Nghiên cứu tuyển chọn thuốc và kỹ thuật sử dụng phòng trừ mối hại cây bạch đàn

Để giảm thiểu thiệt hại do mối gây ra, ngày nay khoa học đã nghiên cứu đưa ra rất nhiều các loại thuốc và các phương pháp diệt mối khác nhau, trong đó có phương pháp diệt mối lây nhiễm r

-

ĐINH NGỌC TIỆP

NGHIÊN CỨU TUYỂN CHỌN THUỐC VÀ KỸ THUẬT

SỬ DỤNG, PHÒNG TRỪ MỐI HẠI CÂY BẠCH ĐÀN

LUẬN VĂN THẠC SỸ KỸ THUẬT

Hà Nô ̣i - 2010

-

ĐINH NGỌC TIỆP

NGHIÊN CỨU TUYỂN CHỌN THUỐC VÀ KỸ THUẬT

SỬ DỤNG, PHÒNG TRỪ MỐI HẠI CÂY BẠCH ĐÀN

Chuyên ngành: Kỹ thuật máy, thiết bị và công nghệ gỗ, giấy

Mã số: 60 52 24

LUẬN VĂN THẠC SỸ KỸ THUẬT

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS Nguyễn Thị Bích Ngọc

Hà Nô ̣i - 2010

ĐẶT VẤN ĐỀ

Mối là một trong những loại côn trùng gây thiệt hại nhiều nhất đối với cây trồng, đê đập và các công trình xây dựng Ngoài ra mối còn làm giảm tuổi thọ của các công trình xây dựng bằng cách gây ôxy hoá các tấm sắt thép trong tường do việc làm ẩm của chúng trong quá trình chúng đắp đất tạo đường đi để đi kiếm thức ăn

Theo các tài liệu đã được công bố, thì trên thế giới đã phát hiện được khoảng 2700 loài mối phân bố chủ yếu ở Bắc và Trung Châu Phi, Nam Mỹ, châu Á Riêng ở các tỉnh bắc Trung bộ trở ra đã phát hiện được khoảng 61 koài

Vấn đề mối phá hoại các công trình xây dựng, kho tàng, khu bảo tồn di tích, đê điều, cây trồng hiện nay là rất nghiêm trọng Ở nước ta hiện nay chưa

có số liệu thống kê chính thức nào, nhưng thiệt hại hàng năm do mối gây ra không phải là nhỏ Để giảm thiểu thiệt hại do mối gây ra, ngày nay khoa học

đã nghiên cứu đưa ra rất nhiều các loại thuốc và các phương pháp diệt mối khác nhau, trong đó có phương pháp diệt mối lây nhiễm rất hiệu quả, xong phương pháp này chỉ áp dụng đối với các công trình xây dựng, đê, đập còn đối với việc phòng trừ mối hại cây trồng thì phương pháp này có ảnh hưởng không tốt đến sự đa dạng sinh học Như chúng ta đã biết vấn đề mối hại cây trồng hiện nay là rất nặng nề, tuy nhiên cũng không thể phủ nhận được vai trò của mối trong việc phân hủy cành cây, củi mục, gốc cây làm tăng độ phì cho đất, bên cạnh đó tổ mối và các đường mối đi kiếm ăn sẽ làm tăng lượng không khí trong đất, ngoài ra mối còn là nguồn thức ăn cho nhiều loài sinh vật khác Nếu áp dụng phương pháp diệt mối lây nhiễm đối với việc phòng trừ mối hại cây trồng thì không có lợi lắm Xuất phát từ thực tế này tôi tiến hành

đề tài “Nghiên cứu tuyển chọn thuốc và kỹ thuật sử dụng, phòng trừ mối hại cây Bạch đàn”

Kết quả nghiên cứu của đề tài là cơ sở khoa học để tuyển chọn được thuốc có hiệu lực và kỹ thuật sử dụng phòng trừ mối hại cây rừng trồng nói chung và cây bạch đàn nói riêng, góp phần vào việc bảo vệ tài nguyên rừng

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

1.1 Khái lược về mối

Mối là một loại côn trùng xã hội đa hình thái Do sự chuyển hóa về chức năng, mối phân hóa thành các dạng khác nhau về hình dạng và cấu tạo

cơ thể: mối vua, mối chúa, mối lính, mối thợ trong cùng một đàn Mối có tập tính phức tạp, có cách xây tổ rất tinh vi, tuỳ theo chủng loại, có mật mã thông tin nhậy cảm để điều khiển hoạt động nhịp nhàng của tổ Cơ thể mối gồm 3 phần: đầu, ngực, bụng với ranh giới rõ rệt, dính nhau bằng các tấm màng đệm, vỏ cơ thể có cấu tạo cutin rắn chắc nhưng rất mềm dẻo ở phần giữa các đốt và các phần phụ chuyển động

Mối thường sống thành những tập đoàn lớn có tổ tới 1- 2 triệu con Một

số xây tổ ở rất cao Mối chúa trưởng thành có một cơ thể khổng lồ chiều dài khoảng 10cm và là một cỗ máy đẻ thực sự Đôi khi, nó còn đẻ tới 360.000 trứng mỗi ngày Nó không thể cử động được và được các mối thợ chăm sóc

và nuôi dưỡng Mối chúa bắt đầu cuộc đời của mình như một con cái giống, với những chiếc cánh Cùng với nhiều con cái khác và những con đực có cánh, nó bay ra khỏi tổ, nơi nó đã sinh ra Đó là sự chia đàn Nó hạ cánh ở một nơi nào đó, hai cánh bị mất đi và kết đôi với một con đực Như vậy, chúng đã tạo ra được một tập đoàn mới Sau lần cặp đôi và đẻ trứng đầu tiên, mối chúa chỉ đẻ 5 – 25 trứng, tùy theo loài Sức sinh sản này tăng dần theo tuổi Một số loài có khả năng duy trì tuổi thọ của đàn tới gần 100 năm

một cặp kéo, một số khác lại có một bộ hàm giống như mỏ Mối lính có nhiệm vụ bảo vệ tổ mối Kẻ thù chính của mối là kiến

Hình 1.3 Mối lính

Tổ mối được mối thợ làm từ đất trộn với nước bọt và phân Tổ mối được bao bọc bởi 1 lớp tường thành bên ngoài rất cứng Giữa bức tường thành này và tổ mối được bố trí những đường dẫn cho phép không khí có thể lưu thông được Phần trung tâm của tổ được chia thành vô số các phòng Một phòng lớn được dành cho mối chúa liên tục đẻ trứng Những phòng khác dành

để nuôi ấu trùng và nhộng mối Ngoài ra còn có các nhà kho để đồ dự trữ và các phòng chứa chất thải

1.2 Tình hình nghiên cứu về mối hại cây trồng ở nước ngoài

Mối là một trong những côn trùng gây hại đối với cây trồng ở hầu hết các nước nhiệt đới và cận nhiệt đới như Trung Quốc, Thái Lan, Lào, Campuchia, Malaixia, Indonesia, ấn Độ, Châu Phi, Châu Mỹ…

Vấn đề mối hại cây trồng được quan tâm ở nhiều nước, người ta đã xác định được nhiều loài mối hại cây trồng, riêng ở ấn Độ người ta công bố 38 loài mối gây hại cây trồng (Theo thống kê ước tính hàng năm trị giá số cây cốc bị mối làm hại tại quốc gia này lên tới 280 triệu rupi)

Nhiều loài cây trồng bị mối hại là cà phê, chè, cao su, ca cao, bạch đàn, keo, mía, cây họ đậu…Mỗi loài cây có các đối tượng gây hại khác nhau và thay đổi theo vùng

Tác hại của mối đối với cây trồng thường được các tác giả nước ngoài

mô tả với 5 hình thức: mối cắn gẫy thân cây ở gần gốc, gặm mất vỏ thân cây thành vòng, xâm nhập và cắn đứt rễ cây, đục thành hang làm rỗng thân và rễ cây, gặm làm thui chồi của cây mới trồng

Các tác giả cho rằng mối gây hại cho cây trồng nặng nề nhất ở giai đoạn mới trồng, đặc biệt ở giai đoạn dưới 1 tuổi Thời điểm mối gây hại nặng nhất cho cây trồng vào các tháng mùa khô

Mức độ hại của mối đối với cây non có thể dẫn tới tỷ lệ chết do mối là 80%, sự sụt giảm năng suất có thể tới 20% đối với nhiều loại cây Tuy nhiên, chưa thấy tài liệu nào nói rõ về phương pháp tính được ảnh hưởng của mối đối với cây trồng khi loại trừ được ảnh hưởng của mối một cách thuyết phục Giải pháp phòng trừ mối hại cây trồng thường được đưa gia dưới dạng giải pháp phòng trừ tổng hợp Các hoá chất được các tác giả khuyến cáo thường là các hợp chất BHC, aldrrin Gần đây ở Thổ Nhĩ Kỳ người ta đã sử dụng phương pháp dùng bả độc để diệt mối cho rừng trồng

Tanzania- Châu Phi

Hình 1.4 Một số hình ảnh mối hại cây trồng các nước trên thế giới

Bảng 1.1 : Mức độ thiệt hại đối với cây trồng do mối gây ra ở một

số vùng trên thế giới

1 Chè 15% năng suất Assaam Das, 1962

2 Cacao 20 -25% cây non bị hại Africa Africa.Cocoa research

6 Lạc 10% năng suất bị mất Nigieria Sands, 1962

8 Dừa 75%cây bi nhiễm mối India,

Zanzibar

Haris, 1971

1.3 Tình hình nghiên cứu về mối hại cây trồng ở nước ta

Ở nước ta, tuy là nước nóng ẩm nhưng các dẫn liệu về mối hại cây trồng còn ít Thành phần về mối hại cây trồng đã được Nguyễn Đức Khảm (1975) công bố khoảng hơn 10 loài mối hại cây trồng ở Miền Bắc, Nguyễn Văn Quảng (1999) công bố có 38 loài mối hại cây ở Xuân Mai ( Hà Tây) Khi nghiên cứu xử lý mối hại cây cà phê ở Lâm Đồng, Vũ Văn Tuyển (1991) công bố có 6 loài mối hại cây cà phê ở đây Trong các tài liệu này ông đã mô

tả các ảnh hưởng của mối đối với cây và cho rằng những cây bị mối hại cho quả ít, hạt nhỏ nhưng chưa có số liệu thống kê cụ thể, Trịnh Văn Hạnh (2008) Nghiên cứu phòng trừ mối hại cây công nghiệp ( cà phê, cao su) và công trình

thuỷ lợi ở các tỉnh Tây Nguyên, đã xác định được 5 loài mối gây hại chính cho cây ca cao, cà phê, cao su Bùi Thị Thuỷ ( 2007) Bước đầu nghiên cứu sử dụng 3 chủng vi nấm Metarhizium M1, M2, M5 để diệt mối hại cây con lâm nghiêp, đã xác định được các loài mối hại cây con lâm nghiệp chủ yếu ở Trạm thực nghiệm Cẩm Quỳ và Trạm Đá Chông – Trung tâm nghiên cứu giống cây rừng tại Ba Vì, gồm nhiều loài thuộc 2 giống: Odontotermes và Macrotermes thuộc họ mối đất (Termitidae) Chúng gây hại chủ yếu đối với thông, bạch đàn và keo, trong đó thông bị chúng gây hại làm chết hàng loạt cây con ở vườn ươm và rừng mới trồng Theo thống kê, hầu hết các nơi trồng bạch đàn

ở Lào Cai, Lai Châu, Hà Giang, Hoà Bình, Bắc Giang, Thanh Hoá, Nghệ An đều bị mối phá hại

Ở Tây Nguyên, Nguyễn Văn Quảng (2007) nhận thấy: Mối gây hại lớn đối với cây cao su, cà phê, ca cao Với cây cao su mối tấn công vào rễ và phần gốc của cây dưới 2 năm tuổi làm cây sinh trưởng chậm Khi cây cao su ở độ tuổi từ 5 năm trở lên, ảnh hưởng của mối không đáng kể Ở cây cao su đang khai thác mủ, mối có thể tấn công vào trong thân cây qua vùng cây bị thương tổn làm cây chết hoặc giảm khả năng phát triển bình thường của cây Với cây

ca cao, mối tấn công làm cụt rễ hoặc cắn ngang thân cây làm cây chết ở giai đoạn mới trồng Giai đoạn cây 5 tuổi, mối gây hại làm giảm khả năng sinh quả Với cây cà phê, những năm đầu của vườn cà phê mới đốn tỉa, mối làm giảm đáng kể khả năng cho quả Năng xuất của cây bị mối Microtermes phá hại chỉ bằng 2/3 so với cây không bị hại

Thấy được tác hại của mối đối với cây trồng, đã có một số công trình nghiên cứu các biện pháp xử lý đối với mối hại cây trồng Vũ Văn Tuyển (1991) đã đưa ra biện pháp xử lý tại tổ mối ở vườn cà phê trong đó có biện pháp tìm tổ mối, diệt tổ mối bằng thuốc nước, xông hơi, lây nhiễm Nguyễn Chí Thanh (1990) đã đưa ra biện pháp xử lý mối hại cây chè bằng thuốc lây

nhiễm Tạ Kim Chỉnh (1991) đã thử nghiệm biện pháp diệt mối Odontotermes hainanensis hại cây vải thiều bằng chế phẩm vi nấm, Bùi Thị Thuỷ (2007) Sử

dụng vi nấm Metarhizium để diệt mối hại cây con lâm nghiệp, Trịnh Văn Hạnh (2008) đã đưa ra giải pháp xử lý phòng trừ mối cho cây công nghiệp trong giai đoạn kinh doanh là dùng mồi nhử để nhử mối sau đó tiến hành cho

bả BDM08 Cho đến nay các biện pháp này chưa được phổ biến rộng rãi ở nước ta

1.4 Tình hình nghiên cứu về các phương pháp phòng trừ mối ở nước ta

và trên thế giới

1.4.1 Các phương pháp phòng trừ mối cho công trình đã xây dựng

Trên thế giới cũng như trong nước đã có nhiều công trình nghiên cứu

và đề xuất nhiều phương pháp phòng trừ mối: Esenther, Copell (1964), Hannel (1981,1982), Hanel và Waston (1983), Lý Thùy Mỹ (1958), Thái Bàng Hoa (1964), Nguyễn Thế Viễn và Nguyễn Xuân Khu ( 1964), Nguyễn Đức Khảm và Vũ Văn Tuyển(1985), Nguyễn Chí Thanh (1971,1994,1995) Các kết quả nghiên cứu của các tác giả trên có thể chia thành các phương pháp phòng trừ mối cho công trình đã xây dựng là:

+ Diệt mối theo phương pháp lây nhiễm: Lợi dụng quan hệ cộng đồng mật thiết trong tổ mối, nếu thu hút được một lượng mối thợ và mối lính xuất hiện tập trung ( ít nhất khoảng 20% tổng số cá thể mối), sau đó tác động bằng một nhân tố gây độc tác động chậm với một lượng thích hợp để mối chạy được về tổ, trước khi chết chúng sẽ gây lây nhiễm sang các cá thể khác, gây mất cân bằng sinh thái trong tổ mối Kết quả là tổ mối sau một thời gian ngắn

sẽ bị tiêu diệt hoàn toàn

+ Phương pháp ngâm tẩm: ngâm tẩm các hoá chất vào trong cấu kiện gỗ bằng phương pháp ngâm thường hoặc dùng áp lực

+ Phương pháp cách ly công trình: Xung quanh công trình có một hào đất liên tục, khép kín đã được trộn hoá chất

+ Phương pháp xông hơi: Công trình đã được bịt kín toàn bộ, sau đó dùng hơi nóng hoặc hoá chất có khả năng thăng hoa để xử lý

+ Phương pháp vật lý kết hợp hoá học hoặc sinh học: dùng các thiết bị chuyên dụng để dò tìm ra tổ, sau đó khoan và phun thuốc sát trùng hoặc chế phẩm vi nấm vào để diệt mối, cuối cùng dùng thiết bị chuyên dụng để phụt vữa bịt kín tổ mối lại Đây là phương pháp hiện đại để phát hiện tổ mối, nhưng đối với tổ mối mới hình thành Độ rỗng của tổ nhỏ, tổ phụ có đường kính nhỏ mà thiết bị chuyên dùng khó phát hiện nên có khi bỏ sót , cũng có thể đó là nguyên nhân của tổ phụ và tổ mối có đường kính còn nhỏ được phục hồi, phát triển và lớn lên xâm nhập vào công trình xây dựng Một điều cũng cần chú ý là dùng những thiết bị hiện đại thì kinh phí tốn kém và đòi hỏi người dùng thiết bịphải có trình độ kỹ thuật nhất định

Hiện nay trên thế giới, ở những quốc gia phát triển đã ứng dụng những

kỹ thuật hiện đại để phòng và diệt mối, như ở Hoa kỳ, người ta sử dụng rất phổ biến hệ thống ống dẫn độc (Soil poison pipe system) để độc hóa đất, hệ thống này được chôn trong đất và chạy theo nền móng Định kỳ người ta sẽ bơm thuốc diệt mối vào hệ thống này, thuốc diệt mối sẽ theo hệ thống ống dẫn đi đến nơi trong nền móng, thấm ra lớp đất dưới và xung quanh nền móng công trình, bảo vệ công trình khỏi sự xâm nhập của mối từ các vùng đất xung quanh tiến vào Ở Úc, và một số nước khác, để diệt tận gốc mối gỗ khô, người

ta bao kín công trình bằng các tấm bạc plastic, rồi khử trùng bằng hơi methyl bromide trong 24 giờ với khối lượng thuốc 1,5 kg/100 m3 Trong thời gian gần đây Trung Quốc đã nghiên cứu sử dụng nhiều hợp chất hữu cơ mới để làm bả diệt mối như các hợp chất Sulfluramind (C10H6F17N02S) Hexaflamuron Các bả của Trung quốc hiện nay chủ yếu gồm 3 thành phần

chính : Chất độc gây chết chậm + Thức ăn mối ưa thích ( Gỗ thông, giấy, bìa carton, vỏ bạch đàn bã mía…)và chất hấp dẫn mối đối với côn trùng xã hội như mối, chất gây độc ở đây đòi hỏi phải có tính năng tác dụng chậm

Ngoài ra công nghệ bả cũng được áp dụng phổ biến ở các nước tiên tiến như Mỹ, Úc, Pháp, Chile, Braxin… Công nghệ này được đánh giá là hiệu quả

và hầu như không gây ô nhiễm môi trường Hiện có nhiều loại hoá chất được dùng làm bả, Trong đó có thể được chia thành 2 nhóm: Nhóm làm cản trở quá trình tổng hợp ki tin điển hình là Hexaflumuron, Diflubensuron…, nhóm làm rối loạn quá trình trao đổi chất như; Sulfluramid, Borate, Hydramethylon… Hiện nay các loại bả phổ biến trên thế giới là: bả Sentricon, Exterra, Recruit, Firsline… Công nghệ bả được nhiều nhà nghiên cứu chú ý, càng ngày càng

có nhiều loại bả ra đời Đi cùng với các loại bả, những dụng cụ phục vụ cho việc sử dụng nâng cao hiệu quả của bả cũng được cải tiến mạnh mẽ Chỉ tính trong vòng khoảng 30 năm gần đây có khoảng hơn 1000 sáng chế phát minh

về lĩnh vực này Thậm chí người ta còn tạo ra những thiết bị điện tử để hỗ trợ nâng cao hiệu quả của bả diệt mối

Mỗi phương pháp đều có ưu và nhược điểm Trong từng trường hợp cụ thể, để xử lý mối có thể chọn một phương pháp hoặc kết hợp nhiều phương pháp để xử lý phòng trừ mối cho công trình đạt hiệu quả cao

1.4.2 Phòng trừ mối cho cây trồng

Mối là một trong những côn trùng gây hại nguy hiểm nhất ở rừng

Những tổn thất kinh tế do mối gây ra trong vườn ươm và rừng trồng là rất lớn Bạch đàn là loài cây bị mối gây hại rất nặng Ngoài ra thông, phi lao và một

số cây trồng khác cũng bị mối xâm nhập phá hại

Hình 1.5 Một vài hình ảnh về mối hại cây trồng ở nước ta

Biện pháp phòng trừ: Hiện nay ở nước ta thường áp dụng các biện pháp phòng trừ sau:

-Vệ sinh rừng trước khi trồng: Hố và xung quanh hố phải dọn sạch cành nhánh vì cành, nhánh là mồi nhử mối đến

- Sau khi trồng, nếu điều tra thấy có nhiều mối đến xâm nhập, có thể làm những hố nhử mối bằng cành lá Mỗi ha có thể đào 5-7 hố, sâu khoảng 60 cm

và có đường kính 60 cm Cho cành nhánh, lá, mối thích ăn xuống, lấp nhẹ đất, tưới nước, nhử mối Khi mối đến dùng thuốc trừ sâu diệt cả bầy trong hố

- Phương pháp có hiệu quả và rẻ nhất là bảo vệ các lứa cây con bằng cách gieo trồng chúng trong các bầu nhựa chứa đất đã xử lý

- Khi bứng cây đem trồng, nên để bầu nhựa có đất đã xử lý nổi trên bề mặt đất khoảng 3-4cm, có thể ngăn ngừa được mối phá hại cây con

- Phá vỡ tổ mối, đường mối giữa tổ và nơi mối gây hại cây con, bằng cách rắc thuốc Thiodan 35% có thể hạn chế mối phá hại từ 6-9 tháng

- Xử lý trước đất bầu, cây con có bầu và hố trồng là rất quan trọng để ngăn ngừa mối Có thể dùng túi bầu nhựa thay thế túi bầu đất hay lá chuối

- Chọn loài cây trồng có tính đề kháng với mối Qua quá trình thực tế quan sát ở cơ sở, rút ra được loài cây nào có tính chống chịu cao với mối, tuy năng suất có kém hơn một chút cũng nên trồng

- Trồng dày cố ý: Trong một số trường hợp, mối phá hại không thể tránh khỏi được và có thể ứng dụng việc trồng dày cố ý Sau khi cây trồng vượt qua được giai đoạn nhiễm mối, lại tỉa thưa hợp lý

- Lựa chọn cây khoẻ mạnh đem trồng Chú ý không xén rễ vì xén rễ làm tăng nguy cơ xâm nhiễm cơ giới vào cây con( bởi nấm hoặc côn trùng thứ sinh)

- Có thời gian biểu trồng và tưới nước thích hợp cho cây con trước khi bứng trồng để tránh gây tổn thương cơ giới, tạo điều kiện thuận lợi cho mối xâm nhập

- Không nên trồng bạch đàn trên hiện trường trồng rừng cũ, vì dễ bị mối phá hại, có thể thay bằng cây trồng khác như keo hoặc cây địa phương

- Không bón phân tổng hợp NPK có chứa cám cưa, vì cám cưa rất hấp dẫn mối

Để phòng trừ mối hại cây Bạch đàn, một số nước đã dùng các loại chất độc hoá học để ngăn chặn mối xâm nhập, phá hại bạch đàn Ví dụ, ở Nigeria

đã dùng dieldrin vùi xuống đất theo từng dải dọc theo hàng Bạch đàn; ở Tanganjka, dùng HCH Một số nơi khác lại dùng cyanua natri, muối acetat clorua thuỷ ngân diclorua metyl…để xử lý đất trồng bạch đàn Hay dùng hóa chất chlorpyrifos, imidacloprid để xử lý đất hoặc xử lý hạt giống trước khi gieo trồng [81] Ở Việt Nam, Nguyễn Đức Khảm, Đào Xuân Trường đưa ra phương pháp xử lý đất vườn ươm bằng thuốc DDT hoặc HCH Các chất này

có tác dụng phòng trừ mối cho bạch đàn rất tốt nhưng lại tiêu diệt luôn cả khu

hệ sinh vật đất, mặt khác gây độc cho người và gia súc, hiện nay các loại thuốc này đã bị cấm sử dụng

Vũ Văn Tuyển tháng 10, 12 năm 1985, 1986 đã xử lý mối hại cây cà phê tại nông trường Đức Trọng và Bảo Lộc tỉnh Lâm Đồng Tác giả đã tìm tổ chính, bơm thuốc hoá học vào và sau 14 tháng tỷ lệ mối chết vẫn đạt 80%

Nguyễn Chí Thanh, Nguyễn Thị Bích Ngọc, 1990 đã dùng phương pháp nhử mối, phun hoá chất lây nhiễm để diệt mối cho cây chè cho hiệu quả tốt

Như vậy, để phòng trừ mối cho các cây trồng, trước đây phổ biến là dùng các loại thuốc hoá học dieldrin , aldrin, DDT, HCH, hoặc chất có chứa asen, As2O3 Tuy nhiên, đến nay các hoá chất này đã bị cấm sử dụng hoặc hạn chế sử dụng làm thuốc bảo vệ thực vật ở Việt Nam và nhiều nước trên thế giới Mặt khác đối với mỗi loại cây trồng cần có một loại thuốc phù hợp tương ứng với cách xử dụng hợp lý, có như vậy hiệu quả phòng trừ mối hại cây trồng mới đạt kết quả tốt, mặt khác hạn chế được tác động của thuốc đến môi trường, cũng như không làm mất cân bằng hệ sinh thái và giảm được giá thành Vì vậy việc nghiên cứu tuyển chọn thuốc có hiệu lực và kỹ thuật sử dụng phòng trừ mối hại cây trồng, đặc biệt là cây rừng trồng là điều hết sức cần thiết trong giai đoạn hiện nay

Chương 2 MỤC TIÊU, ĐỊA ĐIỂM, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG

VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Mục tiêu của đề tài

- Tuyển chọn được thuốc có hiệu lực được phép sử dụng ở nước ta hiện nay để phòng trừ mối hại cây Bạch đàn

- Đề xuất được kỹ thuật sử dụng thuốc để phòng trừ mối hại cây Bạch đàn có hiệu quả

2.2 Địa điểm nghiên cứu

- Thử nghiệm hiệu lực của thuốc trong điều kiện phòng thí nghiệm tại Viện khoa học Lâm Nghiệp Việt Nam

- Thử nghiệm hiệu lực của thuốc ngoài hiện trường tại Lâm trường Đồng Sơn huyện Yên Thế tỉnh Bắc Giang

2.3 Đối tượng nghiên cứu

- Giống mối Odontotermes và Macrotermes thuộc họ mối đất (Termitidae) Đây là hai giống gây hại chủ yếu đối với cây Bạch đàn

- Các loại thuốc có tác dụng phòng trừ mối được phép sử dụng ở Việt Nam hiện nay Cụ thể gồm các loại thuốc sau:

+ Thuốc Lentrek 40EC

+ Thuốc Lenfos 50EC

+ Thuốc Termidor 25EC

+ Thuốc PMC 90

+ Chế phẩm sinh học Metavina 90DP

Theo khuyến cáo của nhà sản xuất, đây là 5 loại thuốc ít gây ô nhiễm môi trường, thành phần hóa học của thuốc không gây ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển của cây vì đây là những loại thuốc gốc lân hữu cơ

2.4 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu phòng trừ mối hại cây trồng là một vấn đề rộng và cần nhiều thời gian, trong luận văn giới hạn phạm vi nghiên cứu: Tuyển chọn thuốc bằng cách thử nghiệm hiệu lực trong phòng thí nghiệm sau đó bố trí ra diện rộng ngoài môi trường thực địa Trên cơ sở kết quả nghiên cứu xác định được loại thuốc, nồng độ sử dụng có hiệu lực tốt sẽ làm căn cứ đề xuất kỹ

thuật sử dụng phòng trừ mối cho cây bạch đàn một cách hiệu quả

2.5 Nội dung nghiên cứu

- Đánh giá thực trạng mối gây hại cây Bạch đàn tại Lâm trường Đồng Sơn huyện Yên Thế tỉnh Bắc Giang

- Thử nghiệm hiệu lực phòng trừ mối hại Bạch đàn của thuốc trong điều

2.6.1 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện các nội dung nghiên cứu của đề tài, chúng tôi áp dụng phương pháp kế thừa, phương pháp nghiên cứu thực nghiệm, phương pháp đánh gía hiệu quả xử lý phòng trừ mối hại cây trồng và số liệu được xử lý bằng phương pháp thống kê toán học

2.6.1.1 Phương pháp đánh giá thực trạng mối gây hại cây Bạch đàn

Điều tra khảo sát tại 3 điểm trồng Bạch đàn trong độ tuổi từ 1 đến 3 tuổi thuộc Lâm trường Đồng Sơn huyện Yên Thế tỉnh Bắc Giang, vì cây trong độ tuổi này mối phá hại chủ yếu Phương pháp tiến hành như sau:

- Lập các ô tiêu chuẩn tương ứng với 3 cấp độ tuổi của cây, mỗi ô có diện tích 9m x 9m = 81m2, số cây trên mỗi ô tiêu chuẩn là 10 cây Đếm số cây bị mối xâm hại và cây không bị mối xâm hại trong mỗi ô tiêu chuẩn

- Trên cơ sở số liệu thu được, đánh giá tỷ lệ mối gây hại theo từng độ tuổi, hình thức mối phá hại

2.6.1.2 Phương pháp thử nghiệm hiệu lực phòng phòng trừ mối hại cây Bạch đàn của thuốc trong điều kiện phòng thí nghiệm

Việc thử nghiệm hiệu lực của thuốc trong phòng thí nghiệm nhằm khảo nghiệm hiệu lực của thuốc, thông qua các tiêu chí như: Tỷ lệ mối chết, thời gian mối chết trong ống nghiệm nhanh, khả năng mối đục xuyên qua hàng rào đất đã xử lý thuốc trong ống nghiệm.Từ đó làm căn cứ để lựa trọn thuốc có hiệu lực bố trí ra diện rộng ngoài môi trường thực địa

Đề tài tiến hành thử nghiệm với 4 loại thuốc đó là: Lentrek 40EC, Lenfos 50EC, Termidor 25EC, PMC90 ).Cách bố trí thí nghiệm như sau: + Đối với mỗi loại thuốc thử ở 3 cấp nồng độ đó là 0.1%, 0.2% và 0.3%, liều lượng 16lít dung dịch thuốc/m3 đất Riêng thuốc PMC90 được thử nghiệm bằng cách trộn trực tiếp vào đất với liều lượng là 14kg thuốc/m3 đất, 16kg thuốc/m3 đất và 18kg thuốc/m3 đất

+ Các ống nghiệm được cuộn bằng bóng kính có kích thước chiều dài 20cm, đường kính 3cm

+ Đất được đập nhỏ , sàng lọc để loại bỏ các tạp chất

Thí nghiệm 1

Thí nghiệm được bố trí 5 ống nghiệm, mỗi ống 60gam đất sau đó trộn đất với dung dịch thuốc Termidor 25EC nồng độ 0.1%, 1 ống đối chứng không cho thuốc Sau khi nhồi đất vào trong ống nghiệm, tiến hành nấu chẩy bột Aga đổ vào 2 đầu của ống nghiệm, mỗi đầu đổ khoảng 1cm là đủ, chờ khoảng 3 phút để ráo Aga ta cho vào mỗi đầu ống nghiệm 1 miếng giấy thấm

( lớp bột Aga và giấy thấm chính là thức ăn của mối).Lần lượt cho vào một đầu của mỗi ống 80 con mối đất, sau đó dùng bóng kính bịt chặt 2 đầu của ống nghiệm lại ( bóng kính được đục lỗ thông hơi ) thí nghiệm lặp lại 3 lần Cuối cùng để toàn bộ ống nghiệm có mối lên giá, quan sát đếm số mối chết theo thời gian và độ sâu đường hang mối đục qua lớp đất

Thí nghiệm được bố trí 5 ống nghiệm, mỗi ống 60gam đất sau đó trộn đất với dung dịch thuốc Lenfos 50EC nồng độ 0.3%

đã xử lý thuốc, hiệu lực phòng trừ mối theo thời gian

Thí nghiệm thử hiệu lực của thuốc được tiến hành tại Lâm trường Đồng Sơn huyện Yên Thế tỉnh Bắc Giang, thử nghiệm với 4 loại thuốc đó là: Lentrek 40EC, Lenfos 50EC, Termidor 25EC và Chế phẩm sinh học Metavina 90DP

Cách bố trí thí nghiệm như sau:

+ Chọn ô tiêu chuẩn có kích thước 10 x 10 m (100m2), số cây 16 cây/ô tiêu chuẩn

+ Cấp nồng độ thuốc là 0.1%, 0.2% và 0.3%, mỗi cấp nồng độ tương ứng với 3 ô tiêu chuẩn và 1 ô đối chứng Thí nghiệm lặp lại 3 lần, liều lượng

là 1lít dung dịch thuốc/ gốc cây, tưới trực tiếp vào gốc cây ( riêng ô đối chứng chỉ tưới nước thường, không cho hóa chất ) Đối với chế phẩm sinh học Metavina 90DP được trộn trực tiếp vào đất trong hố trước khi trồng cây với liều lượng là 100 g/gốc cây

2.6.1.4 Đề xuất kỹ thuật sử dụng thuốc phòng trừ mối hại Bạch đàn

Dựa trên kết quả thử nghiệm hiệu lực của thuốc, đánh gía hiệu quả xử lý phòng trừ mối hại cây Bạch đàn bằng các biện pháp:

+ Biện pháp phun các loại thuốc phòng trừ mối vào gốc cây và thân cây + Biện pháp diệt mối bằng cách trộn các chất diệt mối vào trong đất

2.6.2 Phương pháp tính toán xử lý số liệu

Xác định hiệu lực diệt mối qua tỉ lệ ( %) mối chết (hiệu đính theo Abbott (1925))

'(%) Ca Ta 100

Chương 3

CƠ SỞ LÝ THUYẾT

3.1 Một số đặc điểm sinh học của mối lưu ý lợi dụng trong công tác phòng trừ

3.1.1 Tiêu hoá của mối:

Mối ăn gỗ và các thức ăn khác như tre, nứa nhưng lại không có men phân huỷ xenlulo, mà phải nhờ tập đoàn nguyên sinh vật cộng sinh trong ruột mối Người ta đã thống kê được hơn 300 loài vi cộng sinh này có khả năng phân huỷ xenlulo thành monoxaccarit là sản phẩm mà mối có thể hấp thụ được Một phần nguyên sinh vật cộng sinh trong ruột mối khi chết biến thành dịch tiêu hoá Trong quá trình tiêu hoá một phần khá lớn monoxaccarit do mối không hấp thụ kịp đã bị thải ra ngoài, vì vậy để tận dụng nguồn thức ăn và để truyền sinh vật cộng sinh, mối thường ăn phân của nhau Nhờ có đặc điểm dinh dưỡng như vậy nên mối có thể truyền Feromon cho nhau rất nhanh chóng Mối thợ liếm Feromon ở trên cơ thể mối chúa, mối vua hoặc ăn phân của các cá thể khác rồi lại bài tiết Feromon ra ngoài cùng với phân, do đó khi

ăn phân của các cá thể khác mối non sẽ nhận được cả Feromon lẫn tập đoàn nguyên sinh vật cộng sinh, cùng với việc mối thợ đi lấy thức ăn về mớm cho mối vua, mối chúa và các thành phần khác trong tổ, chúng duy trì nuôi nhau hết thế hệ này sang thế hệ khác Lợi dụng đặc điểm này, người ta làm cho mối

bị nhiễm thuốc từ các con mối đó sẽ lây lan sang các con mối khác, đó là cơ

sở của phương pháp diệt mối bằng phương pháp lây truyền ( diệt tận gốc) mà

Lý Thuỳ Mỹ ( Trung Quốc) đã tận dụng và áp dụng có kết quả Hoặc người ta tẩm các chất hoá học ( thuốc bảo quản gỗ) vào gỗ ( dùng cho các công trình xây dựng ) để mối không ăn được, hoặc nếu gặm được một phần do các chất độc làm chết các nguyên sinh vật cộng sinh trong ruột mối

3.1.2 Nhu cầu độ ẩm, nước của mối

Độ ẩm và nước giúp cho mối tiêu hoá và bài tiết của cá thể Tuỳ loại mối mà nhu cầu này khác nhau Với mối gỗ khô chúng chỉ cần lấy hơi ẩm trong không khí chúng sống tách biệt hẳn nguồn nước, nhưng với mối gỗ ẩm thì nước là một trong những nhu cầu không thể thiếu, nếu thiếu nước chúng sẽ chết Mối lấy nước suốt ngày đêm, khi mang nước về tổ trước hết mối thợ tiếp ngay cho mối chúa, sau đó đến mối lính và mối non Nước còn là nguồn cung cấp độ ẩm cho nấm trong vườn nấm phát triển, mối dùng nước để nhào đất xây tổ, chế thức ăn lỏng để mớm cho các dạng mối chúa, mối lính, mối non Chúng lấy nước bằng cách trực tiếp uống nước tự do, hút nước trong đất, trong thức ăn nước được mang vào tổ trong các viên đất và dự trữ trong vách của tổ trong các vườn cấy nấm độ ẩm không khí trong tổ mối của đa số các loài thường gặp là khoảng 95÷98%

Đã có nhiều ý kiến cho rằng, muốn diệt mối phải cắt nguồn nước để mối chết khát Nhưng cho đến nay vẫn chưa có giải pháp nào hữu hiệu Song

để nhử mối được nhanh nhất là trong mùa khô hanh, người ta làm ẩm mồi nhử

để tăng khả năng hấp dẫn đối với mối

3.1.3 Nhiệt độ

Nhờ có tổ có kiểu kiến trúc đặc biệt và trong một chừng mực nhất định từng cá thể mối có khả năng điều hoà nhiệt độ có thể bằng cách thay đổi cường độ hấp thụ ôxy và thoát hơi nước, mà mối có thể điều chỉnh phần nào nhiệt độ trong tổ cho phù hợp và vì thế nhiệt độ trong tổ luôn luôn ổn định Nhiệt độ môi trường giảm dần, trở nên lạnh mối không đi kiếm ăn xa

mà thường từ tổ phụ tập trung về tổ chính, do với lượng mối tập trung về lớn nên lượng nhiệt toả ra cũng lớn làm cho nhiệt độ trong tổ cũng tăng lên, nhờ vậy mà nhiệt độ trong tổ mối không bao giờ bị ảnh hưởng đáng kể bởi các giá lạnh của môi trường xung quanh

Về mùa hè mối phân tán đi ăn xa và về các tổ phụ, đào thêm hang giao thông, hang thông khí, mở rộng thêm tổ , đắp thêm đất lên mép tổ nhất là ở các loài mối có tổ lộ thiên, hoặc di cư xuống sâu khi kiếm mồi, mối cũng thích đến những nơi mát ẩm, những nơi như vậy nếu không có sự dao động, nhất là những nơi có gió thổi trực tiếp mối sẽ sợ không đến, điều này lý giải

có thể do gió thổi làm thoát nước nhiều từ cơ thể mối, làm khô đường mối, vì thế khi tìm mối cần lưu ý đến những điểm mát, ẩm, không thông thoáng

3.1.4 Ánh sáng

Có ý kiến cho rằng mối sợ ánh sáng, nhưng cũng nhiều ý kiến cho rằng mối không sợ ánh sáng vì trong ống thuỷ tinh mối vẫn đi lại bình thường mà không có bịt đất xung quanh để che ánh sáng, một số loài mối khi trời lạnh vẫn lên mặt đất để sưởi nắng , vào các buổi sáng nhiều loài mối di chuyển lộ thiên, như vậy tuỳ theo cường độ và mức độ tác động mà mối có phản ứng âm hay dương với các lớp vỏ mỏng trên các đối tượng bị phá mà mối để lại chỉ có tác dụng bảo vệ, duy trì ẩm độ

Song phản ứng của mối khi đột nhiên có ánh sáng chiếu vào hoặc đang sáng tối đi đột ngột là hiện tượng rất phổ biến, kể cả mối cánh với mắt kép kém phát triển, mối lính, mối lao động không có mắt, khi đó chúng chạy trốn,

ẩn nấp, phải 5÷ 10 phút sau mới quay lại hoạt động bình thường Đặc điểm này cần lưu ý trong khi khảo sát cũng như khi nhử mồi, các hộp nhử đặt ở trong các phòng kín, nếu mở cửa phòng phun thuốc ngay sẽ không lợi vì mối

đã chạy tán loạn để ẩn nấp, một số đã nhanh chóng rút khỏi mồi nhử, tốt nhất

là chờ khoảng 10÷phút sau để cho mối quay lại rồi mới phun Ngay trong phòng làm việc thường xuyên thông thoáng nhưng khi phun thuốc thường bật đèn cho sáng để nhìn cho rõ, chính lúc đó ánh sáng đèn đã gây cho mối phản ứng chạy trốn vì vậy cũng phải chờ một lúc lâu hãy nên phun thuốc

3.1.5 Bay giao hoan phân đàn

Bay giao hoan phân đàn ( vũ hoá ) là một đặc điểm của mối nhờ đó mà mối duy trì được nòi giống của mình trong thiên nhiên, mở rộng phạm vi hoạt động và tồn tại trên một phạm vi rộng lớn vì từ lúc một tổ có thể sinh ra nhiều

tổ mới Mỗi tổ mới lại chỉ cần một cặp mối cánh ( một con đực, một con cái) trong hàng nghìn cặp từ một tổ bay ra, đương nhiên không phải tất cả những con mối cánh bay ra đều tồn tại cả, vì các điều kiện môi trường bất lợi, vì thiên tai một số bị tiêu diệt, một số không kết thành đôi được hoặc thành đôi nhưng lại không gặp điều kiện thuận lợi để làm tổ, nhưng nhờ có số lượng lớn nên xác xuất thành đôi, thành tổ vẫn cao Tuỳ loài mối mà thời gian bay giao hoan phân đàn cũng khác nhau nhưng trong một năm thì khoảng từ tháng 4 đến tháng 7 chúng bay giao hoan phân đàn nhiều nhất Vào các ngày bay thời gian bay cũng khác nhau tuỳ từng loài

Từ công tác phòng trừ, vào thời gian bay giao hoan phân đàn cần tận dụng các yếu tố sau đây:

- Để chuẩn bị cho mối cánh bay khỏi tổ, mối phải xây các lỗ vũ hoá lộ thiên rất dễ nhận biết, khi phát hiện những lỗ vũ hoá có nghĩa là tổ mối cũng ở gần đó

- Ở quanh lỗ vũ hoá, cả mối lính, mối lao động của đa số các loài đều tập trung với số lượng nhiều và xuất hiện lộ thiên Trước khi bay mối cánh tập trung ở các lỗ vũ hoá, nếu phát hiện kịp thời có thể phun thuốc trực tiếp vào các lỗ vũ hoá này Phun liên tiếp trong mấy ngày có thể diệt được nhiều mối cánh và các dạng mối khác, đôi khi có hiệu quả diệt cả tổ

- Mối cánh trưởng thành có tính hướng quang , ánh sáng đèn, ánh sáng đèn tử ngoại, có khả năng hấp dẫn mạnh nhất đối với mối cánh, khi thấy ánh sáng chúng tập trung vây quanh với mật độ cao Có thể dùng ánh sáng này

làm bẫy nhử mối cánh, điều này có thể làm giảm đáng kể khả năng hình thành

tổ mối mới

3.2 Đặc điểm của họ mối đất

Họ mối đất Termitidae Nestwood

Hình thái: Vẩy cánh trước mối cánh trưởng thành chỉ hơi to hơn vẩy cánh sau, tấm lưng ngực trước hẹp so với đầu Phần trước của tấm lưng ngực trước của mối lính và mối thợ cong lên Lông đuôi 1- 2 đốt Bàn chân 4 đốt,

có thóp Họ mối đất có nhiều giống, trong đó 3 giống: Odontoter Holmgren, Macrotermes Holmgren , Microtermes Wasmann gây hại chủ yếu cho cây trồng

3.2.1 Đặc điểm sinh thái học của giống mối Odontoter Holmgren

Tổ của loài Odontoter Holmgren gồm một khoang chính và hàng trăm

khoang phụ nằm xung quanh khoang chính Trong khoang tổ thường có vườn nấm Từ khoang chính có các hang giao thông đi vào các khoang phụ, từ khoang phụ có các hang đi ra xa Hang giao thông của loài này có tiết diện ngang khoảng 10cm Hình thức phá hại cây trồng của loài này là chúng thường đắp đường mui vào gốc cây, tạo ra lớp đất bao xung quanh thân cây

có thể cao tới hàng mét, chúng gặm lớp bần của cây, tấn công vào phần gỗ bị tổn thương, đục và phá hủy thân cây, cắn rễ cây, về lâu dài có thể gây gẫy cành, đổ cây

Mối lính : Đầu dài, trán bằng , thóp không rõ ràng môi trên không có

mảnh nhọn thấu quang, mép bên có lông dài, Hàm trên cong hình lưỡi liềm, Hàm trên bên trái có một răng sắc nhọn, cá biệt ở phần gốc có 3-4 vết lõm Râu đầu có 15-18 đốt Tấm lưng ngực có hình yên ngựa

Mối cánh: Đầu hình trứng, thóp rõ ràng, màu sắc nhạt hơn so với đỉnh

đầu, hoặc rất ngắn hoặc có chiều dài bằng nửa chiều rộng, Râu đầu có 19 đốt , đốt thứ 3 thường ngắn hơn đốt thứ 2 , Tấm lưng ngực trước thường có hình