Nghệ thuật xiếc việt nam một sản phẩm du lịch văn hóa độc đáo

Từ việc phân tích những yếu tố của nghệ thuật xiếc như âm nhạc, phục trang, đạo cụ, nghệ thuật biểu diễn, kịch bản tiết mục, môi trường biểu diễn…và thông qua một số tiết mục cụ thể, tác

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI - KHOA VĂN HOÁ DU LỊCH -

ĐỀ TÀI:

NGHỆ THUẬT XIẾC VIỆT NAM – MỘT SẢN PHẨM DU LỊCH VĂN HÓA ĐỘC ĐÁO

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN : TH.S BÙI THANH THỦY SINH VIÊN THỰC HIỆN : LÂM THỊ HÀ

LỚP : VHDL 14C KHÓA : 2006 - 2010

HÀ NỘI - 2010

Lời cảm ơn

Em xin trân trọng bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất tới Giảng viên - Thạc sỹ

Bùi Thanh Thủy, người đã nhiệt tình hướng dẫn và chỉ bảo cho em những vấn đề

trọng tâm của đề tài ngay từ khi nghiên cứu, xây dựng đề cương cho đến lúc hoàn thiện khóa luận

Xin trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Văn hóa du lịch – trường Đại học Văn Hóa Hà Nội, những người đã mang đến cho em một nền tảng tri thức cần thiết về du lịch và đặc biệt về văn hóa du lịch

Xin trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ, ủng hộ nhiệt tình của các cô chú, anh chị trong các phòng ban Cục nghệ thuật biểu diễn; Ban giám đốc, cán bộ, nghệ sĩ, diễn viên Liên đoàn Xiếc Việt Nam; đoàn xiếc Thành phố Hà Nội; các thầy cô giáo, học sinh trường Trung học nghệ thuật xiếc và tạp kỹ Việt Nam đã cung cấp tài liệu và tạo điều kiện thuận lợi cho em thực hiện khảo sát, tiếp cận thực tiễn hoạt động nghệ thuật xiếc để có thể hoàn thành bài khóa luận của mình

Bài khóa luận thực hiện trên cơ sở tinh thần làm việc nghiêm túc và nỗ lực nghiên cứu của bản thân, có sự kế thừa, tổng hợp tài liệu của các nhà nghiên cứu đi trước Tuy nhiên do trình độ bản thân còn hạn chế, bài khóa luận chắc chắn còn nhiều thiếu sót Kính mong nhận được sự đóng góp ý kiến từ thầy cô và các bạn

Hà Nội, ngày 30 tháng 05 năm 2006

Tác giả khóa luận

Lâm Thị Hà

Giới thiệu đề tài

“Nghệ thuật xiếc Việt Nam – một sản phẩm du lịch văn hóa độc đáo”

Văn hóa du lịch là khoa học khai thác các giá trị văn hóa vào hoạt động

du lịch Nghệ thuật xiếc Việt Nam là một sản phẩm văn hóa được hình thành trong lịch sử dân tộc, một loại hình nghệ thuật biểu diễn mang tính truyền thống và tính thời đại, độc đáo, hấp dẫn ở sự li kỳ, kỳ lạ và phi thường Nghệ thuật xiếc Việt Nam có thể trở thành một sản phẩm du lịch văn hóa độc đáo, hấp dẫn du khách

Chương thứ nhất của đề tài là phần giới thiệu về nghệ thuật xiếc và nghệ thuật xiếc Việt Nam Tác giả đưa ra một số nét chính về lịch sử hình thành và quá trình phát triển, những đặc trưng của nghệ thuật xiếc trên thế giới và Việt Nam Tác giả nhấn mạnh những thành tựu đã đạt được của nghệ thuật xiếc Việt Nam Nhất là trong những năm gần đây, nghệ thuật xiếc Việt Nam đã để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng bạn bè các nước

Từ việc phân tích những yếu tố của nghệ thuật xiếc như âm nhạc, phục trang, đạo cụ, nghệ thuật biểu diễn, kịch bản tiết mục, môi trường biểu diễn…và thông qua một số tiết mục cụ thể, tác giả nêu bật được giá trị văn hóa, giá trị du lịch độc đáo của nghệ thuật xiếc Việt Nam và mối quan hệ giữa

du khách và nghệ thuật xiếc Việt Nam trong chương thứ hai của khóa luận

Ở chương cuối cùng, tác giả đã đi vào phân tích, khẳng định được ý nghĩa văn hóa, xã hội và kinh tế của việc đưa nghệ thuật xiếc Việt Nam trở thành một sản phẩm văn hóa, thực trạng hiện tại của việc khai thác loại hình nghệ thuật này trong hoạt động du lịch hiện nay Đồng thời, đưa ra các giải pháp chung và cụ thể nhằm đưa nghệ thuật xiếc Việt Nam thực sự trở thành một sản phẩm du lịch văn hóa thu hút khách du lịch hữu hiệu, quảng bá hình ảnh con người, đất nước Việt Nam

MỤC LỤC

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài……… ………1

2 Mục đích nghiên cứu……….3

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu……….……4

4 Tình hình nghiên cứu……… 4

5 Phương pháp nghiên cứu……… ….5

6 Kết cấu khóa luận……… ………5

Chương 1: GIỚI THIỆU CHUNG VỀ NGHỆ THUẬT XIẾC VÀ NGHỆ THUẬT XIẾC VIỆT NAM………6

1.1 Giới thiệu chung về nghệ thuật xiếc ……… 6

1.1.1 Lịch sử hình thành và sự phát triển……….………….……….6

1.1.2 Một số đặc trưng cơ bản của nghệ thuật xiếc……… ………….14

1.2 Nghệ thuật xiếc Việt Nam……… ……… 16

1.2.1 Lịch sử hình thành……….………… … 16

1.2.2 Sự phát triển và những thành tựu của nghệ thuật xiếc Việt Nam 18

1.2.3 Các đoàn xiếc Việt Nam……….……… 24

CHƯƠNG 2: NGHỆ THUẬT XIẾC VIỆT NAM – NHỮNG GIÁ TRỊ DU LỊCH ĐỘC ĐÁO …… ……… ………… 28

2.1 Nghệ thuật xiếc Việt Nam – một loại hình nghệ thuật biểu diễn đậm đà bản sắc dân tộc……… … ….28

2.1.1 Âm nhạc……….… ………….28

2.1.2 Đạo cụ……… ….………30

2.1.3 Phục trang……… ………… ………… 31

2.1.4 Nghệ thuật múa và xiếc……… ………… 32

2.1.5 Nghệ sỹ và kỹ thuật biểu diễn xiếc……… 33

2.1.6 Kịch bản xiếc………34

2.1.7 Mỹ thuật trong nghệ thuật xiếc……….35

2.1.8 Môi trường biểu diễn……… 37

2.2 Giá trị du lịch trong nghệ thuật xiếc Việt Nam……… ……… 38

2.2.1 Nghệ thuật xiếc Việt Nam thỏa mãn các nhu cầu đặc trưng của khách du lịch …… ….……….……….38

2.2.1.1 Nhu cầu giải trí, thư giãn của khách du lịch……… ………… 39

2.2.1.2 Nhu cầu thẩm nhận giá trị văn hóa của khách du lịch……….… 41

2.2.1.3 Tính độc đáo, hấp dẫn du khách của nghệ thuật xiếc Việt Nam…….…….50

2.2.2 Du khách và nghệ thuật xiếc Việt Nam……….……… 54

Chương 3 GIẢI PHÁP ĐỂ XIẾC VIỆT NAM THỰC SỰ TRỞ THÀNH MỘT SẢN PHẨM DU LỊCH VĂN HÓA THU HÚT KHÁCH HỮU HIỆU…….….58

3.1 Ý nghĩa của việc tạo dựng xiếc Việt Nam như một sản phẩm du lịch văn hóa độc đáo……… 58

3.1.1 Ý nghĩa văn hóa, xã hội……….……….58

3.1.2 Ý nghĩa kinh tế……… ………60

3.2 Thực trạng việc sử dụng nghệ thuật xiếc Việt Nam như một sản phẩm du lịch văn hóa của ngành du lịch Việt Nam……… 62

3.3 Giải pháp để nghệ thuật xiếc Việt Nam thực sự trở thành một sản phẩm du lịch văn hóa độc đáo……….………… 65

3.3.1 Giải pháp chung cho sự phát triển của ngành xiếc……… 65

3.3.2 Giải pháp cụ thể……… ………67

3.3.2.1 Xây dựng các tiết mục xiếc đặc sắc phục vụ du lịch………….………67

3.3.2.2 Kết hợp giao thoa giữa tính truyền thống và tính hiện đại…… ……70

3.3.2.3 Đầu tư cho các tiết mục có lợi cho du lịch……….… …… 71

3.3.2.4 Tạo môi trường sân khấu biểu diễn hiệu quả ……… ………73

3.3.2.5 Đưa các tiết mục xiếc vào chương trình du lịch ……….75 3.3.2.6 Xúc tiến, tuyên truyền quảng cáo ……….…….80

Kết luận……… 83 Phụ lục

Phụ lục 1: Xiếc Việt Nam trên báo chí nước ngoài

Phụ lục 2: Các tiết mục xiếc Việt Nam đạt giải quốc tế

Phụ lục 3: Xiếc Việt Nam tại các nước trên thế giới

du lịch quý giá mang lại sức cạnh tranh cho sản phẩm du lịch của các địa phương, cũng như của cả nước và là giá trị tinh thần làm đắm say, hấp dẫn du khách đối với các điểm đến

Ra đời và xuất hiện ở Việt Nam từ khá sớm, nghệ thuật xiếc cho đến nay đã tồn tại và phát triển ở Việt Nam qua nhiều thế kỷ Xiếc là một loại hình sân khấu đặc biệt, từ cổ đến kim, từ đông sang tây ở đâu xiếc cũng cuốn hút, hấp dẫn người xem bởi đặc trưng ngôn ngữ xiếc vừa mỹ lệ vừa cụ thể nên không cần thuyết minh phiên dịch mà người xem vẫn tiếp nhận một cách

thoải mái, thú vị Hơn nữa xiếc lại ít đả động đến nội dung xã hội với những mối quan hệ phức tạp và gay gắt nên xiếc luôn mang đến cho người xem những phút giây thoải mái, vui cười Nghệ thuật xiếc còn đóng vai trò cầu nối giữa sân khấu và cuộc đời, giữa dân tộc này với dân tộc khác

Trong các sinh hoạt nghệ thuật của sân khấu, tuy chưa được xếp vào danh mục các loại hình nghệ thuật truyền thống, nhưng xiếc đã có mặt và làm nên những thành tích suất sắc Không những được khán giả trong nước yêu mến mà nhiều đoàn xiếc Việt Nam đã được các quốc gia khác mời sang biểu diễn đã chiếm được cảm tình của nước bạn và để lại trong lòng khán giả những ấn tượng tốt đẹp Liên hoan xiếc quốc tế lần thứ III tại Tây Ban Nha vừa qua diễn ra từ ngày 18 đến ngày 22/2/2010, Đoàn xiếc Việt Nam đã đoạt

1 Huy chương Vàng và giải khán giả yêu thích nhất Qua Liên hoan lần này, các nghệ sỹ Liên đoàn xiếc Việt Nam đã giới thiệu đến bạn bè quốc tế về hình ảnh đất nước và con người Việt Nam thân thiện, cởi mở nhưng cũng rất kiên cường và giỏi giang trong mọi lĩnh vực Qua đó, thế giới đã biết đến nghệ thuật Xiếc Việt Nam như một điểm nhấn

Phải thừa nhận rằng xiếc có một vị trí quan trọng trong xã hội với nhiều hình thức vui chơi giải trí như ngày nay cả trong lòng những khán giả đã được thưởng thức bộ môn nghệ thuật này Thực tế trên thế giới, một số các quốc gia đã khai thác nghệ thuật xiếc như một sản phẩm cho khách du lịch như Trung Quốc, Pháp, Anh, Liên Xô… Đó đều là những quốc gia có nền công nghiệp du lịch hàng đầu thế giới Các quốc gia đó đã nhận ra và khai thác tốt các giá trị của loại hình nghệ thuật biểu diễn này và làm cho nghệ thuật xiếc trở thành một sản phẩm du lịch văn hóa độc đáo, hấp dẫn Xiếc Việt Nam phát triển với những thành tựu nổi bật, ấn tượng trong lòng bạn bè quốc tế, được nhiều quốc gia mời sang biểu diễn trong các chương trình dành riêng cho khách du lịch của chính các quốc gia đó Vậy tại sao chúng ta không làm ngược lại bằng cách tổ chức biểu diễn xiếc trong nước và thu hút khách du

lịch vào Việt Nam, sử dụng các dịch vụ du lịch trong nước Hay nói chính xác hơn là đưa các tiết mục xiếc vào trong các chương trình du lịch không chỉ cho khách trong nước mà còn cho khách quốc tế Dưới góc nhìn của một sinh viên đang theo học chuyên ngành văn hóa du lịch, tác giả nhận thấy giá trị của việc khai thác nghệ thuật xiếc Việt Nam như một sản phẩm du lịch văn hoá độc

đáo nên đã mạnh dạn chọn đề tài “Nghệ thuật Xiếc Việt Nam, một sản phẩm

du lịch văn hóa độc đáo” để thực hiện bài khóa luận tốt nghiệp của mình

Tác giả tin tưởng rằng với những thành tựu mà nghệ thuật xiếc Việt Nam đã đạt được đồng thời có các giải pháp phù hợp thì việc khai thác, sử dụng nghệ thuật xiếc Việt Nam như một sản phẩm du lịch văn hóa sẽ mang lại những lợi ích không những cho ngành du lịch mà còn cho nền nghệ thuật

nước nhà

2 Mục đích nghiên cứu

Bài khóa luận nhằm hai mục đích cơ bản sau:

Khẳng định vị thế, vai trò của nghệ thuật xiếc trong đời sống xã hội cũng như trong hoạt động du lịch Nghệ thuật xiếc Việt Nam không chỉ là một loại hình nghệ thuật độc đáo, vừa mang tính truyền thống vừa mang tính hiện đại trong hệ thống các loại hình nghệ thuật biểu diễn của dân tộc mà còn có thể trở thành một sản phẩm du lịch hấp dẫn du khách Qua đó, bảo tồn, lưu giữ và phát huy các giá trị văn hóa nghệ thuật của dân tộc cho các thế hệ hiện tại và tương lai

Một trong bảy nội dung của chương trình kích cầu du lịch năm 2010

“Việt Nam – điểm đến của bạn” với tên gọi tiếng Anh “Vietnam – your destination” của Tổng cục du lịch Việt Nam là đẩy mạnh các hoạt động xây dựng phát triển sản phẩm và nâng cao chất lượng dịch vụ Bài khóa luận nhằm mục đích khảo sát, xây dựng cho ngành một sản phẩm du lịch mới nhằm đa dạng hóa hệ thống sản phẩm và tạo ra sản phẩm độc đáo thu hút khách du lịch

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: nghệ thuật xiếc Việt Nam với các tiết mục xiếc vừa thỏa mãn nhu cầu giải trí, vừa thỏa mãn nhu cầu thẩm nhận các giá trị văn hóa Việt Nam, có thể quảng bá hình ảnh con người, đất nước Việt Nam, độc đáo hấp dẫn thu hút khách du lịch

- Phạm vi nghiên cứu: Một số đoàn xiếc, địa điểm đào tạo nghệ thuật xiếc trên địa bàn thủ đô Hà Nội như Liên đoàn xiếc Việt Nam – rạp xiếc Trung ương, trường Trung học nghệ thuật xiếc và tạp kỹ Việt Nam, đoàn xiếc

thành phố Hà Nội

4 Tình hình nghiên cứu

Nghiên cứu về nghệ thuật xiếc Việt Nam đã được khá nhiều các học giả thuộc các lĩnh vực: sử học, sân khấu, văn hóa nghệ thuật, thể thao… đề cập

đến một cách sâu sắc như Mấy vấn đề về nghệ thuật xiếc Việt Nam của tác giả

Lê Anh (NXB: Liên đoàn xiếc Việt Nam, 1988), Lịch sử xiếc Việt Nam của tác giả Mai Quân (NXB Hà Nội, 1990), Nghệ thuật xiếc liên đoàn xiếc Việt

Nam của tác giả Tuấn Giang – Hà Vinh (NXB Văn Hóa Dân Tộc, 2001), tác

giả Hoàng Huy Thắng với Kiến trúc rạp xiếc (NXB Giao thông vận tải, 2001), PGS Tất Thắng với Xiếc một loại hình sân khấu (dự thảo giáo trình lý

luận xiếc, NXB Sân Khấu, 1994) Những công trình nói trên đã khái quát được lịch sử nghệ thuật xiếc Việt Nam, quá trình hình thành và sự phát triển của nó, bản chất, đặc trưng của nghệ thuật xiếc, về các thành tố của nghệ thuật xiếc Việt Nam v.vv…

Về góc độ du lịch, trên thực tế, một số tác giả đã nghiên cứu và viết về việc xây dựng các chương trình du lịch có tổ chức cho khách du lịch xem một

số loại hình nghệ thuật truyền thống của dân tộc như Nghệ thuật múa rối nước

- một sản phẩm văn hóa du lịch độc đáo, Nghệ thuật chèo trong kinh doanh

du lịch, chương trình du lịch dựa theo những sự kiện văn hóa thể thao như

Seagame 23 – cơ hội vàng cho du lịch Việt Nam… nhưng chưa có một đề tài

nào nghiên cứu về việc tạo dựng nghệ thuật xiếc Việt Nam như một sản phẩm

du lịch văn hóa

Vì vậy, tác giả nhận thấy đây là một đề tài mới, chưa có công trình nào

đề cập đến, nhưng lại có tính cập nhật, phù hợp với nhu cầu hiện tại của ngành du lịch về đa dạng hóa sản phẩm và thu hút khách du lịch Đồng thời,

đề tài cũng bước đầu góp phần quan tâm đến một loại hình nghệ thuật đậm đà tính dân tộc nhưng lại đầy tính hiện đại trong xu thế mở cửa giao lưu hội nhập quốc tế

5 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành công trình nghiên cứu này, các phương pháp đã được tác giả sử dụng :

- Thu thập, xử lý thông tin, tổng hợp kết quả nghiên cứu đánh giá của các ngành có liên quan như lịch sử, văn hóa nghệ thuật, văn hóa du lịch

- Điều tra xã hội học: sử dụng bảng hỏi Angket

- Khảo sát thực tế, phỏng vấn

- Phương pháp so sánh

6 Kết cấu của khóa luận

Bài khóa luận ngoài phần mở đầu, kết luận, phần phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo, được kết cấu thành 3 chương:

Chương 1: Giới thiệu chung về nghệ thuật xiếc và nghệ thuật xiếc Việt Nam

Chương 2: Nghệ thuật Xiếc Việt Nam – những giá trị du lịch độc đáo

Chương 3: Giải pháp để nghệ thuật xiếc Việt Nam thực sự trở thành một sản phẩm du lịch văn hóa thu hút khách du lịch hữu hiệu

Chương 1 GIỚI THIỆU CHUNG VỀ NGHỆ THUẬT XIẾC

VÀ NGHỆ THUẬT XIẾC VIỆT NAM

1.3 Giới thiệu chung về nghệ thuật xiếc

1.1.1 Lịch sử hình thành và sự phát triển

Hiện nay trên thế giới tồn tại nhiều quan điểm chưa thống nhất của các nhà nghiên cứu về lịch sử hình thành nghệ thuật xiếc Tuy nhiên ở mỗi hướng tiếp nhận trong quá trình nghiên cứu, các nhà nghệ thuật cũng đã đưa ra được những quan điểm và khái niệm để giải mã cho các công trình nghiên cứu của mình

Tiếp cận ở góc độ lịch sử văn hóa, “theo tôi – xiếc là một loại hình nghệ thuật tổng hợp (tạp kỹ) của nghệ thuật sân khấu được bắt nguồn từ thực

tế cuộc sống Trong quá trình hình thành và phát triển, nó gắn liền với các hoạt động sản xuất, sinh hoạt văn hóa và các nghi thức tôn giáo trên cơ sở các trò chơi dân gian, những cuộc biểu diễn dân gian ngoài trời (lễ hội, hát xướng) và các cuộc thi đấu thể thao… Nghệ thuật xiếc là nghệ thuật biểu diễn các động tác, những hành động phi thường mang tính nghịch thường, mà những hành động, những động tác đó trong chuẩn mực văn hóa nhất định nhằm ca ngợi sức mạnh, khả năng kỳ diệu mà chỉ có con người hoặc thông qua con người mới có được.” (1)

Các nhà nghiên cứu Trung Quốc cho rằng “tiết mục xiếc sớm nhất của xiếc Trung Quốc là “Phi khứ lai khí” Đó là một trong những dụng cụ đi săn hình chữ thập đẽo bằng những mảnh gỗ cứng Những tay đi săn của bộ lạc nguyên thủy thường sử dụng thứ vũ khí đó phóng đi có thể xoay tròn này để bắt các loại chim bay, thú chạy, trong quá trình sử dụng, họ phát hiện ra rằng

(1) Trích trong bài viết “Vài suy nghĩ từ những biểu hiện của Xiếc cổ truyền” – Hoàng

Minh Khánh – tạp chí Văn hóa nghệ thuật số tháng 5/1999, tr.86

những chữ thập khác nhau, do ảnh hưởng của sức gió, nó có thể bay đi rồi lại quay về, và thế là nó trở thành tiết mục được biểu diễn trong các cuộc vui của các bộ lạc nguyên thủy” (2) Tiết mục này ngày nay vẫn còn được lưu truyền trong lễ hội “Nadamu được tổ chức hàng năm trên thảo nguyên Nội Mông Cổ” (3) Tương tự như sự ra đời của “Phi khứ lai khí”, một số tiết mục xiếc cổ

khác cũng được hình thành từ các cuộc thi đấu thể thao như đấu vật, thi võ thuật, đua ngựa, thi ném xa…

Theo tài liệu nghiên cứu về lịch sử xiếc Trung Quốc và căn cứ vào những di tích khảo cổ tìm thấy thuộc niên đại thời nhà Hán (206 Tr.CN – 220)

“người ta nhận ra rằng có rất nhiều tiết mục xiếc do người Trung Quốc thời

đó biểu diễn Tài liệu này cũng khẳng định xiếc Trung Quốc đã hình thành và phát triển cách đây hơn hai ngàn năm, ngay từ thời chiến quốc thế kỷ thứ 3 trước công nguyên” (4) Bằng chứng cụ thể vào năm 1954 các nhà khảo cổ học Trung Quốc đã tìm thấy một bức bích họa khi khai quật ngôi mộ cổ thời Hán tại thôn Bắc Trại cách huyện lỵ Nghi Nam, tỉnh Sơn Đông 8 dặm về phía Tây

Bức bích họa này được đặt tên là “Xiếc Bách Hý Đồ” đã miêu tả rất hình

tượng và sinh động tình hình hoạt động sôi nổi của xiếc, các tiết mục xiếc thú

thời cổ đại…Nhiều thể loại xiếc được miêu tả trong “Xiếc bách hý đồ” như

“thủ kỹ, trồng cây chuối, đi trên dây, chống sào, biểu diễn trên mình ngựa, chống sào trên xe…đến nay vẫn được bảo tồn trong các chương trình biểu diễn nghệ thuật xiếc của Trung Quốc”. (5)

Một vấn đề cần được quan tâm đặc biệt trong quá trình nghiên cứu là ngay từ thời xa xưa các nghệ nhân Trung Hoa đã sớm biết khai thác các kỹ năng, kỹ sảo chuyên sâu về năng lực của từng bộ phận trên cơ thể con người như một hệ thống khai thác các trò diễn xiếc:

(2), (3), (4) Trích trong cuốn “Khúc nghệ, Xiếc, Rối, rối da Trung Quốc” Trần Nghĩa Mẫn

và Lưu Tuấn Nhương chủ biên Người dịch: Lê Huy Tiêu NXB Thế giới 2002.Tr 89 –135

(5) Trích trong Từ điển Bách khoa toàn thư sân khấu Xô Viết – tổng biên tập P A

MARKOP Nxb Matxcova 1967 – tập V, tr.694, 695

- Kỹ xảo về tay (thủ kỹ): bao gồm các tiết mục thuộc thể loại trò khéo tung hứng như phi kiếm, tung ngọc, quay đĩa…

- Kỹ xảo về đầu (đỉnh công): bao gồm các tiết mục thuộc thể loại thăng bằng như đế trán, đế trụ, hoặc kết hợp giữa trò khéo tung hứng với thăng bằng như đế thống (bình hoặc vại bằng các chất liệu như gỗ, gốm hay sành…)

- Kỹ xảo về miệng (khẩu thuật): giả tiếng muông thú, phun lửa…

- Kỹ xảo về thân thể: bao gồm các tiết mục trồng người, chui vào vại… Quan điểm của các nhà nghiên cứu Nghệ thuật học trong cuốn Bách khoa toàn thư của Anh khi nghiên cứu về nghệ thuật xiếc thì cho rằng đó là loại nghệ thuật có chuyên môn có lịch sử lâu đời bao gồm nhảy, kỹ xảo thân thể và động tác thăng bằng, sau này sử dụng thêm các khí cụ như gậy dài, xe

đạp một bánh, quả cầu, thùng đệm, lò xo, giá đu…(6)

Theo cuốn “Tiểu bách khoa toàn thư Xiếc” do A.I.A Sowniero và R.E Xowlapxki biên soạn, nhà xuất bản Bách khoa toàn thư Xô Viết phát hành năm 1979, thì “ở các nước Ai Cập cổ, Hy Lạp cổ, La Mã cổ, Vitanxia và các nước khác thời đó đã có các nghệ sỹ Xiếc chuyên nghiệp Ở La Mã xưa có những trường đua ngựa hình bầu dục, nơi diễn ra các cuộc đua ngựa, có diễn viên nhào lộn, tung hứng, dạy thú…

Cũng theo cuốn sách này thì thuật ngữ xiếc bắt nguồn từ tiếng La Tinh Circus có nghĩa là “tròn” – vòng tròn, sân tròn Ban đầu các sân tròn có hình bầu dục, chức năng chủ yếu là là huấn luyện đua ngựa, tổ chức các cuộc đua ngựa hoặc các cuộc thi đấu thể thao Sau dó ngoài mục đích thi đấu thể thao

đã xuất hiện thêm hình thức biểu diễn mới – nghệ thuật cưỡi ngựa Dần dần trong các chương trình đó, ngoài các kị sỹ đua ngựa, đã xuất hiện thêm các nghệ sỹ nhào lộn, các trò diễn tung hứng và hài hước đan xen Việc thay thế

(6) Trích trong Từ điển Bách khoa toàn thư sân khấu Xô Viết – tổng biên tập P A

MARKOP Nxb Matxcova 1967 – tập V, tr.694, 695

các cuộc thi đấu và biểu diễn mang tính thể thao thành các buổi biểu diễn mang tính nghệ thuật tổng hợp, đã nhanh chóng thúc đẩy cho sự ra đời của một “sân khấu tròn” chuyên nghiệp và phù hợp với các loại hình nghệ thuật, thay cho diễn trường hình bầu dục là một nhu cầu tất yếu Cũng từ đây thuật ngữ “Xiếc” không những được dùng để chỉ một danh từ riêng mà để chỉ một loại hình nghệ thuật mới mang tính tổng hợp – nghệ thuật Xiếc

Kịch viện ngoài trời của F.át xto lây được dựng tại Luân Đôn năm 1807 được coi là rạp xiếc đầu tiên trên thế giới Lần đầu tiên vào năm 1807, sân khấu xiếc với đường kính 13m được quy định chuẩn mang tính quốc tế là

“sân khấu rạp xiếc tại thủ đo Pari của L và E Phơ răng cô ni”

Thế hệ nghệ sỹ xiếc được coi là đầu tiên trên thế giới, chính là thế hệ học sinh tại các trường dạy nghệ thuật cưỡi ngựa ở Ý vào những năm nửa đầu thế kỷ XIX

Các nhà sân khấu học thuộc Liên Xô cũ trong “Từ điển bách khoa toàn thư sân khấu” đã đưa ra khái niệm: “Xiếc là loại hình nghệ thuật thể hiện sức mạnh, sự khéo léo, lòng dũng cảm, các trò hài hước vui nhộn Những buổi biểu diễn lớn mang chủ đề có xen kẽ cả những tiết mục kịch câm, ảo thuật và các tiết mục thuộc các loại hình nghệ thuật biểu diễn khác Cơ sở ban đầu của Xiếc là biểu diễn sảo thuật, chúng được xây dựng trên cơ sở hài hước và những trò khéo tung hứng được sân khấu hóa

Nhà lý luận nghệ thuật học Xô Viết V.Kô gi nốp khi nghiên cứu về xiếc

đã đưa ra quan điểm: nghệ thuật xiếc, về căn bản bao gồm thuật nhào lộn và múa rối Nhưng các hình thức hoạt động của con người gần gũi với nhảy múa

ấy vẫn đứng ngoài phạm vi sáng tạo, nếu xét đúng theo nghĩa của danh từ này Chúng kết hợp cả nghệ thuật lẫn thể thao, và khác với nghệ thuật ở chỗ thực ra chỉ biểu hiện sự phát triển về thể lực con người: sức mạnh, tài khéo léo, nhanh nhẹn Trong đó thì nghệ thuật có nhiệm vụ biểu hiện nội dung tinh thần của con người, nếu không thế thì nó sẽ không biểu hiện qua hình tượng

của nó một quan niệm có tính nghệ thuật, quan niệm về con người hoàn chỉnh, toàn diện, mà chính nó là thực chất và mục đích của nghệ thuật” (7)

Ở góc độ giáo dục, nhà giáo dục Xô Viết A.V.Lu na traxki đưa ra quan điểm; chúng ta phải thừa nhận tính chất đa dạng không thể tranh cãi được và tính chất giáo dục của nhiều yếu tố chủ yếu của nó “Xiếc là một loại hình trình diễn sức khỏe và sự khéo léo của con người một cách cực kỳ chân thực”.(8)

Bộ phận xiếc người biểu diễn bao gồm toàn bộ các thể loại tiết mục xiếc:

- Thể loại nhào lộn: bao gồm các tiết mục nhào lộn trên không,

nhào lôn dưới đất hay còn gọi là nhào lộn trên thảm, nhào lộn trên tay, nhào lộn trên sào, nhào lộn có đạo cụ và nhào lộn không có đạo cụ…

- Thể loại trò khéo tung hứng: bao gồm các tiết mục xiếc tung

hứng bằng tay, tung hứng bằng chân, tung hứng bằng đầu…Ngoài ra còn có các tiết mục tung hứng kết hợp với thể loại khác như thăng bằng hoặc nhào lộn

- Thể loại thăng bằng: bao gồm các tiết mục thuộc thể loại thăng

bằng có đạo cụ, thăng bằng không có đạo cụ, thăng bằng kết hợp với các thể loại khác như nhào lộn, tung hứng, thể thao…Ví dụ các tiết mục thăng bằng trên dây thép, thăng bằng trên ghế, thăng bằng trên con lăn, thăng bằng trên păng, thăng bằng trên tay, thăng bằng trên sào…

- Thể loại thể thao: bao gồm các tiết mục mang tính thể dục thể

thao như tiết mục lực sỹ, leo cột, leo dây, xà đơn, xà kép, đu dây…

- Ảo thuật: bao gồm các tiết mục và các trò diễn đòi hỏi sự khéo

(7) Trích trong Các loại hình nghệ thuật – V.KO –GI-NOP, nxb nghệ thuật Matxcova

1960.tr.76 -77

(8) Bàn về các rạp xiếc - A V.Lu na traxki – trích trong tuyển tập “Những bài viết chọn

lọc” , nxb Nghệ thuật Matxcova 1598 Tập I, tr.458 -459

léo, nhanh tay và nhanh mắt, các trò sử dụng và bố trí đạo cụ, các trò không

sử dụng ánh sáng, các trò sử dụng ánh sáng, nhằm tăng hiệu quả và sự huyền

bí của các trò diễn

- Hài hước: Các trò diễn hài hước và các tiết mục xiếc hài hước ra

đời sớm cùng với nghệ thuật xiếc ở các nước Ai Cập, Hy Lạp, và La Mã cổ đại Ban đầu các trò hài hước chỉ mang mục đích gây cười khán giả trong thời gian nghỉ giữa các tiết mục Dần dần các trò diễn được nâng lên thành những tiết mục biểu diễn độc lập “Hề” được hiểu theo hai nghĩa, khi một danh từ riêng chỉ các diễn viên hài hước (anh hề), lúc được dùng để chỉ tên các loại tiết mục hài hước (tiết mục hề)

- Kịch câm: So với các thể loại tiết mục xiếc khác thì kịch câm

tham gia vào sân khấu muộn hơn cả Kịch câm xuất hiện trên sân khấu vào những năm đầu thế kỷ XIX Các tiểu phẩm kịch câm đã được “xiếc hóa” và chủ yếu mang tính hài hước do các diễn viên hề biểu diễn Thể loại kịch câm đặc biệt phát triển mạnh ở sân khấu Pháp trong giai đoạn này Nghệ thuật xiếc

đã phát triển mạnh mẽ vào những năm đầu thế kỷ XIX trên phạm vi toàn thế giới Sự phát triển của xiếc đã dẫn tới sự hình thành hệ thống các thể loại tiết mục xiếc Các thể loại tiết mục được phân loại một cách rõ rệt và phát triển theo hướng riêng tương đối độc lập

Ngày nay ở Châu Âu sự phát triển của nghệ thuật xiếc được đề cao song song với phát triển của ngành du lịch, khách tham quan nước ngoài đến

bất kỳ nước nào đều có hai nhu cầu: Du lịch và thưởng thức nghệ thuật, mà

một trong những loại hình nghệ thuật được khách du lịch nước ngoài ưa chuộng nhất đó là nghệ thuật xiếc Chính vì tầm quan trọng đó của xiếc mà tất

cả các nước phát triển đều tập trung xây dựng những rạp xiếc hiện đại độc đáo cùng với những tiết mục xiếc có chất lượng nghệ thuật cao mang đặc trưng riêng của dân tộc họ Và hiển nhiên trong thời đại ngày nay, khi mà dòng chảy của sự hội nhập toàn cầu hóa đang ngày một dồn dập, sự giao lưu giữa

các dân tộc trên thế giới được diễn ra ở góc độ toàn diện, liên tục thì nghệ thuật xiếc trên thế giới cũng phát triển với tốc độ nhanh để đáp ứng nhu cầu giao lưu và thưởng thức của khán giả Với nét độc đáo của riêng mình, nghệ thuật xiếc dễ dàng chiếm được cảm tình và thu hút sự chú ý của công chúng

đa sắc tộc và trở thành một trong sản phẩm du lịch độc đáo hấp dẫn, đem lại lợi nhuận lớn cho ngành công nghiệp đẻ trứng vàng Chúng ta có thể nói đến các quốc gia đã thành công trong lĩnh vực này như Hoa Kỳ, Pháp, Trung Quốc, Nga…

Đến với đất nước Mỹ, những người sành đi du lịch quốc tế không thể

bỏ qua một địa danh hàng đầu trong danh sách những điểm du lịch ngắn ngày

nổi tiếng cần tham quan “ít nhất một lần” trong đời Đó là thành phố Las

Vegas (Bang Nevada, Hoa Kỳ)

Tưởng như Las Vegas chỉ có cát, đá và nắng nóng như thiêu đốt, vậy

mà, gần như các công trình giải trí từ nhà hát ca múa nhạc, sân khấu nước, trung tâm thương mại cao cấp cho đến các khu liên hợp casino, khách sạn… đều tập trung tại thành phố giữa sa mạc này

Không chỉ có những khu liên hợp giải trí - khách sạn - casino quy mô lớn nhất thế giới, Las Vegas còn hấp dẫn du khách bởi những sân khấu trình diễn, những cung cách thưởng ngoạn văn hóa độc đáo Ấn tượng nhất trong

số đó, phải kể đến những màn tạp kỹ độc đáo, sáng tạo và cực kỳ công phu của đoàn xiếc Mặt Trời (Cirque du Soleil), vốn được khán giả truyền hình Việt Nam ít nhiều biết qua các tiết mục giải trí nước ngoài Đây có lẽ là gánh xiếc duy nhất trên thế giới đầu tư chương trình tốn kém với sự tham gia của

cả ba-lê và nhạc kịch Chỉ riêng tại Las Vegas, Cirque du Soleil đã đầu tư 35 triệu USD dàn dựng vở Mystere (diễn ở MGM Mirage), hơn 91 triệu USD cho vở O (diễn ở Bellagio) Mới đây, họ đã bỏ ra gần 5 năm dàn dựng trước khi mở màn vở diễn The Beatles - Love, kết hợp âm nhạc của The Beatles với các động tác xiếc, nhào lộn, các vũ điệu đường phố

Tuy nhiên, để có được vé xem các vở diễn của Cirque du Soleil không phải dễ Khi mới bắt đầu đóng đô tại Las Vegas, Daniel Lamarre - Chủ tịch Cirque du Soleil từng kỳ vọng: "Tại tất cả buổi diễn, tôi muốn thấy ít nhất một người lộ vẻ tiếc rẻ vì không mua kịp vé" Đến nay, ông đã có thể hoàn toàn thỏa mãn Rất nhiều người sẵn sàng trả hơn 100 USD để mua một chỗ ngồi trên khán đài, thích thú thưởng thức tài nghệ tuyệt vời của các nghệ sĩ và

cả tài kinh doanh khôn khéo của Daniel Lamarre Mystere dù đã diễn hơn 10 năm nay nhưng lượng khán giả gần như lúc nào cũng đạt 95% trong 1.550 ghế với 10 suất diễn/tuần; vở O vé cũng thường bán sạch 1.800 vé mỗi đêm diễn

Theo đó, giá phòng nghỉ và các loại dịch vụ khiến khách hàng phải chi trả ở Las Vegas vào hàng đắt nhất thế giới Nhưng đây vẫn là một trong những điểm du lịch được khách du lịch luôn mơ ước được đặt chân đến một lần

Những ai có dịp sang Trung Quốc du lịch thì không thể bỏ qua một chương trình biểu diễn nghệ thuật xiếc Bởi bản thân trong các chương trình

du lịch Trung Quốc đã có sẵn các tiết mục xiếc Truyền thống lâu đời, độc đáo, đa dạng sắc màu diễm lệ, cổ kính mà khoan thai tạo cho xiếc Trung Quốc

có chỗ đứng vững chắc, đáng tự hào trong nền nghệ thuật xiếc thế giới Sự phát triển của xiếc Trung Hoa không chỉ đạt được tính chuyên biệt cao mà còn thúc đẩy sự phát triển và truyền bá văn hóa Trung Hoa Nghệ thuật xiếc Trung Hoa luôn giành được các giải thưởng cao trong các Festival nghệ thuật quốc tế Trong nền nghệ thuật xiếc Trung Quốc, các nghệ sỹ thành công chỉ ở

độ tuổi 12, 13 với những kỹ thuật điêu luyện Ấn tượng về nghệ thuật xiếc mang đậm nét văn hóa truyền thống là một điều không du khách nào có thể phủ nhận

Khán giả yêu mến môn nghệ thuật này thì không thể nào không biết đến nghệ thuật xiếc Pháp Một phần tư thế kỷ sau khi nghệ thuật xiếc mới

(bao gồm vũ đạo, nhạc kịch ) ra đời, cuộc cách mạng về nghệ thuật xiếc của Pháp đã đi vào lịch sử Thành công vang dội ở nước ngoài cũng như ở Pháp với một vài nhóm như Zingaro, Les Arts Sauts, Que-Cir-Que,… là một ví dụ

rõ rệt của sự đổi mới trong nghệ thuật xiếc

Như vậy, nghệ thuật xiếc là một loại hình nghệ thuật đã hình thành từ lâu đời và có cả một chặng đường lịch sử phát triển của nó Đó là loại hình tồn tại cùng với những bước đi của các môn nghệ thuật biểu diễn khác, và tạo

ra được những nét riêng độc đáo, không thể trùng lặp Ở mỗi quốc gia, nghệ thuật xiếc có những đặc trưng riêng, mang đậm dấu ấn văn hóa của quốc gia

đó Trải qua những thăng trầm của lịch sử, nghệ thuật xiếc trên thế giới vẫn giữ được vị thế của nó trong đời sống tinh thần của nhân loại từ quá khứ hiện tại và tương lai Nghệ thuật xiếc đã có mặt trong hệ thống các sản phẩm du lịch văn hóa của các quốc gia và thuộc loại sản phẩm cao cấp, hấp dẫn mọi đối tượng khách du lịch

1.1.2 Một số đặc trưng cơ bản của nghệ thuật xiếc

Xiếc là một loại hình nghệ thuật mang tính dân tộc và quốc tế, có truyền thống phát triển từ dân gian đến đương đại trong mỗi quốc gia dân tộc Xiếc là một loại hình nghệ thuật trò diễn kỹ xảo của người, động vật, diễn tả

sự kỳ lạ, vui, hài, trước khán giả

Xiếc hình thành trong những trò chơi dân gian, tồn tại ở những hình thức sinh hoạt văn hóa làng, xã, những trò chơi mang yếu tố xiếc phát triển đến lạ thường trở thành xiếc Xiếc là nghệ thuật của sự phi lý, bất ngờ, kỳ lạ Đặc trưng ngôn ngữ xiếc là sự phát triển kỹ thuật kỹ thuật, xảo thuật, dựa trên nguyên lý: cân bằng, đối xứng và lực hút Xảo thuật xiếc có tính lô gic và phi lôgic Tính lô gic của xảo thuật xiếc là hệ thống những động tác kỹ thuật dựa trên nguyên lý của vật lý – cơ học Nhưng tính phi lôgic của nó làm cho người xem cảm nhận điều đó, cái mà không có trong cuộc sống Quả nhiên người diễn viên khi rời khỏi sân khấu xiếc, chính họ cũng không thực

hiện nổi những động tác họ đã thực hiện trước mắt khán giả Đó chính là xảo thuật, xảo thuật là sự tổng hợp những nhân tố cơ bản của của các phương tiện thể hiện xiếc, là ngôn ngữ xây dựng hình tượng nghệ thuật Mỗi tiết mục xiếc

có cấu trúc bằng những xảo thuật, diễn ra qua hình ảnh, động tác của diễn viên, có tính phát triển từ thấp lên cao, từ đơn giản đến phức tạp và tinh xảo Xảo thuật là ngôn ngữ đặc biệt tao ra hình tượng nghệ thuật xiếc, nhằm diễn

tả nội dung, ý nghĩa của cuộc sống trong tiết mục xiếc Hình tượng xiếc do chính diễn viên tạo ra trong mối quan hệ tổng hợp của các loại hình nghệ thuật, để diễn tả “nhân vật xiếc” Bản chất kỳ tích mà nói chung của hình tượng nghệ thuật là sự tập trung diễn tả một ý tưởng, một khát vọng chiến thắng Sự khác biệt trong hình tượng xiếc với hình tượng nghệ thuật khác ở sự diễn tả một quá trình phát triển qua các sự kiện, đó là quá trình đấu trạm của con người để chiến thăng một xu thế, một thế lực tự nhiên hoặc xã hội Còn hình tượng nghệ thuật xiếc là diễn tả sự chiến thắng của con người trước sức ì của cơ bắp và thân xác, bằng những khắc phục có tính vật lý – cơ học để làm nên những điều bất ngờ kỳ lạ

Nên đặc trưng của nghệ thuật xiếc tập trung diễn tả cái phi thường cao

cả tính hiếu kỳ và sự khôi hài, điều đó gần như là một phương châm sáng tạo nghệ thuật Xuất phát từ những nét cơ bản ấy, nội dung của nghệ thuật xiếc là một loại hình phản ánh hiện thực cuộc sống xiếc lấy chính con người là hạt nhân xây dựng hình tượng nghệ thuật Vì thế, xiếc phản ánh hiện thực cuộc sống là “bắt chước” hành vi hoạt động của con người, những hình ảnh cuộc sống được miêu tả trong xiếc bằng những sự kiện điển hình, có giá trị thẩm

mỹ

Thẩm mỹ xiếc là niềm vui cổ vũ con người, chắp cánh cho những ước

mơ vươn tới đỉnh cao của cái đẹp: chân – thiện – mỹ Lý tưởng của xiếc giúp con người vượt lên trên cái bản ngã tự nhiên, nêu cao lý trí nghị lực, lòng quả cảm, phi thường, khẳng định con người có khả năng vươn tới những điều kỳ

diệu Đó là đặc điểm nổi bật của xiếc Người diễn viên có vai diễn “nhân vật

kỳ diệu” Do vậy dù trong lịch sử có nhiều tranh cãi về việc có nên coi xiếc là một loại hình nghệ thuật hay không thì bản thân những tiết mục xiếc cũng phản ánh được đặc trưng nghệ thuật không thể từ chối của nó

1.4 Nghệ thuật xiếc Việt Nam

1.4.1 Lịch sử hình thành

Thông thường khi nghiên cứu lịch sử một ngành một nghệ thuật dân tộc hầu như bao giờ người ta cũng quay lại những năm tháng xa xưa của đất nước

để tìm kiếm những dấu vết thuở ban đầu của nó

Nghệ thuật xiếc đã có mặt ở nước ta từ rất lâu, rất nhiều cuộc điều tra của các nhà sử học, các cuộc nghiên cứu diễn ra chỉ với mục đích trả lời câu hỏi: “Xiếc có từ bao giờ? Những câu hỏi có liên quan tới bộ môn nghệ thuật xiếc như: trong kho tàng nghệ thuật dân tộc có cái gọi là xiếc hay không? Nếu nói là có thì xiếc ở đâu? Trong cung đình phong kiến hay làng xóm dân gian?

Là nghệ thuật của hội hè đình đám hay nghệ thuật mua vui chốn phồn hoa kẻ chợ? …Rất khó để có thể chỉ ra được đích danh nghệ thuật xiếc ở chỗ nào trong lịch sử, dù bây giờ nó ẩn dưới một cái tên gì đi chăng nữa Nhưng nếu nói không hề có cái gọi là xiếc trong nghệ thuật dân tộc thì hình như nhiều người cũng cảm thấy băn khoăn Nếu ta giở sử sách ra thì trên giấy trắng mực đen, cái mà ta gọi là xiếc cũ thấp thoáng hiện trong đó: nghề leo dây, múa rối Trong cuốn sử đầu tiên của nước ta – Đại Việt sử ký toàn thư có nói đến: “Canh dần, năm thứ 10 (1350) (Nguyên Chí – Chính năm thứ 10) Mùa xuân, tháng giêng, người nước Nguyên là Đinh Bàng Đức nhân trong nước có loạn đem cả nhà đi thuyền vượt biển chạy sang nước ta Bàng Đức giỏi nghề leo dây, múa rối, người nước ta bắt chước làm trò múa leo dây, nghề leo dây bắt đầu từ đấy”.(15, tr21)

Tuy nhiên theo giáo sư sử học Trần Quốc Vượng và tác giả Vũ Tuấn

Sán trong cuốn “Hà Nội nghìn xưa” đã liệt kê có cả xiếc trong những thú vui

chơi của Thăng Long thời Lý: “Có điều gì đó đúng chăng, thì chỉ là từ năm

1350, nghề xiếc và múa rối vốn có, cổ truyền của Thăng Long Đại Việt có thêm một đoàn chuyên nghiệp mới, có thêm một số tiết mục mới…” (20, tr.286), “vui thì có mây đẹp Dâm Đàn, trăng thanh Tô Lịch, những công viên, những danh lam chùa quán, hội đình, hội chùa, hội quán, tung còn, đánh phết đầu xuân, đua thuyền, múa rối nước, đầu thu, chèo và xiếc, nhạc, ca và múa, đánh cờ, đá cầu và đáu vật…gọi chung là Bách Hý” (20, tr 207) Như vậy có thể nhận thấy xiếc ra đời sớm hơn so với tư liệu mà Đại Việt sử ký toàn thư đưa ra

Cũng có thể nói về nguồn gốc ra đời của nghệ thuật xiếc Việt Nam, lần tìm trong một số sách cũ của người xưa để lại chúng ta có thể lựa ra được một

số tư liệu tản mạn có liên quan đến vấn đề này Trong những cuốn sách đó, có

lẽ phải kể đến sách “Lĩnh Nam chích quái” Theo sách này, thì vào khoảng thế kỷ X, nghề tạp kỹ hay là nghệ thuật xiếc cổ xưa của nước ta đã tương đối phát triển Nó bao gồm những tiết mục thăng bằng trên dây, những tiết mục nhào lộn, những tiết mục đế và trong một chừng mực nào đó đã có xiếc thú (ngựa) và quy mô của gánh xiếc cũng không thể dưới 10 người

Như vậy theo như sách Lĩnh Nam chích quái, thì vào thời Đinh Tiên Hoàng, nghề tạp kỹ rất được ưa chuộng và phát triển nếu không muốn nói đây

là thời kỳ cực thịnh đầu tiên của nó Như chúng ta đã biết, triều đại Đinh Tiên Hoàng là kết quả của quá trình chinh phục 12 sứ quân quy vào một khối thống nhất Trong lịch sử nước ta, đây là thời kỳ phân quyền rắm rối nhất và cũng sôi động nhất Mỗi sứ quân cát cứ một vùng Ranh giới hành chính là ranh giới của lực lượng vũ trang Đây là một thời kỳ thượng võ Trong bối cảnh đó, ngành nghệ thuật truyền thống khác chưa có điều kiện phát triển mạnh bằng tạp kỹ Bởi vì tạp kỹ chủ yếu dựa vào kỹ xảo cá nhân, lấy sức mạnh thể lực làm cơ sở để có thể xây dựng tiết mục từ những trò chơi dân gian hoặc vũ

thuật đương thời, một thứ nghệ thuật thích hợp với tâm lý thượng võ của công chúng và có thể được nhiều công chúng tham gia

Cho đến nay không ai biết được một cách chính xác nghệ thuật xiếc xuất hiện ở Việt Nam từ bao giờ, có một điều có thể khẳng định rằng xiếc hình thành trong những trò chơi dân gian, tồn tại ở những hình thức sinh hoạt văn hóa làng, xã, những trò chơi mang yếu tố xiếc phát triển đến lạ thường trở thành xiếc Tuy nhiên căn cứ vào một số tài liệu và sách cổ, giả thiết của các nhà nghiên cứu thì chúng ta có thể cho rằng nghệ thuật xiếc đã xuất hiện ở Việt Nam từ rất lâu trước đó và vào khoảng giữa thế kỷ thứ X thì đã có những bước phát triển vượt bậc và được sử sách chép lại

1.4.2 Sự phát triển và những thành tựu của nghệ thuật xiếc Việt Nam

Như ở phần trước đã nêu, nghệ thuật xiếc nước ta đã tồn tại lâu đời, là xiếc nghệ nhân dân gian, xiếc dân gian được nuôi dưỡng trong truyền thống văn hóa, văn nghệ dân gian Xiếc chuyên nghiệp có thể hình thành từ thời Đinh đến thời Trần Cho đến khi Việt Nam hình thành và phát triển bộ môn xiếc mới bắt đầu phát triển thực sự và được đông đảo nhân dân biết tới và đón nhận

Xiếc chuyên nghiệp Việt Nam được phục hồi từ sau khi Pháp thực hiện chính sách khai hóa Đông Dương lân thứ hai vào những năm đầu của thế kỷ

XX Sau này giai cấp phong kiến trong nước đầu hàng nhục nhã phải nhường nốt sự cai trị toàn bộ đất nước Việt Nam cho thực dân Pháp (Hiệp ước Patenotre ngày 6/6/1884) Từ đây, xã hội nước ta không còn ổn định như trước, đời sống nhân dân, nhất là nông dân ở các vùng quê ngày càng cùng cực, vì vậy trò xiếc trong dân gian chững lại và mai một gần hết, trừ một vài phường leo dây múa rối còn nhúc nhắc hoạt động

Đầu thế kỷ XX, xiếc thế giới phát triển mạnh Một số gánh xiếc nước ngoài đã sang diễn ở nước ta Đầu tiên là gánh xiếc Sơn Đông mãi võ của Trung Quốc Sau đó là các gánh xiếc Nhật Bản, Idacop Nga, Bostosk và

Hramston của người Anh diễn ở Bắc Bộ, còn gánh xiếc người Mỹ và ý diễn ra

ở Nam Bộ Hoạt động của các gánh xiếc này đã có ảnh hưởng nhất định tới sự hình thành bộ môn xiếc mới Việt Nam Từ đó, đầu năm 1927-1930 của thế kỷ

XX, ở một số thành phố lớn Hà Nội, Sài Gòn, Huế, Hải Phòng, và Nam Định

đã có nhiều người tập xiếc, tập miệt mài và say sưa và chỉ sau một thời gian ngắn không ít người trong số họ đã xuất hiện tài năng làm xiếc với những kỹ xảo như: đi dây, nhào lộn, đứng tay, đi xe đạp một bánh Từ đấy, vào những năm 20 -30, có thể nói xiếc Việt Nam đã nở rộ trong nhiều trung tâm đô thị trong nước Chỉ trong một thập kỷ này, hàng chục gánh xiếc chuyên nghiệp ra đời Đó là: Xiếc Tân Việt Nam (Crique du jeune Việt Nam) ở Nam Bộ; ở Bắc

Bộ và Trung Bộ xiếc Việt Nam, xiếc Đại Nam, xiếc Long Tiên, xiếc Vũ Tân, xiếc Trần Đại Thụ, xiếc Mai Thanh Phụng, xiếc Paul Thanh, xiếc Nguyễn Hữu Thu và xiếc Nguyễn Văn Cường, chưa kể các gánh xiếc rong và xiếc quảng cáo bán thuốc Trong mười gánh xiếc đó có 2 gánh xiếc lớn là xiếc Việt Nam của ông Tạ Duy Hiển và xiếc Long Tiên của ông Phạm Xuân Trang, biểu diễn sân khấu tròn rạp bạt, đánh dấu một bước ngoặt đáng kể về

sự hình thành và phát triển bộ môn xiếc Việt Nam thời đó

Khác với giai đoạn xiếc dân gian cổ truyền, thuở ấy xiếc phát triển ở một số làng quê là để phục vụ nhu cầu vui chơi giải trí của cư dân và các ngày

tế lễ thần, ngày hội làng, ngày hội mùa Còn giai đoạn này, các gánh xiếc nói trên xuất hiện, phần do nhu cầu cuộc sống của họ nhưng mặt khác là do lòng

tự hào dân tộc tỏ rõ người Việt Nam cũng có tài làm xiếc như ông cha ta đã làm trước đây Tinh thần đó còn thể hiện ở việc đặt tên các gánh xiếc như: xiếc Tân Việt Nam, xiếc Đại Nam, xiếc Long Tiên…mà nhà cầm quyền hồi

đó rất bực tức, hằm hè với những cái tên được đặt như vậy Từ đây, sân khấu xiếc Việt Nam đã hình thành hai loại hình: xiếc sân khấu tròn và sân khấu xiếc tạp kỹ, bước đầu có ảnh hưởng trong nước, được đông đảo quần chúng

nhân dân mến mộ bởi có nhiều trò lạ và hấp dẫn, gây được ấn tượng với người xem

Thấy xiếc bản xứ phát triển rộng và có ảnh hưởng tốt trong nhân dân, trong khoảng thập niên này (1922-1932), nhiều gánh xiếc lớn nước ngoài xông vào cạnh tranh, hòng đè bẹp xiếc bản xứ Đó là các gánh xiếc Bostosk

và Hramston’s của người Anh có cả thú lớn, thú dữ, rạp bạt sân khấu tròn đồ

sộ, lại được nhà cầm quyền đương thời bảo hộ nhưng đã không thu hút được khán giả Việt Nam

Hồi đó, xiếc phát triển thành bộ môn xiếc Việt Nam hiện đại phải kể đến hai gánh xiếc Việt Nam và Long Tiên Xiếc Việt Nam ra đời vào những ngày cuối năm 1920 tại thủ đô Hà Nội Một cái tên khêu gợi tinh thần dân tộc của nhân dân ta hồi đó mà nhà cầm quyền thực dân bấy giờ không thích thú

gì, đã tìm mọi thủ đoạn bóp chết ngay từ khi nó ra đời Nhưng bằng tài nghệ của mình, Tạ Duy Hiển đã được đông đảo công chúng mến mộ và bảo vệ gánh xiếc này tồn tại hai thập kỷ Sau gánh xiếc Việt Nam là gánh xiếc Long Tiên cũng tương đối lớn, có rạp bạt, sân khấu tròn, có các trò xiếc người, xiếc động vật Dựa vào điển tích “Con rồng cháu tiên”, ông Phạm Xuân Trang chủ gánh xiếc này đã đặt tên cho gánh xiếc cảu mình là Long Tiên

Xiếc Việt Nam đang trên đà phát triển thì gặp chiến tranh Đông Dương, đất nước ta cũng bị tàn phá, đồng bào ta bị bóc lột nặng nề hơn Thế là tất cả gánh xiếc lớn nhỏ lần lượt bị tan rã

Cách mạng tháng Tám thành công, dân tộc Việt Nam bước sang một thời kỳ mới – thời kỳ đất nước hoàn toàn độc lập Việt Nam tiếp tục vào cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp trở lại xâm lược nước ta Hồi ấy, hầu hết các thành phố lớn và rất nhiều vùng làng mạc bị chúng chiếm đóng Tuy vậy vẫn có một số gánh xiếc mới lập hoặc tái lập như: xiếc Vũ Đài thủ đô anh dũng, xiếc Thăng Long, xiếc Hoa Hồng Đỏ…Các gánh xiếc này hoạt động chủ yếu ở các vùng tự do: Thanh Hóa, Nghệ An Nói chung các gánh

xiếc đó không phát triển được thêm trò mới Do vậy, có gánh xiếc đã phải giải tán luôn

Kế thừa vốn xiếc dân gian cổ truyền và xiếc trước cách mạng tháng Tám, xiếc Việt Nam xã hội chủ nghĩa hình thành vào những năm mở đầu công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc (1956) Thời kỳ này, sau một thời gian xiếc phát triển, bảy môn loại xiếc Việt Nam đã định hình:

7- Xiếc động vật, luyện thú, dạy thú

Bảy môn loại này, gồm trên dưới 30 thể loại tiết mục Riêng môn loại thăng bằng đã có 7 thể loại tiết mục Như vậy, xiếc Việt Nam đã phát triển ở mức đa dạng, phong phú

Ngày 16/1/1956, đoàn xiếc nhân dân Trung ương được thành lập Hai năm sau, đoàn xiếc thú của ông Tạ Duy Hiển (tái lập năm 1957) cũng xin gia nhập xiếc Trung ương Vậy là từ sau 30 năm, loại hình sân khấu này lại xuất hiện trên đất Hà Nội

Đầu năm 1964, nhất là từ năm 1966 trở đi xiếc Việt Nam đã có quan hệ giao lưu với xiếc quốc tế, sau các chuyến đi biểu diễn dài ngày ở nước ngoài, xiếc Trung ương đã vận dụng những kinh nghiệm xây dựng xiếc của các nước bạn bè vào việc nâng cao hầu hết các tiế mục xiếc hiện có hồi đó và xây dựng thêm một số tiết mục mới theo hướng hiện đại

Sau ngày giải phóng miền Nam, đất nước thống nhất, trước nhu cầu hưởng thụ nghệ thuật xiếc của nhân dân hai miền Nam Bắc, xiếc Việt Nam phát triển phát triển nhanh cả về nghệ thuật lẫn tổ chức Xiếc tiếp tục lên

đường vào Nam phục vụ đồng bào, chiến sỹ từ Quảng Trị, Thừa Thiên Huế trở vào; từ Sài Gòn đến các tỉnh đồng bằng miền Đông, miền Tây Nam Bộ, trên các Cao Nguyên Đi đến đâu cũng được sự ngưỡng mộ, ca ngợi của khán giả đối với nghệ thuật xiếc Xã hội chủ nghĩa, mà cũng chỉ có miền Bắc do Đảng và Bác Hồ lãnh đạo mới có một ngành nghệ thuật xiếc quy mô như vậy Trong từng giai đoạn Cách mạng nghệ thuật xiếc đã góp phần không nhỏ trong lĩnh vực Văn hóa tư tưởng của Đảng, nhằm động viên chiến sỹ đồng bào góp phần làm nên những kỳ tích hào hùng của dân tộc Việt Nam trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ cứu nước toàn thắng

Chỉ trong khoảng 8 năm (1975-1983), ngoài đoàn xiếc Nhân dân Trung ương đã tăng thêm 9 đoàn xiếc chuyên nghiệp nữa (5 đoàn xiếc nhà nước và 4 đoàn xiếc tư nhân) của 6 tỉnh thành: Hà Nội, Hải Hưng, Gia Lai – Kon tum (cũ), Đồng Nai, Long An, và thành phố Hồ Chí Minh (chưa kể hàng chục đoàn xiếc môtô bay và xiếc người bay) Đây là thời kỳ hưng thịnh vàng son nhất của bộ môn nghệ thuật xiếc hồi đó, Liên Hoan xiếc toàn quốc lần thứ 1 (19/5/1980) Thời kỳ này, xiếc có sức cuốn hút khán giả lạ kỳ Tại rạp vải bạt dựng trong công viên Bảy Mẫu (Công viên Lê nin ngày nay) thường xuyên biểu diễn một ngày hai, ba ca diễn đông khán giả đến xem Đi phục vụ lưu động tại các tỉnh, các vùng trên miền Bắc đêm nào cũng đông khán giả Xiếc thường xuyên đứng đầu trong các chỉ tiêu về số buổi số lượt khán giả và số tiền doanh thu sau mỗi năm tổng kết đối với ngành sân khấu, Cục nghệ thuật

Bộ Văn hóa Thông tin

Một phát triển mới đáng ghi nhận vào lịch sử xiếc Việt Nam Xã hội chủ nghĩa sau hơn 40 năm xây dựng đó là liên hoan xiếc quốc tế lần thứ nhất tại Hà Nội, diễn ra vào trung tuần tháng 11/1997 Và tiếp sau đó là Liên hoan xiếc quốc tế lần thứ hai được tổ chức tại Hà Nội từ ngày 18 đến 25/11/2004 Tầm vóc thế giới của một festival đã đặt lên vai đoàn chủ nhà Việt Nam với những thử thách lớn trong cuộc tranh tài với bạn bè quốc tế

Khán giả Việt Nam đã có cơ hội được chứng kiến gần 30 tiết mục xuất sắc nhất của nghệ thuật xiếc quốc tế đến từ các châu lục như tiết mục nhào lộn trên sào của các nghệ sĩ Nga; thăng bằng, uốn dẻo của Mông Cổ; đế kiếm trên

đu của Mỹ; ảo thuật, hề vui nhộn của Luxembourg

Sắp tới, một sự kiện nổi bật cho ngành nghệ thuật biểu diễn Việt Nam nói chung và cho ngành xiếc Việt Nam nói riêng là Liên hoan Xiếc quốc tế lần thứ 3 do Cục Nghệ thuật biểu diễn phối hợp với Liên đoàn Xiếc Việt Nam

tổ chức sẽ diễn ra vào tháng 8/2010 tại Hà Nội Dự kiến liên hoan có khoảng

19 đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp xiếc tham gia, gồm 12 đoàn xiếc quốc tế

và 7 đoàn xiếc trong nước So với các lần tổ chức trước thì Liên hoan xiếc quốc tế lần này số lượng các đoàn xiếc nước ngoài tham gia đông đảo hơn, Ban tổ chức cũng sẽ lựa chọn kỹ lưỡng các tiết mục xiếc mới và đặc sắc của các đơn vị trong nước để đem so tài với các nghệ sĩ quốc tế

Việt Nam đang trong thời kỳ hội nhập toàn diện với thế giới, các đoàn xiếc trong cả nước cũng đã cố gắng không ngừng đã dàn dựng nhiều chương trình Xiếc mang tính hội nhập cao và có chất lượng nghệ thuật ngày càng được phát triển phù hợp với yêu cầu của thời đại, tiêu biểu là các tiết mục của Liên đoàn xiếc Việt Nam như: Phiên chợ Ba tư, Làng Tôi, Sơn tinh Thủy tinh, Đám cưới chuột … Và nhiều chương trình xiếc truyền thống, được liên tục thay đổi và biểu diễn tại Rạp xiếc Trung ương và các tỉnh thành trên cả nước Đặc biệt, hiện nay Liên đoàn xiếc Việt Nam và một số đoàn xiếc trong cả nước đã đầu tư dàn dựng nhiều chương trình khác nhau đi lưu diễn tại nhiều nước trên thế giới và tham gia hầu hết các liên hoan xiếc Quốc tế được tổ chức tại Monaco, Trung Quốc, Hung ga ri, Pháp, Italia, Tây Ban Nha…và đã đạt được nhiều giải thưởng cao Thông qua những hoạt động này chúng ta đã giới thiệu với khán giả thế giới về nghệ thuật Xiếc Việt Nam nói riêng và văn hóa, con người Việt Nam nói chung Hy vọng rằng với đội ngũ nghệ sĩ luôn mong muốn được giao lưu học hỏi và công hiến nghệ thuật, mong muốn hợp

tác và giúp đỡ của các tổ chức cá nhân yêu mến Xiếc Việt Nam Chúng ta tin tưởng rằng xiếc Việt Nam sẽ phát triển cùng với sự phát triển xiếc của khu vực và thế giới với những bản sắc văn hóa rất đa dạng của mình trong hội nhập quốc tế

1.4.3 Các đoàn xiếc Việt Nam

Xiếc là loại hình nghệ thuật đặc thù nhưng có tính cộng đồng cao, đối tượng phục vụ là đông đảo loại hình khán giả, không phân biệt lứa tuổi trình

độ giới tính và biên giới Chính vì đặc thù như vậy nên không phải địa phương nào cũng có đoàn nghệ thuật xiếc Theo thống kê của Cục nghệ thuật biểu diễn thì hiện nay có mấy loại hình thiết chế hoạt động biểu diễn xiếc như sau:

 Các đoàn xiếc chuyên nghiệp do Nhà nước quản lý:

- Liên đoàn xiếc Việt Nam có 3 đoàn trực thuộc Cục nghệ thuật biểu diễn Bộ Văn hóa thông tin: Đoàn xiếc 1; Đoàn xiếc 2; Đoàn nuôi dạy, biểu diễn thú

- Các đoàn xiếc do sở Văn hóa thông tin các tỉnh, thành phố quản lý:

+ Đoàn xiếc thành phố Hà Nội

+ Đoàn xiếc thành phố Hồ Chí Minh

+ Đoàn xiếc nhân dân tỉnh Long An

 Các đoàn xiếc tư nhân được Sở Văn hóa - Thông tin và các cơ quan

Nhà nước đỡ đầu theo hình thức xã hội hóa:

- Tỉnh Hải Dương có 7 đoàn đã được Sở Văn hóa – thông tin công nhận

- Đoàn xiếc Hoa Phượng Đỏ Hải Phòng

- Đoàn xiếc Ngọc Viên thành phố Hồ Chí Minh

- Đoàn xiếc Vĩnh Phúc

- Nhà văn hóa thiếu nhi Tỉnh Đoàn Tây Ninh

- Câu lạc bộ ảo thuật thuộc Hội nghệ sĩ sân khấu thành phố Hồ Chí Minh

- Và hiện nay Công ty Âu Lạc tỉnh Quảng Ninh vừa mới xây dựng xong một rạp xiếc có tầm cỡ như một rạp xiếc Trung ương

 Các chương trình ca múa nhạc tổng hợp của một số đoàn trong đó có

xiếc tham gia biểu diễn:

- Đoàn Ca múa Đam San

- Đoàn Ca múa xiếc Thuận Hải

- Rạp xiếc bằng vải bạt tròn lưu động của tỉnh Long An với 1.000 ghế

- Rạp xiếc bằng vải bạt tròn lưu động của đoàn xiếc thành phố Hồ Chí Minh với 1.000 cho khán giả

Cùng đi theo với 3 rạp xiếc lớn đó gồm các phương tiện như ô tô, âm thanh, ánh sáng, máy phát điện, dụng cụ, đạo cụ, thú và khu vực nuôi giữ thú, đội ngũ công nhân dựng hạ, tu bổ rạp, công nhân nuôi thú, hậu đài v.v…phục

vụ cho biểu diễn

Rạp xiếc Trung ương tại công viên Lê Nin do Liên đoàn xiếc Việt Nam quản lý Rạp cố định công tác biểu diễn gần như cả năm Hai rạp vải bạt của 2 đoàn xiếc Long An và thành phố Hồ Chí Minh chủ yếu phục vụ lưu động trong tỉnh và thành phố Ngoài ra còn đi phục vụ lưu động khắp các tỉnh miền Tây và miền Đông Nam Bộ vào những mùa khô

Những đoàn xiếc nói trên chủ yếu diễn ở các tỉnh thành phố lớn Vì rạp lớn không vận chuyển vùng sâu vùng xa được, hơn nữa dụng cụ cồng kềnh đòi hỏi không gian và phạm vi biểu diễn lớn, chi phí cho biểu diễn tốn kém nên không thể đi các vùng hẻo lánh hoặc nông thôn

Các đoàn xiếc tư nhân hoạt động tự lập, đầu tư vốn mua sắm trang thiết

bị ô tô, sân khấu, dụng cụ, tuyển dụng diễn viên, tự đào tạo, thuê đào tạo có một phần hỗ trợ của Sở Văn hóa thông tin Công tác biểu diễn thường đi các

vùng sâu, vùng xa, đến các vùng dân tộc ít người, những nơi mà các đoàn xiếc Nhà nước chưa đến được Hình thức biểu diễn có kết hợp ca nhạc tổng hợp Hình thức này có mặt ưu là phục vụ sâu rộng nhân dân nhưn bị hạn chế bởi nghệ thuật nghiệp dư, sơ sài, trang thiết bị cũ kỹ không đảm bảo an toàn cho diễn viên và khán giả Các đoàn Ca múa xiếc tổng hợp, đa số trang thiết bị gọn nhẹ không phức tạo chủ yếu là các tiết mục xiếc ảo thuật, hài, hình tượng, trò khéo v.vv…Hình thức tổng hợp này cũng hấp dẫn khán giả

Ngoài các đoàn xiếc nói trên còn có một tổ chức đào tạo để cung cấp diễn viên và tiết mục cho các đoàn xiếc trong cả nước Đó là trường Trung học Xiếc Việt Nam đã tồn tại từ 1961 trở lại đây, trường đã cung cấp hầu hết các tiết mục và diễn viên đảm bảo cho việc biểu diễn của các đoàn chuyên nghiệp Nhà nước

Năm 2001 được Bộ Văn hóa Thể thao và du lịch đầu tư cho trường một nhà hát thể nghiệm chính với quy mô tập hiện đại Lực lượng học sinh hàng năm 150 đến 180, chỉ tiêu mỗi năm 40 đến 60 em, Mặc dù trường rất nhỏ bé nhưng do đặc thù năng khiếu dù nhỏ nhưng trường cũng đã và đang cố gắng đáp ứng cho ngành nghệ thuật xiếc phát triển

Như vậy có thể thấy rằng, dưới tác động của thị trường và sự phát triển của kinh tế xã hội, cạnh tranh với các loại hình nghệ thuật khác như băng đĩa

ca nhạc, truyền hình và các loại hình nghệ thuật giải trí khác, nghệ thuật xiếc cũng như các bộ môn nghệ thuật biểu diễn khác đều vất vả tìm kiếm hướng đi cho mình trên con đường mà xã hội đang vận động đó là cơ chế thị trường

Cơ chế thị trường như một hoàn cảnh đặc biệt thách thức tinh thần, nghị lực, tài năng của các nghệ sĩ xiếc Việt Nam Trong bối cảnh như vậy, một loạt mô hình hoạt động mới ra đời như xiếc Nhà nước, xiếc tập thể, xiếc gia đình, xiếc

tư nhân… làm cho xiếc trở thành một sân chơi thú vị, hữu ích và tạo sức hút lôi cuốn khán giả Nhờ có các mô hình ấy mà hàng loạt các tiết mục diễn mới

đã ra đời như: Ngựa phi, đu đôi, đu thuyền, đu quay, dây dọc, patanh, đế

trụ…đã được đông đảo khán giả trong nước và bạn bè quốc tế đánh giá cao Đặc biệt các đơn vị như: Liên đoàn xiếc Việt Nam, đoàn xiếc Hà Nội, đoàn xiếc Long An, đoàn xiếc thành phố Hồ Chí Minh…Hơn nữa, chính sách xã hội hóa các hoạt động văn hóa của nhà nước như là một động lực thúc đẩy tất

cả các đơn vị nghệ thuật chủ động hoạt động của mình, Như vậy có thể khẳng định, xiếc Việt Nam trong cơ chế thị trường không chững lại mà còn chuyển hóa sang hình thức hoạt động mới, có hiệu quả, với những giá trị sáng tạo mới

để phù hợp với sự phát triển chung của xã hội Những thành quả đó đã đóng góp rất lớn vào sự nghiệp xây dựng đời sống văn hóa của Đảng và Nhà nước

đã đề ra đối với các hoạt động văn hóa

Sân khấu xiếc đang phát triển theo tinh thần Nghị quyết 5 khóa 8 của Đảng là Dân tộc – hiện đại, phải đuổi kịp và ngang bằng với trình độ xiếc các nước tiên tiến Nghệ thuật xiếc cùng với các loại hình nghệ thuật truyền thống của dân tộc sẽ là nguồn tài nguyên nhân văn quý giá để đáp ứng nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của du khách trong nước và quốc tế

Chương 2 NGHỆ THUẬT XIẾC VIỆT NAM – NHỮNG GIÁ TRỊ DU LỊCH ĐỘC ĐÁO

2.1 Nghệ thuật xiếc Việt Nam – một loại hình nghệ thuật biểu diễn đậm đà bản sắc dân tộc

2.1.1 Âm nhạc

Ngành xiếc Việt Nam đã có hơn nửa thế kỷ hình thành và phát triển với nhiều thành công của nhiều thế hệ nghệ sỹ trên sàn diễn trong nước và trên thế giới Và cùng trong khoảng thời gian đó, một loại hình mới của nghệ thuật

âm nhạc Việt Nam đương đại đã hình thành và phát triển đồng hành cùng nghệ thuật xiếc: âm nhạc cho xiếc

Âm nhạc là linh hồn của hình ảnh kỹ xảo, hình tượng xiếc, thiếu âm nhạc, những động tác xiếc sẽ lạnh lùng, buồn tẻ Âm nhạc hướng khán giả cảm xúc mạnh, lo lắng, hào hứng, tăng thêm cảm nhận giá trị nghệ thuật xiếc

Âm nhạc tạo biểu cảm, tạo kịch tính, cao trào, thư giãn, diễn tả mọi sắc thái trong từng tiết mục xiếc Xiếc là những hình ảnh khắc họa một phần hình tượng không gian, âm nhạc là sự diễn tả hình ảnh ấy trong nội tâm khán giả Nên âm nhạc cũng là một trong những trò diễn, những động tác cụ thể của từng tiết mục xiếc

Âm nhạc xiếc là âm nhạc hòa tấu dàn nhạc, diễn tả tình huống, trạng thái, có cao trào tính kịch Đặc trưng dàn nhạc xiếc sử dụng bộ kèn hơi, phát huy tính năng âm sắc, hòa âm các quãng cơ bản: 3-6…của dàn kèn, hoặc sử dụng bộ gõ diễn sự căng thẳng, bất ngờ

Mỗi loại hình nghệ thuật xiếc bao giờ cũng có những loại hình âm nhạc phù hợp làm tăng hiệu quả của tình huống kịch, góp phần mang đến cho khán giả không chỉ những giây phút giải trí thoải mái, không chỉ gây ấn tượng

mạnh về những giá trị thẩm mỹ mà nghệ thuật xiếc mang lại, mà còn hơn thế nữa còn tăng thêm giá trị văn hóa dân tôc trong mỗi tiết mục xiếc

Đến với các tiết mục xiếc, du khách có dịp khám phá kho tàng nghệ thuật âm nhạc Việt Nam Không phải là các loại đàn cỡ lớn như ở các nước phương Tây, cũng không phải là các nhạc cụ như của nước bạn Trung quốc

mà đó là những nhạc cụ dân tộc được sử dụng trực tiếp cũng như gián tiếp trong các tiết mục xiếc Du khách có thể được quan sát trực diện khi các nghệ

sĩ sử dụng nó như đạo cụ trình diễn hay lắng nghe các âm thanh từ bộ gõ dân tộc với các loại trống, cồng chiêng, phách…các nhạc khí thổi hơi như kèn, khèn, sáo…các nhạc khí gảy như đàn nguyệt, đạt tơ rưng, đàn bầu, đàn nhị, đàn tỳ bà …Đó đều là những nhạc cụ phổ biến của các dân tộc trên đất nước Việt Nam Tiếng sáo say đắm gọi người yêu và thổ lộ cùng nàng véo von trên các triền núi Việt Nam của người Kinh, người H’Mông nay làm chất liệu âm

nhạc chính trong các tiết mục xiếc: Gọi rắn, Đế kiếm…Khèn – một trong

những nhạc cụ của đồng bào dân tộc thiểu số Tày, Nùng, Dao… là đạo cụ

chính trong tác phẩm xiếc “Hội Mèo”

Khi khán giả thưởng thức loại hình nghệ thuật nào, họ chỉ được nghe một loại âm nhạc của chính loại hình đó: nghe hát Quan họ thì nghe nhạc Quan họ, xem Tuồng thì có nhạc dành cho Tuồng, xem Cải lương thì có nhạc Cải lương…Một đặc điểm độc đáo và thú vị ở nghệ thuật xiếc là khán giả có thể được thưởng thức nhiều thể loại âm nhạc, có thể là của một số loại hình nghệ thuật khác nữa chứ không chỉ riêng âm nhạc mang đặc trưng âm nhạc xiếc Đó là những tiết tấu âm thanh hoàn toàn Việt, khiến khán giả nhận ra

ngay đó là của dân tộc Việt Nam Trong Làng tôi là cả một chuỗi âm thanh mang đậm chất dân gian với tiếng hò, tiếng ru con…Ngày hội người Mông lại mang đến cho khán giả những âm hưởng của núi rừng Tây Bắc, và Thiếu nữ

Chăm, Siva là những bản nhạc dành riêng cho các điệu múa thường được sử

dụng trong các dịp lễ hội của dân tộc Chăm Khán giả còn được thưởng thức

giai điệu của dân ca Quan họ Bắc Ninh, di sản văn hóa phi vật thể của Việt

Nam trong tiết mục Đế kiếm…Khán giả ngoài việc chỉ nghe tên những tiết

mục xiếc đã thấy có bản sắc riêng, âm nhạc cùng với phục trang dân tộc tạo thành phong cách nghệ thuật xiếc Việt Nam, không giống bất cứ nghệ thuật xiếc của các quốc gia khác

Như vậy, khán giả thưởng thức nghệ thuật xiếc đồng thời cũng có được những hiểu biết về các loại nhạc cụ của dân tộc Việt Nam, một phần di sản

vật thể mà chúng ta đang giữ gìn và các dòng âm nhạc Việt Nam

2.1.2 Đạo cụ

Nói đến xiếc là nghệ thuật biểu diễn kỹ xảo kết hợp với đạo cụ, không

có đạo cụ bất thành xiếc Mỗi tiết mục có một loại đạo cụ, đạo cụ cũng được sáng tạo phù hợp với từng tiết mục Mỗi loại đạo cụ đã hình thành nên đặc trưng ngôn ngữ xiếc riêng và mang đến cho mỗi tiết mục xiếc màu sắc Việt Nam

Trong các tiết mục, đạo cụ đã góp phần làm nên thẩm mỹ dân tộc Đạo

cụ và phục trang là những nhân tố quan trọng, góp phần xây dựng hình tượng nghệ thuật xiếc Việt Nam Những đạo cụ xiếc Việt Nam trong một loại hình nghệ thuật thời đại nhưng lại mang tính văn hóa Đó có thể là những vật dụng sinh hoạt hằng ngày, cũng có thể là những vật dụng dùng trong các dịp lễ hội của người Việt Nam Qua sự xuất hiện của các đạo cụ, khán giả nhận biết tiết

mục có tính hiện thực cuộc sống Đạo cụ là một bắp ngô trong tiết mục Tung

hứng khiến khán giả nhận ra đó là hình ảnh người nông dân đang chăm chỉ

lao động với sản phẩm nông nghiệp của mình Đạo cụ là chiếc xe đạp – một

phương tiện đi lại khá phổ biến ở Việt Nam trong tiết mục Xe đạp quay đĩa

Đạo cụ là một chiếc thang leo cùng với các thanh niên trẻ trong trang phục

của những người công nhân công trường trong tiết mục “Những công trình

mới” khiến khán giả liên tưởng đến cảnh lao động hăng say của những con

người đang tạo ra những công trình mới Đạo cụ là cái lưới, cái rổ, cái rá, đòn

gánh …cầu tre lắt lẻo trong vở xiếc Làng tôi làm khán giả liên tưởng đến cảnh

sinh hoạt, lễ hội của người dân làng quê đồng bằng Bắc Bộ Việt Nam Hình ảnh người phụ nữ trong trang phục áo tứ thân truyền thống trở lên đằm thắm

hơn với các động tác thăng bằng trên chiếc xích đu bằng tre trong tiết mục Đế

kiếm mang đến cho khán giả không gian văn hóa của một lễ hội dân gian Việt

Nam Nó giúp ta liên tưởng đến hình ảnh của nam thanh nữ tú đang chơi trò đánh đu trong các lễ hội truyền thống Việt Nam như hội Lim, hội chùa Hương, hội Gióng…

Đạo cụ xiếc là sự phản ánh một phần bản sắc văn hóa, ấn tượng thời gian, làm tăng thêm vẻ đẹp, hấp dẫn sân khấu xiếc Việt Nam Đạo cụ là nhân

tố thúc đẩy sự phát triển kỹ xảo, góp phần hoàn thiện tính dân tộc cũng như phong cách riêng cho nghệ thuật xiếc Việt Nam

2.1.3 Phục trang

Phục trang là một loại hình nghệ thuật Phục trang vô cùng phong phú, phục trang sinh hoạt, phục trang đời thường, phục trang lễ hội, phục trang của các loại hình nghệ thuật Xiếc là một loại hình nghệ thuật, cần có phục trang riêng mang các yếu tố nghệ thuật, hiện đại, thuận lợi Phục trang góp phần gây hưng phấn cho diễn viên thể hiện kỹ thuật, kỹ xảo cao siêu của nhân vật xiếc

Hiện nay, nghệ thuật xiếc Việt Nam rất quan tâm đến phục trang, các diễn viên không được mặc tùy ý, không được mặc để nổi trội hơn đồng nghiệp Khi nhìn tổng thể một chương trình, qua phục trang, chúng ta không thấy sự lộn xộn, thiếu tính nghiêm túc trên sân khấu Nghệ thuật xiếc Việt Nam đã xác định được ý nghĩa, hiệu quả của trang phục dân tộc Cũng là một tiết mục phi ngựa gảy đàn, diễn viên mặc áo dài, khán giả cảm nhận được đây

là nàng Kiều, hay là một thiếu nữ Việt Nam Phục trang cũng là một ấn tượng nghệ thuật, góp phần hoàn thiện tiết mục xiếc, xác định giá trị hình thức, nội dung văn hóa dân tộc Nghệ thuật xiếc Việt Nam đã khám phá, phát hiện

những kiểu dáng, đường nét mới, hướng dẫn thẩm mỹ khán giả Phục trang đã thể hiện được tiếng nói nhân vật thời đại, có ý nghĩa lịch sử của mỗi tiết mục xiếc Đó là những bộ phục trang dân tộc, các kiểu áo dân tộc cổ truyền, áo tứ thân, áo dài thiếu nữ thời cận đại, áo quần các dân tộc miền núi, áo quần thôn

dã, xuất hiện trên sân khấu mang tính thời đại

Các tiết mục sử dụng phục trang là những trang phục truyền thống của

người Việt như: Đế kiếm, Làng tôi, Đế thống…Các tiết mục sử dụng những phục trang là trang phục của đồng bào các dân tộc thiểu số như: tiết mục Hội

Mèo với trang phục của trai gái người dân tộc Mông, tiết mục Ngày hội Tây Nguyên với trang phục của dân tộc Ê đê, Bana, tiết mục Siva (đoàn xiếc thành

phố Hồ Chí Minh) với trang phục dân tộc Chăm…

Bên cạnh đó, những tiết mục sử dụng những phục trang hiện đại thuận tiện cho việc thực hiện các động tác như nhào lộn trên không, lắc vòng… Những trang phục ấy tuy có phần bắt chước, mô phỏng kiểu dáng nghệ thuật, nhưng cũng phần nào mang đến cho khán giả những nhận biết nét văn hóa trong trang phục các dân tộc Việt Nam, đó là những phát hiện độc đáo, làm rực rỡ sân khấu xiếc Việt Nam

2.1.4 Nghệ thuật múa và xiếc

Trong cuộc sống xã hội hiện đại ngày nay, rất nhiều loại hình nghệ thuật biểu diễn, tuy vẫn mang những đặc trưng riêng của mình xong không còn thuần túy như xưa trong hình thức biểu đạt, mà đã mang tính tổng hợp trong quá trình biểu diễn Có thể thấy điều này trong mối quan hệ giữa nghệ thuật xiếc và nghệ thuật xiếc Do ngôn ngữ múa – xiếc có những nét tương đồng, nên hai bộ môn này có mối quan hệ gắn bó, mật thiết và bổ sung cho nhau trong quá trình huấn luyện, dàn dựng và biểu diễn Nghệ thuật xiếc Việt Nam giờ đây có thể coi như là nghệ thuật trình diễn tổng hợp của Xiếc – Múa – Sân khấu – Âm nhạc – Hôi họa…trong quá trình phát triển, có sự đóng góp,

hỗ trợ không nhỏ của nghệ thuật múa Thông qua sự thể hiện của diễn viên,

những tư thế, hình tượng múa đẹp như một gạch nối đã làm tôn thêm hiệu quả

và sự thành công của tiết mục xiếc

Hiện nay, ở những tiết mục xiếc tập thể, đông người hay cá nhân, các đạo diễn xiếc cũng đã sử dụng những đoạn múa ngắn để mở đầu cho những

tiết mục xiếc (mang tính dẫn chuyện) Chẳng hạn, tiết mục tung hứng “Hội

mèo”, đoạn múa của nam nữ Tây Nguyên mở đầu tiết mục “Đạp chân”, đoạn

múa giao lưu của đôi nam nữ H’mông, đoạn múa giao lưu của đôi nam nữ người Dao đỏ…

Tiết mục uốn dẻo “Hoa sen” đạo diễn đã sử dụng tốp múa nền cho diễn

viên chính uốn dẻo Diễn viên hề xiếc cũng đã sử dụng múa để gây tiếng cười

thoải mái cho khán giả bằng những động tác múa thật sự “Cái chết của con

thiên nga” và trích đoạn múa hài hước “4 con thiên nga”…

Múa không chỉ hỗ trợ cho kỹ xảo, tuyến đi của diễn viên xiếc đẹp thêm

mà ngôn ngữ múa Việt Nam còn tô điểm phong cách dân tộc của xiếc

2.1.5 Nghệ sỹ và kỹ thuật biểu diễn xiếc

Kỹ thuật biểu diễn sân khấu trước hết cần được hiểu là trong đó gồm cả kịch nói và kịch hát dân tộc Mỗi loại hình sân khấu có quy trình kỹ thuật riêng, song tựu chung chúng được thể hiện dưới hai cụm từ thể nghiệm và biểu hiện

Nghệ thuật xiếc Việt Nam đã tiếp thu một số yếu tố kỹ thuật biểu diễn của cả hai phương pháp sân khấu vào quá trình sáng tạo Nghệ thuật xiếc biểu diễn bằng hành động của nghệ sỹ Hành động của nghệ sỹ trên sân khấu xiếc bao giờ cũng được thực hiện theo nguyên tắc hành động trong hành động

- Hành động thứ nhất: Là những động tác kỹ thuật, kỹ xảo của nghệ sỹ

để thực hiện nhiệm vụ của loại hình xiếc Nó mang tính khoa học, tính chuyên ngành, chuyên môn, chuyên dùng hướng tới cái kỳ diệu của tiết mục Hành động thứ nhất đã đòi hỏi người nghệ sỹ xiếc phải có năng khiếu bẩm sinh, phải có kiến thức khoa học và tự nhiên, và phải có sức rèn luyện bền bỉ Ba

yêu cầu này như những môi trường khác nhau quyết định tài năng của người nghệ sỹ xiếc

Do đó, người nghệ sỹ xiếc luôn luôn chăm lo cho cái “gia tài” vô giá ấy của mình ngày càng phong phú hơn, giàu có hơn

- Hành động thứ hai: là những hoạt động của người nghệ sỹ xiếc trên

sân khấu nhằm mục đích giao lưu với khán giả, lôi cuốn khán giả về phía mình để cùng cảm thụ và sáng tạo với mình Hành động này mang tính biểu diễn nghệ thuật và có giá trị thẩm mỹ Nó đòi hỏi người nghệ sỹ phải có năng khiếu biểu diễn nghệ thuật, phải có kiến thức xã hội và phải có đức tính sáng tạo ngẫu hứng

Thông qua yếu tố mâu thuẫn – xung đột trong kết cấu hành động xiếc nên xiếc đã thành loại hình sân khấu hóa, nhờ có sân khấu hóa mà xiếc được sinh động hơn, hấp dẫn hơn Hiện nay, nghệ thuật xiếc Việt Nam được sân

khấu hóa nghĩa là người nghệ sỹ có “bộ mắt biết biểu cảm”, có “cái đầu biết

tưởng tượng”, và có đôi chân, đôi tay “biết nói lên thơ”, để làm ra những điều

kỳ diệu trên sân khấu xiếc Thông qua cái kỳ diệu của hành động thứ nhất, người ta tìm thấy tính nhân loại trong xiếc Việt Nam, và tính quốc tế của người biểu diễn xiếc Còn ở cái kỳ diệu của hành động thứ hai, khán giả cảm nhận được tính dân tộc, tính thẩm mỹ của tác phẩm xiếc

Trải qua những thách thức của cơ chế thị trường, người nghệ sỹ xiếc Việt Nam đã phần nào thực hiện được đầy đủ các nguyên tắc trong nghệ thuật biểu diễn để tạo ra những tác phẩm xiếc mang đi lưu diễn khắp các Châu lục

và được bạn bè quốc tế yêu mến

2.1.6 Kịch bản tiết mục xiếc

Các tiết mục xiếc Việt Nam không chỉ đơn thuần thể hiện tài năng, sự khéo léo của con người mà qua mỗi tiết mục khán giả lại thấy được những nét văn hóa việt Nam mà một trong những yếu tố tạo nên điều ấy chính là kịch bản tiết mục xiếc