Tính cấp thiết của đề tài
Thuế là yếu tố thiết yếu cho sự tồn tại và phát triển của Nhà nước, đồng thời là công cụ quan trọng để thực hiện chức năng của quốc gia Quản lý thuế đóng vai trò then chốt trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước, nhằm đạt được các mục tiêu thuế thông qua việc tổ chức bộ máy quản lý thuế phù hợp với từng giai đoạn phát triển kinh tế - xã hội.
Trong những năm qua, Cục thuế tỉnh Thanh Hóa đã có những bước chuyển biến căn bản trong quản lý thu thuế, với kết quả thu thuế năm sau cao hơn năm trước Tổ chức quản lý thu thuế được cải cách và hiện đại hóa, nâng cao trình độ chuyên môn của cán bộ thuế Mặc dù số thu từ thuế tài nguyên hàng năm tăng, nhưng tỷ lệ này vẫn thấp so với tiềm năng Nguyên nhân chủ yếu là tình trạng trốn thuế tài nguyên ngày càng phổ biến và khó phát hiện, dẫn đến thất thoát thuế lớn Bên cạnh đó, công tác quản lý thuế vẫn còn nhiều hạn chế, chưa theo kịp thực tiễn và chưa bao quát hết nguồn thu.
Quản lý thuế tài nguyên kém gây thất thoát tài nguyên và giảm nguồn thu ngân sách nhà nước, ảnh hưởng đến khả năng cải thiện môi trường Do đó, việc tăng cường quản lý thuế tài nguyên là rất cần thiết để ngăn chặn tình trạng khai thác khoáng sản bừa bãi, bảo vệ nguồn tài nguyên và giảm thiểu ô nhiễm môi trường.
Việc nâng cao hiệu quả quản lý thuế tài nguyên là nhiệm vụ quan trọng của Cục thuế tỉnh Thanh Hóa hiện nay Nghiên cứu sâu về công tác này sẽ tăng cường tính hiệu lực và hiệu quả của chính sách thuế Do đó, tôi thực hiện đề tài “Giải pháp hoàn thiện công tác quản lý thuế tài nguyên trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa” cho luận văn thạc sĩ.
Mục tiêu nghiên cứu
Mục tiêu tổng quát
Dựa trên việc đánh giá công tác quản lý thuế tài nguyên tại tỉnh Thanh Hóa, bài viết đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện quy trình quản lý thuế tài nguyên trong khu vực này.
Mục tiêu cụ thể
- Hệ thống hóa các vấn đề lý luận và thực tiễn về quản lý thuế tài nguyên
- Đánh giá thực trạng công tác quản lý thuế tài nguyên của Cục thuế tỉnh Thanh Hóa
- Đề xuất một số giải pháp hoàn thiện công tác quản lý thuế tài nguyên trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa.
Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
Đối tƣợng nghiên cứu của đề tài
Đối tƣợng nghiên cứu của đề tài là các vấn đề liên quan đến công tác quản lý thuế tài nguyên trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa.
Phạm vi nghiên cứu của đề tài
Nội dung nghiên cứu tập trung vào thực trạng quản lý thuế tài nguyên đối với các tổ chức và cá nhân khai thác tài nguyên tại tỉnh Thanh Hóa, do Cục Thuế tỉnh này thực hiện Nghiên cứu sẽ phân tích các chính sách, quy trình và hiệu quả của công tác quản lý thuế tài nguyên, từ đó đưa ra những đánh giá và đề xuất nhằm cải thiện hiệu quả thu thuế trong lĩnh vực này.
Nội dung nghiên cứu
+ Công tác đăng ký, kê khai,nộp thuế
+ Công tác tuyên truyền và hỗ trợ về thuế
+ Công tác quản lý nợ thuế
+ Công tác kiểm tra, thanh tra thuế
* Phạm vi về không gian: Đề tài đƣợc nghiên cứu trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa
* Phạm vi về thời gian:
- Tác giả thu thập và khai thác số liệu thứ cấp về quản lý thuế tài nguyên trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa từ năm 2014 đến năm 2016
- Thu thập số liệu sơ cấp trong năm 2017
- Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý thuế tài nguyên
- Thực trạng công tác quản lý thuế tài nguyên trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa
- Các nhân tố ảnh hưởng đến công tác quản lý thuế tài nguyên trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa
- Giải pháp góp phần hoàn thiện công tác quản lý thuế tài nguyên trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa
Kết cấu luận văn
Luận văn được cấu trúc gồm Đặt vấn đề, Kết luận và khuyến nghị, Danh mục tài liệu tham khảo, Phụ lục, và được chia thành 3 chương với nội dung cụ thể.
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý thuế tài nguyên
Chương 2: Đặc điểm địa bàn nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu
Chương 3: Kết quả nghiên cứu
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ THUẾ TÀI NGUYÊN
Cơ sở lý luận về quản lý thuế tài nguyên
Tài nguyên thiên nhiên là tất cả các nguồn năng lượng, nguyên liệu và vật liệu tự nhiên có sẵn trên trái đất và trong không gian, mà con người có thể khai thác và sử dụng để phục vụ cho cuộc sống và sự phát triển của xã hội.
Tài nguyên thiên nhiên là tài sản quốc gia, thuộc quyền sở hữu của Nhà nước và được quản lý thống nhất Khi được khai thác và sử dụng hiệu quả, tài nguyên thiên nhiên sẽ mang lại lợi ích lớn và bền vững cho sự phát triển quốc gia Ngược lại, việc quản lý lãng phí và bừa bãi sẽ gây hậu quả xấu cho kinh tế và môi trường Để bảo vệ và sử dụng tài nguyên một cách hiệu quả, các quốc gia cần áp dụng nhiều công cụ quản lý, trong đó công cụ tài chính, như thu thuế tài nguyên, đóng vai trò quan trọng.
Thuế tài nguyên là loại thuế gián thu áp dụng cho hoạt động khai thác tài nguyên của tổ chức và cá nhân Mục tiêu của thuế này là khuyến khích việc khai thác và sử dụng tài nguyên một cách hợp lý, tiết kiệm và hiệu quả Qua đó, thuế tài nguyên góp phần bảo vệ tài nguyên quốc gia và đảm bảo nguồn thu cho ngân sách Nhà nước, phục vụ cho việc bảo vệ, tái tạo và tìm kiếm, thăm dò tài nguyên.
Thuế tài nguyên là loại thuế gián thu, được tính vào giá thành sản phẩm, do đó người tiêu dùng thực sự là đối tượng chịu thuế, trong khi người khai thác chỉ là người nộp hộ Về mặt sở hữu, thuế tài nguyên là khoản thu từ việc chuyển nhượng tài nguyên thiên nhiên giữa Nhà nước và các tổ chức, cá nhân khai thác Điều này tương tự như việc các tổ chức, cá nhân trả tiền để mua tài nguyên từ các quốc gia khác nhằm phục vụ sản xuất và kinh doanh.
1.1.1.2 Phân loại thuế tài nguyên
Theo quy định của pháp luật thuế tài nguyên hiện hành, đối tượng chịu thuế tài nguyên bao gồm các tài nguyên thiên nhiên nằm trong phạm vi đất liền, hải đảo, nội thủy, lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế, cũng như vùng biển chồng lấn giữa Việt Nam và các quốc gia liên quan, cùng với thềm lục địa thuộc chủ quyền của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam.
Khoáng sản kim loại được chia thành hai loại chính: khoáng sản kim loại đen, bao gồm sắt, mangan, và titan, và khoáng sản kim loại màu, với các loại như vàng, đất hiếm, bạch kim, thiếc, tungsten, đồng, chì, kẽm, và nhôm.
Khoáng sản không kim loại bao gồm nhiều loại, từ vật liệu xây dựng thông thường như đá, cát, sỏi, đến các loại đất dùng cho gạch, san lấp và xây dựng công trình Ngoài ra, còn có các khoáng sản khác như than, đá quý, nước khoáng và nước nóng thiên nhiên, phục vụ cho nhiều mục đích khác nhau.
- KS năng lƣợng nhƣ: Dầu mỏ, khí đốt; than đá
Tài nguyên rừng tự nhiên bao gồm các loại thực vật và động vật có thể khai thác, như gỗ, củi, tre, nứa, giang, vầu, cùng với các loại dược liệu và các sản phẩm khác từ rừng.
- Thuỷ sản tự nhiên: Các loại động vật, thực vật tự nhiên ở biển, sông, ngòi, hồ, ao, đầm thiên nhiên
- Nước thiên nhiên gồm: Nước mặt (biển, hồ, sông, suối, kênh, rạch, ao, đập ); nước ngầm dưới đất, trừ nước nóng, nước khoáng thiên nhiên
- Các loại tài nguyên thiên nhiên khác chƣa nêu ở các nhóm trên
Các loại tài nguyên nhân tạo không thuộc đối tƣợng chịu thuế tài nguyên
1.1.1.3 Đặc điểm thuế tài nguyên [14, tr9]
Thuế tài nguyên là khoản thu của ngân sách nhà nước đối với những người khai thác tài nguyên thiên nhiên do Nhà nước quản lý Mặc dù không phải là nguồn thu chủ yếu, thuế tài nguyên vẫn đóng góp một phần quan trọng vào ngân sách, tăng cường nguồn thu cho Nhà nước Khoản thu này áp dụng cho các hoạt động khai thác tài nguyên thiên nhiên được Nhà nước quản lý.
Đối tượng chịu thuế bao gồm các loại khoáng sản kim loại và không kim loại, dầu thô, khí thiên nhiên và khí than, sản phẩm từ rừng tự nhiên (trừ động vật), hải sản tự nhiên (bao gồm động vật và thực vật biển), nước thiên nhiên (gồm nước mặt và nước dưới đất), yến sào thiên nhiên, cùng với các tài nguyên khác theo quy định của Uỷ ban thường vụ Quốc hội.
Người nộp thuế tài nguyên bao gồm tổ chức và cá nhân khai thác tài nguyên thuộc đối tượng chịu thuế Trong một số trường hợp cụ thể, quy định về người nộp thuế tài nguyên sẽ được áp dụng.
- Doanh nghiệp khai thác tài nguyên đƣợc thành lập trên cơ sở liên doanh thì doanh nghiệp liên doanh là người nộp thuế
Trong hợp đồng hợp tác kinh doanh khai thác tài nguyên giữa bên Việt Nam và bên nước ngoài, trách nhiệm nộp thuế của các bên cần được xác định rõ ràng Điều này đảm bảo tính minh bạch và tuân thủ các quy định pháp luật liên quan đến thuế trong quá trình hợp tác.
Tổ chức và cá nhân khai thác tài nguyên nhỏ lẻ sẽ bán cho các đầu mối thu mua, và các đầu mối này phải cam kết bằng văn bản về việc kê khai, nộp thuế thay cho tổ chức, cá nhân khai thác Do đó, các đầu mối thu mua sẽ trở thành người nộp thuế.
+ Căn cứ tính thuế tài nguyên là sản lƣợng tài nguyên tính thuế, giá tính thuế và thuế suất
Thuế tài nguyên là loại thuế gián thu, trong đó Nhà nước thu tiền thuế từ người khai thác tài nguyên, nhưng thực tế người tiêu dùng mới là người gánh chịu chi phí này Người khai thác sẽ tính toán số thuế tài nguyên phải nộp trên mỗi đơn vị tài nguyên, và chi phí này sẽ được cấu thành trong giá bán sản phẩm tài nguyên đến tay người tiêu dùng.
Vì lẽ đó, người tiêu dùng cuối cùng là người phải trả tiền thuế tài nguyên
1.1.1.4 Vai trò thuế tài nguyên [14, tr10]
Thuế đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước (NSNN), đảm bảo sự ổn định và phát triển của nền tài chính quốc dân Một ngân sách lành mạnh cần dựa vào nguồn thu nội bộ, với thuế là nguồn thu chủ yếu Qua lịch sử, thuế đã được sử dụng để tập trung tài chính vào tay Nhà nước, và hiện nay, sau các cải cách thuế, thuế và phí chiếm hơn 90% tổng thu NSNN ở nhiều quốc gia Sự tồn tại và hoạt động của bộ máy Nhà nước phụ thuộc vào những khoản đóng góp này từ người dân.
Cơ sở thực tiễn về quản lý thuế tài nguyên
1.2.1 Kinh nghiệm quản lý thuế tài nguyên của một số địa phương
1.2.1.1 Kinh nghiệm quản lý thuế tài nguyên ở Bắc Giang [29]
Trong thời gian qua, UBND tỉnh Bắc Giang đã chỉ đạo các ngành và cấp quản lý tăng cường công tác ngăn chặn khai thác trái phép, trốn thuế và bảo vệ môi trường Tuy nhiên, việc quản lý thu thuế tài nguyên đối với khai thác khoáng sản hiện nay chỉ hiệu quả với các cơ sở có địa điểm cố định.
Cơ quan Thuế đã nhanh chóng triển khai Pháp lệnh Thuế Tài nguyên đối với khai thác khoáng sản, đảm bảo toàn bộ cán bộ công chức ngành Thuế và các tổ chức, cá nhân liên quan được thông báo đầy đủ Họ cũng đã kịp thời tham mưu để hỗ trợ việc thực hiện các quy định liên quan đến khai thác và thu mua khoáng sản.
Uỷ ban nhân dân các cấp cần tăng cường chỉ đạo thu thuế tài nguyên từ hoạt động khai thác khoáng sản, đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền rộng rãi đến các tổ chức và cá nhân nộp thuế.
Cơ quan Thuế đã hợp tác với các ngành như Tài nguyên và Môi trường, Tài chính, Kho bạc Nhà nước, và Công an để tăng cường quản lý nguồn thu từ khai thác khoáng sản Họ đang thực hiện kiểm tra, đôn đốc và xử lý nghiêm các vi phạm liên quan đến kê khai thuế, phí, lệ phí của các tổ chức và cá nhân.
- Năm 2014 số thu thuế tài nguyên là 556 triệu đồng, phí bảo vệ môi trường đối với khai thác khoáng sản là 897 triệu đồng;
- Năm 2015 số thu thuế tài nguyên là 1.209 triệu đồng, tăng so năm trước
653 triệu đồng, tỷ lệ tăng 117,37%; phí bảo vệ môi trường đối với khai thác khoáng sản 1.438 triệu đồng, tăng so năm trước 541 triệu đồng, tỷ lệ tăng 60,24%;
Năm 2016, thu thuế tài nguyên đạt 8.441 triệu đồng, tăng 7.232 triệu đồng so với năm trước, tương ứng với tỷ lệ tăng 598,04% Đồng thời, phí bảo vệ môi trường đối với khai thác khoáng sản cũng tăng lên 2.154 triệu đồng, tăng 716 triệu đồng so với năm trước, với tỷ lệ tăng 49,75%.
1.2.1.2 Kinh nghiệm quản lý thuế tài nguyên ở Hải Dương [30]
Thu thuế trong lĩnh vực thuê đất, tài nguyên và phí bảo vệ môi trường tại Hải Dương gặp nhiều khó khăn do đối tượng nộp thuế thường trốn tránh nghĩa vụ Tỉnh có nhiều nguồn tài nguyên như đất đai, đá vôi, đất sét, cát, nhưng việc quản lý và khai thác còn hạn chế Người dân phản ánh tình trạng khai thác trái phép cát, đất sét trắng và than diễn ra nhiều năm, nhưng việc kiểm soát chưa kịp thời Nhu cầu cát cho các dự án như đường cao tốc Hà Nội-Hải Phòng đang tăng cao Theo báo cáo của Sở Tài nguyên và Môi trường, khai thác cát trái phép tập trung tại các xã như Liên Hòa, Bình Dân, và nhiều địa phương khác, với khối lượng gần 200.000 m3 cát mỗi năm, trong khi chỉ có 58/146 bến bãi có giấy phép.
Nhiều "doanh nghiệp ma" đã được thành lập để lợi dụng nguồn tài nguyên khai thác trái phép, sử dụng hóa đơn giá trị gia tăng (GTGT) nhằm hợp pháp hóa "đầu vào" cho các doanh nghiệp khác Những doanh nghiệp này được hình thành qua một đường dây từ TP Hải Phòng, lợi dụng sự nhẹ dạ của người dân thiếu hiểu biết Để đối phó với tình trạng này, ngày 15-9-2008, UBND tỉnh Hải Dương đã phê duyệt đề án "Tăng cường quản lý, chống thất thu thuế" trong lĩnh vực khai thác khoáng sản Các cơ quan chức năng như Cục Thuế, Công an, và Sở Tài nguyên và Môi trường đã tích cực tuyên truyền pháp luật về thuế, mở lớp tập huấn, và rà soát các đối tượng thuê đất Tỉnh Hải Dương chỉ đạo các ngành phối hợp để tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp, cải cách hành chính trong việc cấp đăng ký kinh doanh và xử lý nghiêm các vi phạm khai thác trái phép tài nguyên Các tổ chức, cá nhân có thể nộp thuế tại các điểm thu của Cục Thuế hoặc Chi nhánh Ngân hàng Đầu tư và Phát triển, Kho bạc Nhà nước tỉnh.
Sau hơn một năm triển khai, đề án "Tăng cường quản lý, chống thất thu thuế trong lĩnh vực thuê đất, thu thuế tài nguyên và phí bảo vệ môi trường trong khai thác khoáng sản" tại Hải Dương đã đạt kết quả khả quan, đóng góp 62,8 tỷ đồng vào ngân sách địa phương Tỉnh đã quản lý 1.121 đối tượng thuê gần 3.000 ha đất, tăng 264 đối tượng và hơn 1.067 ha so với năm 2007 Trong quá trình thực hiện, các cơ quan chức năng phát hiện nhiều dự án chuyển nhượng đất không kê khai đầy đủ nghĩa vụ tài chính, dẫn đến việc truy thu hơn 27,85 tỷ đồng từ 59 dự án Đồng thời, tỉnh đã quản lý 143 đối tượng khai thác tài nguyên, thu nộp hơn 21,6 tỷ đồng từ thuế tài nguyên và phí bảo vệ môi trường Cục Thuế, Công an và Sở Kế hoạch và Đầu tư đã kịp thời ngăn chặn và phát hiện 43 vụ vi phạm.
Cục Thuế đã phát hiện và xử lý các "doanh nghiệp ma" chuyên buôn bán hóa đơn GTGT trái phép, với tổng số tiền truy thu và xử phạt gần 10 tỷ đồng Để giải quyết vấn đề này, Cục Thuế đã phối hợp chặt chẽ với Công an tỉnh và UBND các huyện, kiên trì vận động các "giám đốc" là nông dân tham gia khai báo Qua quá trình đấu tranh, các cơ quan chức năng đã lập biên bản và công bố toàn quốc các hóa đơn bất hợp pháp với tổng giá trị gần 70 tỷ đồng Đáng chú ý, phần lớn các "giám đốc" nông dân đã khai báo thành khẩn, hỗ trợ điều tra, mặc dù vẫn có một số doanh nghiệp bị phát hiện đã kê khai tăng số liệu.
Cục Thuế tỉnh đã có những biện pháp kiên quyết để ngăn chặn tình trạng chiếm đoạt hoàn thuế GTGT, bao gồm tuyên truyền và vận động, đồng thời thu hồi được nguồn thuế đáng kể Đối với các doanh nghiệp cố tình chống đối, Cục đã chuyển hồ sơ sang cơ quan công an để xử lý Qua việc thực hiện đề án này, sức răn đe đối với những doanh nghiệp có ý định hoạt động bất hợp pháp đã được nâng cao rõ rệt.
Tỉnh Hải Dương đã thiết lập lại kỷ cương trong quản lý hoạt động cho thuê đất và khai thác tài nguyên, khoáng sản thông qua việc triển khai đề án Đề án này đã nâng cao trách nhiệm của các cấp, ngành trong việc thực hiện chính sách, pháp luật về thuế, đồng thời tạo điều kiện cho doanh nghiệp thuê đất nhưng không triển khai dự án được phép chuyển nhượng Chỉ các dự án hoàn thành nghĩa vụ tài chính mới được tỉnh cho phép chuyển nhượng, nhằm tăng nguồn thu cho ngân sách địa phương Trong thời gian tới, cần tăng cường phối hợp giữa các cấp, ngành để kiểm tra, kiểm soát hoạt động thuê đất và khai thác tài nguyên, kiên quyết xử lý và thu hồi đất đối với các dự án "treo" và hoạt động khai thác trái phép.
1.2.2 Bài học kinh nghiệm cho Cục thuế tỉnh Thanh Hóa
Trong những năm qua, UBND tỉnh đã thực hiện chính sách thuế tài nguyên bằng cách cấp giấy phép cho các doanh nghiệp khai thác tài nguyên khoáng sản trên địa bàn.
Số thu từ thuế tài nguyên của tỉnh hàng năm tăng trưởng mạnh, với mức tăng 108,3% trong năm 2015 so với 2014 và 113,5% trong năm 2016 so với 2015 Tuy nhiên, một số doanh nghiệp khai thác tài nguyên chưa kê khai đầy đủ và nộp thuế kịp thời, dẫn đến thất thu ngân sách Nhà nước Để quản lý và sử dụng hiệu quả nguồn tài nguyên, UBND tỉnh yêu cầu Cục thuế tỉnh chỉ đạo thực hiện thu thuế theo quy định, kiểm soát việc kê khai và nộp thuế, đồng thời tăng cường thanh tra, kiểm tra và đôn đốc thu thuế nợ đọng, phối hợp với các sở, ngành liên quan.
Cục thuế tỉnh đã hướng dẫn chi tiết cách tính thuế tài nguyên phải nộp trong các trường hợp cụ thể Các tổ chức và cá nhân mua tài nguyên khoáng sản để sản xuất, kinh doanh cần phải có hóa đơn từ người bán Nếu không có hóa đơn, người mua sẽ phải chịu trách nhiệm kê khai và nộp thuế tài nguyên Đối với các doanh nghiệp khai thác tài nguyên vi phạm luật thuế, khi có yêu cầu xử lý từ cơ quan thuế, Uỷ ban nhân dân tỉnh sẽ xem xét thu hồi giấy phép khai thác theo thẩm quyền.
Ngành thuế đang hợp tác chặt chẽ với các cơ quan quản lý để giám sát các tổ chức và cá nhân trong việc khai thác, sử dụng và mua bán tài nguyên khoáng sản.