Tính cấp thiết của đề tài
Ngân hàng thương mại (NHTM) là một trong những định chế quan trọng, giữ vai trò to lớn trong hệ thống tài chính quốc gia NHTM chủ yếu huy động nguồn vốn cho nền kinh tế và đóng vai trò cầu nối đưa vốn tới các dự án đầu tư, qua đó thúc đẩy sự phát triển kinh tế và góp phần ổn định thị trường Việt Nam.
Vốn của ngân hàng thương mại (NHTM) được hình thành từ nhiều nguồn khác nhau, trong đó tiền gửi khách hàng chiếm tỷ trọng lớn nhất, thường trên 50% tổng nguồn vốn Nguồn vốn này không chỉ quyết định quy mô hoạt động và tín dụng của ngân hàng mà còn ảnh hưởng đến khả năng thanh toán và uy tín trên thị trường Với sự phát triển kinh tế, nhu cầu gửi tiền tại NHTM ngày càng tăng, người dân tìm kiếm hình thức đầu tư an toàn và ổn định Gửi tiết kiệm trở thành lựa chọn hàng đầu vì vừa đảm bảo an toàn vừa mang lại lãi suất Bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền là yếu tố quan trọng giúp NHTM, như Agribank, tăng trưởng huy động vốn và nâng cao vị thế Tuy nhiên, nhiều khách hàng, đặc biệt là cá nhân và hộ gia đình ở vùng nông thôn, thường thiếu hiểu biết pháp luật, khiến việc bảo vệ lợi ích của họ cần được chú trọng hơn nữa.
Nhận tiền gửi là hoạt động phổ biến tại ngân hàng, nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro và tranh chấp Do đó, việc bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền, đặc biệt tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam (Agribank), là vô cùng quan trọng Agribank, với vị thế là một ngân hàng thương mại lớn và uy tín, sở hữu mạng lưới chi nhánh rộng khắp và lượng khách hàng đông đảo, có thực tiễn huy động vốn phong phú Chính vì những lý do này, tôi đã chọn đề tài “Bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam” cho luận văn cao học của mình.
Tình hình nghiên cứu đề tài
Liên quan đến bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại ngân hàng thương mại, chủ yếu được nghiên cứu dưới góc độ pháp luật, tiêu biểu như:
Luận văn Thạc sĩ luật học của Đào Thị Sao, với sự hướng dẫn của PGS.TS Lê Thị Thu Thủy, tập trung vào việc bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền tại các ngân hàng thương mại theo pháp luật Việt Nam Nghiên cứu này được thực hiện năm 2014 tại Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội.
Bài viết phân tích các vấn đề liên quan đến việc bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền tại ngân hàng thương mại ở Việt Nam từ góc độ pháp luật Nó đánh giá thực trạng áp dụng các quy định bảo vệ quyền lợi người gửi tiền và đề xuất một số kiến nghị nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật trong lĩnh vực này.
Luận văn Thạc sĩ luật học của tác giả Huỳnh Anh tập trung vào pháp luật bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền tại các tổ chức tín dụng Nghiên cứu này phân tích các quy định pháp lý hiện hành, đánh giá hiệu quả thực thi và đề xuất giải pháp nhằm nâng cao mức độ bảo vệ quyền lợi cho người gửi tiền Tác giả cũng xem xét các vấn đề thực tiễn liên quan đến quyền lợi của người gửi tiền trong bối cảnh phát triển của hệ thống tài chính.
TS Nguyễn Thanh Bình năm 2010, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh
Bài viết phân tích các vấn đề liên quan đến việc bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền dưới góc độ pháp luật, chỉ ra những hạn chế và bất cập trong các quy định hiện hành, đồng thời đề xuất kiến nghị và giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật.
Một số Luận án Tiến sĩ có liên quan đến bảo hiểm tiền gửi khách hàng của ngân hàng thương mại như:
- Luận án Tiến sĩ: “Bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam – Thực trạng và giải pháp hoàn thiện” năm 2012 của tác giả Vũ Hương Giang, Trường Đại học Ngoại thương
Bài viết phân tích thực trạng hoạt động bảo hiểm tiền gửi tại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng Luận án đề xuất các giải pháp chiến lược nhằm nâng cao hiệu quả và hoàn thiện hoạt động bảo hiểm tiền gửi, góp phần phát triển hệ thống tài chính ổn định và bền vững.
- Luận án Tiến sĩ: “Chính sách bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam – Thực trạng và phương hướng hoàn thiện” năm 2012 của tác giả Nguyễn Thị Huyền Trang,
Trường Đại học Ngoại thương
Bài viết nghiên cứu và phân tích chính sách bảo hiểm tiền gửi tại Việt Nam, nêu rõ thực trạng hoạt động của hệ thống này Đồng thời, tác giả đề xuất các giải pháp nhằm cải thiện hiệu quả của bảo hiểm tiền gửi, từ đó giúp đạt được các mục tiêu đã đề ra cho lĩnh vực này tại Việt Nam.
Hầu hết các nghiên cứu hiện nay chủ yếu tập trung vào quy định pháp luật liên quan đến quyền lợi khách hàng gửi tiền và bảo hiểm tiền gửi, mà chưa đi sâu vào vai trò của ngân hàng thương mại (NHTM) trong việc bảo vệ quyền lợi khách hàng Trong bối cảnh kinh tế - xã hội phát triển và cạnh tranh với ngân hàng nước ngoài ngày càng gay gắt, việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền trở nên cần thiết để đảm bảo nguồn vốn huy động và nâng cao vị thế của NHTM trong nước Vì vậy, nghiên cứu đề tài “Bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam” là rất quan trọng và có tính ứng dụng cao.
Phương pháp nghiên cứu
Luận văn sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp và hệ thống hóa lý thuyết để xây dựng các lý luận về bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại ngân hàng thương mại Đồng thời, nghiên cứu cũng thu thập dữ liệu thực tế từ Agribank để đánh giá tình hình bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền, chỉ ra những điểm mạnh và tồn tại, từ đó đề xuất các giải pháp và kiến nghị nhằm cải thiện công tác bảo vệ quyền lợi khách hàng tại Agribank.
Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo… nội dung luận văn được chia thành 3 chương:
- Chương 1: Cơ sở lý luận về bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Ngân hàng thương mại
- Chương 2: Thực trạng về bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam
Chương 3 trình bày các kiến nghị và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam Các biện pháp này bao gồm việc cải thiện quy trình thông tin, tăng cường đào tạo nhân viên, và xây dựng cơ chế phản hồi hiệu quả từ khách hàng Mục tiêu cuối cùng là đảm bảo sự tin tưởng và hài lòng của khách hàng, đồng thời nâng cao chất lượng dịch vụ ngân hàng.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI KHÁCH HÀNG GỬI TIỀN TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
Tổng quan về khách hàng gửi tiền tại NHTM
1.1.1 Hoạt động huy động vốn tiền gửi của NHTM
Huy động vốn là một trong hai hoạt động quan trọng nhất của ngân hàng thương mại (NHTM), bên cạnh cấp tín dụng Đặc điểm nổi bật của NHTM là khả năng huy động vốn từ tiền gửi, điều này tạo nên sự khác biệt giữa NHTM và các tổ chức tín dụng phi ngân hàng Do đó, NHTM thường được gọi là tổ chức nhận tiền gửi, trong khi các tổ chức tín dụng phi ngân hàng được xem là tổ chức không nhận tiền gửi.
Huy động vốn từ tiền gửi của ngân hàng thương mại (NHTM) đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, đáp ứng nhu cầu vốn cho quá trình tái sản xuất liên tục và mở rộng quy mô sản xuất Qua đó, NHTM chuyển đổi vốn nhàn rỗi thành vốn hoạt động, kích thích luân chuyển vốn, từ đó thúc đẩy sản xuất kinh doanh và tăng trưởng kinh tế.
Quy mô vốn tiền gửi là thước đo quan trọng về năng lực tài chính và uy tín của ngân hàng thương mại Nguồn vốn huy động lớn không chỉ chứng tỏ sức mạnh tài chính mà còn phản ánh sự tin tưởng của khách hàng, từ đó củng cố vị thế của ngân hàng trên thị trường trong bối cảnh kinh tế hiện nay.
1.1.2 Khái niệm khách hàng gửi tiền tại NHTM
Vốn đóng vai trò tiền đề và xuyên suốt trong quá trình hình thành và phát triển của ngân hàng thương mại (NHTM) Hình thức huy động vốn chủ yếu của NHTM là nhận tiền gửi từ khách hàng, tạo nên nguồn vốn chiếm tỷ lệ lớn trong tổng nguồn vốn của ngân hàng Tiền gửi không chỉ là nguồn vốn quan trọng bên cạnh vốn chủ sở hữu, mà còn là yếu tố đặc trưng giúp NHTM khác biệt so với các tổ chức kinh tế khác, thể hiện vai trò là "nơi chứa tiền" của ngân hàng.
Tiền gửi ngân hàng, theo Từ điển kinh tế học, là số tiền được gửi trong tài khoản ngân hàng và phản ánh khoản nợ của ngân hàng đối với người gửi Loại tiền này xuất phát từ vai trò trung gian tài chính của ngân hàng và được lưu giữ trong nhiều loại tài khoản với điều kiện sử dụng khác nhau Tại Anh, tài khoản vãng lai cho phép rút hoặc chuyển khoản bằng séc mà không cần báo trước, trong khi tài khoản tiền gửi yêu cầu thông báo trước khi rút tiền Tiền gửi có mối quan hệ chặt chẽ với hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại, giúp ngân hàng huy động nguồn vốn để triển khai các dự án đầu tư trong nền kinh tế.
Luật các TCTD năm 2010 và Luật sửa đổi, bổ sung năm 2017 không định nghĩa rõ ràng về tiền gửi, mà chỉ quy định rằng "nhận tiền gửi là hoạt động nhận tiền của tổ chức, cá nhân dưới các hình thức khác nhau với nguyên tắc hoàn trả đầy đủ tiền gốc và lãi" Tuy nhiên, khái niệm "hoàn trả cho người gửi tiền" chưa chính xác, vì tùy thuộc vào mục đích gửi tiền, tiền có thể được hoàn trả hoặc không Mục đích gửi tiền có thể là để mở tài khoản sử dụng dịch vụ ngân hàng hoặc để hưởng lợi từ lãi suất Do đó, tiền gửi có thể được hoàn trả cho người gửi hoặc thanh toán cho bên thứ ba theo yêu cầu.
Tiền gửi trong ngân hàng là số tiền mà khách hàng gửi vào các tổ chức tín dụng dưới nhiều hình thức khác nhau Khách hàng có thể nhận lãi hoặc không, và số tiền này sẽ được hoàn trả hoặc thanh toán cho bên thứ ba theo yêu cầu.
Luật các TCTD năm 2010, cùng với các sửa đổi và bổ sung, là văn bản pháp lý cao nhất quy định về hoạt động huy động vốn thông qua việc nhận tiền gửi tại Việt Nam Các quy định này được thể hiện trong nhiều văn bản pháp luật khác nhau, nhưng Luật các TCTD đóng vai trò chủ chốt trong việc quản lý và điều tiết hoạt động này.
Năm 2017, quy định về “nhận tiền gửi” tại khoản 13 Điều 4 xác định rằng hoạt động này bao gồm việc nhận tiền từ tổ chức, cá nhân dưới nhiều hình thức như tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, và tiền gửi tiết kiệm, với nguyên tắc hoàn trả đầy đủ tiền gốc và lãi cho người gửi Khái niệm “nhận tiền gửi” trong Luật các TCTD năm 2010, được sửa đổi năm 2017, không khác biệt nhiều so với định nghĩa trong Luật các TCTD 1997, sửa đổi năm 2004 Luật 1997 có quy định riêng về huy động vốn của các TCTD, trong đó phát hành giấy tờ có giá không được xem là hoạt động nhận tiền gửi Tuy nhiên, Luật 2010 đã đưa “phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu” vào định nghĩa nhận tiền gửi Bài viết này chỉ tập trung phân tích hoạt động nhận tiền gửi, không bao gồm phát hành giấy tờ có giá.
Từ các nội dung trên, có thể rút ra được khái niệm: Khách hàng gửi tiền tại
Ngân hàng thương mại (NHTM) là tổ chức tài chính hoạt động trên cơ sở giao dịch với cá nhân hoặc tổ chức, trong đó NHTM đồng ý vay tiền từ người gửi tiền để sử dụng làm vốn kinh doanh NHTM cam kết hoàn trả số tiền đã vay vào thời điểm đã thỏa thuận, kèm theo lãi suất nếu có sự đồng thuận giữa hai bên.
1.1.2 Phân loại khách hàng gửi tiền tại NHTM
Phân loại theo chủ thể gửi tiền:
Theo Thông tư số 48/2018/TT-NHNN, có hai loại chủ thể gửi tiền tiết kiệm tại ngân hàng thương mại (NHTM), bao gồm cá nhân và tổ chức Thông tư này quy định rõ về đối tượng gửi tiền tiết kiệm, cùng với Thông tư số 23/2014/TT-NHNN và các sửa đổi, bổ sung tại Thông tư 02/2019/TT-NHNN, hướng dẫn việc mở và sử dụng tài khoản thanh toán.
Khách hàng cá nhân muốn thực hiện giao dịch gửi tiền tại ngân hàng cần đáp ứng một số điều kiện nhất định, trong đó điều kiện quan trọng nhất là có năng lực pháp luật và năng lực hành vi Điều này đảm bảo rằng khách hàng có khả năng tự chịu trách nhiệm pháp lý cho các hành vi của mình Ngoài ra, phạm vi chủ thể gửi tiền có thể thay đổi tùy thuộc vào từng hình thức gửi tiền và loại tiền.
* Đối với tiền gửi tiết kiệm:
Theo Điều 3 Thông tư số 48/2018/TT-NHNN ngày 31/12/2018, quy định về tiền gửi tiết kiệm bằng đồng Việt Nam, đối tượng gửi tiền tiết kiệm được xác định rõ ràng.
“1 Công dân Việt Nam từ đủ 18 tuổi trở lên có năng lực hành vi dân sự đầy đủ theo quy định của pháp luật
2 Công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi không bị hạn chế năng lực hành vi dân sự hoặc không mất năng lực hành vi dân sự theo quy định của pháp luật
3 Công dân Việt Nam bị hạn chế năng lực hành vi dân sự hoặc mất năng lực hành vi dân sự theo quy định của pháp luật hoặc chưa đủ 15 tuổi thực hiện giao dịch tiền gửi tiết kiệm thông qua người đại diện theo pháp luật; Công dân Việt Nam có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi theo quy định của pháp luật thực hiện giao dịch tiền gửi tiết kiệm thông qua người giám hộ”
Mục tiêu, vai trò của việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM 13 1 Mục tiêu của việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM
1.2.1 Mục tiêu của việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM
Nhận tiền gửi là hoạt động thiết yếu trong vận hành của ngân hàng thương mại (NHTM), hình thành vốn huy động và hỗ trợ mọi hoạt động kinh doanh Việc thu hút khách hàng không chỉ nâng cao vị thế của NHTM mà còn giúp duy trì hoạt động nhận tiền gửi Để đạt được điều này, ngân hàng cần thỏa mãn nhu cầu và xây dựng lòng tin với khách hàng Do đó, bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền là yếu tố quyết định cho sự bền vững của NHTM Mục tiêu bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền bao gồm việc đảm bảo an toàn tài chính và tạo sự yên tâm cho khách hàng.
Tăng trưởng hoạt động huy động vốn từ tiền gửi là yếu tố quan trọng giúp ngân hàng mở rộng kinh doanh và nâng cao khả năng cạnh tranh Nguồn vốn dồi dào từ tiền gửi không chỉ quyết định quy mô hoạt động tín dụng mà còn ảnh hưởng đến khả năng thanh toán và uy tín của ngân hàng thương mại Điều này cho phép ngân hàng cải thiện quan hệ với đối tác, linh hoạt hơn trong việc điều chỉnh lãi suất và thời hạn tín dụng, từ đó nâng cao chất lượng dịch vụ Bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền là cách bảo đảm nguồn vốn huy động luôn tăng trưởng bền vững.
Đảm bảo an toàn hệ thống ngân hàng là yếu tố quan trọng hàng đầu khi khách hàng quyết định gửi tiền tại ngân hàng thương mại (NHTM) Uy tín và quyền lợi của khách hàng gửi tiền là nền tảng để ngân hàng duy trì nguồn vốn ổn định, phục vụ cho các hoạt động kinh doanh, đặc biệt là cho vay Nếu nguồn vốn huy động không ổn định, sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp cận vốn của cá nhân và doanh nghiệp, dẫn đến trì trệ trong phát triển kinh tế Do đó, bảo vệ quyền lợi của khách hàng không chỉ là trách nhiệm của NHTM mà còn là yếu tố then chốt để đảm bảo an toàn cho toàn bộ hệ thống ngân hàng và nền kinh tế.
Nâng cao vị thế của ngân hàng thương mại (NHTM) thông qua việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền là một mục tiêu quan trọng Trong bối cảnh nền kinh tế phát triển liên tục và sự xuất hiện của nhiều tổ chức tín dụng, ngân hàng nào đảm bảo quyền lợi cho khách hàng sẽ có lợi thế cạnh tranh rõ rệt Sự gia tăng lượng khách hàng không chỉ phản ánh quy mô hoạt động mà còn khẳng định vị thế của NHTM trên thị trường.
1.2.2 Vai trò của việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM
Hoạt động nhận tiền gửi gắn liền với tài sản tiềm ẩn nhiều rủi ro, vì vậy việc bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền là rất quan trọng Điều này không chỉ đảm bảo lợi ích cho khách hàng mà còn góp phần ổn định cho các ngân hàng thương mại (NHTM) và toàn bộ nền kinh tế.
Khách hàng có thể gửi tiền vào ngân hàng thương mại (NHTM) qua tài khoản thanh toán hoặc gửi tiết kiệm Các hình thức nhận tiền gửi này mang lại nhiều lợi ích quan trọng Bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền không chỉ là trách nhiệm của NHTM mà còn đảm bảo rằng mục đích của khách hàng khi gửi tiền được thực hiện.
Bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền tại ngân hàng thương mại (NHTM) là một phần quan trọng trong việc đảm bảo quyền con người Việt Nam, với tư cách là thành viên có trách nhiệm của Liên hợp quốc, luôn chú trọng đến việc bảo vệ quyền con người, coi đây là bản chất của chế độ xã hội chủ nghĩa Hiến pháp Việt Nam khẳng định rằng các quyền con người và quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội được công nhận và bảo vệ theo quy định của pháp luật Do đó, việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là một cách thức hợp pháp để đảm bảo quyền con người trong các giao dịch tài chính.
Bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại ngân hàng thương mại (NHTM) đảm bảo an toàn tài sản, nhờ vào chức năng chuyên nghiệp trong việc nhận tiền gửi Các NHTM chú trọng xây dựng quy trình tác nghiệp chặt chẽ để bảo vệ tài sản của người gửi và an toàn cho toàn bộ hệ thống ngân hàng Hơn nữa, sự hỗ trợ từ Nhà nước thông qua quy định về bảo hiểm tiền gửi và trích lập dự phòng bắt buộc giúp tăng cường độ an toàn cho các khoản tiền gửi, so với các hình thức đầu tư khác như vàng, ngoại tệ, chứng khoán hay bất động sản.
Bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại ngân hàng thương mại (NHTM) là rất quan trọng, đảm bảo rằng họ được hưởng lãi suất từ khoản tiền gửi và nhận các dịch vụ liên quan theo nhu cầu Nhiều người không có khả năng kinh doanh hoặc đầu tư thành công, vì vậy họ thường chọn gửi tiền vào ngân hàng để nhận lãi suất thay vì giữ tiền không sinh lời Thực tế cho thấy, các sản phẩm tiền gửi tiết kiệm của NHTM ngày càng phong phú và đa dạng, đáp ứng nhu cầu và mục đích khác nhau của khách hàng.
Hoạt động nhận tiền gửi và cấp tín dụng là hai hoạt động quan trọng nhất của ngân hàng, trong đó tiền gửi của khách hàng đóng vai trò quyết định trong việc tạo ra nguồn vốn ổn định cho hoạt động cấp tín dụng Ngân hàng có vốn dồi dào sẽ có lợi thế cạnh tranh, cho phép cung cấp các hình thức tín dụng linh hoạt và hạ lãi suất cho vay, từ đó mở rộng quy mô tín dụng Tiền gửi từ cá nhân thường có thời gian nhàn rỗi dài, tạo điều kiện thuận lợi cho cho vay trung và dài hạn Bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền không chỉ đảm bảo nguồn vốn ổn định cho ngân hàng mà còn góp phần nâng cao niềm tin từ khách hàng, thu hút thêm nguồn vốn từ các khách hàng tiềm năng, giúp ngân hàng phát triển và mở rộng quy mô hoạt động trong nền kinh tế - xã hội.
Ngân hàng đóng vai trò quan trọng trong việc tập hợp các khoản tiền nhàn rỗi từ khách hàng, tạo thành nguồn vốn lớn để tài trợ cho nền kinh tế và đáp ứng nhu cầu của cá nhân, tổ chức Điều này giúp thu hút các nguồn vốn đầu tư cho phát triển kinh tế - xã hội và xây dựng cơ sở hạ tầng, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho sự cung cầu vốn giữa các thành phần trong xã hội Tuy nhiên, nếu quyền lợi của khách hàng gửi tiền không được đảm bảo, họ có thể đối mặt với rủi ro không được hoàn trả hoặc chỉ nhận lại một phần rất nhỏ từ bảo hiểm tiền gửi trong trường hợp ngân hàng phá sản Tình huống này có thể dẫn đến khủng hoảng niềm tin, khiến người dân đồng loạt rút tiền khỏi ngân hàng.
Việc giữ tiền tại nhà thay vì gửi ngân hàng dẫn đến thiếu nguồn vốn cho đầu tư phát triển kinh tế, có thể gây ra khủng hoảng thanh khoản cho nhiều ngân hàng Bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền là cần thiết để tạo niềm tin, giúp ngân hàng duy trì hoạt động và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội Qua đó, Nhà nước có thể kiểm soát chính sách tiền tệ, ổn định giá trị đồng tiền và khuyến khích tiết kiệm Chính sách lãi suất huy động hợp lý sẽ tăng cường khả năng huy động vốn, đồng thời đánh giá được tiềm năng nội lực của quốc gia và giảm lượng tiền mặt lưu thông trong nền kinh tế.
Các cách thức bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM
Hiện tại, chưa có văn bản cụ thể nào quy định về bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền, mà nội dung này chủ yếu nằm trong các luật như Luật Ngân hàng Nhà nước, Luật các Tổ chức tín dụng, Bộ Luật Dân sự và Luật Bảo hiểm tiền gửi Luật Bảo hiểm tiền gửi, mặc dù quy định cụ thể về quyền lợi của người gửi tiền, nhưng chỉ áp dụng cho cá nhân Tuy nhiên, trong quan hệ giữa khách hàng gửi tiền và ngân hàng thương mại, trách nhiệm của ngân hàng đối với khách hàng chính là quyền lợi cơ bản mà khách hàng cần được đảm bảo Theo Điều 10 của Luật các tổ chức tín dụng 2010, tổ chức tín dụng và chi nhánh ngân hàng nước ngoài có trách nhiệm bảo vệ quyền lợi của khách hàng.
Tham gia tổ chức bảo toàn và bảo hiểm tiền gửi theo quy định pháp luật là điều cần thiết, đồng thời cần công bố công khai việc tham gia này tại trụ sở chính và các chi nhánh.
2 Tạo thuận lợi cho khách hàng gửi và rút tiền, bảo đảm thanh toán đủ, đúng hạn gốc và lãi của các khoản tiền gửi;
3 Từ chối việc điều tra, phong tỏa, cầm giữ, trích chuyển tiền gửi của khách hàng, trừ trường hợp có yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định của pháp luật hoặc được sự chấp thuận của khách hàng;
4 Thông báo công khai lãi suất tiền gửi, phí dịch vụ, các quyền, nghĩa vụ của khách hàng đối với từng loại sản phẩm, dịch vụ đang cung ứng;
5 Công bố thời gian giao dịch chính thức và không được tự ý ngừng giao dịch vào thời gian đã công bố Trường hợp ngừng giao dịch trong thời gian giao dịch chính thức, tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài phải niêm yết tại nơi giao dịch chậm nhất là 24 giờ trước thời điểm ngừng giao dịch Tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài không được phép ngừng giao dịch quá 01 ngày làm việc, trừ trường hợp quy định tại điểm e khoản 1 Điều 29 của Luật này”
Mỗi loại tiền gửi đều có những quy định pháp luật riêng về quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan Dưới đây là một số quyền quan trọng của khách hàng gửi tiền.
Khách hàng gửi tiền tiết kiệm có quyền được thanh toán đầy đủ gốc và lãi, chuyển nhượng quyền sở hữu thẻ tiết kiệm, để lại thừa kế cho người khác, ủy quyền cho người khác thực hiện giao dịch, và cầm cố thẻ tiết kiệm để vay vốn.
Khi mở tài khoản thanh toán, chủ tài khoản có quyền ủy quyền cho người khác sử dụng tài khoản của mình và thực hiện các lệnh thanh toán hợp pháp Họ có thể lựa chọn các phương tiện và dịch vụ thanh toán do tổ chức cung ứng dịch vụ cung cấp Chủ tài khoản cũng được cung cấp thông tin về giao dịch và số dư tài khoản theo thỏa thuận với tổ chức Ngoài ra, họ có quyền yêu cầu tạm khóa hoặc đóng tài khoản khi cần thiết và thông báo về tranh chấp liên quan đến tài khoản thanh toán chung.
Khách hàng gửi tiền có nhiều quyền lợi, nhưng hiện nay pháp luật chưa quy định quyền được cung cấp thông tin khi ngân hàng gặp tình trạng giám sát hoặc kiểm soát đặc biệt Việc thiếu thông tin về tình trạng ngân hàng khiến khách hàng có thể gửi tiền vào tài khoản nhưng không thể rút hoặc sử dụng, dẫn đến nguy cơ mất tiền hoặc không được hoàn trả đầy đủ Do đó, quyền được cung cấp thông tin cho khách hàng khi ngân hàng gặp khó khăn tài chính cần được xem xét và quy định cụ thể trong pháp luật.
Sự kiện đổ vỡ của hệ thống Quỹ tín dụng nhân dân tại Việt Nam trong những năm 90 đã gây ra nhiều hậu quả lâu dài, đặc biệt là làm giảm lòng tin của khách hàng vào hệ thống ngân hàng Điều này dẫn đến tâm lý lo ngại khi người dân lựa chọn gửi vốn nhàn rỗi Để củng cố niềm tin của công chúng, an toàn hoạt động ngân hàng cần được xem là nhiệm vụ hàng đầu trong cả hoạt động kinh doanh và quản lý nhà nước Pháp luật cần tạo hành lang pháp lý cho các NHTM, đảm bảo sự ổn định và phát triển của hệ thống ngân hàng thông qua các biện pháp bảo vệ tiền gửi và huy động vốn Đồng thời, mỗi NHTM cần có quy định cụ thể và biện pháp bảo vệ quyền lợi khách hàng khi gửi tiền.
1.3.1 Phòng chống rủi ro và đảm bảo an toàn cho khách hàng gửi tiền tại NHTM
Để bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền, các ngân hàng thương mại (NHTM) áp dụng nhiều biện pháp theo quy định pháp luật như trích lập dự trữ bắt buộc và tham gia bảo hiểm tiền gửi, bên cạnh việc bảo mật thông tin cá nhân của khách hàng, đặc biệt trong thời đại công nghệ số hiện nay Sự khác biệt trong việc bảo vệ quyền lợi giữa khách hàng gửi tiền trực tiếp và qua hệ thống giao dịch điện tử cũng cần được lưu ý Đối với khách hàng giao dịch trực tiếp, NHTM thực hiện quy trình nghiêm ngặt như nhận diện cá nhân, đối chiếu giấy tờ và ghi hình giao dịch để tránh gian lận Trong khi đó, với khách hàng giao dịch điện tử, quyền lợi được bảo vệ qua các biện pháp như cảnh báo qua tin nhắn, dịch vụ tra cứu tài khoản, quy trình xác thực hai lớp và mã hóa dữ liệu Ngân hàng cũng có trách nhiệm phong tỏa tài khoản khi có yêu cầu từ khách hàng để bảo đảm quyền lợi hợp pháp của họ.
Thực hiện trích lập dự trữ bắt buộc
Theo Thông tư số 30/2019/TT-NHNN ngày 27/12/2019, dự trữ bắt buộc là số tiền mà các tổ chức tín dụng (TCTD) và chi nhánh ngân hàng nước ngoài phải duy trì trên tài khoản thanh toán tại Ngân hàng Nhà nước (NHNN) nhằm đảm bảo khả năng thanh toán cho người gửi tiền trong trường hợp TCTD gặp khó khăn Dự trữ bắt buộc cũng là công cụ để Nhà nước điều chỉnh chính sách tiền tệ và bảo đảm an toàn cho hoạt động huy động vốn của ngân hàng thương mại (NHTM) Tỷ lệ dự trữ bắt buộc được xác định dựa trên số dư tiền gửi huy động bình quân và do Thống đốc NHNN quy định theo từng thời kỳ Quyết định số 1158/QĐ-NHNN ngày 29/5/2018 đã ban hành tỷ lệ dự trữ bắt buộc áp dụng cho các TCTD và chi nhánh ngân hàng nước ngoài, được tóm tắt trong bảng dưới đây.
Bảng 1.Tỷ lệ dự trữ bắt buộc của các TCTD, Chi nhánh ngân hàng nước ngoài
Tiền gửi VND Tiền gửi ngoại tệ
Không kỳ hạn và có kỳ hạn dưới 12 tháng
Tiền gửi của tổ chức tín dụng ở nước ngoài
Tiền gửi khác không kỳ hạn và có kỳ hạn dưới
Tiền gửi khác có kỳ hạn từ 12 tháng trở lên
1 Quỹ tín dụng nhân dân, tổ chức tài chính vi mô
Theo quy định của Chính phủ
Theo quy định của Chính phủ
Theo quy định của Chính phủ
Theo quy định của Chính phủ
Theo quy định của Chính phủ
3 Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam, ngân hàng hợp tác xã
4 Tổ chức tín dụng khác 3% 1% 1% 8% 6%
(Nguồn: Quyết định số 1158/QĐ-NHNN ngày 29/5/2018 về tỷ lệ dự trữ bắt buộc áp dụng cho các tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài)
Tham gia bảo hiểm tiền gửi
Bảo hiểm tiền gửi (BHTG) là một hình thức bảo hiểm bắt buộc, không nhằm mục đích lợi nhuận, nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của khách hàng gửi tiền, đặc biệt là cá nhân BHTG đảm bảo an toàn cho hệ thống ngân hàng, xây dựng thị trường tài chính ổn định, ngăn chặn sự sụp đổ của hệ thống tài chính, và tạo ra một môi trường cạnh tranh công bằng giữa các ngân hàng thương mại với quy mô khác nhau trong nền kinh tế.
Quy định pháp luật về Bảo hiểm tiền gửi được điều chỉnh bởi Luật BHTG 2012, Nghị định số 68/2013/NĐ-CP và Thông tư 24/2014/TT-NHNN Những văn bản này quy định chi tiết về các đối tượng tham gia BHTG, cùng với quyền và trách nhiệm của các bên liên quan trong hoạt động bảo hiểm tiền gửi.
- Đối tượng tham gia bảo hiểm gồm có chủ thể nhận bảo hiểm, chủ thể tham gia bắt buộc và chủ thể hưởng quyền lợi
Chủ thể nhận bảo hiểm là Tổ chức bảo hiểm tiền gửi Việt Nam (DIV), một tổ chức tài chính do Nhà nước thành lập, hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận và được miễn nộp thuế DIV có trách nhiệm đảm bảo an toàn vốn và tự bù đắp chi phí Khi các tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi gặp khó khăn về khả năng chi trả nhưng chưa đến mức kiểm soát đặc biệt, DIV sẽ hỗ trợ bằng cách cho vay, bảo lãnh khoản vay, mua lại nợ, và thực hiện các biện pháp khác theo quy định pháp luật.
Các ngân hàng thương mại (NHTM) là chủ thể bắt buộc tham gia, có trách nhiệm đóng góp tài chính cho tổ chức bảo hiểm tiền gửi (BHTG) Khi NHTM gặp khó khăn về khả năng thanh toán và bị cơ quan có thẩm quyền chấm dứt hoạt động, ngân hàng này có quyền yêu cầu tổ chức BHTG chi trả tiền bảo hiểm cho người gửi tiền.
+ Chủ thể hưởng quyền lợi bảo hiểm: là các khách hàng gửi tiền bằng đồng Việt Nam tại các NHTM tham gia BHTG
Các yếu tố tác động đến việc bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại
Quy định pháp luật và các văn bản liên quan
Ngành ngân hàng là lĩnh vực kinh doanh đặc biệt với nhiều rủi ro, đòi hỏi cơ chế pháp lý chặt chẽ để bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền và duy trì sự ổn định của hệ thống ngân hàng Các quy định về tiền gửi, dự trữ bắt buộc, bảo hiểm tiền gửi và bảo mật thông tin khách hàng là rất quan trọng Nhà nước đã thiết lập hành lang pháp lý tương đối đầy đủ cho các ngân hàng thương mại hoạt động trong khuôn khổ pháp luật, đồng thời bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền Tuy nhiên, hệ thống pháp luật Việt Nam có sự chồng chéo giữa các lĩnh vực, dẫn đến việc thay đổi quy định pháp luật có thể ảnh hưởng đến quyền lợi của khách hàng Điều kiện kinh tế - xã hội cũng tác động mạnh mẽ đến hoạt động ngân hàng và quyền lợi của khách hàng gửi tiền, ví dụ như chính sách lãi suất, bảo hiểm tiền gửi và tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu Ngân hàng Nhà nước điều chỉnh các chính sách này dựa trên tình hình thực tế và các yếu tố kinh tế để đảm bảo sự ổn định và phát triển của hệ thống ngân hàng.
Cơ chế hoạt động của NHTM
Ngân hàng thương mại (NHTM) đóng vai trò quan trọng trong mối quan hệ giao dịch với khách hàng gửi tiền, chịu trách nhiệm bảo vệ quyền lợi của họ và quản lý khoản tiền gửi Mỗi NHTM có phương thức triển khai riêng, tuân thủ quy định pháp luật và quy định nội bộ nhằm đảm bảo quyền lợi khách hàng Hiệu quả bảo vệ quyền lợi này phụ thuộc vào cơ chế hoạt động của từng NHTM, bao gồm quy trình nghiệp vụ nghiêm ngặt như nhận diện thông tin cá nhân, đối chiếu giấy tờ pháp lý và ghi lại hình ảnh giao dịch Tuy nhiên, khách hàng thường không nắm rõ quy trình nhận tiền gửi, do đó, việc NHTM quy định và kiểm soát cơ chế hoạt động là yếu tố quyết định trong việc bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền.
Yếu tố kĩ thuật – công nghệ
Thông tin khách hàng hiện nay đang bị đánh cắp và mua bán như hàng hóa, trong khi pháp luật hiện hành chưa quy định rõ về loại tài sản này Theo Nghị định số 117/2018/NĐ-CP và Quyết định số 45/2007/QĐ-NHNN, bí mật nhà nước bao gồm cả thông tin khách hàng, do đó, việc bảo mật thông tin là trách nhiệm quan trọng của các ngân hàng thương mại (NHTM) Với sự phát triển của công nghệ thông tin và gia tăng tội phạm công nghệ cao, việc tăng cường biện pháp an ninh là cần thiết cho hoạt động của Agribank và các NHTM khác Đầu tư vào công nghệ không chỉ bảo vệ thông tin khách hàng mà còn đảm bảo quyền lợi của khách hàng gửi tiền.
Rủi ro đạo đức của cán bộ, nhân viên
Trong những năm gần đây, yêu cầu về đạo đức nghề nghiệp đã mở rộng ra hầu hết các ngành nghề, bao gồm cả lĩnh vực ngân hàng, đặc biệt khi nhiều đại án xảy ra liên tiếp Đạo đức của cán bộ, nhân viên ngân hàng đang bị chỉ trích mạnh mẽ, vì họ là người trực tiếp tiếp xúc với khách hàng Nếu không có tư tưởng đạo đức đúng đắn trong giao dịch và tuân thủ quy định pháp luật, dễ dẫn đến tình trạng trục lợi cá nhân, gây thiệt hại lớn cho cả ngân hàng và khách hàng Do đó, rủi ro đạo đức của cán bộ, nhân viên ngân hàng ảnh hưởng trực tiếp đến việc bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền tại các ngân hàng thương mại.
Kinh nghiệm của một số NHTM về bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền
Hoạt động nhận tiền gửi tại các ngân hàng thương mại (NHTM) chứa đựng nhiều rủi ro, do đó việc bảo vệ quyền lợi của khách hàng gửi tiền là rất quan trọng Điều này không chỉ giúp củng cố niềm tin của khách hàng mà còn giữ gìn uy tín và văn hóa kinh doanh của ngân hàng, tạo nền tảng cho sự phát triển Theo báo cáo tài chính năm 2019, tổng số dư tiền gửi khách hàng của 27 NHTM đạt hơn 7 triệu tỷ đồng, tăng 15% so với năm trước Nhóm Big 4 ngân hàng như Agribank, BIDV, Vietcombank và VietinBank dẫn đầu về số lượng tiền gửi Agribank ghi nhận mức tăng cao nhất với hơn 243.000 tỷ đồng, theo sau là Vietcombank với 126.000 tỷ đồng Uy tín và sự đảm bảo an toàn tiền gửi là yếu tố quan trọng mà khách hàng cân nhắc khi gửi tiền tại NHTM Trong bối cảnh số lượng NHTM gia tăng, việc bảo vệ quyền lợi khách hàng ngày càng được chú trọng, trở thành yếu tố cạnh tranh giữa các ngân hàng Các biện pháp bảo vệ quyền lợi đã được quy định pháp luật như trích lập dự trữ bắt buộc và tham gia bảo hiểm tiền gửi, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế trong quy trình gửi, rút tiền và bảo mật thông tin khách hàng.
Trần Thị Thùy Dung, 36 tuổi, nguyên giao dịch viên tại VietinBank chi nhánh Đồng Nai, đã bị VKSND tối cao truy tố về hai tội danh lạm dụng chức vụ quyền hạn chiếm đoạt tài sản và lừa đảo chiếm đoạt tài sản Theo cáo trạng, Dung đã làm việc tại VietinBank từ năm 2007 đến 2017, nhưng do thua lỗ trong kinh doanh cá nhân, cô đã lợi dụng chức vụ để chiếm đoạt tiền gửi tiết kiệm của khách hàng tại PGD Long Thành Sau khi vụ việc bị phát hiện, Vietcombank đã phối hợp với cơ quan điều tra để xử lý vụ án theo đúng quy định pháp luật.
Vào sáng 12/2/2018, nhiều khách hàng tại Thái Nguyên là chủ thẻ Vietcombank đã bất ngờ nhận được thông báo biến động số dư trong tài khoản, với các giao dịch rút tiền diễn ra từ 2-5h sáng cùng ngày Các giao dịch này đều có số tiền 3 triệu đồng mỗi lần, dẫn đến việc hết tiền trong tài khoản Ngay sau đó, chi nhánh Vietcombank đã báo cáo lên Hội sở và xin phép xử lý hoàn trả giao dịch trong ngày hoặc chậm nhất vào ngày hôm sau để khách hàng yên tâm đón Tết Đồng thời, việc trình báo với cơ quan chức năng để điều tra tội phạm công nghệ cao cũng sẽ được tiến hành nhằm bảo vệ quyền lợi cho khách hàng (Hoàng Dung, 2018).
Vụ việc tại Ngân hàng TMCP Phương Đông (OCB) liên quan đến yêu cầu hoàn trả gần 6 tỷ đồng của bà Hằng đã gây hoang mang dư luận OCB xác định các tài liệu mà bà Hằng cung cấp là giả mạo, bao gồm sổ tiết kiệm và hợp đồng tiền gửi Mặc dù bà Hằng đã mở tài khoản và thực hiện giao dịch tại OCB, không có khoản tiền gần 6 tỷ nào trong hồ sơ Liên quan đến vụ việc, cựu nhân viên OCB, Vũ Phương Thảo, đã lừa đảo nạn nhân bằng cách lập sổ tiết kiệm giả và dụ dỗ họ chuyển tiền OCB đã chủ động tố cáo hành vi lừa đảo và hỗ trợ bà Hằng làm việc với cơ quan điều tra Hiện tại, Vũ Phương Thảo đã bị khởi tố với các tội danh liên quan đến lừa đảo và làm giả tài liệu OCB cam kết cung cấp thông tin cần thiết để bảo vệ quyền lợi của khách hàng trong quá trình điều tra.
Các ngân hàng thương mại (NHTM) luôn nỗ lực xử lý nhanh chóng các vụ việc nhằm bảo vệ quyền lợi khách hàng và duy trì uy tín Tuy nhiên, do các quy định pháp luật và nội bộ còn hạn chế, nhiều trường hợp không thể hoàn trả tài sản ngay lập tức mà cần tuân theo trình tự, thủ tục quy định Đây là vấn đề quan trọng mà hầu hết NHTM đang chú trọng để đảm bảo quyền lợi khách hàng và bảo vệ hình ảnh của mình.
Ngân hàng thương mại (NHTM) đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế với quy mô tài sản lớn và thị phần đáng kể, hoạt động chủ yếu vì lợi nhuận Huy động vốn thông qua nhận tiền gửi là hoạt động cốt lõi của NHTM, tạo ra nguồn vốn chính cho ngân hàng Để thu hút nguồn vốn này, các NHTM áp dụng nhiều chiến lược và biện pháp khác nhau, đồng thời cần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng để duy trì hoạt động nhận tiền gửi Nhà nước đã thiết lập hành lang pháp lý nhằm điều chỉnh mối quan hệ liên quan đến tiền gửi tại NHTM, trong khi các ngân hàng cũng thực hiện trách nhiệm bảo vệ quyền lợi của khách hàng Chương 1 của luận văn phân tích lý luận bảo vệ quyền lợi khách hàng gửi tiền tại NHTM, một vấn đề liên quan chặt chẽ đến các hoạt động ngân hàng khác Việc đảm bảo quyền lợi của khách hàng gửi tiền là yếu tố then chốt để NHTM xây dựng niềm tin và vị thế trong nền kinh tế thị trường hiện nay.
