xã hội hoặc nhóm người Văn hóa bao gồm nghệ thuật, văn chương, lối sống, quyền cơ bản của con người, hệ thống giá trị, tập tục và tín ngưỡng, mang lại cho con người khả năng tự suy xét và hiểu biết về bản thân.
PGS, TSKH Trần Ngọc Thêm đã đưa ra một khái niệm toàn diện về văn hóa, định nghĩa rằng "Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình" Khái niệm này nổi bật các đặc trưng quan trọng của văn hóa, phản ánh sự đa dạng và phong phú trong quá trình hình thành và phát triển của nó.
Văn hóa đã hình thành và phát triển từ những ngày đầu của xã hội loài người, và văn hóa đọc xuất hiện song hành với sự phát triển của chữ viết Sự ra đời của chữ viết đã thay thế văn hóa truyền miệng, vốn tuy trực tiếp và sinh động nhưng lại có nhiều hạn chế về không gian và thời gian.
Hiện tại, chưa có định nghĩa chính thức về văn hóa đọc được công nhận trong từ điển, nhưng nhiều nhà nghiên cứu đã đưa ra các quan điểm đa dạng xung quanh khái niệm này.
Theo Nguyễn Hữu Viêm, văn hoá đọc có hai nghĩa: nghĩa rộng và nghĩa hẹp Nghĩa rộng bao gồm ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của cá nhân, cộng đồng xã hội và các cơ quan quản lý nhà nước, tạo thành ba yếu tố giao nhau như ba vòng tròn không đồng tâm Trong khi đó, nghĩa hẹp tập trung vào ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của mỗi cá nhân, bao gồm thói quen đọc, sở thích đọc và kỹ năng đọc, cũng được hình thành từ ba thành phần giao thoa tương tự.
Văn hóa đọc ở cấp độ cá nhân bao gồm nhu cầu đọc, khả năng và trình độ tiếp nhận thông tin, cũng như phản ứng văn hóa đối với nội dung đọc Theo Trần Thị Minh Nguyệt, văn hóa đọc của mỗi cá nhân phản ánh xu hướng tinh thần và năng lực nhận thức của họ, đồng thời liên quan đến các điều kiện văn hóa của xã hội hiện tại.
Theo GS Chu Hảo: “…thói quen đọc, khả năng lựa chọn, và cách đọc - hợp thành cốt lõi của cái mà chúng ta gọi là văn hóa đọc”
Văn hóa đọc là một khái niệm đa chiều, được hiểu từ hai góc độ chính: một là văn hóa đọc như một lớp văn hóa xã hội, và hai là văn hóa đọc như văn hóa hành vi của cá nhân Các quan điểm về văn hóa đọc rất phong phú, phản ánh sự đa dạng trong cách tiếp cận và hiểu biết về giá trị của việc đọc trong đời sống.
Trong nghiên cứu của mình, tôi chọn tiếp cận văn hóa đọc như một hành vi văn hóa của con người Theo quan điểm này, văn hóa đọc bao gồm ba thành phần chính: nhu cầu đọc, kỹ năng hiểu và tiếp thu giá trị từ sách, cùng với thái độ ứng xử văn hóa của độc giả đối với sách và báo.
Nhu cầu đọc là một yêu cầu tự nhiên của con người nhằm tiếp nhận và sử dụng tài liệu phục vụ cho cuộc sống Đây là một nhu cầu tinh thần đặc biệt, và khi được đáp ứng đầy đủ, nó sẽ phát triển bền vững theo thời gian.
Nhu cầu đọc sách báo là động lực chính thúc đẩy người đọc tìm kiếm thông tin, đồng thời quyết định hiệu quả của quá trình đọc Đây là biểu hiện của những đòi hỏi nội tại trong con người, được hình thành từ nền tảng văn hóa của mỗi cá nhân.
Kỹ năng hiểu và lĩnh hội các giá trị trong sách báo không chỉ là một hoạt động đơn giản mà là một quá trình tiếp thu tri thức và văn hóa Theo TS Trần Thị Minh Nguyệt, đọc là một hoạt động tinh thần đòi hỏi sự tham gia của các yếu tố tâm lý như cảm giác, tri giác, trí nhớ, tư duy và ngôn ngữ V.I Lênin đã nói rằng "đọc cũng là một nghệ thuật", nhấn mạnh rằng nghệ thuật đọc không chỉ là việc đọc mà còn là cách thức đọc hợp lý, khoa học và tích cực về thời gian, dung lượng và nội dung Do đó, "nghệ thuật đọc" có thể được hiểu là kỹ năng đọc hay văn hóa đọc.
Theo Từ điển Tiếng Việt, kỹ năng là khả năng áp dụng kiến thức vào thực tế, đóng vai trò quan trọng trong việc chuyển hóa tri thức thành hành động hiệu quả Kỹ năng đọc được hình thành từ luyện tập và bắt chước, và là yếu tố thiết yếu cho sự thành công Nếu chỉ có tri thức mà không có kỹ năng, con người sẽ giống như ngọc chưa mài, không thể phát huy giá trị Việc rèn luyện kỹ năng liên tục giúp nâng cao khả năng thực hiện công việc một cách thuần thục, đến mức không cần sự tập trung cao độ, từ đó hình thành nên kỹ xảo.
Kỹ năng đọc sách là khả năng hiểu và lĩnh hội các giá trị trong sách báo, bao gồm việc nắm bắt nội dung, nhớ thông tin và áp dụng kiến thức vào thực tiễn Kỹ năng này không chỉ giúp người đọc làm phong phú thêm đời sống vật chất mà còn nâng cao đời sống tinh thần, từ đó góp phần vào sự phát triển cá nhân và xã hội.
Thư viện Hà Nội với việc phát triển văn hóa đọc cho bạn đọc nhi đồng
1.2.1 Khái quát v ề Th ư vi ệ n Hà N ộ i
1.2.1.1 Quá trình hình thành và phát triển
Thư viện Hà Nội, được thành lập vào ngày 15/10/1956, là một trong những thư viện khoa học tổng hợp lớn nhất, thuộc cấp thành phố trực thuộc Trung ương Nằm tại số 47 Bà Triệu, quận Hai Bà Trưng, Thành phố Hà Nội (Cơ sở I), thư viện đóng vai trò là một trung tâm văn hóa quan trọng không chỉ của thành phố mà còn của cả nước.
Thư viện Hà Nội, ban đầu mang tên “Phòng đọc sách nhân dân Hà Nội”, đã trải qua nhiều lần di chuyển trước khi ổn định tại địa điểm hiện tại Thư viện từng đặt tại nhà Thủy Tạ bên hồ Hoàn Kiếm, nhà Thông tin triển lãm ở số 47 Tràng Tiền, và Văn Miếu – Quốc Tử Giám Đến ngày 06/01/1959, Thư viện chính thức chuyển về 47 Bà Triệu và được đổi tên thành Thư viện Thành phố Hà Nội.
Trong những ngày đầu thành lập, TVHN đã đối mặt với nhiều khó khăn trong việc xây dựng và phát triển, với mục tiêu phục vụ sách báo cho nhân dân Thủ đô và phát triển mạng lưới thư viện cơ sở cấp quận, huyện Thư viện ban đầu chỉ có khoảng một nghìn cuốn sách được chuyển từ vùng kháng chiến, cùng với một số báo, tạp chí lẻ tẻ, trong khi cơ sở vật chất còn nghèo nàn, thiếu thốn trang thiết bị tối thiểu như giá sách và tủ sách Đội ngũ cán bộ thư viện chỉ có bốn người với trình độ chuyên môn chưa vững chắc Tuy nhiên, những khó khăn này không ngăn cản cán bộ nhân viên Thư viện nỗ lực phấn đấu và khắc phục khó khăn, góp phần đưa thư viện ngày càng phát triển.
Thư viện Hà Nội (TVHN) không chỉ tập trung vào các hoạt động chính mà còn hỗ trợ các nhà máy, xí nghiệp và hợp tác xã thủ công nghiệp tại Hà Nội trong việc xây dựng tủ sách báo phục vụ cán bộ công nhân viên Nhờ những nỗ lực không ngừng này, TVHN đã vinh dự nhận lá cờ đầu về “Công tác sách báo” từ Bộ Văn hóa – Thông tin trong ba năm liên tiếp và được khen thưởng về “Phong trào đọc sách báo và xây dựng mạng lưới cơ sở”.
Trong thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội, Thư viện Hà Nội (TVHN) đã liên tục nâng cao chất lượng phục vụ và trình độ cán bộ, mở rộng kho sách và phát triển vốn tài liệu TVHN không chỉ phục vụ nhu cầu của người dân Thủ đô mà còn góp phần đưa tiến bộ khoa học trong nước và quốc tế vào thực tiễn sản xuất, từ đó nâng cao dân trí cho cộng đồng.
Tính đến năm 1969, TVHN đã phát triển 155 tủ sách cho các hợp tác xã nông nghiệp, 94 nhà máy công nghiệp và hàng nghìn túi sách lưu động phục vụ các phân xưởng, đội sản xuất.
Năm 1973, Thư viện đã khởi công xây dựng phòng địa chí nhằm đáp ứng nhu cầu tìm hiểu về Thủ đô Hà Nội của bạn đọc, đánh dấu một bước phát triển quan trọng trong lịch sử phát triển của Thư viện.
Tháng 8 năm 2008, TVHN khánh thành trụ sở xây mới với kiến trúc bề thế, ấn tượng của hai khối nhà 8 tầng có tổng diện tích sàn là 6.178 m 2 mô phỏng hình ảnh trang sách mở như ôm lấy dòng chảy vô tận của tri thức nhân loại Đây cũng là một trong những công trình văn hóa chào mừng kỷ niệm
Thư viện Hà Nội (TVHN) đã có một nền tảng vững chắc sau 1000 năm Thăng Long – Hà Nội, với đội ngũ cán bộ trình độ cao và kho tài liệu phong phú, bao gồm hơn 330.000 bản sách, 4.336 loại báo tạp chí, hơn 10.000 tư liệu địa chí và 2.000 sách chữ nổi cho người khiếm thị Đến tháng 2 năm 2009, sau khi hợp nhất với Thư viện tỉnh Hà Tây, TVHN mở thêm trụ sở mới tại số 2B đường Quang Trung, quận Hà Đông, với tòa nhà 3 tầng thiết kế độc đáo theo hình dải lụa, có diện tích sàn lên tới 2.029 m².
Hiện nay, thư viện có 7 phòng chức năng gồm: Phòng Bổ sung và Xử lý kỹ thuật, Phòng Nghiệp vụ và Phong trào cơ sở, Phòng Phục vụ bạn đọc, Phòng Phục vụ Thiếu nhi, Phòng Hành Chính - Tổng hợp, Phòng Tin học, và Phòng Địa chí và Thông tin tra cứu.
Hà Nội sở hữu hơn 480.000 tài liệu, bao gồm 388 đầu báo và tạp chí, cùng khoảng 20.000 tài liệu địa chí đa dạng như bản đồ, văn bia, thần tích, và hương ước Thư viện còn cung cấp 5 cơ sở dữ liệu thư mục và dữ kiện với hàng trăm nghìn biểu ghi Đội ngũ cán bộ thư viện gồm 85 người, trong đó 49 cán bộ biên chế và 36 lao động hợp đồng, với trên 80% có trình độ đại học trở lên, hầu hết biết từ 1 đến 2 ngoại ngữ, và 2/3 cán bộ có kỹ năng tin học cơ bản.
Để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của bạn đọc, Thư viện TVHN đã không ngừng cải tiến và nâng cao chất lượng phục vụ Thư viện đã đơn giản hóa thủ tục làm thẻ và mở rộng hệ thống các phòng phục vụ, bao gồm phòng thiếu nhi, phòng mượn, phòng đọc mở, phòng đọc theo yêu cầu, phòng đọc sách ngoại văn, phòng đọc dành cho người khiếm thị, phòng đọc địa chí Hà Nội, và phòng đọc đa phương tiện Ngoài ra, thư viện còn linh hoạt trong việc sắp xếp lịch mở cửa, đảm bảo thời gian đọc liên tục từ 8h đến 20h hàng ngày, kể cả thứ 7, nhằm phục vụ tốt nhất cho bạn đọc.
TVHN không chỉ nâng cao chất lượng phục vụ mà còn tích cực tổ chức các hoạt động tuyên truyền, triển lãm và nói chuyện theo sách Những hoạt động này nhằm thu hút bạn đọc đến thư viện, đồng thời giúp họ tìm kiếm những cuốn sách hay và bổ ích.
Thư viện TVHN đang hướng tới sự hiện đại hóa với sự đầu tư từ ngân sách nhà nước và nguồn xã hội hóa Đơn vị đã nâng cấp phần mềm quản lý thư viện lên LIBOL 6.0, thay thế cho phần mềm ISIS cũ, đồng thời trang bị phần mềm sản xuất sách nói cho người khiếm thị Daisy Các thiết bị như máy tính, máy scan, máy in laser và máy photo cũng được bổ sung Toàn bộ phòng đọc được lắp đặt máy điều hòa, và kho sách được trang bị máy hút bụi, chống ẩm Đặc biệt, thư viện còn xây dựng một Studio chuyên dụng để sản xuất sách nói phục vụ cho người khiếm thị.
TVHN không chỉ phục vụ độc giả tại Thư viện mà còn hướng dẫn nghiệp vụ và xây dựng mạng lưới thư viện cho 29 quận - huyện, 107 thư viện cấp xã - phường, và 1.138 thư viện, tủ sách tại các cụm dân cư, thôn, làng ở Hà Nội, góp phần quan trọng vào việc thực hiện chủ trương xây dựng “Xã hội học tập suốt đời”.
