Tìm hiểu nét thanh lịch của người hà nội hiện nay qua khảo sát một số phố cổ hà nội

Nhà nghiên cứu Giang Quân với tham luận “Giao thoa thanh lịch truyền thống với văn minh hiện đại trong nếp sống người Hà Nội hôm nay” nói về những biến đổi của nét thanh lịch hiện nay

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI

KHOA VĂN HÓA HỌC

*****&*****

NGUYỄN XUÂN TRƯỜNG

TÌM HIỂU NÉT THANH LỊCH CỦA NGƯỜI HÀ NỘI HIỆN NAY

QUA KHẢO SÁT MỘT SỐ PHỐ CỔ HÀ NỘI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC THS.LÊ THỊ CÚC

HÀ NỘI – 2013

đã nhiệt tình tham gia phỏng vấn và trả lời bảng hỏi điều tra

Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn đến cô Lê Thị Cúc – giảng viên khoa Văn hóa học là người đã trực tiếp hướng dẫn tôi trong suốt quá trình làm khóa luận một cách nhiệt tình và tận tụy

Do thời gian có hạn và nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan khác, chắc chắn bài khóa luận của tôi còn nhiều thiếu xót Tôi rất mong nhận được sự góp ý của người đọc để tôi có cơ hội hoàn thiện bài khóa luận hơn nữa

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày 27 tháng 5 năm 2013 Sinh viên

Nguyễn Xuân Trường

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU …4

Chương 1 TỔNG QUAN CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ “THANH LỊCH” VÀ NHỮNG BIỂU HIỆN THANH LỊCH CỦA NGƯỜI HÀ NỘI XƯA 9

1.1 Quan niệm về “Thanh lịch” 9

1.1.1 Khái niệm “Thanh lịch” trong từ điển tiếng Việt 9

1.1.2 Quan niệm về “Thanh lịch” của một số nhà nghiên cứu 10

1.1.3 “Thanh lịch” thể hiện qua ca dao, tục ngữ truyền thống 11

1.2 Những biểu hiện “Thanh lịch” của người Hà Nội xưa 12

1.2.1 Tổng quan về vùng đất và con người Hà Nội 12

1.2.2 Thanh lịch – Một nét văn hóa tiêu biểu của người Hà Nội xưa 17

Tiểu kết chương 1 25

Chương 2 THỰC TRẠNG THỂ HIỆN SỰ THANH LỊCH CỦA NGƯỜI HÀ NỘI HIỆN NAY Ở KHU PHỐ CỔ 26

2.1 Khái quát một số đặc điểm chính của khu phố cổ Hà Nội hiện nay 26

2.1.1 Giới thiệu chung 26

2.1.2 Khái quát về lịch sử 27

2.1.3 Đặc trưng văn hóa khu phố cổ Hà Nội hiện nay 28

2.2 Những biểu hiện thanh lịch của người Hà Nội ở khu phố cổ hiện nay 30

2.2.1 Biểu hiện sự thanh lịch trong ẩm thực 30

2.2.2 Biểu hiện sự thanh lịch trong giao tiếp ứng xử 32

2.2.2 Biểu hiện sự thanh lịch trong trang phục 33

2.2.4 Biểu hiện sự thanh lịch trong nhà ở 35

2.2.5 Biểu hiện sự thanh lịch trong lao động sản xuất 35

2.2.7 Biểu hiện sự thanh lịch trong vui chơi giải trí 38

2.2.8 Biểu hiện sự thanh lịch trong hoạt động tín ngưỡng tôn giáo 40

2.2.9 Biểu hiện sự thanh lịch trong sử dụng phương tiện đi lại 41

Tiểu kết chương 2 44

Chương 3 MỘT SỐ NHẬN ĐỊNH VÀ GIẢI PHÁP DUY TRÌ, PHÁT HUY SỰ THANH LỊCH CỦA NGƯỜI HÀ NỘI HIỆN NAY 46

3.1 Những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của người Hà Nội thể hiện qua sự thanh lịch từ xưa đến nay 46

3.2 Tác động của “toàn cầu hóa” đối với truyền thống thanh lịch của người Hà Nội 49

3.3 Các giải pháp bảo tồn và phát huy truyền thống thanh lịch của người Hà Nội hiện nay 56

KẾT LUẬN 60

TÀI LIỆU THAM KHẢO 62

PHỤ LỤC 63

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Thăng Long - Hà Nội được ví như trái tim của cả nước Mảnh đất này là nơi

“địa linh nhân kiệt”, nơi hội tụ, lan tỏa tinh hoa văn hóa của mọi vùng trên cả nước Việt Nam

Suốt hàng nghìn năm lịch sử, từ khi Lý Thái Tổ định đô ở Thăng Long, cùng với các triều đại phong kiến độc lập, tự chủ như Lý, Trần, Hậu Lê, Tây Sơn, cho đến ngày hôm nay; Thăng Long Hà Nội đã thu hút biết bao nhiêu những con người tài giỏi, lịch lãm của bốn phương đổ về

Mảnh đất lịch sử nghìn năm này, nơi hội tụ khí thiêng dân tộc đã hun đúc và đào luyện nên nét tinh tế của người Hà Nội mà bất cứ ai, khi đã nhập vào đều sẽ

tự nguyện chuyển đổi hành vi theo, để trên cơ sở đó cùng xây dựng và phát huy những phẩm chất văn hóa tốt đẹp, nhẹ nhàng mà tinh tế, vươn đến sự thành đạt lâu dài của người Thăng Long

Sống nơi thị thành, được tiếp xúc, giao lưu kinh tế, văn hóa đa dạng Người

Hà Nội luôn toát lên sự lịch lãm, ăn nói có duyên, hoạt bát lịch sự Đó chính là những nét văn hóa riêng của người Hà Nội Những phẩm chất tốt đẹp đó của người Thăng Long được chắt lọc và kết tinh từ mọi miền đất nước và cả tinh hoa văn hóa bên ngoài Trong quá trình hội nhập giao lưu văn hóa bốn phương

đã tạo cho con người nơi đây tính cách vừa thuần hậu, lịch sự vừa hào hoa, phong nhã và mang đậm phong cách riêng biệt

Nét đẹp văn hóa của người Hà Nội thể hiện trong lối sống, trong ứng xử với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội Đó chính là phẩm chất thanh lịch của người Thăng Long Từ lâu, Hà Nội vẫn tự hào về vẻ đẹp thanh lịch của mình,

thành được thể hiện trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong ăn mặc, trong văn hóa giao tiếp, trong văn hóa ẩm thực,

Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, nét thanh lịch của người Hà Nội đang dần mai một nên rất cần bảo tồn và phát huy nét văn hóa Hà Thành này

Với ý nghĩa thực tiễn đó, chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài “Tìm hiểu nét thanh lịch của người Hà Nội hiện nay qua khảo sát một số phố cổ Hà Nội”

Nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc cũng có tới 12 tập sách về Hà Nội: Đường phố Hà Nội, Hà Nội, Hà Nội con đường dòng sông lịch sử, Cuộc khởi nghiã Hai Bà Trưng ở Hà Nội qua những năm tháng, Hỏi đáp 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, Văn hiến Thăng Long, Hà Nội thành phố nghìn năm, Hồ Hoàn Kiếm và Đền Ngọc Sơn, Mặt gương Tây Hồ, Thần tích nội thành, Phố và đường Hà Nội…

Người Hà Nội thanh lịch, văn minh”, Kỷ yếu Hội thảo khoa học kỷ niệm 995

năm Thăng Long - Hà Nội, năm 2005 Trong đó có rất nhiều bài viết đặc sắc

của các nhà khoa học chuyên nghiên cứu về “Hà Nội học”

Tác giả Lê Văn Ba với bài viết “Gieo mầm thanh lịch từ trong mỗi gia đình”

nói về vấn đề cần phải giữ gìn và phát huy truyền thống thanh lịch từ cấp độ nhỏ nhất là trong mỗi gia đình

Các tác giả Phạm Xuân Hằng và Lê Kim Sơn với bài viết “Về phạm trù

thanh lịch – mấy vấn đề nhận thức và đề xuất” nói về những nhận thức và đề

xuất về phát huy truyền thống thanh lịch của người Hà Nội hiện nay

Nhà nghiên cứu Giang Quân với tham luận “Giao thoa thanh lịch truyền

thống với văn minh hiện đại trong nếp sống người Hà Nội hôm nay” nói về

những biến đổi của nét thanh lịch hiện nay trong bối cảnh đất nước đang trong thời kì công nghiệp hóa – hiện đại hóa

Đề tài muốn tìm hiểu về sự thanh lịch của người Hà Nội hiện nay Thanh

lịch là một nét văn hóa độc đáo, riêng biệt, được hun đúc và lưu truyền qua nhiều thế kỉ tạo nên phong cách riêng của con người và vùng đất Hà Nội nhưng hiện nay nét văn hóa này đang bị mai một

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để làm rõ mục đích nghiên cứu, nhiệm vụ của đề tài giải quyết các vấn đề sau:

- Tìm hiểu tổng quan cơ sở lý thuyết về “Thanh lịch” và những biểu hiện thanh lịch của người Hà Nội xưa

- Thực trạng thể hiện sự thanh lịch của người Hà Nội hiện nay

- Đánh giá và lý giải nguyên nhân chính tác động đến sự thay đổi nét thanh lịch của người Hà Nội hiện nay Trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp duy trì,

4 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Người Hà Nội và văn hóa vùng đất Hà Nội thể hiện qua lối sống, nếp sống,

tính cách con người nơi đây

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Một số phố cổ Hà Nội trong giai đoạn hiện nay

5 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Cụ thể trong khóa luận, tác giả muốn đề cập đến tộc người Kinh nhưng chỉ tìm hiểu một nhóm cộng đồng người Kinh sinh sống ở khu vực Hà Nội Cộng đồng này hình thành và phát triển theo chiều dài lịch sử ở khu vực Hà Nội và tạo nên tổng thể lối sống, nếp sống, tính cách riêng Nhưng cùng với thời gian, những biểu hiện văn hóa tộc người đó chắc chắn có sự biến đổi

- Lý thuyết văn hóa vùng và đặc trưng văn hóa vùng Lý thuyết này cho chúng

ta biết tùy theo không gian văn hóa sẽ hình thành những tiểu vùng văn hóa khác nhau Sự phân biệt vùng văn hóa này với vùng văn hóa khác lấy tiêu chí là đặc trưng văn hóa vùng (thể hiện qua nhiều yếu tố như: lối sống, nếp sống, văn hóa nhận thức, văn hóa tổ chức đời sống, tính cách con người,….) Qua đó qui chiếu

để thấy tiểu vùng văn hóa Thăng Long – Hà Nội có những đặc trưng văn hóa

vùng riêng biệt và một trong những biểu hiện đó là nét thanh lịch của người Hà Nội

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Chúng tôi kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau:

- Phương pháp điền dã để khảo sát thu thập thông tin Địa điểm khảo sát tại một số khu phố cổ như phố Hàng Bông, phố Hàng Gai, phố Thuốc Bắc và một

- Kết hợp phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu các nguồn tài liệu tham khảo khác nhau phục vụ khóa luận

6 KẾT CẤU CỦA ĐỀ TÀI

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Phụ lục , Mục lục, Tài liệu tham khảo, nội dung đề tài gồm 3 chương:

Chương 1 Tổng quan cơ sở lí luận về “Thanh lịch” và những biểu hiện “thanh lịch” của người Hà Nội xưa

Chương 2 Thực trạng thể hiện sự thanh lịch của người Hà Nội hiện nay ở một

số khu phố cổ

Chương 3 Một số nhận định và giải pháp nhằm duy trì và phát huy sự thanh lịch của người Hà Nội

Chương 1 TỔNG QUAN CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ “THANH LỊCH” VÀ

NHỮNG BIỂU HIỆN THANH LỊCH CỦA

NGƯỜI HÀ NỘI XƯA

1.1 QUAN NIỆM VỀ “THANH LỊCH”

1.1.1 Khái niệm “Thanh lịch” trong từ điển tiếng Việt

Người Việt Nam có nhiều cách hiểu, nhiều quan điểm về hai chữ “Thanh lịch”i

Theo “Từ điển tiếng Việt” của Viện Ngôn ngữ học biên soạn, “Thanh lịch” được định nghĩa là: “Thanh nhã, lịch sự” “Thanh nhã” được giải nghĩa là “có

vẻ đẹp nhã nhặn, lịch sự, ưa nhìn”[9 ; 944] , còn “Lịch sự” có 2 nghĩa là: “1.Có

thái độ nhã nhặn, lễ độ khi tiếp xúc, phù hợp với quan niệm và phép tắc ứng xử

xã giao của xã hội 2.Đẹp một cách sang nhã”[9 ; 590]

Nếu bóc tách nghĩa của từ “Thanh lịch” ta thấy : “Thanh” phải chăng là nói tới sự thanh cao trong tư tưởng, tình cảm, tâm hồn, thanh liêm với của cải xã hội, thanh bạch – thanh đạm trong cuộc sống đời thường, thanh nhã trong cử chỉ nói năng “Lịch” là bao gồm cả lịch lãm, lịch duyệt, lịch thiệp, lịch sự,

Con người phải tu dưỡng rèn luyện mới có “Thanh” , còn “Lịch” lại do từng trải và kinh nghiệm việc đời đem lại Phải đủ “Thanh” và “Lịch” mới trọn vẹn Trong thực tế cuộc sống, có người có “Thanh” mà không “Lịch” hoặc ngược lại

Nói đến “Thanh” là đề cập tới thanh cao, thanh khiết, thanh bạch, thanh liêm, thanh tịnh, thanh tú, thanh thản trong lối sống, tình cảm, tâm hồn, là sự thanh nhã trong cách ứng xử, cử chỉ, hành động, nói năng, là thanh trong, thanh thoát,

Còn nói đến “Lịch” trước hết phải là “Lịch duyệt” Con người lịch duyệt là con người từng trải nhiều, trông thấy và biết nhiều Lịch còn là lịch lãm, lịch thiệp, lịch sự: biết cách ăn nói, giao thiệp, đối nhân xử thế theo phép tắc được

xã hội công nhận và ca ngợi, khiến người có quan hệ với mình được vừa lòng vì ngôn ngữ cử chỉ của mình

Rõ ràng, theo quan niệm truyền thống của người Việt Nam, con người cần có

cả “Thanh” và “Lịch”

1.1.2 Quan niệm về “Thanh lịch” của một số nhà nghiên cứu

Hầu hết các nhà nghiên cứu về Hà Nội đều khảng định “Thanh lịch” là nét đẹp truyền thống của người Hà Nội từ xưa đến nay Thanh lịch không chỉ là một khái niệm mà là cái tồn tại đích thực, là những biểu hiện cụ thể trong cuộc sống của người Hà Nội xưa và nay

Theo tác giả Giang Quân – Một nhà nghiên cứu văn hóa Hà Nội: “Thanh” ở đây chỉ sự thanh cao trong tư tưởng, tình cảm, tâm hồn; thanh liêm đối với của cải xã hội; thanh bạch, thanh đạm trong cuộc sống đời thường; thanh nhã trong

cử chỉ lời nói “Lịch” bao gồm cả lịch lãm, lịch duyệt, lịch thiệp, lịch sự, là có trình độ, hiểu biết [14 ; 14]

Theo nhà văn Lê Văn Ba, trong nội dung “Thanh lịch” đã hàm chứa đạo đức, văn hóa; là cái gì đó nói lên cốt cách, cái chất, cái hồn của Hà Nội, khó có thể giải mã hay nắm bắt cụ thể nhưng nó đã ăn sâu vào tác phong của người Hà Nội [14 ; 184] ii

Theo một số nhà nghiên cứu khác như Phạm Xuân Hằng, Nguyễn Kim Sơn,

“Thanh lịch” là 1 phạm trù văn hóa, đó là “Văn hóa ứng xử ở trình độ cao, có

tính chuẩn mực” [14 ; 112] Hơn nữa, thanh lịch là phạm trù lịch sử, biến đổi theo thời đại, do đó, có thanh lịch truyền thống và có thanh lịch hiện đại.iii

1.1.3 “Thanh lịch” thể hiện qua ca dao, tục ngữ truyền thống

Người Hà Nội thường tự hào với câu ca dao xưa:

“Chẳng thơm cũng thể hoa nhài Dẫu chưa thanh lịch cũng người Tràng An.”

“Chẳng thơm cũng thể hoa nhài Chẳng thanh lịch cũng là người Thủ Đô.”

Trong kho tàng ca dao về Hà Nội cũng có nhiều câu ca ví von về sự thanh lịch ấy:

“- Đất tốt trồng cây rườm rà Những người thanh lịch nói ra dịu dàng

- Người thanh nói tiếng cũng thanh Chuông kêu, khẽ gõ bên thành cũng kêu

- Kim vàng ai nỡ uốn cong Người khôn ai nỡ nói nhau nặng lời

- Vàng thì thử lửa, thử than Chuông kêu thử tiếng, người ngoan thử lời.”

Như vậy ta có thể thấy , “Thanh lịch” có truyền thống xa xưa và đã góp phần tạo nên tính cách, bản sắc riêng của người Hà Nội “Thanh lịch” đã trở thành

truyền thống của người Thăng Long – Hà Nội, một vầng sáng của tâm thức Việt Nam

1.2 NHỮNG BIỂU HIỆN THANH LỊCH CỦA NGƯỜI HÀ NỘI XƯA 1.2.1 Tổng quan về vùng đất và con người Hà Nội trước đây

1.2.1.1 Địa hình và khí hậu

Nằm chếch về phía Tây Bắc của trung tâm vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng, Hà Nội có vị trí từ 20°53' đến 21°23' vĩ độ Bắc và 105°44' đến 106°02' kinh độ Đông, tiếp giáp với các tỉnh Thái Nguyên, Vĩnh Phúc ở phía Bắc, Hà Nam, Hòa Bình phía Nam, Bắc Giang, Bắc Ninh và Hưng Yên phía Đông, Phú Thọ phía Tây Hà Nội cách thành phố cảng Hải Phòng 120 km Sau đợt mở rộng địa giới hành chính vào tháng 8 năm 2008, thành phố có diện tích 3.324,92 km², nằm ở cả hai bên bờ sông Hồng, nhưng tập trung chủ yếu bên hữu ngạn

Địa hình Hà Nội thấp dần theo hướng từ Bắc xuống Nam và từ Tây sang Đông với độ cao trung bình từ 5 đến 20 mét so với mực nước biển Nhờ phù

sa bồi đắp, ba phần tư diện tích tự nhiên của Hà Nội là đồng bằng, nằm ở hữu ngạn sông Đà, hai bên sông Hồng và chi lưu các con sông khác Phần diện tích đồi núi phần lớn thuộc các huyện Sóc Sơn, Ba Vì, Quốc Oai, Mỹ Đức, với các đỉnh núi cao như Ba Vì (1.281 m), Gia Dê (707 m), Chân Chim (462 m), Thanh Lanh (427 m), Thiên Trù (378 m) Khu vực nội thành có một số gò đồi thấp, như gò Đống Đa, núi Nùng

Khí hậu Hà Nội tiêu biểu cho vùng Bắc Bộ với đặc điểm của khí hậu cận nhiệt đới ẩm, mùa hè nóng, mưa nhiều và mùa đông lạnh, ít mưa về đầu mùa và

có mưa phùn về nửa cuối mùa Nằm về phía bắc của vành đai nhiệt đới, thành

Và do tác động của biển, Hà Nội có độ ẩm và lượng mưa khá lớn, trung bình

114 ngày mưa một năm Một đặc điểm rõ nét của khí hậu Hà Nội là sự thay đổi

và khác biệt của hai mùa nóng, lạnh Mùa nóng kéo dài từ tháng 5 tới tháng 9, kèm theo mưa nhiều, nhiệt độ trung bình 28,1 °C Từ tháng 11 tới tháng 3 năm sau là mùa đông với nhiệt độ trung bình 18,6 °C Trong khoảng thời gian này số ngày nắng của thành phố xuống rất thấp, bầu trời thường xuyên bị che phủ bởi mây và sương, tháng 2 trung bình mỗi ngày chỉ có 1,8 giờ mặt trời chiếu sáng Cùng với hai thời kỳ chuyển tiếp vào tháng 4 (mùa xuân) và tháng 10 (mùa thu), thành phố có đủ bốn mùa xuân, hạ, thu và đông

Vào tháng 5 năm 1926, nhiệt độ tại thành phố được ghi lại ở mức kỷ lục 42,8 °C Tháng 1 năm 1955, nhiệt độ xuống mức thấp nhất, 2,7 °C

Khí hậu Hà Nội cũng ghi nhận những biến đổi bất thường Đầu tháng 11 năm

2008, một trận mưa kỷ lục đổ xuống các tỉnh miền Bắc và miền Trung khiến 18

cư dân Hà Nội thiệt mạng và gây thiệt hại cho thành phố khoảng 3.000 tỷ đồng

1.2.1.2 Dân cư

Vào thập niên 1940, khi Hà Nội là thủ phủ của Liên bang Đông Dương, dân

số thành phố được thống kê là 132.145 người Nhưng đến năm 1954, dân số Hà Nội giảm xuống chỉ còn 53 nghìn dân trên một diện tích 152 km² Có thể nhận thấy một phần rất lớn trong số những cư dân đang sống ở Hà Nội hiện nay không sinh ra tại thành phố này Lịch sử của Hà Nội cũng đã ghi nhận dân cư của thành phố có những thay đổi, xáo trộn liên tục qua thời gian Ở những làng ngoại thành, ven đô cũ, nơi người dân sống chủ yếu nhờ nông nghiệp, thường không có sự thay đổi lớn Nhiều gia đình nơi đây vẫn giữ được gia phả từ những thế kỷ 15, 16 Nhưng trong nội ô, khu vực của các phường thương nghiệp và thủ công, dân cư xáo trộn rất nhiều Còn lại rất hiếm những dòng họ

đã định cư liên tục tại Thăng Long từ thế kỉ XV như dòng họ Nguyễn ở phường

Đông Tác (Trung Tự - Hà Nội) Do tính chất của công việc, nhiều thương nhân

và thợ thủ công ít khi trụ nhiều đời tại một điểm Gặp khó khăn trong kinh doanh, những thời điểm sa sút, họ tìm tới vùng đất khác Cũng có những trường hợp, một gia đình có người đỗ đạt được bổ nhiệm làm quan tỉnh khác và đem theo gia quyến, đôi khi cả họ hàng

Từ rất lâu, Thăng Long đã trở thành điểm đến của những người dân tứ xứ Vào thế kỷ 15, dân các trấn về Thăng Long quá đông khiến vua Lê Thánh Tông có ý định buộc tất cả phải về nguyên quán Nhưng khi nhận thấy họ chính

là lực lượng lao động và nguồn thuế quan trọng, triều đình đã cho phép họ ở lại Tìm đến kinh đô Thăng Long còn có cả những cư dân ngoại quốc, phần lớn

là người Hoa Trong hơn một ngàn năm Bắc thuộc, rất nhiều những người Hoa

đã ở lại sinh sống thành phố này Trải qua các triều đại Lý, Trần, Lê, vẫn có những người Hoa tới xin phép cư ngụ lại Thăng Long Theo Dư địa chí của Nguyễn Trãi, trong số 36 phường họp thành kinh đô Thăng Long có hẳn một phường người Hoa, là phường Đường Nhân Những thay đổi về dân cư vẫn diễn ra liên tục và kéo dài cho tới ngày nay

Các thống kê trong lịch sử cho thấy dân số Hà Nội tăng nhanh trong nửa thế

kỷ gần đây Vào thời điểm năm 1954, khi quân đội Việt Minh tiếp quản Hà Nội, thành phố có 53 nghìn dân, trên một diện tích 152 km² Đến năm 1961, thành phố được mở rộng, diện tích lên tới 584 km², dân số 91.000 người Năm 1978, Quốc hội quyết định mở rộng thủ đô lần thứ hai với diện tích đất tự nhiên 2.136 km², dân số 2,5 triệu người Tới năm 1991, địa giới Hà Nội tiếp tục thay đổi, chỉ còn 924 km², nhưng dân số vẫn ở mức hơn 2 triệu người Trong suốt thập niên 1990, cùng việc các khu vực ngoại ô dần được đô thị hóa, dân số

Hà Nội tăng đều đặn, đạt con số 2.672.122 người vào năm 1999 Sau đợt mở

triệu dân và nằm trong 17 thủ đô có diện tích lớn nhất thế giới Theo kết quả cuộc điều tra dân số ngày 1 tháng 4 năm 2009, dân số Hà Nội là 6.451.909 người, dân số trung bình năm 2010 là 6.561.900 người

Mật độ dân số trung bình của Hà Nội là 1.979 người/km² Mật độ dân số cao nhất là ở quận Đống Đa lên tới 35.341 người/km² Trong khi đó, ở những huyện như ngoại thành như Sóc Sơn, Ba Vì, Mỹ Đức, mật độ dưới 1.000 người/km²

Về cơ cấu dân số, theo số liệu 1 tháng 4 năm 1999, cư dân Hà Nội và Hà Tây chủ yếu là người Kinh, chiếm tỷ lệ 99,1% Các dân tộc khác như Dao, Mường, Tày chiếm 0,9%.Năm 2009, người Kinh chiếm 98,73% dân

số, người Mường 0,76% và người Tày chiếm 0,23 %

Năm 2009, dân số thành thị là 2.632.087 chiếm 41,1%, và 3.816.750 cư dân nông thôn chiếm 58,1%

1.2.1.3 Văn hóa Thăng Long – Hà Nội

Lịch sử xây dựng và phát triển của Hà Nội có một vị thế vô cùng quan trọng

đối với lịch sử xây dựng và phát triển của dân tộc Việt Nam Mỗi người Việt Nam nói chung và mỗi người Hà Nội nói riêng ngày hôm nay đều mang trong lòng một niềm tự hào về Thủ đô như lời của một Thi nhân – Tráng sĩ Huỳnh Văn Nghệ đã nói:

“Từ thuở mang gươm đi mở cõi, Ngàn năm thương nhớ đất Thăng Long”

Hà Nội thường được xem như nơi tập trung những tinh hoa văn hóa của miền Bắc và cả Việt Nam Trong hàng ngàn năm, vị trí kinh đô khiến thành phố này trở thành nơi quy tụ của những nhân vật ưu tú, những thương nhân, những nghệ nhân, những thợ thủ công lành nghề Họ tới đây lập nghiệp, mang theo những phong tục, tập quán địa phương và Hà Nội trở thành mảnh đất tiêu biểu cho nền văn hóa của cả Việt Nam Những danh nhân, nhân vật nổi tiếng của Việt Nam

phần đông xuất thân từ những vùng đất khác, nhưng kinh đô Thăng Long thường là nơi họ xây dựng nên sự nghiệp Môi trường cạnh tranh của đất kinh thành khiến những thương nhân, thợ thủ công trụ vững lại Hà Nội phải là những người xuất sắc, tài năng Khi những người dân tứ xứ về định cư tại Thăng Long, các phong tục tập quán mà họ mang theo cũng dần thay đổi, tạo nên nét văn hóa của Hà Nội

Thăng Long – Hà Nội, kinh đô của Việt Nam, còn là nơi giao thoa của những nền văn hóa lớn Hơn một nghìn năm Bắc thuộc đã để lại trên vùng đất Hà Nội

ít nhiều những dấu ấn của nền văn minh Trung Hoa Khi những người Pháp vào Việt Nam, nhiều người trong số họ chỉ coi Hà Nội như một tỉnh của Trung Quốc, hoặc đơn thuần là một vùng chuyển tiếp giữa Ấn Độ và Trung Hoa Qua những người Pháp, Hà Nội – trung tâm văn hóa của quốc gia – biết tới nền văn minh phương Tây để rồi xây dựng nên những cơ sở đầu tiên của nền nghệ thuật Việt Nam hiện đại với tân nhạc, thơ mới, hội họa, văn học hiện đại, điện ảnh, nhiếp ảnh Nhưng Hà Nội đầu thế kỷ 20 cũng là nơi những giá trị Pháp thống trị, cửa sổ mở ra thế giới mới của giới thượng lưu Việt Nam Những thập niên gần đây, một lần nữa, Hà Nội cùng Việt Nam lại tiếp nhận những làn sóng văn hóa từ châu Âu và Mỹ

Tuy là thủ đô, trung tâm văn hóa của Việt Nam, nhưng một số sự kiện văn hóa tổ chức ở Hà Nội gần đây đã xảy ra nhiều sự việc đáng chú ý, điển hình là

vụ tàn phá hoa của người Hà Nội tại Lễ hội hoa anh đào diễn ra giữa thủ đô năm 2008, hay những hành động thiếu ý thức, kém văn minh và đáng xấu hổ tại Lễ hội phố hoa Hà Nội vào Tết Dương lịch 2009 tổ chức tại hồ Hoàn Kiếm Những vụ việc trên đã dấy lên làn sóng phản đối mạnh mẽ từ dư luận cả nước trên các phương tiện thông tin đại chúng, đặt câu hỏi lớn về “Văn hóa

1.2.2 Thanh lịch – một nét văn hóa tiêu biểu của người Hà Nội xưa

1.2.2.1 Đặt vấn đề

Từ xưa đến nay, Thăng Long - Hà Nội được xem là đất địa linh nhân kiệt, là

nơi hội tụ, lan tỏa tinh hoa văn hóa của mọi vùng ra cả nước Ban đầu là những người dân "gốc Kẻ Chợ" sinh sống, làm ăn, mở chợ buôn bán nông, lâm, thổ sản trên bến dưới thuyền tấp nập bên sông Nhị Hà, sông Tô Lịch, bến Long Đỗ (Rốn Rồng) Suốt nghìn năm, nhất là từ khi Lý Thái Tổ định đô Thăng Long, cùng với các triều đại phong kiến độc lập, tự chủ Lý, Trần, Lê, Tây Sơn, bà con các vùng từ đồng bằng sông Hồng, sông Mã, sông Lam, người Huế, Đồng Nai, Gia Định, người dân tộc, miền núi đều là những người tài giỏi, lịch lãm,

đổ về "cái lò luyện nhân tài Thăng Long - Hà Nội" sinh sống lâu dài

Người tài thì lên làm vua, làm quan Học trò về Thăng Long, Hà Nội đi thi, mong đỗ đạt tú tài, cử nhân, tiến sĩ, trạng nguyên để "Vua biết mặt, chúa biết tên" Người học cao, đức trọng mở trường, lớp dạy học trò, luyện nhân tài cho đất nước Người giỏi buôn bán mở cửa hàng nông, lâm thổ sản, buôn hàng Tàu, Nhật, Âu Mỹ Người giỏi tay nghề mở làng nghề, phố nghề Các khách thương người Hoa, Ấn Độ, Nhật, Hà Lan, Anh, Bồ Đào Nha, Pháp, Đông Nam Á đến dựng nhà, lấy vợ lấy chồng, buôn bán, làm ăn Hàng hóa tiêu dùng rất đa dạng, phong phú của Thăng Long - Hà Nội không chỉ đáp ứng nhu cầu của triều đình mà còn bán ra cả nước, vùng Đông Nam Á và ra thế giới Sống nơi thị thành, đô hội, giao lưu kinh tế, văn hoá đa dạng, đa chiều, văn minh, thanh lịch, ăn nói có duyên, hoạt bát, lịch sự như những nét văn hóa riêng của người Hà Nội Cùng một vấn đề, người dân các vùng khác có thể nói rất thẳng, thậm chí bỗ bã, thì người Hà Nội ở chốn kinh kỳ, diễn đạt một cách tế nhị, tinh tế hơn, ý tứ hơn nhưng vẫn đạt mục đích:

“Lời nói không mất tiền mua

Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau.”

Người Hà Nội truyền thống dù làm nghề gì đều có cách nói năng, cư xử mực thước Họ thường không thích chỉ bảo, ra lệnh người khác mà luôn có thái độ ứng xử khiêm nhường, nhã nhặn, tự tin, khéo léo và ý tứ Sống trong môi trường giao lưu, buôn bán, làm ăn với người "tứ xứ", kể cả nhiều người nước ngoài, người Hà Nội thường biết giảm, tránh những va chạm, xung đột không cần thiết Nếu có sự khác nhau về nhận thức, quyền lợi, họ cũng thường biết nhường nhịn đến độ cần thiết; còn nếu nhường vẫn không đạt, thì tế nhị rút lui, không làm mất lòng nhau, để lần sau còn có dịp lại làm ăn với nhau

"Người khôn, của khó", người Hà Nội biết mở mang làm ăn, không thủ cựu khép kín, cũng không tham "ăn đậm", "rộng đồng thu lại, tích tiểu thành đại" Học người, học bạn bốn phương mà giỏi tay nghề, tăng hiểu biết, tinh tế hơn, sáng tạo giỏi hơn để đua chen với thiên hạ là nếp làm ăn của người Hà Nội văn minh, thanh lịch Người Hà Nội cũng nổi tiếng trong nước và quốc tế vì tài năng, sức học, trí thông minh sáng tạo trong khoa học, công nghệ, nghệ thuật,…

Áo lụa, vải tơ tằm, lĩnh Bưởi, giấy gió, giấy sắc phong Yên Thái, chả cá Lã Vọng, nước mắm Vạn Vân, cá rô đầm Sét, bún thang, bún ốc, xôi lúa Tương Mai, cốm Vòng, hoa đào Nhật Tân xưa; áo dài, complê, giầy dép, quần áo may sẵn; sách báo, văn học nghệ thuật, cà phê, xe đạp, ti vi, máy tính Hà Nội, khóa Việt-Tiệp, ghế Xuân Hòa, ngày nay, được bốn phương quen biết, ưa chuộng Các giá trị văn hóa dân tộc, khoa học hiện đại và hàng tiêu dùng đều được lăng kính văn hóa người Hà Nội chắt lọc dung hợp, nâng lên đến độ tinh

tế, thành tinh hoa văn hóa Hà Nội, mà mọi người đều cảm nhận được Suy cho cùng, chính môi trường đô thị "địa linh, nhân kiệt" đã đào luyện nên nhân cách

vi theo Ngày nay, trong quan hệ làm ăn, ngoại giao quốc tế người ta đều đang phát huy chất văn hóa nhẹ nhàng, tinh tế đó mới thành đạt

Thanh lịch được tích tụ, kết tinh qua nhiều đời Thanh lịch tiếp thu những cái hay, cái đẹp trong phong tục, tập quán của nền văn hóa đa dân tộc, của các vùng

- miền đất nước và cả những tinh hoa văn hóa bốn phương, tạo dựng nên lối sống, nếp sống của người Hà Nội

Hà Nội là chốn hội tụ người tứ xứ Họ đến từ nhiều địa phương và đem theo những thói quen hay, dở khác nhau Nhưng đã cư trú trên mảnh đất này, và để trở thành người Hà Nội, họ phải chấp nhận nếp sống thanh lịch của Hà Nội ngàn năm văn hiến

Người Hà Nội gốc giữ được thanh lịch đã khó Người Hà Nội nhập cư làm quen và rèn luyện theo được nếp sống thanh lịch cũng không dễ Để có sự thanh lịch đó, người Hà Nội phải trải qua quá trình phấn đấu kiên trì và không mệt mỏi Thanh lịch không phải thứ bất biến Nó linh hoạt chuyển động, chuyển hóa theo thời gian, không gian và môi trường sống Nó tiếp tuc thu nhận và đào thải, hội tụ và tỏa sáng Cái thanh lịch của hàng trăm năm trước, thời phong kiến, thuộc địa có những điều kiện không còn phù hợp với chế độ tự do, dân chủ và

cuộc sống văn minh hôm nay Như nhà nghiên cứu Giang Quân đã viết: “Còn

rất nhiều những ước lệ không thành văn vẫn là cốt lõi của thanh lịch Thủ đô cần duy trì, bảo tồn và phát triển” [14 ; 87].iv

Vì vậy, người Hà Nội trước đây đi đến đâu cũng được nhận ra ngay, bởi phong cách hào hoa, phong nhã, lịch sự toát ra từ con người họ, từ cử chỉ và việc làm của họ

1.2.2.2 Biểu hiện “Nét thanh lịch Tràng An - Nét thanh lịch Hà Nội xưa”

Người Hà Nội xưa còn được gọi là người Tràng An Phân tích tên gọi “Tràng An”, ta thấy như sau: Với nghĩa danh từ, “Tràng An” là một cụm từ ghép cố

định, chỉ một địa danh Ví dụ như trong lịch sử Trung Quốc, có những triều đại

đã đặt tên kinh đô là Trường An (Tràng An) Từ “Tràng” ở đây là cách viết lệch của từ “Trường” Còn với nghĩa tính từ thì Tràng An là cụm từ ghép không cố định, gồm hai tính từ độc lập: “tràng” có nghĩa là dài, lâu bền, còn “an” có nghĩa là bình yên, an lành Ghép hai tính từ ấy lại cho ta một cụm từ có nghĩa kép là sự bình yên lâu dài Người Tràng An xưa vốn nổi tiếng về sự thanh lịch

Theo cụ Hoàng Ðạo Thúy trong cuốn “Hà Nội thanh lịch”, Tràng An

(Trường An) là nơi ở lâu dài và yên ổn Ở nước ta, nhà Ðinh và nhà tiền Lê đóng đô ở Hoa Lư, đến giờ chỗ ấy vẫn gọi là xã Trường Yên (thượng và hạ) Ðời Lý, Tràng An là đất Thăng Long Người ta bảo: Ðất Thăng Long "địa linh, nhân kiệt", đất thiêng, người giỏi

Dân Tràng An xưa hay tự hào vì họ sống ở Thủ đô một nước "Văn hiến" Các

cụ sống theo nền nếp "Lễ giáo" từ nghìn xưa để lại Xã hội gồm nhiều mối quan hệ: Vua và tôi (dân), cha và con, thầy và trò, anh và em, chồng và vợ, bè và bạn Các mối quan hệ đan xen nhau và yêu cầu mọi người phải tuân thủ nghiêm ngặt Phải chăng vì đặc điểm xã hội đó mà hình thành nên đặc điểm tính cách của con người nơi đây

Người Tràng An cần cù, cứng rắn, vẻ thanh lịch đôi lúc hào hoa, yêu văn, yêu hoa, sành mỹ thuật, ăn mặc đơn sơ và trang nhã Nói lời văn vẻ dễ nghe, dễ hòa hợp với bà con phường, xóm, hay động lòng vì việc nghĩa, tình người, ghét cay ghét đắng những chuyện tục tằn, kệch cỡm, hoạnh họe, lố lăng, đê tiện Người Tràng An ở với nhau "Biết nhịn", "Biết nể", "Biết ngượng", "Biết ăn trông nồi, ngồi trông hướng" Trong thôn phố có việc là chạy sang thăm hỏi ngay Ở đây, tình người được coi trọng Khách nhà quê ra, đi mãi, nóng nhọc thì thấy ngay bên đường có vại nước vối ngon với mấy cái bát sạch Người ta

đón bà con các tỉnh về, các khách phương xa đến, người ta nhắc nhau giữ lấy vẻ

"Thanh lịch của người Tràng An"

"Người Tràng An" là người Kinh kỳ, Thủ đô Người Tràng An thanh tao, trong sáng, không tục, không thô lỗ cùng với sự lịch, lịch thiệp, lịch lãm, lịch sự tạo nên phong cách người Hà Nội "thanh lịch"

Theo nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc: "Thanh lịch là chất cơ bản của

người Hà Nội Ðó là lối sống văn hóa Từ trong ăn mặc, đối nhân, xử thế, từ cách nói năng cho đến hành động, từ trong gia đình đến ngoài xã hội tất cả phải có văn hóa Nói cụ thể như mặc thì không nhếch nhác, ăn thì không xô bồ, nói thì không tục tằn Ngoài xã hội thì giữ chữ tín nghĩa, ứng xử uyển chuyển, mềm mại Trong gia đình, gia tộc thì kính trên, nhường dưới ".[14 ; 100]

Lấy tính cách người Tràng An xưa làm chuẩn mực cho người Hà Nội, người Thủ đô hôm nay là điều hoàn toàn tự nhiên Đó là sự kế thừa truyền thống tốt đẹp của văn hóa Kinh đô của văn hiến Việt Nam

Người Tràng An xưa là người ở kinh thành Vì vậy có thể nói rằng Tràng An chính là Hà Nội.Thăng Long – Hà Nội đã là Thủ đô, thì tất nhiên phải là nơi quy tụ tinh hoa của cả nước Nước ta có những gì hay, đẹp, đều đưa về Hà Nội

cả Con người Hà Nội vì vậy chính là con người Việt Nam, và là con người Việt Nam hơn cả

Cách đây hơn 150 năm, Nguyễn Công Trứ đã mở đầu một bài thơ nổi tiếng – bài “Thành Thăng Long” với 2 câu ca dao:

“Chẳng thơm cũng thể hoa nhài Dẫu không thanh lịch cũng người Tràng An”

Nhận xét đó của Nguyễn Công Trứ cũng như nhận xét của nhiều người ở các vùng miền khác về người Hà Nội xưa

Hàng nghìn năm đã trôi qua, lịch sử thăng trầm của đất nước luôn trực tiếp đưa tới các biến động ở kinh thành Thăng Long và sau này là thủ đô Hà Nội, nhưng nét thanh lịch Tràng An vẫn hầu như không biến đổi nhiều

Nét thanh lịch có trong tất cả mọi sinh hoạt và hành động của người Hà Nội Tất cả những điều về Thanh lịch Tràng An tạo nên giá trị của lối sống truyền thống Hà Nội Nó mang những nét đặc trưng riêng của Thanh lịch Thủ đô đồng thời cũng mang nét chung, nét văn hóa truyên thống Việt Nam

Nếp sống thanh lịch không chỉ là biểu hiện bên ngoài của những phẩm chất tốt đẹp của dân tộc mà còn chứa đựng trong đó đặc trưng của nền văn minh Việt Nam được xây dựng từ lâu đời mang đậm nét của chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa anh hùng, chủ nghĩa nhân văn Đó là cốt lõi của bản sắc dân tộc trong nền văn hiến Việt Nam, được thể hiện bên ngoài qua nếp sống hàng ngày của dân tộc Nếp sống hàng ngày không ngừng được hoàn thiện, nâng cao lại là điều kiện quan trọng để củng cố truyền thồng văn hiến Việt Nam từ cốt lõi của nó

Với những điều đã nói ở những phần trên, ta một lần nữa khảng định thanh

lịch là nét đẹp truyền thống của người Hà Nội từ xưa đến nay “Nét thanh lịch của người Hà Nội” cũng là một nét đẹp văn hóa truyền thống của Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng Nó thể hiện rất rõ trong nếp sống, lối sống của con

người nơi mảnh đất “Ngàn năm văn hiến”

Tuy nhiên, trong nếp sống, lối sống truyền thống của người Thăng Long - Hà Nội trải qua thăng trầm hàng nghìn năm dưới chế độ phong kiến, ảnh hưởng sâu sắc của đạo Nho, tác động đồng hóa của các nền văn hóa ngoại lai thống trị, không phải cái gì cũng tốt đẹp Nhất là đặt trong hoàn cảnh đất nước đang hội nhập và phát triển ngày nay

Ta có thể kể ra một số mặt chưa tốt như sau:

Người Hà Nôi xưa có cái nhìn đôi lúc phiếm diện, tính thức thời và nhạy bén của họ còn chậm do muốn bảo vệ những giá trị văn hóa truyền thống

Trong cuộc sống, họ sợ dư luận nên không dám nhận cái sai, ưa nói thành tích hơn nêu khuyết điểm

Trong gia đình, những người lớn tuổi được coi là bề trên vẫn thường hay lấy quyền gia trưởng áp đặt các thành viên trong gia đình phải nghe theo

Trong nếp sống cũ của người Hà Nội vẫn đặt nặng quan điểm trọng nam khinh nữ, bất bình đẳng giới, người phụ nữ phải lệ thuộc vào đàn ông cả đời,

“Tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử”, “Nhất nam viết hữu, thập

nữ viết vô”

Người Hà Nội xưa thường trọng tình hơn lý nên dễ bị hiện tượng hữu khuynh , nể nang

Người Hà Nội xưa cẩn thận, chắc chắn là tốt nhưng quá mức đến dè dặt, do

dự không dám quyết đoán, nên có lúc đã để lỡ cơ hội thành công

Người Hà Nội xưa còn hay tin vào định mệnh, tin vào thế lực thần linh vô hình hơn là tin vào bản thân mình

Người Hà Nội xưa quá kỹ tính đến mức cầu kỳ không cần thiết

Vì một số hạn chế đó, tại Hội nghị Văn hóa tổ chức ngày 30 – 10 – 1958, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ ra, trong nhiệm vụ xây dựng và phát triển nền văn hóa mới cần khôi phục, giữ gìn vốn văn hóa truyền thống với tinh thần: “Cái gì tốt thì ta nên khôi phục và phát triển, còn cái gì xấu thì ta phải bỏ đi”

Dám nhìn thẳng vào sự thật, thấy rõ điểm yếu của từng người, từng bộ phận trong cộng đồng mà loại trừ, khắc phục dần những mặt hạn chế; đồng thời phát huy mặt tích cực của lối sống truyền thống hòa nhập với tinh hoa của văn hóa bốn phương xây dựng nên lối sống thanh lịch – văn minh cho người Hà Nội hôm nay

Hà Nội là thành phố có lịch sử lâu đời, có nền văn hóa mang đậm bản sắc dân tộc Để Hà Nội trở thành thủ đô vừa dân tộc vừa hiện đại, người dân thành phố phải phấn đấu không ngừng trên mọi lĩnh vực Ngoài việc kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, người dân Hà Nội cần phải khắc phục mặt hạn chế nhằm vươn tới tầm cao mới để xây dựng Thủ đô hiện đại, xứng đáng với tầm vóc của một dân tộc anh hùng

Tiểu kết chương 1

Để có “Nét thanh lịch Hà Nội”, cha ông đã phải trải qua rất nhiều thời gian tạo lập và xây đắp mới có thể làm nên điều chúng ta vẫn nhắc tới trong câu:

“Dẫu không thanh lịch cũng người Tràng An” Hàng nghìn năm đã trôi qua, lịch

sử thăng trầm của đất nước luôn trực tiếp đưa tới các biến động ở kinh thành Thăng Long và sau này là thủ đô Hà Nội, nhưng văn hóa thanh lịch Hà Nội vẫn hầu như không xảy ra biến động lớn, vẫn giữ được vai trò là một biểu tượng trung tâm của văn hóa dân tộc

Nét thanh lịch có trong tất cả mọi sinh hoạt và hành động của con người, thanh lịch trong mọi lúc, mọi nơi, ở mọi trường hợp Nó mang những nét đặc trưng riêng của “Thanh lịch Thủ đô” đồng thời cũng mang nét chung, nét văn hóa truyền thống Việt Nam

Nếp sống thanh lịch không chỉ là biểu hiện bên ngoài của những phẩm chất tốt đẹp của dân tộc mà còn chứa đựng trong đó đặc trưng của nền văn minh Việt Nam được xây dựng từ lâu đời mang đậm nét của chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa anh hùng, chủ nghĩa nhân văn Đó là cốt lõi của bản sắc dân tộc trong nền văn hiến Việt Nam, được thể hiện bên ngoài qua nếp sống hàng ngày của dân tộc Nếp sống hàng ngày không ngừng được hoàn thiện, nâng cao lại là điều kiện quan trọng để củng cố truyền thồng văn hiến Việt Nam từ cốt lõi của nó

Chương 2 THỰC TRẠNG THỂ HIỆN SỰ THANH LỊCH CỦA NGƯỜI

HÀ NỘI HIỆN NAY Ở KHU PHỐ CỔ

2.1 KHÁI QUÁT MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CHÍNH CỦA KHU PHỐ CỔ HÀ NỘI HIỆN NAY

2.1.1 Giới thiệu chung

Khu phố cổ Hà Nội là tên gọi thông thường của một khu vực đô thị có từ lâu đời của Hà Nội nằm ở ngoài hoàng thành Thăng Long Khu đô thị này tập trung dân cư hoạt động tiểu thủ công nghiệp và buôn bán giao thương nên hình thành những phố nghề đặc trưng, mang những nét truyền thống riêng biệt của cư dân thành thị, kinh đô Ngày nay khu phố cổ Hà Nội là điểm đến hấp dẫn cho những

ai muốn tìm hiểu về Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội Khu "Hà Nội 36 phố phường" là một cách gọi không chính xác của khu phố cổ, vì 36 phố phường là một cách gọi ước lệ khu vực đô thị cổ, nằm bên trong và bên ngoài cả khu phố

cổ

Theo quyết định số 70 BXD/KT-QH ngày 30 tháng 3 năm 1995 của Bộ Xây dựng, khu Phố cổ Hà nội có phạm vi được xác định: phía Bắc là phố Hàng Đậu; phía Tây là phố Phùng Hưng; phía Nam là các phố Hàng Bông, Hàng Gai, Cầu

Gỗ và Hàng Thùng; phía Đông đường Trần Quang Khải và đường Trần Nhật Duật

Khu phố cổ Hà Nội thuộc địa bàn quận Hoàn Kiếm tổng diện tích khoảng

100 ha, có 76 tuyến phố thuộc 10 phường: phường Hàng Đào, Hàng Bạc, Hàng Buồm, Hàng Bồ, Hàng Bông, Hàng Gai, Hàng Mã, Đồng Xuân, Cửa Đông, Lý Thái Tổ

Mặc dù các phố cổ của Hà Nội còn nằm cả bên ngoài khu vực này, nhưng do đây là khu vực tập trung phố cổ nhiều nhất và còn giữ được những đặc trưng nên chỉ khu vực theo quy định trên được gìn giữ, bảo tồn là khu phố cổ

2.1.2 Khái quát về lịch sử

Khu dân cư sinh hoạt và buôn bán sầm uất này đã được hình thành từ thời

Lý - Trần, nằm ở phía Đông của Hoàng thành Thăng Long ra đến sát sông Hồng Đầu đời đời Lê, trong sách Dư Địa Chí, Nguyễn Trãi cũng đã đề cập đến tên một số phường nghề tại đây Dưới thời Lê, đặt phủ Phụng Thiên gồm hai huyện là Vĩnh Thuận và Thọ Xương, thì khu này nằm gọn trong bốn tổng Túc của huyện Thọ Xương là Tiền Túc, Hậu Túc, Tả Túc, Hữu Túc Bên ngoài khu vực là vòng thành Đại La có các cửa ô

Thời Lê, giữa khu này có một số đầm hồ, lớn nhất là hồ Thái Cực Sông Tô Lịch nối với hào thành, các đầm hồ, thông với hồ Hoàn Kiếm và sông Hồng cũng ở khu vực này Đến cuối thế kỉ 19 thì các sông hồ đó hoàn toàn bị lấp, nhưng vẫn còn để lại dấu tích qua các địa danh: Hà Khẩu, Giang Khẩu, Cầu Gỗ, Cầu Đông

Thời Lý - Trần, dân cư từ các làng quanh đồng bằng Bắc Bộ tụ tập về khu vực này sinh sống, tạo thành khu phố đông đúc nhất kinh thành Đến đời Lê, dần dần đã có một số Hoa kiều buôn bán ở đây, hình thành nên các khu phố Tàu

Thời Pháp thuộc, sau khi lấp toàn bộ các đầm hồ, khu phố được chỉnh trang, người Ấn, người Pháp cũng đến đây buôn bán Hai chợ nhỏ được giải tỏa để lập chợ Đồng Xuân, Đường ray xe điện Bờ hồ - Thụy Khuê cũng chạy xuyên qua đây

đi bộ cũng được mở tại đây

2.1.3 Đặc trưng văn hóa khu phố cổ Hà Nội hiện nay

Đặc trưng nổi tiếng nhất của khu phố cổ từ xưa đến nay là các phố nghề Trước kia, thợ thủ công từ các làng nghề quanh Thăng Long xưa tụ tập về đây, tập trung theo từng khu vực chuyên làm nghề của mình Các thuyền buôn có thể vào giữa phố để buôn bán trao đổi, khiến các phố nghề càng phát triển Và chính sản phẩm được buôn bán trở thành tên phố, với chữ "Hàng" đằng trước, mỗi phố chuyên môn buôn bán một loại mặt hàng

Hiện nay, một số phố vẫn còn giữ được sản phẩm truyền thống như phố Hàng Mã, Hàng Tre, Hàng Thiếc, Thuốc Bắc Ngoài ra, một số phố tuy không giữ nghề truyền thống, nhưng cũng tập trung chuyên bán một loại hàng hóa như phố Hàng Quạt bán đồ thờ, phố Hàng Buồm bán bánh kẹo, phố Mã Mây chuyên dịch vụ du lịch

Phố Hàng Mã ngày xưa chuyên buôn bán đồ vàng mã để thờ cúng, bao gồm tiền giấy âm phủ, vàng giấy âm phủ, sau mở rộng thêm các tượng giấy hình các quan, hình nhà cửa để cúng và đốt cho người âm (người chết) Ngày nay phố Hàng Mã tập trung nhộn nhịp vào các dịp lễ, tết Trung Thu, Nguyên Đán với các mặt hàng phong phú về đồ chơi Ngoài ra, tại đây cũng là nơi bán đồ trang trí phông màn cho đám cưới với các hình cắt làm từ nguyên liệu giấy màu hay bọt xốp nhiều màu sắc

Phố Mã Mây ngày nay bao gồm hai phố xưa: phố Hàng Mã và phố Hàng Mây Đoạn phố Hàng Mây nằm giáp phố Hàng Buồm, trên bờ sông Nhị, nơi tập trung thuyền bè miền ngược chở các mặt hàng lâm sản như song, mây, tre, nứa

Phố Hàng Bạc trước kia do ông Lưu Xuân Tín được nhà vua cho phép mở lò đúc bạc thành nén cho triều đình, kéo người trong họ hàng và người làng Trâu

Khê (huyện Bình Giang - Hải Dương) ra đây mở phường đúc bạc, thành lập trường đúc ở số nhà 58 Hàng Bạc

Phố Hàng Đào là nơi buôn tơ, bán vải vóc (chữ vải điều chỉ màu đỏ được đọc chệch thành chữ đào)

Phố Hàng Lược nối từ phố Hàng Cót đến phố Chả Cá, vốn là nơi có nhiều nhà buôn bán lược: lược gỗ, lược sừng và sau này là lược nhựa

Phố Hàng Chai không phải là nơi sản xuất, buôn bán chai lọ; phố này là một đoạn ngõ nhỏ nối phố Hàng Rươi và Hàng Cót, đây là nơi tập trung dân nghèo chuyên làm nghề thu lượm các đồ phế liệu, đồ bỏ (rác)

Phố Hàng Gà chạy từ phố Hàng Điếu đến phố Hàng Cót, vốn là nơi tập trung các cửa hàng bán đồ gia cầm: gà, vịt, ngan, ngỗng, bồ câu, gà tây

Phố Hàng Chĩnh được người Pháp gọi là Rue des Vases (phố hàng Vại Chậu), vốn thông ra bờ sông, là bến đậu các thuyền chở vại, chậu bằng sành của làng Phù Lãng, nồi đất, chum vại, tiểu sành từ Hương Canh, bằng gốm từ Thổ

Hà

Phố Hàng Đồng và phố Bát Sứ thời thuộc Pháp có tên chung là Rue des Tasses (phố Hàng Chén) Đoạn Hàng Đồng và Hàng Mã trước thuộc thôn Yên Phú, có nghề gốc bán đồ đồng như mâm, nồi, đỉnh, lư hương, lọ hoa, hạc thờ Một đặc trưng nữa của khu phố cổ là kiến trúc nhà cổ trong khu phố buôn bán Những nhà cổ chủ yếu là nhà ống, mái ngói nghiêng, mặt tiền là cửa hàng buôn bán thò thụt không đều Hình ảnh nhà cổ và mái ngói đã đi vào hội họa, thơ ca Những ngôi nhà này chủ yếu được dựng vào thế kỉ XVIII - XIX, trước

đó hầu hết là nhà mái tranh, chỉ có một số nhà giàu có, nhà của Hoa kiều mới lợp mái ngói

Thời kì toàn quốc kháng chiến, để tránh đụng độ trực tiếp với quân Pháp và lính Lê dương, người dân và Vệ quốc quân đã đục thông tường từ nhà này sang

nhà khác Khi cần người ta có thể đi từ đầu đến cuối phố qua những lỗ hổng giữa các ngôi nhà mà không cần phải xuống đường

Từ cuối thế kỉ XX, các nhà cổ dần dần biến mất Thay vào đó là các ngôi nhà ống xây mới phá vỡ cảnh quan vốn có của phố cổ Tuy vậy, bên trong các ngôi nhà vẫn là hệ thống đường đi chằng chịt

2.2 NHỮNG BIỂU HIỆN THANH LỊCH CỦA NGƯỜI HÀ NỘI Ở KHU PHỐ CỔ HIỆN NAY

2.2.1 Biểu hiện sự thanh lịch trong ẩm thực

Hà Nội có điều kiện thuận lợi tiếp thu kinh nghiệm chế biến món ăn từ trong

và ngoài nước Ẩm thực Hà Nội tổng hợp nét tinh túy từ mọi miền cả nước Theo bảng thống kê kết quả điều tra của chúng tôi, có tới 90,1% người dân nhận định nét thanh lịch của người Hà Nội biểu hiện trong lĩnh vực ẩm thực

Ẩm thực của Hà Nội đã đi vào nhiều tác phẩm văn học như “Hà Nội 36 phố phường” của Thạch Lam, “Miếng ngon Hà Nội” (1960) và “Thương nhớ mười hai” (1971) của Vũ Bằng

Theo Vũ Ngọc Khánh viết trong kỷ yếu hội thảo “Người Hà Nội thanh lịch, văn minh”, Hà Nội có đến 60 thứ bánh Ngoài ra, người Hà Nội còn có nhiều loại bún Có ý kiến cho rằng bún thang là đặc trưng cho ẩm thực Hà Nội Chế biến bát bún rất cầu kỳ, mất thời gian nhưng chế biến xong thì “đẹp như một bức tranh nhiều màu sắc”

Một món ăn khác của Hà Nội nổi tiếng trong và ngoài nước, đó là phở Phở không phải chỉ Hà Nội mới có mà nhiều vùng trong cả nước đều có, nhưng phở

Hà Nội có mùi vị đặc biệt riêng

Trong quá trình khảo sát điều tra, thu thập tư liệu, chúng tôi đã phỏng vấn

nhiều nơi khác nhau Ông có so sánh về phở Hà Nội và phở ở một số nơi khác

như sau “Ở Sài Gòn, cũng có phở bát, nhưng ăn thế nào ấy Tôi cũng đã ở

Trung Quốc Trung Quốc cũng có phở nhưng ăn thấy khác! Ở Matxcova cũng

có phở Hà Nội nhưng mà ăn càng không ngon Ở Hà Nội, phở mới đúng nghĩa phở Người nước ngoài họ đến, họ rất mê món phở ở Hà Nội.”

Nét đặc trưng của phở Hà Nội là nước phở trong, bánh phở mềm và không nát, thịt thái mỏng và không dai, trang trí hài hòa với hành hoa, rau thơm Bát phở không cần nhiều bánh mà ngon là chính Hiện nay, thương hiệu Phở 24 đang mong muốn quảng bá phở Việt Nam ra thế giới

Có thể nói, người Hà Nội kết hợp “nhìn” và “ăn”, bày biện trông ngon mắt

hoặc ít nhất là trông sạch sẽ “Nhìn cái mâm bị bẩn là không được, phải đánh,

lúc nào cũng bóng lộn, đôi đũa, cái bát, sờ phải không dính một tý mỡ, rửa phải thật sạch” Đây chính là ý kiến của một cán bộ nghỉ hưu sống tại Hàng Bông

mà chúng tôi có cơ hội phỏng vấn trong quá trình khảo sát, thu thập tư liệu tại khu phố cổ

Không chỉ ở khâu trang trí, chế biến đẹp mắt, ấn tượng, nét thanh lịch của người Hà Nội còn thể hiện trong cách thức ăn

Thứ nhất, người Hà Nội thường ăn theo kiểu thưởng thức, để hưởng thụ cái ngon, cái đẹp của món ăn

Cách ăn uống của người Hà Nội “quý ở tinh túy, không quý ở nhiều”, coi trọng chất hơn lượng Khi ăn uống, người Hà Nội bao giờ cũng từ tốn để thưởng thức hương vị của từng món Sự thanh đạm, tinh tế trong cách ăn uống

là đăc trưng của văn hóa ẩm thực của người Hà thành

Một biểu hiện khác của nét thanh lịch trong văn hóa ẩm thực của người Hà

thành là văn hóa ứng xử ở bàn ăn “Lời chào cao hơn mâm cỗ” hàm ý đề cao văn hóa ứng xử đó “Theo tục xưa, trong gia đình Việt Nam, không riêng gì Hà

Nội, ngồi vào mâm cơm, người lớn chưa cầm đũa, trẻ con chưa được ăn Trước khi ăn, trẻ con phải mời ông bà, cha mẹ và các anh, các chị rồi mới cầm đũa”.

[10 ; 53]

Như vậy, văn hóa ẩm thực Hà Nội thể hiện ở một trình độ cao về nghệ thuật

tổ chức bữa ăn và cách thưởng thức món ăn

2.2.2 Biểu hiện sự thanh lịch trong giao tiếp, ứng xử

Sự thanh lịch của người Hà Nội thể hiện rõ nét qua văn hóa giao tiếp và ứng

xử

Giao tiếp, ứng xử trước hết thể hiện qua lời ăn tiếng nói Đó là chất giọng của người Hà Nội “người thanh tiếng nói cũng thanh” Qua tiếng nói người ta

nhận ra người Hà Nội “nghe tiếng nói thì người ta biết ngay mình là người Hà

Nội” Đây là ý kiến của một cán bộ hưu trí sống tại phố Tô Lịch mà chúng tôi

đã phỏng vấn

Cái thanh, cái đẹp của tiếng nói Hà Nội là ở sự chuẩn xác, phát âm đúng, mẫu mực cho cả nước Nhiều người dân được phỏng vấn cũng cho rằng giọng

nói của người Hà Nội là giọng chuẩn “tiếng nói của họ rất chuẩn không có lẫn

vào đâu được”

Tiếng nói của người Hà Nội đã được nhận xét như sau: “Tiếng nói phát ra từ

người Hà Nội là tiếng nói tự trọng, tôn trọng người nghe Mềm mỏng mà không yếu ớt, tự tin mà không kiêu ngạo, trí tuệ mà không khoe khoang, chắt lọc mà không kiêu kỳ, nhanh nhạy mà không nôn nóng, giản dị mà không đơn giản, kính trọng mà không nịnh bợ” [14 ; 35]

Khi phỏng vấn một nữ cán bộ hưu trí, 62 tuổi, sống tại phường Hàng Bồ,

chúng tôi nhận được ý kiến nhận xét của bà như sau:“Về cách ăn nói, người Hà

Nội bao giờ cũng nhu mì, giản dị, nhẹ nhàng Người dân ở một số địa phương

không bao giờ như thế, lúc nào cũng nhẹ nhàng, thậm chí có phụ nữ bảo:

“nghe các anh người Hà Nội nói chúng em mê lắm, nó nhẹ nhàng, thu hút”

Nét thanh lịch trong giao tiếp, ứng xử của người Hà Nội còn thể hiện ở hành

vi tiếp khách – một hoạt động giao tiếp đặc trưng Khách đến nhà chủ nhà thường thay quần áo cho ngay ngắn, mời khách những món ngon nhất và thậm chí còn nhường cho khách ăn

Chính các chuẩn mực trong giao tiếp, ứng xử đó là biểu hiện rõ nét nhất đặc trưng thanh lịch của người Hà Nội Nét thanh lịch trong giao tiếp ứng xử đã trở thành một đặc trưng nhân cách người Hà Nội

2.2.3 Biểu hiện thanh lịch trong trang phục

Theo bảng thông kê kết quả điều tra của chúng tôi tại một số khu phố cổ Hà Nội, có 84,4% số người được hỏi cho rằng đặc trưng thanh lịch của người Hà Nội được biểu hiện qua trang phục, đứng thứ 3 trong số 9 lĩnh vực

Cách ăn mặc của người Hà Nội xưa vẫn được đánh giá là nền nã, kín đáo và chỉnh tề, không cầu kỳ về kiểu dáng và không lòe loẹt về màu sắc Nhà văn

Băng Sơn đã nhận xét về cách ăn mặc của người Hà Nội “Xưa nay người Hà

Nội thường có cách ăn mặc riêng rất đẹp, vừa lịch sự nền nã, hào hoa trang nhã, vừa lộng lẫy mà vẫn kín đáo” Nhận định “Trong ăn mặc, người Hà Nội

thường khá “chỉn chu”, có phần chải chuốt nhưng không cầu kỳ; có phần đài các nhưng không loè loẹt, đua đòi” được người dân Hà Nội nhất trí cao

Nhận định cho rằng thanh lịch biểu hiện qua trang phục cũng khác nhau theo

số năm sinh sống ở Hà Nội Những người sống ở Hà Nội trên 15 năm cho rằng trang phục người Hà Nội thể hiện nét thanh lịch nhiều hơn so với những người sống ở Hà Nội từ 15 năm trở xuống

Trong phần phỏng vấn sâu để thu thập thông tin cho đề tài, chúng tôi đã nhận được một loạt ý kiến của người dân bàn về nét thanh lịch trong trang phục của người Hà Nội như sau :

“Tôi không am hiểu lắm về thời trang, nhưng theo tôi rút ra từ những người xung quanh thì thấy người Hà Nội ăn mặc rất giản dị, không cầu kỳ nhưng vẫn toát lên vẻ sang trọng, gọn gàng, sạch sẽ Mọi người thường hay chọn màu nhẹ nhàng như kem, be và có điểm nhấn trong trang phục như lắc nhỏ hay đồng

hồ Họ rất có gu thẩm mỹ về màu sắc cũng như kiểu dáng”.Đây là ý kiến của

một cán bộ 50 tuổi, quê Hà Nam, từng sống 35 năm tại Hà Nội

“Hà Nội coi trọng trang phục cực kỳ, tôi phải nói là nhất nước Việt Nam Ví

dụ bây giờ thắp hương ngày thờ cúng tổ tiên không bao giờ được mặc soóc, ít

ra anh phải mặc trang trọng, một bộ quần áo: áo dài, quần dài Tôi muốn nói trang phục người Hà Nội rất coi trọng hình thức, tôi nhớ ngày xưa các ông anh tôi, vì gia đình tôi có 9 anh em, tất cả các anh em tôi ngày xưa cũng không phải nhà giàu, cũng chỉ đủ ăn thôi, các ông ấy có khi chỉ có 2 – 3 bộ quần áo là cùng, nhưng mọi ngưòi ở ngoài cứ tưởng là các ông có 5, 6, 7, 8 bộ Vì thế này,

áo sơ mi chỉ có 1 chiếc nhưng một ngày ông thay ba cái cổ áo, mọi người cứ tưởng rằng ông ấy thay ba cái sơ mi Hay khi ra đường mặc bộ quần áo nào đó

là phải là, là cẩn thận Hiện nay, tôi thấy một số người, nhất là phụ nữ, ăn mặc không phải cách ăn mặc của người Hà Nội Một là ăn mặc quần áo trong nhà lại ra đường Thậm chí, ra đường ăn mặc chỉ mặc cái áo ngoài, thậm chí áo nhỏ, áo lót không chịu mặc Trông nó nhố nhăng lắm, người Hà Nội gốc không bao giờ như thế Thậm chí là khi ra ngoài họ mặc xong, soi gương, xem còn thiếu cái cúc nào chưa đóng, hay là ống quần có xộc xệch không? Đấy là mảng

ăn mặc, những gia đình gốc họ rất cẩn thận”.Đây là ý kiến của một cán bộ hưu

Qua những ý kiến trên, có thể thấy những người càng sống lâu tại Hà Nội, càng gắn bó với Hà Nội, càng có xu hướng đưa ra những nhận định tích cực về phẩm chất nhân cách của người Hà Nội

2.2.4 Biểu hiện nét thanh lịch trong nhà ở

Cách bài trí trong nhà người Hà Nội thường ngăn nắp, sạch sẽ, tinh tế Tỉ lệ người lựa chọn nhà ở là lĩnh vực biểu hiện nét thanh lịch của người Hà Nội trong bảng thống kê kết quả điều tra của chúng tôi là 60,1%, thấp hơn nhiều so với 3 lĩnh vực trên (ẩm thực, giao tiếp, ứng xử và trang phục)

Những người sống trên địa bàn quận Hoàn Kiếm (81,0%) vẫn lựa chọn nhà

ở là lĩnh vực biểu hiện nét thanh lịch của người Hà Nội nhiều nhất, mặc dù diện tích nhỏ hẹp Họ vẫn tự hào về những ngôi nhà thuộc khu phố cổ kính nhất Hà Nội của mình

Tương quan về số năm, những người sống ở Hà Nội dưới 15 năm lựa chọn nhà ở là lĩnh vực biểu hiện nét thanh lịch của người Hà Nội chiếm 45,7% Trên

15 năm lớn hơn 60,0%

Điều này có thể được giải thích là do đa số những người mới chuyển đến Hà Nội rất khó lo được một căn nhà tươm tất Hơn nữa, trong thời gian gần đây do mật độ dân số đông, người Hà Nội vẫn còn gặp nhiều vấn đề trong chuyện nhà

ở Nhiều ngôi nhà tập thể bị xuống cấp Diện tích đất hạn chế khiến số lượng nhà ống nhiều Ngoài ra, do xây dựng thiếu quy hoạch nên một số nơi nhà ở của

Hà Nội chưa tạo nên được diện mạo văn minh, hiện đại cho đô thị Chính vì vậy, tỷ lệ người chọn nhà ở là lĩnh vực biểu hiện nét thanh lịch của người Hà Nội không cao

2.2.5 Biểu hiện nét thanh lịch trong lao động sản xuất

Hà Nội ngày nay là nơi tụ hội các làng nghề từ khắp mọi miền đất nước Người Hà Nội lao động sản xuất trong nhiều ngành nghề, nhiều lĩnh vực khác

nhau nhưng nét hào hoa, thanh lịch của con người Hà Nội vẫn được bộc lộ Có thể nói, “Hà Nội - phố nghề" là sự hội tụ tài năng, bản sắc văn hoá và từ lâu đã trở thành niềm tự hào của cả nước

Theo bảng thông kê kết quả điều tra của chúng tôi, có 44,2% số người được hỏi cho rằng đặc trưng thanh lịch của người Hà Nội được thể hiện qua lao động sản xuất Đây là lĩnh vực ít được lựa chọn làm lĩnh vực biểu hiện đặc trưng thanh lịch của người Hà Nội nhất

Hoàn Kiếm là quận có tỉ lệ người cho rằng đặc trưng thanh lịch của người

Hà Nội được thể hiện qua lao động, sản xuất cao nhất (74%) Có lẽ là do quận Hoàn Kiếm còn nhiều nghề mang tính truyền thống từ lâu đời Tên gọi các tuyến phố ở quận Hoàn Kiếm cũng mang đặc trưng của các ngành nghề sản xuất thủ công nghiệp hay buôn bán thương nghiệp: Hàng Mã, Hàng Thiếc, Hàng Nón, Hàng Mành, Hàng Bạc, Hàng Giày,…

“Chẳng hạn như bên gia đình vợ tôi, bố mẹ vợ tôi hoàn toàn là những người buôn bán lớn tại chợ Hàng Da, nhưng không vì thế mà trong gia đình hoặc những buổi chợ lại có “ngôn ngữ chợ búa” ở đó Không khí bán hàng trong chợ rất gần gũi, thân thiện giữa người mua và người bán “Vui lòng khách đến, vừa lòng khách đi” Đây là ý kiến của một nghiên cứu viên 60 tuổi hiện đang

sinh sống tại phố Phan Bội Châu

Ở các quận khác, tỉ lệ người cho rằng đặc trưng thanh lịch của người Hà Nội được biểu hiện qua lao động, sản xuất không cao chỉ chiếm 44,2%, ít nhất trong

số 9 lĩnh vực đưa ra trao đổi

Có nhiều ý kiến cho rằng tác phong lao động, sản xuất của người Hà Nội vẫn chưa hiệu quả, chưa đáp ứng được nhu cầu của thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chưa thể hiện được sự lịch lãm của người Hà Nội, ví dụ như đi muộn

Bên cạnh đó, những vấn đề vẫn còn tồn tại như buôn lậu, làm hàng giả hay lừa đảo đã làm ảnh hưởng xấu đến hình ảnh người Hà Nội trong sản xuất, kinh doanh

Ngoài ra, hiện tượng chiếm dụng vỉa hè để kinh doanh vẫn phổ biến Ngay trên tuyến phố văn minh đô thị Hàng bài, hiện tượng này vẫn diễn ra phổ biến mặc dù đã có biển cấm kinh doanh, buôn bán trên vỉa hè, lòng đường

Hiện tượng chiếm dụng vỉa hè làm nơi kinh doanh khá phổ biến ở Hà Nội cho thấy ý thức của người dân chưa tốt, đồng thời công tác quản lý đô thị cũng chưa nghiêm Để xây dựng Hà Nội văn minh, thanh lịch công tác quản lý là rất cần thiết Việc giáo dục ý thức cho người dân cũng không kém phần quan trọng Xây dựng người Hà Nội văn minh, thanh lịch, có ý thức cộng đồng và để những phẩm chất tốt đẹp đó xã hội hóa được đến đông đảo người dân trong cả nước

2.2.6 Biểu hiện nét thanh lịch trong thưởng thức văn hóa nghệ thuật

Trong bảng thống kê kết quả điều tra của chúng tôi, tỉ lệ người quan niệm thưởng thức văn hóa, nghệ thuật là lĩnh vực biểu hiện nét thanh lịch của người

Hà Nội là 83,1% - một tỉ lệ khá cao sau giao tiếp ứng xử, ẩm thực và trang phục Điều này cho thấy trong quan niệm của những người sống trên địa bàn Hà Nội, việc thưởng thức văn hóa nghệ thuật vẫn là một biểu hiện của nét thanh lịch

Hiện nay, là một đô thị phát triển, Hà Nội vẫn là nơi có nhiều điều kiện thưởng thức văn hóa, nghệ thuật Tất cả các cơ quan thông tấn, báo chí, xuất bản… cấp quốc gia đều đóng tại Hà Nội Tin tức của mọi vùng lãnh thổ trên đất nước cũng được phát ra từ đây trên sóng phát thanh và truyền hình Hàng trăm

tờ báo và tạp chí, hàng chục đầu sách mới của gần 40 nhà xuất bản trung ương phát hành khắp nơi, ra cả nước ngoài, làm phong phú đời sống văn hóa của nhân dân Về số lượng nhà bảo tàng, thư viện, nhà văn hóa, câu lạc bộ, rạp hát,

chiếu bóng, hiệu sách, di tích lịch sử văn hóa, kiến trúc và cách mạng, Hà Nội đứng hàng đầu, 521 trong số hơn 2000 di tích đã được Bộ Văn hóa - Thông tin công nhận xếp hạng Bên cạnh các nhà hát nghệ thuật quốc gia, riêng Hà Nội có sáu nhà hát và đoàn nghệ thuật Vốn nghệ thuật dân gian truyền thống được quan tâm bảo tồn và phát huy Đoàn múa rối nước Thăng Long không chỉ sáng đèn hằng đêm ở nhà hát bên Hồ Hoàn Kiếm mà còn đi lưu diễn nhiều lần ở các châu lục

Sống ở trung tâm văn hóa của cả nước, người Hà Nội có nhiều điều kiện thưởng thức văn hóa nghệ thuật hơn các địa phương khác Do trình độ học vấn cao, người Hà Nội cũng am hiểu và yêu thích các tác phẩm văn hóa, nghệ thuật Những người ở Quận Hoàn kiếm đánh giá cao hơn các quận khác về đặc trưng thanh lịch của người Hà Nội được biểu hiện qua việc thưởng thức văn hóa, nghệ thuật Quận Hoàn Kiếm là quận trung tâm, nơi tập trung mật độ tương đối lớn các nhà hát, rạp chiếu phim, cửa hàng sách và các loại văn hóa phẩm khác

2.2.7 Biểu hiện nét thanh lịch trong vui chơi, giải trí

Là một trong 10 thành phố du lịch hấp dẫn nhất Châu Á, Hà Nội có nhiều loại hình du lịch, vui chơi giải trí như du lịch văn hóa lịch sử, du lịch thể thao giải trí, thắng cảnh Hoạt động vui chơi giải trí của người Hà Nội vì thế cũng đa dạng hơn nhiều địa phương khác

Bao nhiêu thú ăn chơi của nhiều vùng miền có mặt tại Hà Nội nhưng đều được người Hà Nội làm cho nó trở nên thanh lịch Ví dụ như chơi hoa, cây cảnh

là một thú vui tao nhã từ lâu đời của người Hà Nội Cây hoa được tạo ra những thế đứng như thế trực, thế hoành, bạt phong, phụ tử, không chỉ nhờ bàn tay

mà còn nhờ khối óc của người Hà Nội

Nét thanh lịch trong hoạt động vui chơi, giải trí của người Hà Nội là tính chừng mực Mặc dù ở Hà Nội có nhiều trung tâm vui chơi, giải trí nhưng người

Hà Nội vui chơi ở mức độ vừa phải GS.Vũ Ngọc Khánh đã nhận xét “Nhìn

chung, cái chơi Hà Thành không ào ạt, không xả láng Ngay những năm đầu của thế kỷ XX, Hà Nội không làm gì có những địa điểm ăn chơi kiểu Đại thế giới ở Sài Gòn” [14 ; 118]

Hà Nội vẫn giữ nét thanh lịch trong một số loại hình vui chơi, giải trí đặc trưng Ví dụ như thú chơi cờ tướng là một hình thức giải trí tao nhã, trí tuệ Hàng ngày, ở quanh Hồ Gươm, chúng ta có thể bắt gặp nhiều người cao tuổi ngồi chơi cờ tướng, mỗi bàn cờ 2 người chơi, có từ 4-5 người xem

Về lĩnh vực vui chơi, giải trí, chúng tôi đã nhận được ý kiến phỏng vấn của

một cán bộ 50 tuổi, quê Hà Nam, từng sống tại Hà Nội 30 năm như sau:“Vừa

rồi bố tôi vừa tham gia hội thi chim vành khuyên, anh trai tôi thì có một vườn lan rất đẹp, bạn thân tôi thì đam mê cá cảnh Mẹ tôi và các cụ vẫn đi vòng quanh khu công viên gần nhà Theo tôi, những người Hà Nội xưa vẫn giữ được những nét đặc trưng của người Hà Nội trong vui chơi, giải trí”

Cũng cần nói thêm, về nhận định nét thanh lịch của người Hà Nội được bộc

lộ qua hoạt động vui chơi, giải trí, những người thuộc trình độ học vấn khác nhau có ý kiến khác nhau Những người có học vấn cao ít có xu hướng chọn vui chơi, giải trí là lĩnh vực biểu hiện đặc trưng thanh lịch của người Hà Nội Những người có trình độ học vấn từ cao đẳng, đại học, trên đại học cho rằng đặc trưng thanh lịch của người Hà Nội được biểu hiện qua vui chơi, giải trí thấp hơn những người có trình độ học vấn thấp, trong đó tỉ lệ lựa chọn của những người có trình độ tiểu học là cao nhất, chiếm 82,9% Có vẻ như những người có học vấn cao thường khắt khe hơn trong cách đánh giá