Tính cấp thiết
Trong những năm gần đây, cà phê đã trở thành mặt hàng nông nghiệp xuất khẩu quan trọng thứ hai của Việt Nam, chỉ sau gạo, góp phần lớn vào nền kinh tế và giải quyết các vấn đề xã hội Theo Tổng cục Hải quan, tính đến cuối tháng 12/2019, Việt Nam đã xuất khẩu 1,65 triệu tấn cà phê, thu về 2,85 tỷ USD, chiếm 1,08% tổng kim ngạch xuất khẩu Tổ chức Cà phê Quốc tế (ICO) cho biết Việt Nam đứng thứ hai thế giới với 31,2 triệu bao cà phê, chiếm 14% thị phần toàn cầu, vượt xa Colombia và Honduras Châu Âu là thị trường tiêu thụ lớn nhất, với hơn 725 nghìn tấn cà phê trị giá 1,164 triệu USD, chiếm hơn 40% tổng giá trị xuất khẩu cà phê Việt Nam, đặc biệt sau khi ký kết Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - Châu Âu (EVFTA).
Năm 2019, thị trường xuất khẩu cà phê được dự đoán sẽ có tiềm năng lớn trong những năm tới Mặc dù cà phê Việt Nam chiếm thị phần cao tại Châu Âu, nhưng chất lượng sản phẩm vẫn chưa được đánh giá cao, dẫn đến giá thành thấp và thiếu thương hiệu Điều này khiến các doanh nghiệp Việt Nam thường xuyên bị ép giá và phụ thuộc vào đối tác nước ngoài Theo Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Việt Nam còn đối mặt với tình trạng khô hạn và diện tích cà phê già cỗi gia tăng, với khoảng 120.000 ha cà phê bị ảnh hưởng tính đến năm 2018, và xu hướng này có thể tiếp tục gia tăng trong các năm tới.
Để đối phó với những khó khăn khách quan và chủ quan, ngành cà phê Việt Nam cần xây dựng chiến lược phát triển bền vững nhằm nâng cao năng lực xuất khẩu sang thị trường Châu Âu Điều này không chỉ giúp gia tăng hiệu quả cho nông dân và doanh nghiệp xuất khẩu, mà còn đóng góp vào sự phát triển bền vững của ngành cà phê Việt Nam trong tương lai.
Năm 2020, Bộ NN&PTNT cần triển khai các chiến lược cụ thể để phát triển bền vững ngành cà phê xuất khẩu Việt Nam Tôi quyết định chọn đề tài này với mong muốn tìm ra giải pháp khắc phục các nguyên nhân gây khó khăn và đề xuất các biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả xuất khẩu cà phê.
Câu hỏi nghiên cứu
Thực trạng năng lực xuất khẩu mặt hàng cà phê Việt Nam tại thị trường Châu Âu giai đoạn 2014 - 2019 như thế nào?
Các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh (NLCT) của mặt hàng cà phê Việt Nam là gì?
Giải pháp nâng cao NLCT xuất khẩu mặt hàng cà phê Việt Nam tại thị trường Châu Âu giai đoạn 2020 - 2025 là gì?
Mục tiêu và đối tượng nghiên cứu
Mục tiêu của bài viết là phân tích thực trạng năng lực cạnh tranh (NLCT) xuất khẩu cà phê Việt Nam tại thị trường Châu Âu, xác định các yếu tố ảnh hưởng đến NLCT trong lĩnh vực này, và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao NLCT xuất khẩu cà phê Việt Nam tại thị trường Châu Âu.
Đối tượng nghiên cứu: NCLT xuất khẩu của mặt hàng cà phê
Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu này áp dụng phương pháp định lượng để thu thập dữ liệu chính xác từ hoạt động xuất khẩu và ngành cà phê trong và ngoài nước Bằng cách phân tích điểm mạnh và điểm yếu của ngành, nghiên cứu xác định các yếu tố cần thay đổi nhằm đáp ứng nhu cầu thị trường và duy trì lợi thế cạnh tranh Phương pháp so sánh được sử dụng để rút ra kết luận chính xác nhất, từ đó tổng kết và tìm ra mô hình hiệu quả trên thế giới để áp dụng vào môi trường thương mại Việt Nam Dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ các ấn phẩm và báo cáo của các cơ quan nhà nước liên quan đến khuyến khích xuất khẩu cà phê.
Khung phân tích
Hình 0.1 Khung phân tích của bài luận văn
Bố cục của bài nghiên cứu
Bố cục bài viết bao gồm 3 chương:
Chương 1: Tổng quan tài liệu và cơ sở lý luận về năng lực cạnh tranh xuất khẩu mặt hàng cà phê
Chương 2: Thực trạng năng lực cạnh tranh xuất khẩu mặt hàng cà phê Việt Nam tại thị trường Châu Âu
Chương 3: Giải pháp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh xuất khẩu mặt hàng cà phê
Việt Nam tại thị trường Châu Âu
GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH XUẤT KHẨU MẶT HÀNG CÀ PHÊ VIỆT NAM TẠI THỊ TRƯỜNG CHÂU ÂU
Mục tiêu và định hướng
Đến năm 2025, mục tiêu là tất cả các sản phẩm cà phê Việt Nam sẽ được sản xuất và chế biến theo tiêu chuẩn, đảm bảo giao dịch công bằng tại thị trường Châu Âu với giá bán cạnh tranh Điều này nhằm hạn chế thiệt hại từ biến động thị trường quốc tế, đồng thời góp phần vào công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, cải thiện thu nhập và ổn định cuộc sống nông dân, tăng lợi nhuận cho doanh nghiệp, và nâng cao vị thế cà phê Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Đến năm 2025, năng suất cà phê tại Việt Nam dự kiến đạt 2,5 tấn/ha ở vùng đại trà và 3 tấn/ha ở vùng thâm canh trọng điểm, nhằm đảm bảo sản lượng xuất khẩu đáp ứng nhu cầu thị trường toàn cầu.
Phát triển mạnh cà phê rang xay và cà phê hòa tan, nâng mức chế biến các sản phẩm cà phê đạt 30% vào năm 2025
Cà phê có chứng chỉ đạt 80% diện tích vào năm 2025
Tăng diện tích đất trồng cà phê Arabica lên 10% để đáp ứng nhu cầu tiêu thụ ở Châu Âu, cạnh tranh trực tiếp với Brazil
Định hướng nâng cao năng lực cạnh tranh xuất khẩu cà phê Việt Nam sang thị trường Châu Âu được xây dựng nhằm phát triển bền vững ngành cà phê đến năm 2025 Mục tiêu chính là duy trì ổn định diện tích trồng cà phê từ 450.000 đến 500.000 ha theo quy hoạch đã được phê duyệt.
Chương trình thâm canh 200.000 ha cà phê theo Quyết định số 3988/QĐ-BNN-TT nhằm nâng cao chất lượng cà phê, hướng dẫn nông dân thu hái đúng kỹ thuật và đầu tư cơ sở hạ tầng sản xuất Cần hiện đại hóa quy trình chế biến cà phê, áp dụng các phương pháp chế biến ướt và nửa ướt, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp đầu tư máy móc hiện đại và tự động hóa sản xuất để nâng cao chất lượng sản phẩm Xây dựng chiến lược phát triển thị trường, tăng tỷ lệ cà phê Arabica và sản phẩm có giá trị gia tăng, đồng thời tạo liên kết giữa nông dân, doanh nghiệp và chính phủ để phát triển bền vững Cải thiện hệ thống thông tin, phân phối và giá cả, áp dụng thương mại điện tử để giảm trung gian và hỗ trợ xuất khẩu trực tiếp, từ đó xây dựng thương hiệu cà phê Việt Nam Tăng cường nhận thức của doanh nghiệp về tầm quan trọng của thương hiệu và đổi mới chính sách hỗ trợ phát triển ngành cà phê để nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh.
Một số giải pháp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh xuất khẩu mặt hàng cà phê Việt Nam tại thị trường châu Âu
3.2.1 Ổn định diện tích trồng cà phê và duy trì năng lực sản xuất cà phê trong nước
Từ năm 2014 đến 2018, diện tích trồng cà phê tại Việt Nam liên tục gia tăng hàng năm, với mức tăng 3,9% vào năm 2018 so với năm trước đó.
Biến đổi khí hậu trong những năm gần đây đã làm giảm hiệu quả đất trồng cà phê, ảnh hưởng đến số lượng và chất lượng thu hoạch Do đó, các bộ ngành và địa phương cần hợp tác với nông dân để quy hoạch lại diện tích trồng cà phê, giảm bớt ở những khu vực không còn điều kiện thuận lợi nhằm tiết kiệm tài nguyên và công sức Đồng thời, cần xác định cơ cấu chủng loại cà phê phù hợp với từng vùng để khai thác tối đa lợi thế tự nhiên, từ đó thúc đẩy tăng trưởng về cả lượng và chất cho ngành cà phê Việt Nam Gia tăng diện tích trồng cà phê cũng là cần thiết để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng.
Đối với những vùng đất xuống cấp hoặc bị ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu, cần có các phương án tái canh cải tạo hiệu quả Việc trồng giống mới sẽ giúp phát huy tiềm năng về năng suất và chất lượng, ngay cả trong điều kiện khí hậu thay đổi Các cấp ngành và địa phương cần hợp tác chặt chẽ để thực hiện các giải pháp này.
3.2.2 Nâng cao chất lượng cà phê trong nước và xuất khẩu Đối với những yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường thế giới, ngành cà phê Việt Nam dường như chưa đáp ứng được Đa phần là do trình độ kiến thức của người dân còn kém trong việc chăm sóc và xử lý cây trồng, cùng với đó là sự thiếu thốn về cơ sở vật chất khiến cho các công đoạn từ lúc gieo hạt, chăm bón, thu hoạch, xử lý hầu như đều diễn ra rất sơ sài và không đạt tiêu chuẩn Điều này khiến cho chất lượng cà phê không cao đồng thời làm tổn hại đến chất lượng đất trồng cũng như chất lượng giống
Để giải quyết vấn đề cây giống, nhà nước cần đảm bảo có giống cà phê chất lượng, phù hợp và đủ để đáp ứng nhu cầu Bộ Khoa học và Công nghệ cùng Bộ NN&PTNT cần tạo điều kiện liên kết với các quốc gia, tổ chức các buổi tham quan và khóa học đào tạo cho đội ngũ cán bộ nghiên cứu tại Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp và các trung tâm giống Điều này sẽ giúp họ học hỏi các phương pháp nghiên cứu giống tiên tiến từ các quốc gia có truyền thống lâu năm trong ngành cà phê như Brazil và Colombia.
Kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên đang triển khai các dự án nhân chồi cây giống, hỗ trợ kinh phí và khuyến khích doanh nghiệp lớn đầu tư vào vườn nhân chồi cà phê Mục tiêu là nâng cấp và đầu tư mới các trung tâm nhân giống, đảm bảo mỗi tỉnh có một trung tâm và mỗi huyện có một trạm giống.
Để nâng cao chất lượng cà phê, cần thay thế các vườn cà phê không đạt tiêu chuẩn và già cỗi mà không nhất thiết phải chặt bỏ hoàn toàn Thay vào đó, chỉ cắt bỏ những cây không thích hợp và thực hiện tái canh bằng phương pháp ghép chồi, giúp tiết kiệm chi phí, thu hoạch sớm và nâng cao năng suất Cục Trồng trọt cần phối hợp với Viện Khoa học Kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên để xây dựng quy trình sản xuất tốt (GAP) và chính sách hỗ trợ nông dân Các tổ chức khuyến nông cũng cần tổ chức tập huấn, hướng dẫn kỹ thuật ghép chồi và chăm sóc cây cà phê, bao gồm quản lý nước, phân bón hợp lý và phòng trừ dịch hại Để thực hiện tái canh trên diện tích lớn, cần có sự hỗ trợ tài chính từ Nhà nước và kêu gọi doanh nghiệp trong ngành cà phê trong hai năm đầu.
Giai đoạn sau thu hoạch đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định chất lượng cà phê Nếu quy trình chế biến không được thực hiện đúng cách, thì dù có sử dụng máy móc hiện đại, cũng không thể đạt được cà phê chất lượng cao.
VICOFA cần tổ chức các buổi đào tạo về trồng, thu hoạch, chế biến và bảo quản cà phê, cũng như các chương trình tham quan học tập các mô hình tiên tiến Công an khu vực nên bảo vệ các vườn cà phê để nông dân yên tâm hơn, tránh tình trạng hái cà phê non do lo ngại mất trộm Nhà nước cần thu hút đầu tư vào hạ tầng như đường xá, điện, nước để nông dân có thể sơ chế cà phê ngay tại nơi trồng, giữ được hương vị và chất lượng Để cải tiến công nghệ chế biến, cần hỗ trợ nông dân về sân phơi, máy sấy và khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào dây chuyền chế biến hiện đại qua các ưu đãi về vốn và thuế Đầu tư vào sân phơi và máy sấy là cần thiết cho chế biến khô, trong khi Cục Khuyến nông cần tuyên truyền thêm về chế biến ướt và công nghệ phù hợp Cuối cùng, việc đảm bảo giá trị cà phê chế biến ướt sẽ khuyến khích nông dân nâng cao chất lượng sản phẩm.
Việc áp dụng tiêu chuẩn chất lượng TCVN 4193:2005 cần thời gian để doanh nghiệp và người trồng cà phê thích ứng Nhà nước sẽ tăng cường tuyên truyền về tiêu chuẩn này và lợi ích của nó, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp xuất khẩu tự nguyện áp dụng các chỉ tiêu chất lượng Sau một thời gian, sẽ tiến hành kiểm tra chất lượng cà phê trước khi thông quan dựa trên các chỉ tiêu quan trọng như ẩm độ, khuyết tật tạp chất và hạt mốc Cuối cùng, quy định sẽ yêu cầu kiểm tra toàn diện các chỉ tiêu chất lượng theo TCVN 4193:2005 trước khi thông quan, với Cục Trồng trọt chịu trách nhiệm xây dựng quy trình và thời gian cụ thể cho việc áp dụng.
Nhà nước cần thành lập và chỉ đạo các cơ quan kiểm tra, giám định chất lượng cà phê xuất khẩu, nhằm đảm bảo cà phê nhân xuất khẩu vào Châu Âu đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng mới.
Nhà nước đã triển khai việc phổ biến và tuyên truyền quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 01-06:2009/BNNPTNT liên quan đến cà phê nhân xuất khẩu Điều này nhằm đảm bảo rằng các doanh nghiệp, người sản xuất, thu mua và chế biến cà phê đều tuân thủ các tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm.
Để cải tạo giống cây trồng và vườn cà phê già cỗi, nông dân cần nguồn kinh phí lớn, do đó cần sự hỗ trợ tài chính từ doanh nghiệp Doanh nghiệp nên chủ động liên hệ với nông dân để đảm bảo nguồn hàng và hỗ trợ tái canh, chuyên canh cà phê chất lượng cao Cần đầu tư trước khi thu hoạch bằng cách ứng trước tiền cho nông dân để mua giống tốt, bón phân, tưới nước và chăm sóc cây cà phê Sau thu hoạch, doanh nghiệp cần hỗ trợ máy móc và phương pháp sơ chế cà phê ngay tại vườn, cũng như phương tiện vận chuyển để đảm bảo cà phê không bị nấm mốc, chuyển đen, giữ chất lượng trước khi chế biến.
Doanh nghiệp cần thỏa thuận với nông dân về giá cao cho cà phê nguyên liệu chất lượng từ quả chín, nhằm khuyến khích người dân tăng cường thu hoạch quả chín và hạn chế hái tuốt Bên cạnh đó, cần có chính sách giá hợp lý cho cà phê chế biến ướt và nửa ướt, đảm bảo giá trị cao hơn so với chế biến khô, từ đó thúc đẩy các hộ trồng cà phê chú trọng đến phương pháp chế biến này.
Doanh nghiệp đang đầu tư vào máy móc hiện đại và tự động hóa quy trình sản xuất cà phê, đồng thời nâng cấp cơ sở chế biến để đảm bảo tuân thủ tiêu chuẩn QCVN 01-06:2009/BNNPTNT về an toàn vệ sinh thực phẩm, đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế.