Văn hóa đọc của thiếu nhi quận hoàn kiếm thành phố hà nội hiện nay

Nhu cầu đọc là thái độ nhận thức hoặc cảm thụ của người đọc, có thể là một cá nhân, một tập thể xem việc đọc như một hoạt động không thể thiếu trong cuộc sống và trong sinh hoạt hàng ngà

Bộ GIáO DụC Và ĐàO TạO Bộ VĂN HOá, THể THAO Và DU LịCH

TRƯờNG ĐạI HọC VĂN HOá Hà NộI

NGUYễN THANH HOA

VĂN HOá ĐọC CủA THIếU NHI QUậN HOàN KIếM,

THàNH PHố Hà NộI HIệN NAY

Chuyên ngành: Văn hoá học Mã số: 60310640

LUậN VĂN THạC Sĩ VĂN HóA học

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Phạm Duy Đức

Hà Nội - 2013

LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện luận văn, tác giả đã nhận được sự giúp đỡ tận tình của PGS.TS Phạm Duy Đức, người thầy – người hướng dẫn khoa học; quý thầy cô giáo khoa Sau Đại học trường Đại học Văn hóa Hà Nội, quý thầy

cô đã tham gia giảng dạy lớp Cao học văn hóa học niên khóa 2011 – 2013; Sở giáo dục và đào tạo Hà Nội; phòng giáo dục, các trường tiểu học và trung học

cơ sở trên địa bàn quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội đã tạo điều kiện giúp

đỡ tôi trong quá trình làm luận văn Nhân dịp này, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc của mình đối với quý thầy cô, gia đình và bạn bè đã giúp đỡ tôi về mọi mặt để tôi hoàn thành luận văn Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc đối với PGS.TS Phạm Duy Đức đã dìu dắt tôi trên con đường nghiên cứu khoa học của mình

Mặc dù bản thân đã có nhiều cố gắng, song do khả năng có hạn nên những thiếu sót của luận văn là điều không thể tránh khỏi Với tinh thần cầu thị, tôi rất mong nhận được sự chỉ dẫn và ý kiến đóng góp của các nhà khoa hoc, quý thầy cô và các bạn

Xin chân thành cảm ơn!

Tác giả Nguyễn Thanh Hoa

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 6

Chương 1: VĂN HÓA ĐỌC VÀ KHÁI LƯỢC VỀ THIẾU NHI QUẬN HOÀN KIẾM, THÀNH PHỐ HÀ NỘI 12

1.1 Những vấn đề lí luận về văn hóa đọc 12

1.1.1 Khái niệm văn hóa và văn hóa đọc 12

1.1.2 Cơ cấu của văn hóa đọc 17

1.1.3 Vai trò của văn hóa đọc 25

1.2 Khái lược về thiếu nhi quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội 32

1.2.1 Một số đặc điểm của quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội 32

1.2.2 Thành phần thiếu nhi quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội 36

Chương 2: THỰC TRẠNG VĂN HÓA ĐỌC CỦA THIẾU NHI TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN HOÀN KIẾM, THÀNH PHỐ HÀ NỘI HIỆN NAY 39

2.1 Thực trạng giáo dục văn hóa đọc cho thiếu nhi trên địa bàn quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội hiện nay 40

2.2 Những biểu hiện văn hóa đọc của thiếu nhi trên địa bàn quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội 46

2.2.1 Nhu cầu đọc của thiếu nhi quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội hiện nay 47

2.2.2 Kĩ năng đọc và lĩnh hội sách của thiếu nhi quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội 60

2.2.3 Thái độ ứng xử với tài liệu đọc của thiếu nhi quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội 66

Chương 3: CÁC GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN VĂN HÓA ĐỌC CHO THIẾU NHI TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN HOÀN KIẾM,THÀNH PHỐ HÀ NỘI 68

3.1 Phương hướng chung 68

3.1.1 Tạo ra xã hội học tập, xã hội đọc sách 68

3.1.2 Phát triển về số lượng người đọc, chất lượng đọc 73

3.2 Các giải pháp cụ thể 75

3.2.1 Nâng cao ý thức tự đọc cho thiếu nhi ở quận Hoàn Kiếm, thành phố

Hà Nội 75

3.2.2 Hướng dẫn các em đọc sách đúng kĩ thuật và vận dụng tri thức đã đọc được vào cuộc sống một cách hiệu quả 80

3.2.3 Đầu tư hoàn thiện cơ sở vật chất ở các thiết chế thư viện, các nhà sách trên địa bàn quận, thành phố; nâng cao chất lượng hoạt động xuất bản và phát hành sách cho thiếu nhi 84

KẾT LUẬN 91

TÀI LIỆU THAM KHẢO 95

PHỤ LỤC 98

2 Sự đánh giá của phụ huynh về khả năng cảm thụ sách

của thiếu nhi sau khi đọc

44

5 Lợi ích thu được từ việc đọc sách của thiếu nhi 49

6 Hoạt động của thiếu nhi trong thời gian rảnh rỗi 51

9 Nội dung được các em quan tâm khi đọc sách 56

10 Thể loại tác phẩm văn học các em thích đọc 57

11 Các yếu tố thiếu nhi dựa vào để lựa chọn sách đọc 58

12 Khả năng vận dụng kiến thức đã đọc vào học tập của

thiếu nhi

63

13 Thái độ ứng xử của thiếu nhi với tài liệu đọc 66

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Văn hóa đọc có vị trí hết sức quan trọng trong đời sống của con người

Đó là một trong những động lực thúc đẩy sự hình thành nên con người mới, những công dân có hiểu biết, có trí tuệ để có thể thích ứng với sự phát triển của xã hội Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển ngày càng mạnh

mẽ của các phương tiện thông tin đại chúng, dưới sự hỗ trợ của công nghệ hiện đại như truyền hình, internet,… thì đọc vẫn là cách thức chủ yếu để con người tiếp nhận thông tin, tri thức, kinh nghiệm, đảm bảo vận hành có hiệu quả các hoạt động khác nhau trong xã hội

Cuộc sống ngày càng hiện đại thì càng đòi hỏi con người phải ngày một nâng cao tri thức Đọc là một dạng lao động trí óc, món ăn tinh thần rất cần thiết và hữu ích Nó dẫn ta tới kho tàng trí thức bao la của nhân loại, từ đó mỗi người không chỉ tiếp nhận những ý tưởng và kinh nghiệm quý báu đã được tích lũy, mà còn có thể tìm thấy nhiều nguồn vui, khả năng nhìn nhận và cảm thụ cái đẹp Hoạt động tư duy và đón nhận khoái cảm thẩm mĩ là hai mặt hợp thành một chỉnh thể của việc đọc

Sách báo là phương tiện chứa đựng và chuyển tải nguồn tri thức vô tận của nhân loại Thông tin phản ánh trong sách báo phong phú, đa dạng về nội dung, đề cập đến mọi vấn đề trong các lĩnh vực của thế giới tự nhiên, của con người và xã hội Sách báo cung cấp các thông tin về khoa học và đời sống, về

kĩ thuật và công nghệ, về giáo dục và giải trí… phục vụ đa dạng các lứa tuổi, tầng lớp và thành phần xã hội Đặc biệt, trong thời đại nay, thực tế không ai phủ nhận những lợi ích tích cực của các phương tiện truyền thông đa phương tiện đem lại: sự nhanh nhạy, thông tin nhiều chiều hết sức phong phú và hấp dẫn Không đơn thuần là đọc trên giấy, ngày nay người ta có thể tranh thủ đọc qua tivi, qua phim chuyển thể từ tác phẩm văn học, qua internet… Tuy nhiên, vấn đề chúng ta đọc gì và đọc như thế nào để phù hợp với nhu cầu đọc của

các tầng lớp, thành phần lứa tuổi; để phát huy vai trò và giá trị tích cực của sách báo, tài liệu nhằm nâng cao trình độ nhận thức và hiểu biết, thực hiện nguyên lí giáo dục và tự giáo dục của quá trình xã hội hoá, góp phần hình thành năng lực sáng tạo và hoàn thiện nhân cách của đội ngũ độc giả là vấn đề cần được nghiên cứu một cách nghiêm túc

Tóm lại, muốn xây dựng và phát triển bền vững thì phải có tri thức Sách là nguồn tri thức Văn hóa đọc có tác dụng thúc đẩy việc khai thác, sử dụng ngồn tri thức đó Bởi vậy, phát triển văn hóa đọc phải được coi là nhiệm

vụ chiến lược quan trọng, phải được sự quan tâm thường xuyên, sự đóng góp tích cực của các cấp lãnh đạo, quản lí từ Trung ương đến cơ sở, của các cơ quan hữu trách, đặc biệt là các thư viện và các cơ quan thông tin

Thủ đô Hà Nội là trung tâm đầu não về chính trị, ngoại giao, kinh tế và văn hoá của đất nước Trong đó, quận Hoàn Kiếm là quận trung tâm của thành phố – nơi tập trung nhiều đầu mối giao thông quan trọng, nhiều cơ quan quản lí Nhà nước, các Bộ, Ban ngành, với dân cư đông đúc Đồng thời, đây cũng là vùng đất của những di tích văn hóa – lịch sử Đặc biệt, trong bối cảnh phát triển nền kinh tế thị trường nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa và mở rộng giao lưu, hội nhập quốc tế hiện nay, sự phát triển tiến bộ vượt bậc của công nghệ thông tin, sự phong phú, đa dạng của các phương tiện truyền thông và sản phẩm của các ngành công nghiệp văn hoá đã tạo nên sự biến đổi sâu sắc và mạnh mẽ trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội nơi đây Nhu cầu vật chất của con người không ngừng được nâng cao, nhu cầu tinh thần của con người trở nên phong phú và đa dạng

Mặt khác, sự cạnh tranh giữa sách báo điện tử với sách báo phổ thông truyền thống, giữa hình thức thể hiện nội dung thông tin, giữa các phương tiện giải trí phổ thông và hiện đại trong thực tế diễn ra rất phức tạp Sự đan xen lệch chuẩn giữa các giá trị tích cực và tiêu cực, giữa các chuẩn mực xã hội và những sở thích, thị hiếu không lành mạnh đã tác động và ảnh hưởng trực tiếp đến tư tưởng, tình cảm, đến đạo đức, lối sống và thuần phong mĩ tục của dân

tộc Việt Nam, có nguy cơ trở thành vấn nạn của đời sống xã hội Đó cũng là tiếng còi báo động cần có sự quản lí triệt để của Nhà nước, sự quan tâm chỉ đạo của các cấp chính quyền, các tổ chức đoàn thể và của toàn xã hội trong quá trình tiêu dùng, hưởng thụ văn hoá của các tầng lớp, thành phần, lứa tuổi hiện nay, nhất là lứa tuổi thiếu nhi Bởi các em đang ở độ tuổi ham đọc, tò

mò, ham hiểu biết và lĩnh hội “học theo” một cách nhanh nhất Tuy nhiên, những trò chơi điện tử, nghe nhạc, đã cuốn trẻ nhỏ theo một xu hướng khác Trẻ chơi game cao tốc, đọc truyện tranh nhiều hơn là đọc những truyện cổ tích và những tác phẩm văn học hay Thậm chí nhiều loại truyện “sặc” mùi bạo lực, đánh nhau và chém giết, có truyện ma li kì, trinh thám kéo dài cả trăm tập… được các em rất ưa chuộng

Lúc sinh thời, Bác Hồ kính yêu của chúng ta đã căn dạy: “Vì lợi ích mười năm trồng cây/ Vì lợi ích trăm năm trồng người” Bác đã đặt niềm tin và

hi vọng rất lớn ở lứa tuổi thiếu nhi: “Non sông Việt Nam có trở nên vẻ vang hay không, dân tộc Việt Nam có thể sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không là nhờ ở công học tập của các cháu” Hiểu rõ ý nghĩa và để thực hiện lời căn dạy thiêng liêng ấy, chúng tôi chọn đề tài: “Văn hoá đọc của thiếu nhi quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội hiện nay” làm luận văn thạc sĩ văn hoá học

2 Tình hình nghiên cứu

Do nhận thấy vai trò quan trọng của văn hoá đọc đối với việc học tập, nghiên cứu, lao động, sáng tạo cũng như việc nâng cao đời sống văn hoá tinh thần cho mọi người, vậy nên trong những gần đây vấn đề này đã dành được được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu cả trong và ngoài nước

Có thể kể đến một số công trình nghiên cứu khoa học điển hình như: “ Giáo dục văn hoá đọc cho lứa tuổi thiếu nhi” của tác giả “Trần Thị Minh Nguyệt”;

“Văn hoá đọc trong bối cảnh bùng nổ truyền thông” của Nguyễn Hữu Giới “Tìm hiểu đặc trưng của văn hoá đọc” của Vũ Đàm, “Văn hoá đọc đối với lứa tuổi

măng non hiện nay” của Mỹ Linh, “Đọc sách và văn hoá đọc trong thư viện” của Bùi Văn Vượng…

Một số luận văn thạc sĩ chuyên ngành văn hoá học và khoa học thư viện đề cập đến văn hoá đọc như: “Văn hoá đọc trong đời sống thiếu nhi hôm nay” (2003) của Phạm Quang Vinh; “Văn hoá đọc trong thanh niên học sinh trung học phổ thông Hà Nội hiện nay” (2005) của Vũ Như Trừ; “Nghiên cứu phát triển văn hoá đọc cho học sinh phổ thông tiểu học trong thư viện tại Thủ

đô Viêng Chăn” (2006) của Onta Samuntry; “Nghiên cứu phát triển văn hoá đọc cho học sinh phổ thông bậc trung học cơ sở tỉnh Cà Mau” (2007) của Lê Mộng Đài Trang; “Nghiên cứu văn hoá đọc của học sinh tiểu học trên địa bàn thành phố Hà Nội” (2009) của Nguyễn Như Ngọc

Các công trình trên chưa có công trình nào đề cập một cách toàn diện và có

hệ thống đến thực trạng văn hoá đọc của lứa tuổi thiếu nhi ở quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội hiện nay nói riêng và trên toàn địa bàn Thủ đô nói chung

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nhận thức rõ vai trò của văn hóa đọc đối với lứa tuổi thiếu nhi ở đô thị, luận văn đã đi sâu nghiên cứu thực trạng văn hóa đọc của lứa tuổi thiếu nhi ở quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội hiện nay, từ đó đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng văn hóa đọc cho lứa tuổi này

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Làm sáng tỏ thực trạng của văn hoá đọc và những nguyên nhân tác động đến văn hoá đọc ở lứa tuổi thiếu nhi hiện nay

Đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả văn hoá đọc trong lứa tuổi thiếu nhi trên địa bàn quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội hiên nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài đi sâu nghiên cứu hoạt động đọc và sự tác động của nó đối với lứa tuổi thiếu nhi ở quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Không gian: Trên địa bàn quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội

Thời gian: Năm năm gần đây

5 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài dựa trên phương pháp luận của chủ nghĩa duy vận biện chứng và duy vật lịch sử, chủ trương đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước và tư tưởng Hồ Chí Minh

Dựa trên cơ sở khoa học liên ngành và chuyên ngành như tâm lí học,

mĩ học, kinh tế học, văn hoá học, xã hội học; đồng thời kết hợp các phương pháp nghiên cứu cụ thể:

Khảo sát thực địa và nghiên cứu trường hợp

Lập biểu mẫu điều tra xã hội học

Tổng hợp, phân tích và xử lí nguồn tư liệu

6 Đóng góp của đề tài

Trên cơ sở tìm hiểu và kế thừa các công trình nghiên cứu đi trước, luận văn sẽ góp phần làm rõ hơn các biểu hiện của văn hoá đọc trong lứa tuổi thiếu nhi ở quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội hiện nay

Góp phần định hướng cho thiếu nhi trong quá trình tự học; từ đó hình thành những tình cảm, nhân cách sống cao đẹp cho các em ngay từ khi còn ngồi trên nghế nhà trường

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn được kết cấu 3 chương:

Chương 1: Văn hóa đọc và khái lược về thiếu nhi quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội

Chương 2: Thực trạng văn hoá đọc của lứa tuổi thiếu nhi ở quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội hiện nay

Chương 3: Các giải pháp phát triển văn hoá đọc cho lứa tuổi thiếu nhi ở quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội hiện nay

Chương 1 VĂN HÓA ĐỌC VÀ KHÁI LƯỢC VỀ THIẾU NHI

QUẬN HOÀN KIẾM, THÀNH PHỐ HÀ NỘI

1.1 Những vấn đề lí luận về văn hóa đọc

1.1.1 Khái niệm văn hóa và văn hóa đọc

1.1.1.1 Khái niệm văn hóa

Như chúng ta đã biết, văn hóa đọc là một trong những nhân tố cấu thành nên đời sống văn hóa của con người và xã hội Vì vậy, để làm rõ quan niệm về văn hóa đọc, trước hết chúng ta cần tiếp cận khái niệm văn hóa

Sự ra đời và phát triển của loài người cũng như của mỗi quốc gia, dân tộc đều gắn liền với văn hóa.Văn hóa là nền tảng tinh thần, là động lực to lớn thúc đẩy sự tiến bộ xã hội.Văn hóa có mối quan hệ sâu sắc và biện chứng đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, của con người

Văn hóa là một khái niệm phức tạp, đa nghĩa Bước vào thế kỉ XX, thuật ngữ văn hóa đã dần dần thâm nhập vào đời sống xã hội một cách sâu sắc, đồng thời nó cũng trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học xã hội và nhân văn Đây là một thuật ngữ mang sắc thái nghĩa hết sức phong phú và đa dạng

Chẳng hạn, trong đời sống hàng ngày, chúng ta có thể thấy mọi người vẫn thường nói đến: văn hóa tình cảm, văn hóa giao tiếp, văn hóa ứng xử, văn hóa tranh luận, văn hóa phê bình,… Từ văn hóa ở đây nói về phép lịch sự, sự

lễ độ, khiêm nhường biết kiềm chế cá nhân trong các mối quan hệ ứng xử xã hội Gần đây, còn nói đến: văn hóa chính trị, văn hóa quản lí, văn hóa kinh doanh… Từ văn hóa trong hoàn cảnh này chỉ khía cạnh thành thục, lão luyện của con người trong các lĩnh vực hoạt động đó Ví như, thuật ngữ “văn hóa kinh doanh”cũng có thể hiểu là “nghệ thuật kinh doanh” là theo nghĩa ấy

Chúng ta còn bắt gặp từ văn hóa trong các thuật ngữ như: văn hóa gia đình, văn hóa làng xã, văn hóa vùng, văn hóa doanh nghiệp, văn hóa giao

thông, văn hóa Thái, văn hóa Việt Nam, văn hóa Trung Hoa, văn hóa Ấn Độ,… Ở đây, từ văn hóa đã được ghép với các thể cộng đồng người, chỉ một phức thể những đặc điểm vật chất và tinh thần làm nên bản sắc văn hóa của một cộng đồng xã hội nhất định Nó trở thành dấu hiệu dùng để phân biệt cộng đồng này với cộng đồng khác Chẳng hạn, có thể xem luật tục, hương ước là một đặc điểm văn hóa và là đặc điểm chính của văn hóa làng xã cổ truyền Việt Nam

Cuối cùng, từ văn hóa còn dùng để chỉ trình độ học vấn của cá nhân, được ghi trong lí lịch của cán bộ, viên chức

Hiện nay, trên thế giới có hàng trăm định nghĩa về văn hóa, dưới các góc độ nhìn nhận khác nhau

Trong tiếng Việt, “Văn hóa” được dùng theo nghĩa thông dụng để chỉ học thức (trình độ văn hóa), lối sống (nếp sống văn hóa); theo nghĩa chuyên biệt để chỉ trình độ phát triển của một giai đoạn văn hóa (văn hóa Đông Sơn, ); theo nghĩa rộng, văn hóa bao gồm toàn bộ các giá trị vật chất và giá trị tinh thần do con người sáng tạo nên

Theo ông F.May-ơ – Tổng giám đốc UNESCO: “Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt động sáng tạo trong quá khứ và trong hiện tại Qua các thế

kỉ hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên một hệ thống giá trị, các truyền thống và các thị hiếu – những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc” Với cách quan niệm trên, định nghĩa văn hóa của F.May-ơ đã nhấn mạnh vào hoạt động sáng tạo trong lịch sử, nhằm hình thành nên hệ thống giá trị xã hội

Theo Đào Duy Anh: “Văn hóa tức là sinh hoạt.” Hai từ văn hóa ở đây chỉ chung mọi phương diện sinh hoạt hay cũng có thể nói là mọi hoạt động trong đời sống văn hóa của con người, trong đó có văn hóa đọc

1.1.1.2 Khái niệm văn hóa đọc

Văn hóa đọc cũng chính là một bộ phận văn hóa của con người được trao truyền qua rất nhiều thế hệ

Từ khi có chữ viết ra đời, hoạt động đọc của con người cũng xuất hiện Theo từ điển tiếng Việt của viện ngôn ngữ học thì “đọc là phát thành lời những điều đã được viết ra theo đúng trình tự, tiếp nhận nội dung của một tập hợp kí hiệu bằng cách nhìn vào các kí hiệu”(tr.81) Đọc sách là một thuật ngữ chỉ hoạt động đọc đơn thuần Việc đọc diễn ra chỉ cần chủ thể biết chữ, biết đọc, có sách, và có môi trường để đọc, không nhất thiết đòi hỏi về trình độ và cũng không đặt ra yêu cầu về mục đích đọc Khi con người sáng tạo ra ngôn ngữ cũng đồng nghĩa với sự ra đời của văn hóa đọc Văn hóa đọc gắn liền với chữ viết, giấy, bút, mực, in ấn, xuất bản Công nghệ in ấn càng phát triển thì hoạt động đọc của con người ngày càng trở nên phổ biến hơn trong xã hội Như chúng ta đã biết, sách báo là sản phẩm trí tuệ đặc biệt của con người, nó chứa đựng tri thức, tư tưởng, văn hóa của nhân loại, nhằm giúp con người hiểu biết về tự nhiên và xã hội Sách báo cung cấp cho con người những tri thức khoa học kĩ thuật, chính trị, kinh tế, văn học nghệ thuật,… lưu giữ các kinh nghiệm sống, kinh nghiệm sản xuất và chiến đấu

mà con người đã tích lũy được và đúc kết lại trong quá trình sống Thông qua hoạt động đọc, các tri thức này được trao truyền từ đời này sang đời khác, từ thế hệ này sang thế hệ khác

Bước vào thế kỉ XXI, cùng với sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ, các hình thức và phương tiện giúp con người tiếp cận với tri thức ngày càng phong phú, đa dạng Hoạt động đọc trở nên không thể thiếu trong đời sống của mỗi cá nhân và là biểu hiện sinh động hành vi văn minh của cả cộng đồng, xã hội Văn hóa đọc đã hình thành như một tất yếu, thể hiện trình

độ văn hóa của con người trong từng giai đoạn lịch sử nhất định

Nhờ có văn hóa đọc và hoạt động đọc mà những giá trị văn minh, những tinh hoa văn hóa được truyền lại cho thế hệ sau Từ xa xưa, các bậc tiền bối cũng đã khẳng định vai trò quan trọng của việc đọc trong đời sống xã hội và trong sự phát triển của mỗi cá nhân Nhiều bậc vĩ nhân trong lịch sử cũng đã đề cao sức mạnh của sách và việc đọc sách Chủ tịch Hồ Chí Minh

khẳng định: “Sách là thuốc bổ tinh thần, sách là thuốc chữa tội ngu” V.I.Lênin cho rằng: “Không có sách thì không có tri thức Không có tri thức thì không có chủ nghĩa cộng sản”… Hay gần đây nhất, nhà nghiên cứu Nguyễn Trung cũng nêu ý kiến: “Đọc sách là con đường ngắn nhất đi tới hiểu biết cuộc sống đang ngày càng mở rộng với vận tốc ngày càng nhanh.”… Từ

đó, có thể đúc kết lại: văn hóa đọc là nền tảng, là cơ sở cho sự phát triển những ý tưởng sáng tạo, góp phần nâng cao dân trí, đồng thời cũng là phương tiện lưu giữ tri thức, kinh nghiệm cho các thế hệ Và vì thế, văn hóa đọc là một nét đẹp truyền thống của mỗi dân tộc

Do ảnh hưởng của những quan niệm khác nhau về văn hóa như đã nói

ở trên, nên có nhiều cách hiểu khác nhau về văn hóa đọc Tuy nhiên, có thể khái quát những quan điểm đó trong hai khuynh hướng chính Khuynh hướng thứ nhất coi văn hóa đọc đồng nghĩa với nhu cầu đọc (đọc gì?) Khuynh hướng thứ hai coi văn hóa đọc không chỉ là đọc gì, mà còn là và chủ yếu là đọc như thế nào, lĩnh hội và cảm thụ nội dung sách ở mức độ nào, đồng thời bao hàm cả thái độ ứng xử với sách báo của người đọc

Xét ở bình diện văn hóa cộng đồng, văn hóa đọc có thể coi là một bước tiến trong nền văn minh nhân loại, tương ứng với nó là văn hóa viết (written culture), và tiếp sau nó sẽ là sự phát triển chiếm ưu thế của văn hóa nghe - nhìn (audiovisual culture), văn hóa máy tính (computer culture)… cùng với

sự phát triển và phổ biến của các phương tiện truyền thông hiện đại

Xét ở bình diện văn hóa cá nhân, đọc là một hoạt động phản ánh khả năng nhận thức và sức mạnh tinh thần của mỗi con người cụ thể Đọc sách là một loại hoạt động tinh thần hết sức phức tạp của con người, có sự tham gia của các yếu tố tâm lí: cảm giác, tri giác, biểu tượng, trí nhớ, tư duy… trong đó ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng Là một loại hoạt động bên trong bị chi phối bởi tính chất các quá trình tâm lí, các thuộc tính tâm lí cá nhân và hệ thống tri thức, kinh nghiệm của họ, hoạt động đọc hướng vào làm thay đổi chính chủ

thể Kết quả của hoạt động đọc là tri thức, giá trị văn hóa, thẩm mĩ, kinh nghiệm xã hội trong sách báo được chủ thể lĩnh hội đã tác động, cải biến năng lực và các phẩm chất của chính chủ thể, trong khi đó đối tượng của hoạt động, tức là nội dung tri thức, các giá trị văn hóa, kinh nghiệm trong sách báo không

hề bị hao mòn hay mất mát đi Mặt khác, nhu cầu đọc các loại sách khác nhau, đặc biệt là mức độ hiểu, cảm thụ, lĩnh hội nội dung tài liệu phản ánh một cách rõ nét nhất tri thức, kinh nghiệm, thị hiếu, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân Sẽ là phiến diện nếu chỉ xem xét văn hóa đọc đơn thuần ở mức

độ giá trị được thể hiện trong đối tượng mà chủ thể của quá trình đọc sách hướng tới Văn hóa đọc cần phải được hiểu một cách toàn diện hơn, cả ở giá trị của đối tượng đọc (sách báo), cả ở trình độ, khả năng cảm thụ và thái độ ứng xử với sách báo của chủ thể quá trình đọc (người đọc) Văn hóa đọc vì vậy là phương tiện quan trọng để mỗi người trong xã hội chúng ta, đặc biệt là thế hệ trẻ, tiếp thu tinh hoa tri thức và các giá trị văn hóa của nhân loại để hoàn thiện nhân cách, phát triển xã hội

Ở Việt Nam, văn hóa đọc cũng chính là đề tài được nhiều nhà khoa học quan tâm và đề cập đến trong những năm gần đây Mặc dù có nhiều quan điểm khác nhau, phụ thuộc vào những khía cạnh họ quan tâm khi nói đến văn hóa đọc, song vẫn nổi bật lên hai khuynh hướng cơ bản Khuynh hướng thứ nhất là cách tiếp cận văn hóa đọc theo đối tượng đọc mà người đọc hướng tới Khuynh hướng thứ hai, xem xét vấn đề văn hóa đọc một cách bao quát hơn với tư cách là một bộ phận văn hóa hành vi con người

Khuynh hướng thứ hai xem xét việc đọc dưới các khía cạnh đa dạng và tổng hợp hơn so với khuynh hướng thứ nhất Theo quan điểm này, văn hóa đọc bao gồm các khía cạnh: đọc cái gì (nhu cầu đọc, hứng thú đọc, cách lựa chọn tác phẩm để đọc…), đọc như thế nào (phương pháp đọc, kĩ năng đọc, khả năng cảm thụ nội dung đọc, xử lí thông tin) và thái độ ứng xử với tài liệu của chủ thể đọc

Văn hóa đọc không chỉ thể hiện ở số lượng tài liệu đã đọc mà còn đòi hỏi cao hơn, đó là: trong số tài liệu đã đọc thì có bao nhiêu tài liệu thực sự phù hợp với người đọc và làm họ say mê, hứng thú khi đọc Đọc ít mà suy ngẫm hơn là đọc nhiều mà lướt qua vội vàng Văn hóa đọc còn đặt ra câu hỏi phải trả lời là: những kiến thức, kinh nghiệm tích lũy được từ việc đọc giúp ích gì cho mọi hoạt động trong cuộc sống của người đọc? Kết quả sự vận dụng sáng tạo những tri thức thu được từ việc đọc vào phục vụ cuộc sống, công việc và học tập của người đọc chính là đáp án cho câu hỏi trên Như vậy, xét cho cùng, văn hóa đọc là hoạt động văn hóa của con người thông qua việc đọc sách, báo, tạp chí, tài liệu để tiếp nhận và xử lí các thông tin, tri thức một cách khoa học, bổ ích

Tóm lại, văn hóa đọc là một khái niệm có hai nghĩa, một nghĩa rộng và một nghĩa hẹp Ở nghĩa rộng, đó là ứng xử đọc, giá trị đọc và chuẩn mực đọc của mỗi cá nhân, của cộng đồng xã hội và của các nhà quản lí và cơ quan quản lí nhà nước Văn hóa đọc ở nghĩa rộng là sự hợp thành của ba yếu tố, hay chính xác hơn là ba lớp như ba vòng tròn không đồng tâm, ba vòng tròn giao nhau Còn ở nghĩa hẹp, đó là ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của mỗi

cá nhân Ứng xử, giá trị và chuẩn mực này cũng gồm ba thành phần: thói quen đọc, sở thích đọc và kĩ năng đọc Ba thành phần này cũng là ba lớp, ba vòng tròn không đồng tâm, ba vòng tròn giao nhau

1.1.2 Cơ cấu của văn hóa đọc

Như trên đã nói, cách tiếp cận văn hóa đọc theo khuynh hướng thứ hai: xem xét vấn đề văn hóa đọc một cách bao quát hơn với tư cách là một bộ phận văn hóa hành vi của con người, được tác giả luận văn lựa chọn làm quan điểm xuyên suốt trong quá trình nghiên cứu và giải quyết các vấn đề của luận văn này

Dựa trên quan điểm đó, văn hóa đọc được hình thành từ những yếu tố quan trọng của quá trình đọc, gồm: nhu cầu, hứng thú đọc; kĩ năng đọc; và thái độ ứng xử với tài liệu của người đọc

Nhu cầu và hứng thú đọc

Đọc là quá trình tiếp thu, lĩnh hội tri thức và các giá trị văn hóa được thể hiện trên tài liệu Hoạt động đọc là hoạt động tinh thần bên trong của con người, hoạt động này đòi hỏi sự tham gia trực tiếp của các yếu tố tâm lí như: cảm giác, tri giác, trí nhớ, tư duy, ngôn ngữ [21] Vì thế đọc là quá trình tâm lí đặc biệt của con người, trong đó không chỉ có sự tham gia của các quá trình nhận thức cảm tính, lí tính mà còn chịu sự chi phối của các trạng thái tâm lí và các thuộc tính tâm lí cá nhân

Kết quả của hoạt động đọc là tri thức, giá trị văn hóa, kinh nghiệm xã hội chứa đựng trong tài liệu được người đọc lĩnh hội, vận dụng vào cuộc sống

và làm thay đổi nhận thức, hành vi của họ theo hướng tích cực; đồng thời những nội dung mà người đọc thu nhận được từ tài liệu không hề bị mất đi mà trái lại còn được phổ biến rộng rãi, sản sinh ra nhiều hơn

Hoạt động đọc của con người được thực hiện khi có nhu cầu Nhu cầu chủ yếu xuất phát từ động cơ bên trong nhưng đôi khi cũng do tác động của những động cơ bên ngoài Bất kì ai làm bất cứ việc gì cũng đều có động cơ,

và việc đọc cũng vậy Động cơ là một nguyện vọng sinh lí của con người, sự thúc đẩy của động cơ làm cho con người cố gắng tìm mọi cách thực hiện nguyện vọng đó Động cơ của việc đọc là do sự ham muốn tìm hiểu những tri thức mới hoặc sự hiếu kì muốn khám phá những điều chưa biết tạo nên

Nhu cầu đọc là đòi hỏi khách quan của con người đối với việc tiếp nhận

và sử dụng tài liệu nhằm duy trì và phát triển hoạt động sống Con người muốn vươn lên, muốn hiểu biết, chúng ta cần tiếp nhận thông tin, tri thức qua lao động, học tập, qua việc đọc sách báo, tài liệu

Nhu cầu đọc là thái độ nhận thức hoặc cảm thụ của người đọc, có thể là một cá nhân, một tập thể xem việc đọc như một hoạt động không thể thiếu trong cuộc sống và trong sinh hoạt hàng ngày của họ mà nhờ đó các nhu cầu giao tiếp, nhận thức, thẩm mĩ được thỏa mãn Nhu cầu đọc thuộc về bản thân người đọc Nhu cầu đọc chỉ xuất hiện khi bản thân người đọc cảm nhận được việc đọc chính là chất dinh dưỡng nuôi dưỡng tinh thần không thể thiếu trong đời sống thường nhật của họ

Theo Maslow (1908 – 1970), nhà tâm lí học người Mĩ chuyên nghiên cứu về “phát triển và nhu cầu” thì con người có bảy nhu cầu căn bản, trong

đó có nhu cầu tăng thêm và nhu cầu giảm dần Tất cả các nhu cầu này cần phải được thỏa mãn đồng thời với sự phát triển của cá nhân Trong số nhu cầu tăng thêm có nhu cầu về tri thức, càng được thỏa mãn càng tăng lên Đọc sách báo, tạp chí, tài liệu chính là phương thức tốt nhất để thu nhận tri thức Do vậy nhu cầu đọc thuộc loại nhu cầu tăng thêm Người đọc nếu biết thưởng thức tác phẩm, càng đọc sẽ càng tỏ ra thích thú và muốn đọc tiếp [24]

Nhu cầu đọc là loại nhu cầu tinh thần đặc biệt của con người Nó xuất phát từ nhu cầu nhận thức, nhu cầu giao tiếp và nhu cầu thẩm mĩ Đọc không chỉ

là để nhận thức mà còn là để cảm nhận, thấu hiểu, thưởng thức một vẻ đẹp, một giá trị Nhu cầu đọc thường xuất hiện và được duy trì ổn định ở những người có đời sống tinh thần phát triển cao Nhu cầu đọc bắt nguồn từ yêu cầu của các hoạt động khác nhau trong đời sống của mỗi người và chịu sự ảnh hưởng trực tiếp của các điều kiện xã hội Điều này được thể hiện qua nội dung và phương thức

mà xã hội thỏa mãn nhu cầu đọc cho người đọc Nhu cầu đọc nếu được đáp ứng thường xuyên, đầy đủ thì sẽ ngày càng phát triển và bền vững; ngược lại nếu không được đáp ứng thì lâu dần sẽ suy giảm và mất đi

Đọc là quá trình tiếp thu, lĩnh hội tri thức và các giá trị văn hóa được thể hiện trên tài liệu

Nội dung nhu cầu đọc xuất phát từ yêu cầu của hoạt động sống Nội dung đọc vì thế mà liên quan chặt chẽ đến hoạt động chủ đạo của chủ thể đọc Chẳng hạn, nếu hoạt động chủ đạo của chủ thể đọc là học tập thì các loại tài liệu có nội dung liên quan đến chương trình học tập, các loại tài liệu tham khảo, sách hướng dẫn học tập, sách giáo khoa… được chủ thể đọc quan tâm lựa chọn Đây là vấn đề trọng tâm cần xem xét khi nghiên cứu phát triển văn hóa đọc cho các đối tượng người đọc khác nhau

Khi đọc sách, báo, tài liệu kèm theo cảm xúc thì khi đó hứng thú đọc sẽ xuất hiện

Hứng thú là thái độ đặc biệt của cá nhân đối với một đối tượng nào đó vừa có ý nghĩa trong đời sống vừa có khả năng đem lại cho nó những khoái cảm Hứng thú có quan hệ mật thiết với nhu cầu Nhu cầu có thể không có yếu tố hấp dẫn, tức là không có hứng thú [4]

Hứng thú đọc là thái độ lựa chọn tích cực của chủ thể đối với việc đọc những tài liệu có ý nghĩa và có sức hấp dẫn về mặt tình cảm và đáp ứng được nhu cầu về mặt tinh thần đối với chủ thể Với đối tượng người đọc ở độ tuổi thiếu nhi được nghiên cứu trong luận văn này thì hứng thú đọc của các em bị chi phối bởi nhiều yếu tố: đặc điểm lứa tuổi, giới tính, khả năng học tập, hoàn cảnh kinh tế gia đình…

Nhu cầu và hứng thú đọc là nguồn gốc tích cực quyết định hiệu quả của hoạt động đọc, đồng thời cũng là hai khái niệm luôn đi đôi với nhau trong việc nghiên cứu hoạt động đọc của tất cả mọi thành phần người đọc Nhu cầu đọc là nhân tố duy trì sự tồn tại và phát triển của văn hóa đọc, còn hứng thú đọc là yếu tố kích thích sự phát triển của văn hóa đọc Hứng thú đọc có vai trò rất quan trọng đối với việc hình thành và phát triển nhu cầu đọc, nhất là đối với lứa tuổi thiếu nhi Hoạt động đọc của các em thường chịu sự chi phối rất mạnh của của yếu tố cảm xúc, hứng thú… Vì thế nếu biết cách khơi nguồn hứng thú đọc thì nhu cầu đọc sẽ được hình thành và duy trì lâu bền

Trong quá trình đọc, con người ngày càng hoàn thiện các kĩ năng đọc

để việc đọc đạt hiệu quả cao nhất Đó là kĩ năng lựa chọn sách phù hợp với lứa tuổi, với vấn đề, với lĩnh vực mà mình quan tâm, biết sàng lọc các loại tài liệu có nội dung lành mạnh, khoa học; đồng thời biết loại bỏ những tài liệu, sách báo có nội dung lệch lạc, phản khoa học… Và khi việc lựa chọn tài liệu một cách chính xác, phù hợp, đạt được hiệu quả cao trong quá trình đọc thì nó

sẽ là một thành tố quan trọng để chủ thể đọc có văn hóa đọc

Kĩ năng đọc

Kĩ năng, kĩ xảo là con đường dẫn tới thành công trong mọi lĩnh vực của cuộc sống Hiệu quả của mỗi hoạt động thường có vai trò rất lớn của yếu tố kĩ năng, kĩ xảo chứ không chỉ đơn thuần là dựa vào năng lực

Kĩ năng là khả năng, trình độ kĩ thuật, thao tác vận dụng năng lực vào thực tiễn của từng cá nhân Nếu chỉ có tri thức mà không có phương pháp vận dụng sáng tạo, phù hợp tri thức đó vào công việc để mang lại hiệu quả nhất định thì không thể xem là có năng lực Phương pháp đúng đắn là yếu tố quyết định để tiếp thu và vận dụng được những tri thức cần thiết cho công việc và đời sống của chính mình

Như vậy, kĩ năng đọc là yếu tố quan trọng tạo nên hiệu quả cho hoạt động đọc Kĩ năng đọc là khả năng hiểu biết, lĩnh hội, cảm thụ được nội dung

có trong tài liệu, biến tri thức, kinh ngiệm trong tài liệu thành tri thức, kinh nghiệm của bản thân chủ thể đọc; đồng thời có thể vận dụng những tri thức, kinh nghiệm ấy vào những hoạt động sống khác nhau nhằm làm phong phú hơn cho cuộc sống vật chất và tinh thần của chủ thể đọc Kĩ năng đọc phụ thuộc vào nhiều yếu tố như tri thức, kinh nghiệm, năng lực… của mỗi cá nhân người đọc trong quá trình rèn luyện lâu dài mới có được Người đọc có khả năng tập trung chú ý cao, có hiểu biết sâu rộng, và kinh nghiệm sống phong phú sẽ cảm thụ, lĩnh hội nội dung tài liệu ở mức độ cao hơn

Một trong những yếu tố quan trọng trong phương pháp đọc là phải độc lập suy nghĩ khi đọc để tiếp thu sâu sắc nội dung tri thức đã đọc Tri thức phần nhiều do việc đọc mà tích lũy được, bởi chỉ khi đọc với sự suy nghĩ sâu sắc mới thu nhận được tri thức một cách vững chắc, sự hiểu biết của chủ thể đọc được nâng lên

Khi lựa chọn nội dung để đọc phải chú ý đến thể loại của tài liệu, mỗi loại tài liệu có một cách đọc khác nhau Chẳng hạn, những quyển sách mang nội dung tư tưởng rộng lớn đòi hỏi phải có sự tập trung cao độ, suy ngẫm nhiều lần, đào sâu suy nghĩ mới có thể lĩnh hội được hết ý nghĩa nội dung của sách Ngược lại, với loại sách thể hiện nhiều quan điểm không rõ ràng, phương pháp luận chứng thiếu logic, người đọc cần có thái độ phê phán Sách

có nội dung vừa tích cực, vừa tiêu cực thì đòi hỏi người đọc phải biết cách tiếp thu những tinh hoa, đòng thời loại bỏ những phần tiêu cực Thậm chí có những quyển sách không nên đọc vì có nội dung vô bổ, không mang lại lợi ích gì cho người đọc mà chỉ làm tiêu phí thời gian

Để cho việc đọc không bị gián đoạn, cần phải có kế hoạch cụ thể Khi chủ thể đọc biết cách lựa chọn nội dung đọc phù hợp nhu cầu và đọc có hiệu quả thì kĩ năng đọc đã hình thành

Với lứa tuổi thiếu nhi nói riêng, do có những đặc điểm đặc thù nhất định về tâm sinh lí lứa tuổi nên rất cần sự tác động tích cực vào quá trình đọc,

tổ chức hoạt động đọc một cách khoa học giúp các em hình thành, phát triển nhu cầu đọc lành mạnh Đồng thời điều chỉnh nhu cầu, hứng thú đọc lệch lạc nhằm biến hoạt động đọc thành hoạt động thường xuyên mang lại lợi ích thiết thực cho cuộc sống của các em Về kĩ năng đọc, các em ở lứa tuổi thiếu nhi đa

số là thích đọc sách nhưng thường chưa biết lựa chọn nội dung phù hợp vì các

em còn ít kinh nghiệm, thói quen đọc chưa ổn định do đặc điểm lứa tuổi là hiếu động, hay thay đổi và phương pháp đọc còn kém hiệu quả cho nên rất

cần được sự quan tâm giáo dục, uốn nắn từ nhiều phía, nhất là từ cha mẹ, thầy

cô giáo và đội ngũ cán bộ thư viện

Trước hết, trong gia đình, phụ huynh cần có sự động viên, khuyến khích các em đọc sách, tạo thói quen đọc cho các em và hướng dẫn phương pháp đọc phù hợp với thể trạng và sở thích của con em mình Các bậc cha mẹ phải định hướng, tư vấn, giúp đỡ các em lựa chọn sách có nội dung và hình thức lành mạnh, bổ ích, phải tích cực trong việc mua hoặc mượn sách cho các em

Về phía nhà trường, thầy cô giáo cần khuyến khích, hướng dẫn các em đọc những quyển sách, tài liệu có ích, bổ trợ cho chương trình học trên lớp cũng như giúp hoàn thiện nhân cách của các em; giới thiệu tên những tài liệu cần thiết, có nội dung phù hợp và địa chỉ cụ thể để các em dễ dàng tìm đọc

Rèn luyện kĩ năng đọc cho thiếu nhi còn thuộc về chức năng của ngành thư viện, có thể thấy rõ qua các hoạt động phục vụ thiếu nhi của hệ thống thư viện công cộng Ngoài ra, cha mẹ, thầy cô giáo hoặc cán bộ thư viện còn phải là những người hỗ trợ các em trong việc lĩnh hội, phân tích nội dung tài liệu đã đọc, giúp các em có cách hiểu đúng về nội dung đó, nâng cao khả năng nhận thức, năng lực cảm thụ tác phẩm và ứng dụng vào việc học tập có kết quả

Như vậy, việc rèn luyện cho các em kĩ năng đọc, bao gồm: phương pháp đọc, khả năng lĩnh hội tri thức trong tài liệu đọc và vận dụng những tri thức đó vào các hoạt động sống và học tập của các em là vấn đề cấp bách phải thực hiện nhằm phát triển văn hóa đọc cho các em ở lứa tuổi thiếu nhi Đọc như thế nào để hiểu và vận dụng những hiểu biết đó một cách sáng tạo vào thực tiễn để mang lại kết quả là yêu cầu cao nhất của phát triển văn hóa đọc nói chung và văn hóa đọc cho thiếu nhi nói riêng

Thái độ ứng xử với tài liệu đọc

Văn hóa đọc còn được thể hiện ở thái độ, hành vi của chủ thể đọc đối

với tài liệu đọc

Như chúng ta vẫn thấy, thuật ngữ văn hóa ứng xử tồn tại hàng ngày trong đời sống của con người Văn hóa ứng xử chính là cách mà con người thể hiện thái độ của mình với người khác và với môi trường xung quanh một cách thích hợp nhất [29]

Thái độ ứng xử là tâm trạng và hành vi của chủ thể với khách thể trong hoạt động giao tiếp Thái độ ứng xử của một cá nhân đối với cá nhân hoặc với một đối tượng vật chất , tinh thần là sự biểu hiện tâm trạng, tình cảm và hành động của cá nhân đó với đối tượng mà mình tiếp xúc

Sách, báo, tài liệu là những sản phẩm văn hóa, do đó phải được ứng xử

có văn hóa Ứng xử có văn hóa là phạm vi rộng và được nghiên cứu dưới nhiều góc độ, đối tượng khác nhau Ứng xử có văn hóa đối với tài liệu đòi hỏi người đọc phải có thái độ và hành vi phù hợp: biết trân trọng, giữ gìn tài liệu, biết cách sử dụng tài liệu có hiệu quả mà không làm hư hỏng tài liệu, không được chiếm giữ trái phép tài liệu, không phân biệt đó là tài sản riêng của cá nhân hay là tài sản chung của cộng đồng Ứng xử có văn hóa với tài liệu đọc còn được thể hiện qua tư thế, tâm thế của người sử dụng, qua tác phong khi đọc tài liệu

Sách, báo, tài liệu là sản phẩm kết tinh các giá trị văn hóa, tinh hoa của nhân loại, là tài sản tinh thần của thế hệ trước truyền lại cho thế hệ sau Văn hóa ứng xử với sách, báo, tài liệu thể hiện ở việc bạn có tôn trọng những cuốn sách – sản phẩm trí tuệ của người khác hay không Nói tới văn hóa ứng xử với sách là nói tới việc bạn tiếp thu những thông tin đó như thế nào, bạn đối xử với cuốn sách đó ra sao

Với lứa tuổi thiếu nhi nói riêng, nhìn chung các em đã có ý thức quý trọng, giữ gìn sách, báo, tài liệu trước, trong và sau khi đọc nhưng nhiều khi

đó còn là những biểu hiện tự nhiên, tự phát, cần được bồi dưỡng, rèn luyện để

ý thức đó ngày càng được nâng cao và trở thành phong cách ứng xử có văn hóa với mọi tài liệu

Tóm lại, giáo dục cho thiếu nhi thái độ ứng xử có văn hóa với tài liệu đọc là một yêu cầu quan trọng trong việc phát triển văn hóa đọc cho các em

1.1.3 Vai trò của văn hóa đọc

1.1.3.1 Vai trò của văn hóa đọc nói chung

Văn hóa đọc có vai trò quan trọng đối với sự phát triển tinh thần của con người nói chung, đồng thời là một yếu tố quan trọng thúc đẩy sự tiến bộ

xã hội

Văn hóa đọc góp phần nâng cao sự hiểu biết và làm phong phú đời sống tinh thần cho con người Bởi đọc có thể làm gia tăng tri thức, mà nhu cầu tìm kiếm tri thức lại đóng một vai trò hết sức quan trọng trong lịch sử tồn tại và phát triển của xã hội loài người, mối quan hệ giữa việc đọc và nhu cầu nâng cao tri thức ngày càng rõ rệt

Đặc biệt, trong thời đại kinh tế tri thức, yếu tố con người là nguồn nội lực quan trọng để phát triển nền kinh tế quốc dân Vậy nên, nếu văn hóa đọc không phát triển thì con người sẽ không thể tiếp thu kịp thời thông tin và tri thức, vốn văn hóa hạn chế và lạc hậu thì không thể phát triển và hội nhập Việc tìm tòi tri thức, bồi dưỡng tài năng là việc cấp thiết của cả xã hội trong thời đại nay Sự phát triển của mỗi đất nước tỉ lệ thuận với hàm lượng tri thức

ẩn chứa trong mỗi công dân của đất nước đó Không thể không khẳng định: một quốc gia mà có nền văn hóa đọc phát triển thì đó là quốc gia có tiềm lực mạnh về mọi mặt (kinh tế, khoa học, kĩ thuật, quân sự, nghệ thuật,…) Vậy nên, muốn xã hội phát triển bền vững trong thời đại kinh tế tri thức cần vận động mọi người rèn luyện thói quen đọc tập trung, chăm chú, tích lũy tri thức một cách thiết thực, bổ ích Những cuốn sách luôn chứa đựng trong đó lượng tri thức khổng lồ từ nhiều bộ môn khoa học khác nhau mà độc giả có thể dễ dàng tìm thấy và trang bị cho mình những kiến thức đó tùy theo yêu cầu cụ thể Những cuốn sách hay, có giá trị luôn luôn là những cuốn cẩm nang quý báu cho mọi thế hệ độc giả tiếp thu tri thức của các lĩnh vực khác nhau và tạo cho mình một phong cách, lối sống lành mạnh Con người phải không ngừng hoàn thiện bản thân mình, và đọc sách – đó là một trong những cách rất hiệu

quả để giúp cho mọi người thực hiện được mong muốn đó Tiếp nhận tinh hoa nhân loại và vận dụng vào cuộc sống, vào hoạt động xã hội chính là mục đích của văn hóa đọc

Mặt khác, ý nghĩa của văn hóa đọc không chỉ bó hẹp trong việc tìm kiếm tri thức để sinh tồn, bởi vì trong thế giới nội dung đọc rộng lớn không phải tác phẩm nào cũng nhằm chuyển tải tri thức mà còn bao gồm cả những tác phẩm văn học nghệ thuật, tác phẩm lịch sử, triết học… Chức năng của những tác phẩm này là khơi gợi tư tưởng, bồi dưỡng tinh thần, định hướng cuộc sống và hun đúc nhân cách con người Khi tiếp xúc nhiều với sách con người sẽ sống tốt hơn, thanh tao hơn, tinh thần được duy dưỡng

Văn hóa đọc còn góp phần tạo ra sự gắn kết trong xã hội Có nhiều câu lạc bộ những người yêu sách, sưu tầm sách đã được hình thành chính do vai trò này của văn hóa đọc Khi văn hóa đọc phát triển ngày càng mạnh và lan rộng đến đông đảo mọi người thì các độc giả có xu hướng xích lại gần nhau

để cùng chia sẻ những kinh nghiệm, kiến thức mà họ tìm thấy được qua những trang sách

Đối với mỗi cá nhân, văn hóa đọc giúp hình thành và phát triển nhân cách cho mỗi con người ngay từ thời thơ bé Giáo dục văn hóa đọc cho lứa tuổi thiếu nhi là việc làm quan trọng giúp các em tu dưỡng và rèn luyện bản thân về nhiều mặt, cả năng lực lẫn đạo đức Đọc là phương thức tốt nhất giúp tiếp thu tri thức; người có tri thức thì học tập, làm việc sẽ đạt hiệu quả cao hơn và dễ đạt được những thành tựu về nhiều mặt trong cuộc sống vì họ có tri thức và biết vận dụng tri thức vào thực tế hoạt động của chính họ Đối với việc nâng cao những đức tính tốt đẹp cho con người, có thể khẳng định văn hóa đọc có tác dụng nuôi dưỡng tâm hồn mỗi cá nhân thông qua việc đọc, cảm thụ, thưởng thức những tình tiết sinh động và những tình cảm chân thực trong từng tác phẩm

1.1.3.2 Vai trò của văn hóa đọc đối với sự phát triển của các em ở lứa tuổi thiếu nhi

Lứa tuổi thiếu nhi là lứa tuổi có nhiều biến động trong tâm lí, lứa tuổi

mà nhân cách con người bắt đầu quy tụ và nảy nở Ở lứa tuổi này, trong các

em có một sức sống mạnh mẽ và đồng thời đây cũng là lứa tuổi mà sự cân bằng bị phá vỡ

Tại Việt Nam, thiếu nhi có độ tuổi từ 6 đến 15 – nằm trong giai đoạn lứa tuổi có hoạt động chủ đạo là học tập Theo sự phân chia giai đoạn lứa tuổi của các nhà tâm lí học mác xít, giai đoạn lứa tuổi có hoạt động chủ đạo là học tập được chia thành ba thời kì:

+ Thời kì đầu tuổi học hay nhi đồng (từ 6 đến 11tuổi) là độ tuổi học sinh tiểu học: hoạt động chủ đạọ là học tập nhằm vào lĩnh hội hệ thống tri thức và kinh nghiệm xã hội

+ Thời kì giữa tuổi học hay thiếu niên (từ 11 đến 14tuổi) là độ tuổi học sinh trung học cơ sở: cùng với hoạt động học tập, hoạt động chung trong nhóm bạn trở thành nét chủ đạo trong đời sống

+ Thời kì cuối tuổi học hay đầu tuổi thanh niên (từ 15 đến 17,18 tuổi) tương đương với độ tuổi học sinh trung học phổ thông: hoạt động chủ đạo là học tập và hướng nghiệp [21]

Mỗi thời kì có một vị trí, vai trò nhất định trong quá trình phát triển của trẻ Mỗi thời kì phát triển lại có những nét tâm lí đặc trưng Sự chuyển từ thời

kì này sang thời kì khác bao giờ cũng gắn với sự xuất hiện những cấu tạo tâm

lí mới về chất Lứa tuổi thiếu nhi là giai đoạn phát triển phức tạp và quan trọng Ở lứa tuổi này, hoạt động học tập chiếm ưu thế, tạo điều kiện cho các

em lĩnh hội nền văn hóa loài người một cách tích cực nhất, đồng thời cũng là giai đoạn nhân cách đang hình thành và phát triển mạnh mẽ, đòi hỏi phải có

sự quan tâm đặc biệt

Quá trình hình thành nhân cách là quá trình con người chuẩn bị các phẩm chất và năng lực cần thiết thông qua việc tham gia các hoạt động đa

dạng, phong phú để thu nhận, chiếm lĩnh các giá trị xã hội, biến nó thành các phẩm chất bên trong của cá nhân để thực hiện các chức năng xã hội của mình

Sự hình thành nhân cách ở thiếu nhi, dưới ảnh hưởng của những đặc điểm tâm

lí lứa tuổi có những nét đặc thù

Ở độ tuổi thiếu nhi, việc học tập nhằm lĩnh hội hệ thống tri thức, kinh nghiệm xã hội được xem là hoạt động chủ đạo của các em Sự phát triển khả năng trí tuệ, tình cảm của các em ở giai đoạn này phần lớn phụ thuộc vào kết quả học tập Do đó, cùng với việc củng cố và mở rộng các hành vi trong quan

hệ xã hội của thiếu nhi, cần tập trung hình thành ở các em thái độ có trách nhiệm đối với việc học tập, lòng khao khát tìm tòi, hiểu biết, tính kiên trì, nỗ lực, say sưa trong học tập, phương pháp học tập, những kỉ luật trong học tập

Hoạt động trí tuệ của các em thời kì này phát triển Các em có khả năng phân tích, tổng hợp phức tạp hơn khi tri giác các sự vật, hiện tượng Trí nhớ cũng được nâng lên một trình độ cao hơn, ghi nhớ máy móc dần dần nhường chỗ cho sự ghi nhớ logic và ghi nhớ ý nghĩa Vì thế, hiệu quả của việc ghi nhớ trở nên tốt hơn Khả năng tập trung sức chú ý của các em cũng mạnh hơn, bền vững hơn Tuy nhiên, tính lựa chọn sự chú ý phụ thuộc rất nhiều vào tính chất của đối tượng tri giác và mức độ hứng thú của các em với đối tượng đó Khả năng tư duy cũng cao hơn rất nhiều, tư duy trừu tượng, khái quát phát triển mạnh Chính những đặc điểm này đã nâng hoạt động học tập của các em thiếu nhi lên một tầm cao mới, trở thành hoạt động chủ đạo Hoạt động học tập đã tạo ra những biến đổi chủ yếu nhất trong tâm lí của các em, trong đó có những biến đổi giữ vị trí trung tâm trong hệ thống các chức năng tâm lí và có sự chi phối đến các biến đổi khác

Hứng thú của các em trong giai đoạn này phát triển rất rõ nét, đặc biệt là hứng thú nhận thức, hứng thú tìm hiểu thế giới xung quanh, khát vọng hiểu biết

Năng lực nghệ thuật – thẩm mĩ của các em ở lứa tuổi thiếu nhi cũng được hình thành

Đời sống tình cảm ở lứa tuổi thiếu nhi cũng mang đặc thù riêng Nếu như ở độ tuổi nhi đồng, các em rất dễ xúc động, khó kìm chế cảm xúc của mình, cảm xúc chưa bền vững, cảm xúc hay thay đổi, dễ giận hờn, dễ quên,

dễ cười, dễ khóc…; thì ở độ tuổi thiếu niên, tính tự lập, lòng tự trọng của các

em đã phát triển cao hơn, quá trình hưng phấn mạnh hơn quá trình ức chế đã tạo ra sự năng động, nhiệt tình, giàu cảm xúc và dễ bị kích động Ở giai đoạn thiếu niên này, tình bạn được các em rất quan tâm, việc tham gia vào các sinh hoạt tập thể được các em nhiệt tình thể hiện; các em rất nhạy cảm trong quan

hệ giữa người với người, cảm xúc ở các em chi phối mạnh mẽ đến năng lực cũng như cách hành xử của các em Những đặc điểm tâm sinh lí đó có ảnh trực tiếp đến sự hình thành và phát triển văn hóa đọc của thiếu nhi, biểu hiện qua nhu cầu đọc, hứng thú đọc của các em

Các phẩm chất ý chí ở lứa tuổi này cũng chưa bền vững Với độ tuổi nhi đồng thì chưa có bản lĩnh cao, tính độc lập yếu, dễ phụ thuộc vào ý kiến của người khác, hay bắt chước người khác, đặc biệt là thầy cô giáo, bạn bè; các em hay phạm lỗi khi phải thực hiện những yêu cầu nghiêm ngặt, đòi hỏi

sự căng thẳng trong khoảng thời gian dài Ở độ tuổi thiếu niên thì là giai đoạn chuyển tiếp giữa trẻ con và người lớn nên thường nảy sinh khuynh hướng tự lập, bắt chước người lớn và rất hiếu động; đa số các em có nhiều dự định tương lai táo bạo và luôn mong muốn đạt được những dự định đó nhưng do tính cách chưa ổn định và hiếu động nên rất hay thay đổi mục đích, lí tưởng

sẽ giúp cho chúng ta có những tác động tích cực đúng hướng với các em nhằm phát triển nhân cách toàn diện cho các em

Như đã nói ở trên, hoạt động chủ đạo của thiếu nhi (thiếu niên và nhi đồng) là học tập và giao lưu với cộng đồng Do đó, văn hóa đọc có vai trò hết sức quan trọng trong việc hỗ trợ nâng cao chất lượng học tập cho các em, giúp các em biết cách lựa chọn tài liệu phù hợp với nhu cầu, khả năng nghiên cứu, tìm hiểu về chương trình học tập của mình, đồng thời có phương pháp đọc phù hợp để khai thác và sử dụng có hiệu quả tài liệu đã được lựa chọn

Các nhà tâm lí học đã phát hiện ra rằng: lứa tuổi thiếu nhi là giai đoạn hình thành và phát triển các năng lực, rất nhiều em đã bộc lộ năng khiếu ở các môn học như: văn, toán, lí, hóa, hội họa, âm nhạc… Đồng thời, tâm lí học cũng cho rằng trong giai đoạn thiếu niên các em rất nhạy cảm trong quan hệ giữa người với người, đặc biệt tình bạn rất được các em quan tâm, cảm xúc ở các em phát triển và chi phối mạnh mẽ đến năng lực cũng như cách hành xử của các em

Với những đặc điểm như trên, lứa tuổi thiếu nhi rất cần được quan tâm, định hướng và giáo dục văn hóa đọc để các em được phát triển toàn diện Cụ thể, chúng ta cần có những tác động tích cực nhằm phát triển văn hóa đọc cho các em, hướng tới mục tiêu đào tạo những con người phát triển toàn diện Văn hóa đọc là yếu tố quan trọng trong việc nâng cao chất lượng học tập cho thiếu nhi Việc đọc và nghiên cứu các sách tham khảo làm cho các em hiểu sâu và thấu đáo hơn các bài học trên lớp, việc thực hành các bài tập sẽ trở nên thành thạo, dễ dàng hơn Văn hóa đọc phát triển giúp các em biết cách lựa chọn tài liệu phù hợp với nhu cầu, khả năng nghiên cứu, tìm hiểu về chương trình học tập của mình, đồng thời có phương pháp đọc phù hợp với nội dung của tài liệu đã chọn Qua khảo sát thực tế nhu cầu đọc của các em ở độ tuổi thiếu nhi

đã nhận thấy: tỉ lệ các em xếp loại học lực khá, giỏi luôn có nhu cầu, thói quen đọc sách thường xuyên và nội dung đọc phong phú, đa dạng hơn

Văn hóa đọc là yếu tố quan trọng biến quá trình đọc thành quá trình rèn luyện, phát triển năng lực về nhiều mặt cho các em, bao gồm: năng lực trí tuệ, năng lực khoa học và năng lực thẩm mĩ Phát triển trí tuệ là sự biến đổi về chất trong nhận thức, tức là trong hoạt động phản ánh bản thân hiện thực khách quan vào bộ óc con người Việc cung cấp thông tin cho các em qua các loại hình tài liệu (tranh vẽ, biểu tượng, trực quan… ) mang lại khả năng nhận thức cao hơn, chính xác hơn cho các em, gián tiếp tạo ra sự năng động, sáng tạo ở các em

Văn hóa đọc giúp cho các phẩm chất tâm lí như: năng lực trí tuệ, óc quan sát, trí nhớ, trí tưởng tượng, ngôn ngữ… phát triển Khi tham gia hoạt động đọc, kĩ năng viết và nhớ mặt chữ có thể được nâng lên, khả năng sử dụng ngôn ngữ linh hoạt hơn, điều này mang lại kết quả học tập tốt cho những

em yêu thích môn văn, tiếng Việt Trong qua trình học văn, sự tiếp thu và cách diễn đạt có mối quan hệ chặt chẽ: tiếp thu thông tin, kiến thức đầy đủ, phong phú thì trình độ và chất lượng diễn đạt mới cao và ngược lại, muốn nắm bắt nhiều thông tin, tích lũy nhiều kiến thức thì cần phải đọc rộng và sâu

Văn hóa đọc còn có tác động sâu sắc tới năng lực cảm thụ thẩm mĩ, hình thành và phát triển năng lực sáng tạo ra các giá trị thẩm mĩ Với các em ở độ tuổi thiếu nhi, thông qua hoạt động đọc và tiếp thu các loại thông tin, tri thức, đặc biệt là các tác phẩm văn học, tình cảm, thị hiếu thẩm mĩ lành mạnh ở các

em phát triển giúp các em có năng lực phát hiện và cảm thụ cái đẹp, dần dần hình thành trong các em nhu cầu, năng lực sáng tạo ra cái đẹp, sáng tạo nghệ thuật Trong thực tế, đa số các em học sinh yêu thích và thường xuyên tham gia các hoạt động đọc luôn có năng khiếu nghệ thuật như: ca hát, vẽ tranh, đọc diễn cảm, kể chuyện hấp dẫn, giới thiệu sách lưu loát, thu hút, hùng biện thuyết phục lôi cuốn người nghe… Đây là cơ sở để phát triển năng lực sáng tạo ra các giá trị thẩm mĩ của các em và là tiền đề quan trọng giúp các nhà giáo dục phát hiện, bồi dưỡng, đào tạo nên những tài năng nghệ thuật sau này

Văn hóa đọc còn có vai trò quan trọng đối với sự hình thành và phát triển các phẩm chất đạo đức cho các em ở lứa tuổi thiếu nhi Mỗi phẩm chất

đạo đức được hình thành ở các em là kết quả tác động của nhiều yếu tố cả khách quan lẫn chủ quan, các yếu tố này luôn luôn có mối quan hệ qua lại lẫn nhau và trong đó có yếu tố “hoạt động đọc” Giáo dục văn hóa đọc cho thiếu nhi là gián tiếp giáo dục đạo đức cho các em bằng phương tiện sách, báo, tài liệu phù hợp tâm sinh lí của các em thông qua hoạt động đọc Tài liệu dành cho thiếu nhi thường được trình bày dưới dạng các hình vẽ, truyện tranh, là những tác phẩm văn học, các câu chuyện ngụ ngôn, truyện cổ tích, truyện kể

về danh nhân, lãnh tụ… với ưu thế trình bày đẹp, trực quan, ngôn ngữ giàu tính biểu cảm, và trong mỗi tác phẩm luôn xây dựng các hình tượng nhân vật điển hình Đây có thể coi là phương tiện hữu hiệu nhất giúp tác động vào tâm hồn, tình cảm của các em

Tác dụng lâu dài của văn hóa đọc chính là việc tác động sâu vào bên trong tiềm thức nhằm nuôi dưỡng tâm hồn và nâng cao những đức tính tốt đẹp cho con người Văn hóa đọc giúp các em tự điều chỉnh hành vi của mình thông qua việc noi gương các nhân vật mà mình yêu thích, giúp các em tự hoàn thiện nhân cách của mình hơn

1.2 Khái lược về thiếu nhi quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội

1.2.1 Một số đặc điểm của quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội

Quận Hoàn Kiếm là một quận nằm ở vị trí trung tâm của kinh thành Thăng Long xưa và Thủ đô Hà Nội ngày nay Đây là quận có diện tích nhỏ nhất của thành phố Hà Nội, nhưng lại là nơi thường xuyên diễn ra các sự kiện chính trị, văn hóa quan trọng của Thủ đô Trên địa bàn quận có nhiều trụ sở các cơ quan đại diện ngoại giao, các tổ chức quốc tế và văn phòng đại diện nước ngoài, cơ quan Nhà nước ở Trung ương và địa phương, nhiều trụ sở tôn giáo lớn, nhiều di tích lịch sử - văn hóa và di tích cách mạng, các công trình kiến trúc – văn hóa có giá trị

Quận Hoàn Kiếm được hình thành cách đây gần 1000 năm, còn khu phố cổ (36 phố phường) được hình thành từ đầu thế kỉ XIX thuộc Triều Nguyễn Cùng với việc xây dựng hoàng thành, kinh thành, nhiều đình, đền,

chùa… được xây dựng như: đình Kim Ngân, chùa Báo Ân, Báo Thiên, đền Vua Lê, Ngọc Sơn, Bà Triệu…

Từ năm 1886, vùng đất này phát triển về phía Nam hồ Hoàn Kiếm với những khu phố của người Châu Âu theo hệ thống bàn cờ

Từ sau năm 1975, quận Hoàn Kiếm phát triển ra phía ngoài đê, hình thành các khu nhà ở tập thể của các cơ quan

Do sự hình thành các khu vực theo từng giai đoạn nên quận Hoàn Kiếm được phân chia thành ba khu vực:

Khu phố cổ gồm các phường: Hàng Bạc, Hàng Bồ, Hàng Đào, Cửa Đông, Hàng Buồm, Hàng Mã, Hàng Gai, Đồng Xuân và một phần của hai phường Lí Thái Tổ và Hàng Bông Các công trình chủ yếu là nhà ở kết hợp với cửa hàng, mật độ xây dựng cao, đường giao thông nhỏ và ngắn

Khu phố cũ gồm các phường Cửa Nam, Trần Hưng Đạo, Phan Chu Trinh, Tràng Tiền, Lí Thái Tổ, Hàng Bông, Hàng Trống, Hàng Bài Nhiều loại công trình như nhà ở, biệt thự, công sở, nhà hát, cửa hàng, khách sạn, bảo tàng, thư viện với những kiến trúc đẹp mắt

Khu ngoài đê gồm hai phường Phúc Tân và Chương Dương

Trước đây, vùng đất Hoàn Kiếm là ngã ba sông, nơi dòng sông Tô Lịch tách từ sông Nhị, từ phường Giang Khẩu rồi chảy qua các phố phường đông vui, trên bến dưới thuyền Nơi đây là đầu mối giao lưu với “tứ trấn” và cũng

là điểm hội tụ nhân tài bách nghệ khắp bốn phương mà tên các phố hôm nay còn in đậm dấu ấn: Hàng Đào, Hàng Trống, Hàng Bạc, Hàng Khay, Hàng Quạt, Hàng Da,…

Từ năm 1954-1961, khu vực này gồm khu phố Hoàn Kiếm, khu phố Đồng Xuân và một phần của khu phố Hàng Cỏ, khu phố Hai Bà Từ năm

1961-1981, gọi là khu Hoàn Kiếm Từ tháng 1/1981, khu Hoàn Kiếm chính thức gọi là quận Hoàn Kiếm Theo đó, quận Hoàn Kiếm gồm 18 phường (Cửa Nam, Hàng Bài, Tràng Tiền, Lí Thái Tổ, Đồng Xuân, Hàng Mã, Cửa Đông, Hàng Gai, Trần Hưng Đạo, Phan Chu Trinh, Hàng Bạc, Hàng Buồm, Hàng Đào, Hàng Bồ, Hàng Bông, Hàng Trống, Chương Dương, Phúc Tân)

Với diện tích 5,29km2, và dân số 173.000 người, quận Hoàn Kiếm có phía Tây giáp quận Đống Đa, phía Tây Bắc giáp quận Ba Đình và quận Đống

Đa, phía Nam giáp quận Hai Bà Trưng Quận Hoàn Kiếm là nơi tập trung nhiều đầu mối giao thông đường sắt, đường thủy và đường bộ Đây là điều kiện thuận lợi giúp quận có thể giao lưu, trao đổi hàng hóa, là tiền đề cho sự phát triển kinh tế, văn hóa và du lịch

Quận Hoàn Kiếm cũng là nơi tập trung nhiều cơ quan quản lí Nhà nước cấp Bộ, Ban, Ngành, và cũng là địa điểm của nhiều đại sứ quán của các nước

Có thể nói, cùng với quận Ba Đình, quận Hoàn Kiếm là trung tâm hành chính, chính trị cũng như là trung tâm thương mại lớn của thành phố

Về mặt kinh tế - xã hội, cơ cấu kinh tế quận Hoàn Kiếm chuyển dịch theo hướng thương mại – dịch vụ - du lịch – công nghiệp – tiểu thủ công nghiệp

Hoàn Kiếm là nơi tập trung dân cư có nhiều ngành nghề thủ công truyền thống, là nơi sản xuất ra những mặt hàng có giá trị xuất khẩu cao như: chạm, khắc, kim hoàn, may, thêu, ren, đồ da, song, mây tre đan, hoa lụa, hoa giấy,…

Trên địa bàn quận Hoàn Kiếm có chợ Đồng Xuân là đầu mối giao lưu hàng hóa của cả khu vực phía Bắc Ngoài chợ Đồng Xuân, quận Hoàn Kiếm còn có các chợ lớn như: Hàng Da, Cửa Nam, Hàng Bè và những tuyến phố thương mại sầm uất như Hàng Gai, Hàng Bông, Hàng Ngang, Hàng Đào,…

Thời gian gần đây, nhiều công trình xây dựng cao ốc văn phòng được tiến hành xây dựng trên địa bàn quận, tạo cho Hoàn Kiếm một bộ mặt mới, văn minh bên cạnh những công trình kiến trúc cổ

Với hệ thống các trung tâm tài chính, ngân hàng đầu não tập trung tại quận, Hoàn Kiếm có tiềm năng phát triển mạnh các giao dịch về kinh tế tài chính Trong tương lai gần, trên cơ sở Nhà nước đổi mới chính sách tài chính ngân hàng và sự phát triển của các thành phần kinh tế, Hoàn Kiếm sẽ trở thành trung tâm tài chính lớn của Hà Nội

Ở vị trí trung tâm thành phố, với vai trò trung tâm hành chính, chính trị, trung tâm thương mại, dịch vụ, quận Hoàn Kiếm có nhiều điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế bền vững

Quận Hoàn Kiếm là nơi tập trung dân cư đông đúc, nguồn nhân lực của quận cũng tương đối dồi dào Hơn nữa, lực lượng lao động đông đảo chủ yếu

là lao động chất xám, có tri thức nên rất thuận lợi cho việc phát triển kinh tế,

xã hội của quận

Công tác giáo dục và đạo tạo ở địa bàn quận Hoàn Kiếm cũng rất phát triển, chất lượng cao và là một trong những đơn vị dẫn đầu thành phố Số lượng và chất lượng đội ngũ giáo viên giỏi, học sinh giỏi ngày càng tăng

Các hoạt động văn hóa, nghệ thuật với nhiều loại hình phong phú, gắn với các phong trào thi đua yêu nước, các cuộc vận động lớn của đất nước, của Thủ đô Khôi phục và duy trì các lễ hội, các phố nghề truyền thống, gìn giữ những giá trị văn hóa vật thể, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống, kế thừa có chọn lọc các tiêu chí văn hóa người Hà Nội, xây dựng nếp sống văn minh thanh lịch gắn với phát triển kinh tế

Quận Hoàn Kiếm còn là vùng đất của những di tích văn hóa – lịch sử, với 170 di tích lịch sử - văn hóa và di tích cách mạng, các công trình kiến trúc–văn hóa có giá trị, tiêu biểu như Hồ Gươm, Tháp Rùa, đình Kim Ngân, chùa Báo Ân (còn gọi là chùa Liên Trì), tháp Báo Thiên, đền Vua Lê, đền Ngọc Sơn, cửa Ô Quan Chưởng, Nhà hát Lớn Hà Nội, Quảng trường 19-8, Nhà Thờ Lớn, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam, Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, Tượng đài Lí Thái Tổ, Bưu điện Hà Nội, Chợ Đồng Xuân,… và đình thờ các

ông tổ nghề như đình Lò Rèn, đình Hàng Giấy… Quần thể di tích văn hóa lịch sử và di tích cách mạng gắn liền với truyền thống Thủ đô ngàn năm văn hiến đã và đang được chính quyền thành phố quan tâm tôn tạo và đây chính là thế mạnh, tiềm năng du lịch văn hóa của quận, tạo nên sức hút với du khách, đặc biệt là du khách nước ngoài

Quận Hoàn Kiếm còn là nơi tọa lạc của khu phố cổ Hà Nội, được biết đến nhiều hơn cả với tên gọi ba sáu phố phường Khu phố cổ ở đây gồm nhiều con phố mà tên gọi đã giúp ta nhận biết dáng dấp của những làng nghề Khu phố cổ Hà Nội ở quận Hoàn Kiếm đã được công nhận là di sản văn hóa lịch

sử của Thủ đô

Quận Hoàn Kiếm cũng là nơi ghi dấu trong lịch sử ẩm thực của vùng đất Thủ đô với những đặc sản như chả cá Lã Vọng, phở Bát Đàn, Lí Quốc Sư, bánh bao Tạ Hiền… Những món ăn này không chỉ thu hút nhiều khách du lịch trong nước mà còn cả du khách nước ngoài cũng tìm đến thưởng thức Không những thế, Hoàn Kiếm có tuyến phố Tống Duy Tân đã được chọn là tuyến phố ẩm thực Việt Nam đầu tiên

Hoàn Kiếm còn là một trung tâm văn hóa lớn của thành phố Hà Nội với

hệ thống các nhà hát, rạp chiếu phim, nhà văn hóa, thư viện và bảo tàng, trong

đó đặc biệt là Nhà hát Lớn – nơi diễn ra mọi hoạt động văn hóa lớn của Thủ đô

Có thể nói, Hoàn Kiếm là một quận trung tâm của thành phố Hà Nội,

có sự kết hợp hài hòa giữa các yếu tố văn hóa trong phát triển kinh tế, đặc biệt

là phát triển du lịch nên cần có nhiều hơn nữa các chính sách thích hợp để một mặt hòa nhập, tiếp thu được tinh hoa văn hoá nhân loại; đồng thời phát triển nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc

1.2.2 Thành phần thiếu nhi quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội

Thiếu nhi quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội do đặc thù sinh sống ở thành phố nên có nhiều điều kiện để tiếp xúc với nhiều nguồn sách báo, tài liệu, cũng như internet Đây là đối tượng có nhu cầu cao đối với các loại sách như: sách thiếu nhi, sách giáo khoa, truyện tranh

Thiếu nhi là lứa tuổi ham đọc, tò mò, ham hiểu biết và lĩnh hội “học theo” một cách nhanh nhất Tuy nhiên, ở Hoàn Kiếm – một quận trung tâm của Thủ đô Hà Nội, nơi công nghệ thông tin cũng như các phương tiện truyền thông đa phương tiện, hiện đại phát triển mạnh mẽ, thì những trò chơi điện tử, nghe nhạc, đã cuốn các em thiếu nhi theo một xu hướng khác Các bạn nhỏ dễ

bị cuốn vào các trò chơi game “cao tốc”, các bạn trẻ đọc truyện tranh nhiều hơn là đọc những tác phẩm văn học hay Thực tế đã chứng minh, rất nhiều những cuốn truyện tranh từ Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản… tràn ngập trên thị trường sách, hình ảnh sinh động, sử dụng ngôn từ ít; thậm chí nhiều loại truyện “sặc” mùi bạo lực, đánh nhau và chém giết, có truyện ma li kì, trinh thám kéo dài cả trăm tập… được trẻ em rất ưa chuộng Đặc biệt, ở thành phố nên việc mua sách của thiếu nhi dễ dàng hơn, các em ngập tràn trong sách báo đầy đủ, song phần lớn trẻ chủ yếu tìm đến những quầy truyện tranh, mà ít tìm đến những cuốn truyện cổ tích, những tác phẩm văn học kinh điển Do đó, việc hướng dẫn các em lựa chọn những tác phẩm đọc phù hợp với sở thích, nhu cầu, lứa tuổi là hết sức cần thiết

Mặt khác, qua thực tế điều tra khảo sát, tác giả luận văn nhận thấy đa

số các em thiếu nhi trên địa bàn quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội có hoàn cảnh kinh tế gia đình từ mức trung bình trở lên và 100% các bậc cha mẹ các

em đều rất quan tâm, ủng hộ việc đọc sách của con em mình Phần lớn các

em được tạo những điều kiện tốt nhất để học tập và trau dồi kiến thức Rất nhiều bậc phụ huynh và học sinh được hỏi đều cho biết trong nhà đã có tủ sách gia đình Đó là nền tảng rất tốt để các em yêu thích sách, và hình thành thói quen đọc sách ngay từ khi còn nhỏ Không chỉ từ phía gia đình, nhà trường và các thầy cô giáo cũng đặc biệt quan tâm đến việc bồi dưỡng, giáo dục văn hóa đọc cho các em Hầu hết các trường tiểu học và trung học cơ sở trên địa bàn quận đều có thư viện để phục vụ nhu cầu đọc cho học sinh Ngoài ra, trên địa bàn quận Hoàn Kiếm còn có hai thư viện công cộng lớn

đó là Thư viện Hà Nội (47 Bà Triệu) và Thư viện Quốc gia (31 Tràng Thi) với cơ sở vật chất, trang thiết bị hiện đại, đầu sách phong phú, đa dạng và

đội ngũ cán bộ thư viện nhiệt tình, có chuyên môn Hoàn Kiếm còn được biết đến với “phố sách” Đinh Lễ, Nguyễn Xí – địa chỉ quen thuộc cho những người yêu sách chốn Hà Thành

Như vậy, thiếu nhi quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội có những điều kiện tốt hơn hẳn so với thiếu nhi ở nhiều nơi khác về điều kiện tiếp xúc với sách báo, thông tin Tuy nhiên, làm thế nào để các em biết cách lựa chọn tài liệu đọc phù hợp với lứa tuổi, từ đó lĩnh hội và vận dụng nội dung đọc vào phục vụ cuộc sống, phục vụ học tập là một vấn đề rất cần được quan tâm

Chương 2 THỰC TRẠNG VĂN HÓA ĐỌC CỦA THIẾU NHI TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN HOÀN KIẾM, THÀNH PHỐ HÀ NỘI HIỆN NAY

Để có những số liệu cụ thể và thực tế về thực trạng văn hóa đọc của các

em ở lứa tuổi thiếu nhi trên địa bàn quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội hiện nay, tác giả luận văn đã tiến hành điều tra bằng phương pháp xã hội học thông qua phiếu điều tra và câu hỏi phỏng vấn Có ba mẫu phiếu điều tra đã được áp dụng: một loại phiếu dành cho học sinh nhằm thu thập trực tiếp những thông tin từ chính các em; một loại phiếu dành cho giáo viên, cán bộ quản lí; và một loại phiếu dành cho phụ huynh nhằm đối chứng với một số thông tin từ phiếu điều tra của học sinh, đồng thời khai thác thêm nhiều thông tin khác để chứng minh về thực trạng văn hóa đọc của thiếu nhi trên địa bàn quận

Thứ nhất là mẫu phiếu điều tra dành cho học sinh Phiếu điều tra dành cho học sinh là một bảng gồm ba mươi tư câu hỏi được thiết kế theo trình tự logic với nội dung

Thứ hai là mẫu phiếu điều tra dành cho giáo viên, cán bộ quản lí Đây

là một bảng gồm mười sáu câu hỏi xoay quanh nội dung việc khảo sát nhu cầu, hứng thú đọc của thiếu nhi, việc hướng dẫn phương pháp đọc cho các

em, và sự đánh giá của thầy cô về khả năng cảm thụ sách của các em

Thứ ba là mẫu phiếu điều tra khảo sát dành cho phụ huynh học sinh Mẫu phiếu điều tra này gồm mười sáu câu hỏi, để qua đó có thể thấy được mức độ quan tâm của các bậc làm cha mẹ về việc đọc của con em mình tới đâu và ý kiến đóng góp để phát triển văn hóa đọc cho các em

2.1 Thực trạng giáo dục văn hóa đọc cho thiếu nhi trên địa bàn quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội hiện nay

Để nhận biết thực trạng giáo dục văn hóa đọc cho thiếu nhi trên địa bàn quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội, tác giả luận văn đã tiến hành phỏng phấn sâu, và phát phiếu điều tra khảo sát với 64 phụ huynh học sinh và 40 phiếu dành cho giáo viên, cán bộ quản lí trên địa bàn quận

Trước hết, việc giáo dục văn hóa đọc cho thiếu nhi phụ thuộc rất nhiều vào chương trình học tập chính khóa của các em, đặc biệt liên quan trực tiếp đến việc dạy và học môn tiếng Việt ở bậc tiểu học và môn Ngữ văn ở nhà trường trung học cơ sở Đây là môn học chính, đóng vai trò quan trọng và chiếm một số lượng tiết khá lớn trong phân bổ chương trình học tập của các

em Từ việc biết đọc, dần dần mở rộng vốn từ, phát triển ngôn ngữ thì các em mới có hứng thú đọc, có nhu cầu đọc, sau đó mới có văn hóa đọc

Nhà trường là nơi học tập và tạo điều kiện cho trẻ giao lưu với thế giới bên ngoài, vì thế khả năng của trẻ có được bộc lộ một cách toàn diện hay không phụ thuộc rất nhiều vào chương trình giáo dục, phương pháp giảng dạy của giáo viên, tâm lí sư phạm của nhà trường và môi trường đào tạo… giúp trẻ hoàn thiện được các năng lực phẩm chất của mình Bằng phương pháp điều tra sử dụng phiếu hỏi, kết hợp với phỏng vấn trực tiếp, gián tiếp và thực

tế quan sát, tác giả luận văn nhận thấy, đa số các thầy cô dạy tại các trường tiểu học và trung học cơ sở trên địa bàn quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội đều đã có ý thức giáo dục văn hóa đọc cho học sinh Ở tất cả các môn học, giáo viên đều chú ý rèn luyện cho các em biết cách dùng từ, biết lựa chọn lời hay ý đẹp để sử dụng trong cuộc sống hàng ngày, từ đó từng bước nâng cao vốn hiểu biết của trẻ Các thầy cô song song với việc dạy học, nhất là môn tiếng Việt/ Ngữ văn, đã lồng ghép các tiết sinh hoạt ngoại khóa, hướng học sinh tham gia vào các tiết học một cách chủ động, gợi mở cho học sinh khả năng tự phát hiện và tìm tòi Bên cạnh việc học tại trường, một số em còn