Đại dịch COVID-19 làm thay đổi môi trường kinh doanh và gia tốc tiến trình chuyển hóa số: Vấn đề và giải pháp

Bài viết này tập trung vào vấn đề: Liệu sự bùng phát của dịch COVID-19 có đang thúc đẩy quá trình chuyển đổi kỹ thuật số của các tổ chức hay không và như thế nào? Cụ thể hơn, những câu hỏi sau liên quan đến chuyển đổi kỹ thuật số trong bối cảnh đại dịch COVID-19 nhằm mục đích trả lời: Đại dịch COVID-19 có đang thúc đẩy quá trình chuyển đổi kỹ thuật số không? Đại dịch COVID-19 và chuyển đổi kỹ thuật số ảnh hưởng đến công việc như thế nào?...

ĐẠI DỊCH COVID-19 LÀM THAY ĐỔI

MÔI TRƯỜNG KINH DOANH VÀ GIA TỐC TIẾN TRÌNH CHUYỂN HÓA SỐ: VẤN ĐỀ VÀ GIẢI PHÁP

ThS Phạm Thanh Dung* Tóm tắt

Sự bùng phát và lây lan của dịch COVID-19 đã tác động mạnh mẽ đến hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp, đặc biệt là những doanh nghiệp vừa và nhỏ không thể lập tức thay đổi để thích ứng với tình hình Trạng thái “bình thường mới” và giai đoạn cách ly liên tục theo Chỉ thị của Chính phủ trở thành nhân tố thúc đẩy nguồn nhân lực và các doanh nghiệp tại Việt Nam phải lập tức trang bị được cho mình những kỹ năng làm việc với công nghệ trên các nền tảng trực tuyến để có thể hoạt động không gián đoạn trong môi trường kinh doanh mới Nhu cầu ngành hàng tiêu dùng tăng, gián đoạn chuỗi cung ứng, thay đổi hành vi mua sắm của khách hàng, đóng cửa cửa hàng,… là những kết quả của đại dịch kéo dài Doanh nghiệp bước đầu đã có những giải pháp cắt giảm chi phí bằng cách hạn chế sử dụng tài sản cố định và đẩy nhanh quá trình chuyển hóa số Đây cũng là xu hướng phát triển của tương lai sau đại dịch COVID-19 và trợ giúp Việt Nam bắt kịp các nước tiến vào kỷ nguyên số, thế giới số

Từ khóa: COVID-19, chuyển hóa số, kỷ nguyên số, thế giới số

I GIỚI THIỆU

Thế giới hiện đang trải qua một đại dịch do vi rút có khả năng lây nhiễm cao được gọi là coronavirus, hay COVID-19 Đại dịch COVID-19 đang gây ra một cuộc khủng hoảng y tế toàn cầu chưa từng có với những hậu quả nặng nề về kinh tế - xã hội Với nỗ lực làm chậm sự lây lan của virus, nhiều quốc gia đã áp đặt việc đóng cửa tạm thời đối với các cửa hàng, quán bar và địa điểm không cần thiết, cũng như đặt lệnh cấm tụ tập đông người ở nơi công cộng và khuyến khích mọi người làm việc tại nhà bất cứ khi nào có thể Do đó, các ngành bán lẻ phải đối mặt với những thay đổi đáng kể về môi trường kinh doanh với tốc độ tăng trưởng doanh số sụt giảm đáng kể từ năm 2019 đến năm 2020

Ở Trung Quốc, địa điểm bùng phát đầu tiên của đại dịch, những lo lắng về tác động tiêu cực của COVID-19 đối với các lĩnh vực hiển hiện khi nhiều ngành, bao gồm giao thông vận tải,

56.

* Trường Đại học Ngoại thương Cơ sở II - Thành phố Hồ Chí Minh

thương mại và giải trí, đã trải qua sự sụt giảm so với mức trước dịch Doanh số bán hàng tiêu dùng trên cả nước trong hai tháng đầu năm 2020 đã giảm so với cùng kỳ năm trước và vẫn chưa quay trở lại mức trước đại dịch Ý trở thành một điểm nóng trong cơn bão lây lan đại dịch và trong thời gian cách ly xã hội, doanh số thương mại điện tử ở Ý đã tăng rõ rệt Các trung tâm bán

lẻ quy mô lớn, chẳng hạn như siêu thị và đại lý giảm giá, cũng có sự tăng trưởng về doanh số bán hàng, đặc biệt là ở Bắc Ý, khu vực có mật độ ca nhiễm COVID-19 cao nhất

Việt Nam cũng đã thực hiện nhiều biện pháp phòng ngừa, bao gồm đóng cửa các không gian công cộng, các sự kiện tập trung đông người, quán bar và nhà hàng Những chính sách này sẽ tác động đến lĩnh vực bán lẻ cũng như hầu hết các ngành Khi các ca nhiễm COVID-19 và thậm chí tử vong gia tăng thì các mô hình mua sắm đã dần thay đổi Các địa điểm mua sắm thuận tiện

đi lại đã trở nên ít người lui tới hơn, đặc biệt là các khu phố đông dân Phần lớn người tiêu dùng đang thay đổi hành vi của họ, ở nhà nhiều hơn, rửa tay thường xuyên và thực hiện giãn cách xã hội Do đó, hầu hết các sản phẩm được mua với mức giá cao hơn đều liên quan đến các hoạt động này như: sản phẩm vệ sinh và làm sạch, thực phẩm và các sản phẩm giải trí gia đình đứng đầu danh sách bán lẻ Ngược lại, người tiêu dùng đang chi tiêu ít hơn cho các hoạt động như đi chơi,

đi du lịch hoặc sở thích

Những đổi mới tốt nhất được tạo ra là để đáp ứng các vấn đề lớn cụ thể và khẩn cấp Theo một cách nào đó, cuộc khủng hoảng COVID-19 đã làm cho các vấn đề cấp bách nhất của chúng

ta và các giải pháp tiềm năng của chúng trở nên rõ ràng hơn Bài viết này phân tích tác động của đại dịch COVID-19 là làm thay đổi môi trường kinh doanh của các doanh nghiệp đối với tốc độ chuyển đổi kỹ thuật số và ngược lại Đặc biệt hơn, bài viết cung cấp những phản ánh cụ thể về việc liệu sự bùng phát dịch COVID-19 có đang thúc đẩy quá trình chuyển đổi kỹ thuật số trong các tổ chức hay không và như thế nào Các kết luận chính của nghiên cứu này có thể có giá trị đối với các công ty khởi nghiệp và các tổ chức truyền thống có ý định khám phá hoặc nắm bắt

cơ hội trong chuyển đổi kỹ thuật số

2 TỔNG QUAN

Chỉ trong vài tuần, thế giới như chúng ta biết đã thay đổi Đại dịch COVID-19 trên toàn thế giới đã đóng cửa các doanh nghiệp, khiến các nền kinh tế gặp rủi ro Cuộc khủng hoảng hiện tại đang đạt đến quy mô chưa từng thấy kể từ cuộc Đại suy thoái GDP của thế giới được dự đoán

sẽ giảm -6% đến -7,6% Các xu hướng được dự báo thậm chí còn bất lợi hơn đối với các nước thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), dự báo mức thiệt hại - 7,5% trong một kịch bản tấn công duy nhất sẽ giảm xuống -9,3% nếu đợt thứ hai xảy ra (OECD, 2020a) Đồng thời, các số liệu thống kê đang thúc đẩy cuộc khủng hoảng việc làm tồi tệ hơn rất nhiều so với cuộc Khủng hoảng tài chính năm 2008 Vào tháng 5/2020, tỷ lệ thất nghiệp ở các nước OECD đã giảm nhẹ xuống còn 8,4% sau khi đạt mức 8,5% vào tháng 4/2020 - tỷ lệ thất nghiệp cao nhất trong một thập kỷ Mặc dù ban đầu người ta cho rằng, sự phục hồi kinh tế sẽ có hình chữ V, nhưng các báo cáo cuối cùng chỉ ra rằng, tỷ lệ thất nghiệp vào cuối năm 2021 sẽ cao hơn mức trước khủng hoảng (OECD, 2020b)

Cho đến ngày nay, các quốc gia trên toàn cầu vẫn đang đối phó với sự bùng phát của dịch COVID-19, trong khi nhiều tác động của nó vẫn chưa được bộc lộ hết Những gì chúng ta biết

vào thời điểm này, đặc biệt là trong thời gian giãn cách, công nghệ kỹ thuật số đã làm cho cuộc sống của chúng ta dễ dàng hơn và đồng thời cho phép các doanh nghiệp duy trì một mức độ hoạt động nhất định Các số liệu gần đây cho thấy, lưu lượng truy cập internet đã tăng 60% từ tháng 12/2019 đến tháng 5/2020, nổi bật là lưu lượng truy cập hội nghị truyền hình đã tăng khoảng 120% so với mức trước khi bùng phát

Ngày nay, nền kinh tế của chúng ta đang trở nên kỹ thuật số hơn Thuật ngữ “nền kinh tế

kỹ thuật số” đã được đưa ra để mô tả thực tế này Nói một cách đơn giản, nền kinh tế kỹ thuật

số là nền kinh tế đơn thuần đang ngày càng bị ảnh hưởng nhiều hơn bởi các công nghệ kỹ thuật

số như: internet, kết nối di động, điện toán đám mây, dữ liệu lớn, máy học, trí tuệ nhân tạo (AI), Blockchain, Internet of Things (IoT), robot, sản xuất thông minh, phân tích dữ liệu và dự đoán cũng như các công nghệ kỹ thuật số mới khác đang tiếp tục phát triển Trong bối cảnh này, số hóa

đề cập đến việc chuyển các tương tác, thông tin liên lạc, hoạt động kinh doanh và mô hình kinh doanh thành các mô hình kỹ thuật số Do đó, công ty kỹ thuật số là một tổ chức quản lý một phần hoặc toàn bộ các quy trình kinh doanh quan trọng và các mối quan hệ với các bên liên quan (nhà cung cấp, khách hàng, nhân viên, đối tác kinh doanh…) bằng phương tiện kỹ thuật số (Laudon

và Laudon, 2019; Soto-Acosta và cộng sự, 2016 ) Thông qua số hóa, các công ty đang thay đổi các quy tắc của nền kinh tế vốn đang trở nên toàn cầu hơn và mang nhiều đặc điểm kỹ thuật số Kết quả là số hóa và toàn cầu hóa là hai hiện tượng song song hoạt động trong vài năm qua

Số hóa đã ảnh hưởng đến hầu hết các khía cạnh của nền kinh tế từ sản xuất đến tiêu dùng Internet, thiết bị di động và khả năng kết nối của chúng chắc chắn đã thay đổi việc phân phối hàng hóa, vì các công ty ngày nay có khả năng tiếp cận với lượng người tiêu dùng toàn cầu và lớn hơn nhiều mà trước đây họ không thể tiếp cận được Đồng thời, người tiêu dùng giờ đây có thể tiếp cận với nhiều dịch vụ mở rộng hơn Nền kinh tế đã phát triển từ nền kinh tế bị hạn chế

về mặt địa lý sang nền kinh tế toàn cầu thực sự, nơi các doanh nghiệp kết hợp các công nghệ kỹ thuật số khác nhau (ứng dụng, trang web, chợ mạng ) ngoài các cơ sở truyền thống để thu hút, tương tác và bán các sản phẩm/dịch vụ cho khách hàng

Liên quan đến sản xuất và đổi mới, công nghệ kỹ thuật số đã tác động khác nhau đến các ngành công nghiệp Trong mọi trường hợp, không có một bộ phận nào của nền kinh tế không bị ảnh hưởng hoặc biến đổi bởi số hóa Thật vậy, khái niệm về công nghiệp đang thay đổi so với ý tưởng ban đầu về các ngành công nghiệp là một lĩnh vực cạnh tranh ổn định Điều này là do bản chất kỹ thuật số của quá trình tạo ra giá trị đang làm cho ranh giới giữa các ngành được thu hẹp hơn rất nhiều Các công ty đang chuyển từ ngành này sang ngành khác với các đề xuất giá trị mới hoặc đổi mới cho khách hàng dựa trên công nghệ kỹ thuật số Ngoài ra, các doanh nghiệp công nghệ đang chuyển dần ra khỏi lĩnh vực kinh doanh công nghệ thuần túy trong khi ngược lại, các doanh nghiệp truyền thống ngày càng trở nên công nghệ hơn Ví dụ, nhiều ngân hàng truyền thống tự gọi mình là công ty Fintech, trong khi các công ty công nghệ nổi tiếng khác hiện đang dẫn đầu một số ngành như bán lẻ và khách sạn

Bài viết này tập trung vào vấn đề: Liệu sự bùng phát của dịch COVID-19 có đang thúc đẩy quá trình chuyển đổi kỹ thuật số của các tổ chức hay không và như thế nào? Cụ thể hơn, những câu hỏi sau liên quan đến chuyển đổi kỹ thuật số trong bối cảnh đại dịch COVID-19 nhằm mục đích trả lời: Đại dịch COVID-19 có đang thúc đẩy quá trình chuyển đổi kỹ thuật số không? Đại

dịch COVID-19 và chuyển đổi kỹ thuật số ảnh hưởng đến công việc như thế nào? Chuyển đổi

kỹ thuật số và đại dịch COVID-19 (sẽ) ảnh hưởng như thế nào đến các doanh nghiệp và tổ chức? Làm thế nào để các doanh nghiệp có thể triển khai dự án chuyển đổi kỹ thuật số trong đại dịch COVID-19? Tiếp theo, bài viết sẽ thảo luận về chuyển đổi kỹ thuật số, thay đổi kỹ thuật số trong bối cảnh của đại dịch COVID-19 Bên cạnh đó, tác động của chuyển đổi kỹ thuật số và đại dịch COVID-19 đối với tương lai của công việc và tổ chức cũng sẽ được trình bày Cuối cùng, bài viết

sẽ tổng hợp một số nhận xét, kết luận và đưa ra một số khuyến nghị về chuyển đổi kỹ thuật số

3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

3.1 Sự thay đổi về ứng dụng công nghệ kỹ thuật số của doanh nghiệp trong bối cảnh dịch bệnh

Đại dịch COVID-19 đã gây ảnh hưởng lớn đến hoạt động sản xuất - kinh doanh, làm trì trệ nền kinh tế nói chung Các ngành thuộc mọi lĩnh vực được yêu cầu phải điều chỉnh hoạt động của mình trong việc đưa hàng hóa hoặc dịch vụ ra thị trường với những hạn chế nghiêm ngặt Các hạn chế tiếp xúc với đồng nghiệp, nhà cung cấp, đối tác và người tiêu dùng yêu cầu nhiều công

ty phải thực hiện các chiến thuật đổi mới để bảo đảm có thể hoạt động trong bối cảnh dịch bệnh Một trong những nền tảng giúp các công ty duy trì hoạt động là việc sử dụng vô số công nghệ có sẵn trên thị trường Việc tiếp cận công nghệ và nhanh chóng phát triển trong nội bộ doanh nghiệp giúp họ duy trì tương tác liên tục giữa các nhân viên với cấp quản lý, chuyển giao và cung cấp khả năng truy cập thông tin, xử lý giao dịch, ghi lại, phân tích và báo cáo dữ liệu, cũng như tương tác với người tiêu dùng qua các kênh trực tuyến

Quá trình chuyển đổi kỹ thuật số, hoặc việc tăng cường kết hợp các công nghệ tiên tiến để thay thế hoặc nâng cao các quy trình hoạt động truyền thống, đã bắt đầu trong một thời gian khá dài (Westerman và Bonnet, 2015) Đến cuối 2109, sự xuất hiện của đại dịch kéo dài đến hiện tại dẫn đến giới hạn của các tương tác vật lý đã gia tốc thêm cho xu hướng biến đổi này Tiến trình chuyển hóa số được tạo thêm động lực để trở thành giải pháp cho các doanh nghiệp thời kỳ này Tuy nhiên, việc điều chỉnh hoạt động quá cấp thiết như vậy đã tạo ra những ảnh hưởng không tốt đến các quy trình và yếu tố sản xuất bình thường khác trong toàn doanh nghiệp Như đã có kinh nghiệm trong các phát minh kỹ thuật số trước đây, các tổ chức nhận ra rằng, việc ứng dụng công nghệ để tạo điều kiện thuận lợi cho các quy trình không chỉ đơn giản là nỗ lực áp dụng và thực hiện Sự phức tạp tồn tại từ việc phải quản lý các hoạt động bổ sung vượt ra ngoài sự điều chỉnh công nghệ thuần túy và phải tìm được giải pháp phù hợp với tình hình cụ thể của mỗi đơn

vị (Tabrizi và cộng sự, 2019) Trong bối cảnh đại dịch, các ý tưởng chiến lược, các phát minh, một kế hoạch hành động hay các cuộc thảo luận liên tục về việc triển khai bất kỳ dự án, đều phải được tiến hành một cách nhanh chóng

Một nền tảng chung để có các sáng kiến chiến lược hỗ trợ quá trình chuyển đổi nhanh chóng nằm ở việc tăng cường sử dụng các phương pháp quản lý dự án linh hoạt Để đạt được kết quả thành công trong việc trở thành một thực thể được số hóa mạnh mẽ hơn, các doanh nghiệp phải xem xét các khuôn khổ dựa trên dự án nhanh hơn và năng động hơn Khả năng quản lý dự án cần tương thích với một mô hình kinh doanh nhanh nhẹn hơn để giải quyết các yếu tố ngắn hạn

có nhiều thay đổi liên tục Tính linh hoạt của các phương pháp tiếp cận nhanh là để kịp thời đưa

ra giải pháp cho những dự án với phạm vi có thể bị thay đổi và gián đoạn theo từng thời kỳ cùng với các nguồn lực hỗ trợ tương ứng Việc tăng cường áp dụng các phương pháp tiếp cận linh hoạt này đã giải quyết các mối quan tâm được nêu ra trong công trình của Lenfle và Loch (2010), thể hiện nhu cầu quản lý dự án đang trở nên linh hoạt hơn đối với các dự án về thay đổi chiến lược, mang tính độc đáo và sáng tạo Kỹ thuật này ngày càng được sử dụng rộng rãi hơn trong các dự

án, đòi hỏi sự tham gia của các bên liên quan nhiều hơn và thời gian đưa ra kết quả cũng ngắn hơn (El-Wakeel, 2019)

Ngày nay, người ta thường thấy rằng, bất kỳ dự án nào có yếu tố công nghệ kỹ thuật số đều được nhìn nhận là chuyển đổi kỹ thuật số Thực tế là có nhiều dự án là kỹ thuật số nhưng lại không mang tính chuyển đổi Chuyển đổi kỹ thuật số không chỉ đơn giản là áp dụng các công nghệ kỹ thuật số để thay đổi điều gì đó trong doanh nghiệp Việc áp dụng công nghệ chỉ có thể được coi là sự thay đổi kỹ thuật số, có thể có lợi cho doanh nghiệp nhưng không mang tính chuyển đổi Ví dụ, các công ty có thể áp dụng công nghệ kỹ thuật số để đẩy nhanh quy trình kinh doanh, loại bỏ sự kém hiệu quả và/hoặc giảm chi phí hoặc thậm chí để bán được nhiều hơn, nhưng những dự án này không thực sự mang tính chuyển đổi

Bất kể công nghệ kỹ thuật số là gì, chuyển đổi kỹ thuật số liên quan đến việc một cái gì đó biến đổi xảy ra trong doanh nghiệp (Fitzgerald và cộng sự, 2014) Chuyển đổi kỹ thuật số ngụ ý việc sử dụng công nghệ kỹ thuật số là để thúc đẩy những thay đổi đáng kể trong mô hình kinh doanh của công ty Bối cảnh dịch bệnh COVID-19 đã thúc đẩy quá trình chuyển đổi kỹ thuật

số của các doanh nghiệp và toàn bộ các ngành như bán lẻ, nhà hàng và giáo dục Ví dụ, mặc dù việc học điện tử đã có trước đại dịch, nhưng đại dịch COVID-19 đã tăng tốc và mở rộng quá trình chuyển đổi kỹ thuật số của các tổ chức giáo dục truyền thống ở tất cả các cấp như là cách duy nhất để có thể tiếp tục duy trì hoạt động không chỉ trong thời gian đóng cửa, mà còn trở thành quy trình mới tiềm năng sau đại dịch Các trường học và cao đẳng đã chuyển đổi kỹ thuật

số các hoạt động trong thời gian cách ly và kết quả đạt được là khá tích cực Ngược lại, một số cửa hàng bách hóa truyền thống nổi tiếng, vốn đã có nghiệp vụ bán hàng trực tuyến, đã không thể giao hàng đúng hạn trong thời gian cách ly do thiếu sự chuyển đổi quy trình nội bộ cần thiết

để đáp ứng nhu cầu cao

3.2 Mô hình kinh doanh áp dụng chuyển đổi số

Mặc dù chuyển đổi kỹ thuật số liên quan đến việc tạo ra các mô hình kinh doanh mới hoặc những thay đổi đáng kể đối với những mô hình hiện có, nhưng chuyển đổi kỹ thuật số không nhất thiết có nghĩa là các công ty phải từ bỏ các mô hình kinh doanh hiện có của họ Ngược lại, các dự án chuyển đổi kỹ thuật số bao gồm: các mô hình kinh doanh kỹ thuật số mới hoặc cải tiến

kỹ thuật số thường bổ sung cho các mô hình truyền thống hiện có Ví dụ, các Nhà xuất bản sách

bị ảnh hưởng lớn bởi số hóa Khoảng 1/4 doanh nghiệp xuất bản sách ngày nay là kỹ thuật số Hoạt động kinh doanh kỹ thuật số của Nhà xuất bản sách bao gồm nội dung số hóa và việc khai thác định dạng kỹ thuật số (sách điện tử, sách nói, nội dung giáo dục, ứng dụng, trò chơi và nhiều định dạng kỹ thuật số khác) Điều này có nghĩa gần 3/4 hoạt động kinh doanh vẫn là định dạng

in truyền thống hoặc được bán thông qua các kênh phân phối vật lý hoặc internet Do đó, mặc

dù kinh doanh kỹ thuật số cho ngành này đang phát triển nhanh chóng và ổn định mỗi năm, việc loại bỏ kinh doanh in ấn truyền thống sẽ là không sáng suốt Thay vào đó, các Nhà xuất bản sách

đang bổ sung các mô hình kinh doanh truyền thống với các mô hình kỹ thuật số bằng cách thêm nội dung kỹ thuật số bổ sung vào dịch vụ in ấn

Với sự trợ giúp của số hóa, các công ty nên theo đuổi “sự khéo léo của mô hình kinh doanh” Nghĩa là thông qua chuyển đổi kỹ thuật số, các tổ chức cần phải xuất sắc trong việc triển khai các

mô hình kinh doanh hiện có để bổ sung các đề xuất có giá trị mới cho các cơ hội của thị trường hiện tại và đồng thời khám phá các mô hình kinh doanh hoàn toàn mới để cung cấp các đề xuất giá trị mới cho các thị trường mới nổi hoặc để tránh bị gián đoạn (Soto-Acosta và cộng sự, 2018) Định giá dịch chuyển chỉ là một ví dụ về cách các công ty có thể gia tăng giá trị cho các mô hình kinh doanh hiện có Ví dụ, Grab sử dụng hệ số nhân để hiển thị các khoảng thời gian có nhu cầu cao

điểm (Ví dụ: giá vé sẽ gấp 1,5 lần mức bình thường) như một phương tiện để truyền tải sự minh

bạch về giá và đáp ứng nhu cầu Một ví dụ khác về việc tăng giá trị cho các mô hình kinh doanh hiện có là công cụ đề xuất được cá nhân hóa của Netflix, công cụ này đề xuất phim và loạt phim dựa trên thuật toán của nó Đối với cả đề xuất giá trị, phân tích dữ liệu khách hàng bằng các công nghệ kỹ thuật số như AI và khoa học máy là chìa khóa quan trọng Liên quan đến việc phá vỡ các

mô hình kinh doanh, cả Grab và Netflix đã phá vỡ các ngành công nghiệp tương ứng của họ Việc giãn cách xã hội, sự bế tắc và bình thường mới là hậu quả của đại dịch COVID-19 Bối cảnh này đã thúc đẩy sâu sắc sự chuyển đổi kỹ thuật số như một giải pháp để tránh sự sụp

đổ toàn diện của nền kinh tế Ví dụ, đại dịch buộc nhiều công việc phải được thực hiện từ xa Mặc dù các công nghệ kỹ thuật số cho phép làm việc từ xa đã có sẵn, nhưng đại dịch buộc phải đẩy nhanh việc áp dụng và thực hiện Do đó, nhiều dự án chuyển đổi kỹ thuật số đã được khởi xướng bởi các công ty sẵn sàng tạo điều kiện làm việc từ xa Ví dụ, xung quanh các cuộc họp

ảo, Zoom và Teams đã nổi lên như một trong những ứng dụng được sử dụng nhiều nhất Các cuộc gọi chất lượng cao hơn, khả năng sử dụng, khả năng ghi lại cuộc họp và có thể chia sẻ nội dung qua các cuộc gọi là những đề xuất giá trị đã đặt mô hình kinh doanh của họ trở nên khác biệt so với đối thủ

Một ví dụ khác là cách các nhà hàng tái cơ cấu mô hình kinh doanh trong thời gian ngừng hoạt động (và bình thường mới) để tồn tại Nhiều nhà hàng truyền thống đã tung ra dịch vụ giao hàng trực tuyến bằng cách tham gia nền tảng giao thức ăn trực tuyến, tạo ứng dụng của riêng họ hoặc các phương tiện trực tuyến được kích hoạt để kết nối với khách hàng và nhận đơn đặt hàng Thật vậy, kỹ thuật số hóa đã hỗ trợ cho sự ra đời của các nhà hàng giao nhận thức ăn, như một

mô hình kinh doanh mới để giải quyết sự gia tăng lớn nhu cầu giao đồ ăn trong thời gian ngừng hoạt động

Tuy nhiên, vẫn còn các doanh nghiệp của các ngành khác bị ảnh hưởng sâu sắc bởi đại dịch COVID-19 như giải trí và thực phẩm bán lẻ Họ đã triển khai hoặc củng cố quá trình số hóa của mình để tránh thiệt hại lớn Nói chung, đặc biệt là trong thời kỳ giãn cách, mua hàng trực tuyến

và giao hàng tận nhà đã tăng mạnh chưa từng thấy Kết quả là thông qua số hóa, một số công ty

đã biến mối đe dọa bùng phát COVID-19 thành cơ hội bằng cách chắc chắn tăng khối lượng và doanh số kinh doanh của họ Ví dụ, New York Times gần đây đã tuyên bố rằng, lần đầu tiên trong lịch sử, doanh thu kỹ thuật số của họ vượt quá doanh thu từ báo in

Hơn nữa, tác động của đại dịch COVID-19 đối với các doanh nghiệp đã mở ra cơ hội cho các

mô hình kinh doanh mới là kết quả của sự kết hợp giữa các mô hình kinh doanh kỹ thuật số và

truyền thống đã tồn tại Ví dụ, trước đại dịch, các khóa học là các lớp học trực tiếp truyền thống hoặc các khóa học trực tuyến Tuy nhiên, ngày nay, các trường đại học đang giới thiệu các khóa học kết hợp cả học trực tiếp truyền thống và học trực tuyến Tương tự như vậy, để đáp ứng thử thách COVID-19, các nghệ sĩ có thể thực hiện các buổi biểu diễn kết hợp, biểu diễn trực tuyến cùng với các buổi biểu diễn truyền thống ít khán giá

3.3 Tác động của chuyển đổi số đối với các loại công việc trước và sau đại dịch

Trong bối cảnh hiện tại do đại dịch COVID-19 gây ra, các công ty đang xem xét các công nghệ kỹ thuật số để giải quyết sự giãn cách xã hội và thích ứng với bình thường mới Không ai phủ nhận tiềm năng to lớn của AI, robot và các công nghệ kỹ thuật số khác để thay thế các công việc lặp đi lặp lại thủ công bằng tự động hóa Bất chấp tất cả những điều đó, các doanh nghiệp cần lưu ý rằng, việc tận dụng các năng lực độc đáo của con người bằng công nghệ vẫn khó có thể bắt chước bởi máy móc Khả năng sáng tạo, sự đồng cảm, khả năng phán đoán, trực giác, sự nhạy cảm giữa các cá nhân, khả năng giải quyết vấn đề là một số năng lực cụ thể của con người

mà máy móc hiện nay không có Do đó, câu hỏi đặt ra không phải là có nên thay thế lực lượng lao động của con người bằng máy móc hay không, mà là làm thế nào công nghệ có thể được tận dụng để cho phép nhân viên làm việc hiệu quả hơn và an toàn hơn trong bối cảnh COVID-19 (Levit, 2018)

Thực tế là tình hình hiện nay đang thay đổi cách mọi người quan niệm về công việc Để đối mặt với thách thức và nắm bắt cơ hội, nhân viên cần phát triển các kỹ năng kỹ thuật và con người, cũng như năng lực kỹ thuật số để nâng cao năng suất Vì vậy, cho dù điều hành doanh nghiệp của riêng mình, làm việc theo hợp đồng thời vụ, làm việc tự do hay làm việc cho các công ty, mọi người cần phải định hướng sự nghiệp của riêng mình với mục tiêu học tập và phát triển lâu dài, liên tục tự hỏi mình những câu hỏi sau: “Tôi có thể thêm giá trị nào cho công việc của mình?”,

“Làm cách nào để sử dụng công nghệ kỹ thuật số để tăng năng suất?”

Trong tình huống này, một cuộc tranh luận ngày càng nóng đã xuất hiện về việc liệu mọi người

có bị mất việc làm vì tự động hóa hay không? Tự động hóa sẽ không thay thế các công việc (hoặc không nhiều), mà chỉ với các công việc thường ngày không đòi hỏi các kỹ năng con người đặc thù như sự đồng cảm Trên thực tế, ước tính rằng, chỉ có khoảng 20% nhiệm vụ công việc là có thể tự động hóa, trong khi phần còn lại có thể được tăng cường bởi công nghệ Nếu chúng ta nhìn lại 50 năm qua, thất nghiệp đã chịu ảnh hưởng của chu kỳ kinh doanh nhiều hơn là do phát triển công nghệ, với các cuộc khủng hoảng kinh tế không phải do công nghệ gây ra (Reese, 2018) Tương tự, công nghệ không loại bỏ việc làm, những gì nó hướng tới là để tăng năng suất của con người Trên thực tế, vẫn còn không gian để cải thiện, vì theo ước tính, nhân viên bình thường dành 80% thời gian làm việc để làm những công việc tầm thường, chiếm 20% kết quả; trong khi 80% kết quả còn lại đến từ một vài nhiệm vụ quan trọng mà họ chỉ dành 20% thời gian của mình Tuy nhiên, lý do tại sao đại dịch COVID-19 hiện tại đang thúc đẩy các công ty hướng tới việc tự động hóa các nhiệm

vụ là để đáp ứng yêu cầu giãn cách xã hội và thích ứng với điều kiện bình thường mới Xu hướng này có được duy trì sau đại dịch hay không vẫn chưa có bằng chứng cụ thể, nhưng nó có khả năng cao sẽ tiếp tục duy trì do những lợi ích hữu hình và vô hình của nó

Điều quan trọng cần lưu ý là, mặc dù đối với 20% nhiệm vụ có thể tự động hóa, công nghệ tạo ra nhiều chức năng để làm cho việc tự động hóa đó trở nên khả thi Cần có nhiều người tham

gia đằng sau mỗi cỗ máy, để thiết kế, xây dựng, triển khai, quản lý, sửa chữa khi máy móc gặp hỏng hóc và tìm ra những giải pháp tiếp theo Công nghệ có thể thay thế những công việc lương thấp, nhưng nó tạo ra những công việc khác đòi hỏi kỹ năng cao hơn Ví dụ, công nghệ loại bỏ

vị trí nhân viên đặt hàng tại các trạm xăng dầu, nhưng tạo ra các công việc có trình độ khác để thiết kế, thực hiện và bảo dưỡng máy bơm xăng tự động Hơn nữa, bên cạnh sự gắn kết về mặt cảm xúc, con người còn phải vượt trội ở những thứ mà công nghệ không thể làm tốt, đó là tư duy sáng tạo và phản biện, tư duy đổi mới, quản lý con người, phán đoán và sự khéo léo trong công tác thủ công khi di chuyển như thợ ống nước, thợ điện, luật sư, nhà khoa học, doanh nhân, nhà phát minh,… Đương nhiên, công nghệ cũng có thể hỗ trợ những ngành nghề này làm việc tốt hơn và năng suất hơn

Hơn nữa, công nghệ kỹ thuật số chịu trách nhiệm tạo ra những công việc hoàn toàn mới, chẳng hạn như mở mới vị trí tuyển dụng “Youtuber và Tiktokers” trong thời kỳ đại dịch Những công việc này là kết quả của sự phát triển công nghệ kỹ thuật số và tất nhiên, chúng không tồn tại chỉ vài năm trước đây Do đó, rất nhiều công việc liên quan đến điện toán đám mây, dữ liệu lớn, khoa học máy, AI, blockchain, IoT, robot và sản xuất thông minh đã có sẵn và nhiều công việc khác sẽ xuất hiện trong những năm tới khi chuyển đổi số có bước tiến lớn Hầu hết các công việc này có thể được thực hiện từ xa, vì vậy, đại dịch COVID-19, nếu có, rất ít ảnh hưởng đến chúng Ngược lại, những công việc này ngày càng được yêu cầu nhiều hơn trong bối cảnh COVID-19

vì nhu cầu của các công ty là bán, thu hút và tạo ra trải nghiệm khách hàng mới thông qua các phương tiện kỹ thuật số

3.4 Tác động của chuyển đổi số đối với các doanh nghiệp trong và sau đại dịch

Như đã thảo luận ở trên, nếu công nghệ làm tăng năng suất thì các doanh nghiệp sẽ quan tâm đến việc sử dụng càng nhiều công nghệ càng tốt Tuy nhiên, một câu hỏi khác là liệu chuyển đổi

kỹ thuật số và đại dịch COVID-19 có ảnh hưởng và/hoặc sẽ ảnh hưởng đến các doanh nghiệp hay không? Một số ý kiến cho rằng, chúng ta đang hướng tới một nền kinh tế tự do, nơi các tổ chức thuê dịch vụ từ các nhà cung cấp dịch vụ tự do khi cần thiết Điều này mang lại cho các tổ chức

và doanh nghiệp sự linh hoạt vì hợp đồng sẽ được thương lượng hoặc hủy bỏ tùy thuộc vào quy

mô và khối lượng kinh doanh Đây là một cách tốt để tiếp cận nhân tài theo yêu cầu ở mọi nơi trên thế giới Nó mang lại lợi ích cho các tổ chức lẫn những người làm nghề tự do vì cho phép

họ làm việc với những công ty lớn Mặc dù thực tế là những người làm nghề tự do đang thực sự phát triển trên toàn thế giới và khoảng 20% lực lượng lao động đang kiếm sống bằng công việc

tự do, vẫn còn rất nhiều không gian cho các doanh nghiệp Lý do rất đơn giản: tổ chức tạo ra kiến thức cốt lõi, không được chuẩn bị để mất hoặc chia sẻ với các đối tác bên ngoài vì sau khi hợp đồng kết thúc, họ có thể không giới hạn cung cấp kiến thức và dữ liệu cho đối thủ Một hình thức

để đạt được kiến thức và chuyên môn mới là mô hình thu mua và sáp nhập (M&A), đặc biệt với các công ty (định hướng) có nghiệp vụ và thị trường nước ngoài Ví dụ, năm 2005, Google đã mua một công ty khởi nghiệp nhỏ là Android với giá 50 triệu USD, sau đó đã phát triển một hệ điều hành cho thiết bị di động

Số hóa cũng đang thay đổi quy luật cạnh tranh giữa các doanh nghiệp trong các ngành Các

mô hình kinh doanh mới được tổ chức xung quanh các nền tảng kỹ thuật số và hệ sinh thái kinh doanh liên quan của chúng gần đây đã xuất hiện xung quanh các công nghệ kỹ thuật số Apple

IOS so với Google Android là các nền tảng kỹ thuật số, trong khi các nhà phát triển ứng dụng

là một phần của hệ sinh thái kinh doanh được hỗ trợ bởi mỗi nền tảng kỹ thuật số Tương tự như vậy, chỉ một vài năm trước, các giám đốc điều hành hàng đầu của Xiaomi đã tận dụng IoT như một trong những xu hướng công nghệ lớn tiếp theo Xiaomi đã đầu tư vào các công ty khởi nghiệp công nghệ của Trung Quốc đang phát triển các sản phẩm IoT như thiết bị đeo được và thiết bị gia dụng nhỏ, sau đó, mang văn hóa thiết kế và kỹ thuật của Xiaomi đến với họ Kết quả

là họ đã tạo ra hệ sinh thái IoT của Xiaomi Máy hút bụi robot nổi tiếng Roborock do Roborock Technology phát triển chỉ là một ví dụ về các sản phẩm được tích hợp và vận hành thông qua

“Mi home” (ứng dụng của Xiaomi) Theo Deal Street Asia, Xiaomi sở hữu 24,6% cổ phần của Roborock Technology thông qua Shunwei Capital và Tianji Jinmi Investment Do đó, mặc dù được bao gồm trong hệ sinh thái IoT của Xiomi, Roborock vẫn là một công ty độc lập được liệt

kê trong Thị trường SAO Thượng Hải (tương đương với NASDAQ của Trung Quốc) Các ví dụ khác về nền tảng kỹ thuật số và hệ sinh thái kinh doanh trong ngành bán lẻ là Amazon cùng với Aliexpress, những nền tảng có cả nhà bán lẻ truyền thống và trực tuyến hoạt động

Ngoài ra, nền kinh tế kỹ thuật số đã dẫn đến sự gia tăng của các công ty khởi nghiệp kỹ thuật

số trong thập kỷ qua từ các vườn ươm, trường đại học và công viên khoa học (Meseguer-Martinez

và cộng sự, 2020) Những công ty khởi nghiệp này có văn hóa và sự linh hoạt để tận dụng lợi thế của số hóa, mặc dù có ít kinh nghiệm kinh doanh hơn Ngược lại, các công ty tương tự của các tập đoàn đã thành lập, dù có nhiều kinh nghiệm kinh doanh nhưng có thể bị hạn chế bởi cấu trúc

tổ chức, văn hóa và các giá trị có sẵn Do đó, trong khi các công ty khởi nghiệp kỹ thuật số đang cần xây dựng một doanh nghiệp mới thì các công ty đã thành lập đang gặp thách thức với việc chuyển đổi hoạt động kinh doanh của họ bằng kỹ thuật số Đại dịch COVID-19 đang (và sẽ) là chất xúc tác cho việc hình thành các công ty khởi nghiệp kỹ thuật số, vì nhiều công ty trong số

đó đưa ra những ý tưởng tuyệt vời để đáp ứng nhu cầu; đồng thời, cung cấp các đề xuất giá trị mới cho khách hàng Tương tự như vậy, các công ty thành lập ngày nay đang hướng tới chuyển đổi kỹ thuật số để thích ứng với điều kiện bình thường mới, đồng thời tránh bị các công ty khởi nghiệp và/hoặc các đối thủ cạnh tranh truyền thống của họ làm gián đoạn và vượt qua

4 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ

Chuyển đổi kỹ thuật số đã diễn ra trong nhiều năm và các tổ chức, các doanh nghiệp đa phần

có sự thoải mái về tâm lý và thời gian thực hiện để dần khám phá và ứng dụng các sản phẩm của công nghệ kỹ thuật số Tuy nhiên, sự xuất hiện của dịch COVID-19 đã tạo ra một gián đoạn bất ngờ với nhiều doanh nghiệp, làm thay đổi môi trường kinh doanh và loại bỏ những doanh nghiệp không đủ nội lực và linh hoạt để thích ứng Gia tốc tiến trình chuyển đổi kỹ thuật số là một giải pháp chính xác để đối phó với dịch COVID-19 của tất cả doanh nghiệp nói chung Các yêu cầu đối với các doanh nghiệp là đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng trong một môi trường

ít tương tác vật lý hơn, hay nói cách khác là xem xét đầu tư về người và của một cách nghiêm túc và chuyên sâu hơn về mặt công nghệ Quá trình kết hợp các công nghệ khác nhau trong quá trình hoạt động của doanh nghiệp và lực đẩy để đổi mới cũng là nền tảng cho các công việc với yếu tố của tương lai, vốn bắt nguồn từ việc quản lý tri thức và xu hướng tăng tỷ trọng nguồn vốn trí tuệ Sự càn quét của đại dịch ban đầu đã tạo ra những điều kiện bất lợi cho các doanh nghiệp, thậm chí buộc phải đóng cửa ngừng kinh doanh; nhưng đồng thời cũng cung cấp một vườn ươm

thời gian cho các công ty có nguồn lực và cơ hội để thích ứng, đây là một ứng dụng của nghiên cứu được thực hiện bởi nhóm Kudyba et al trong năm 2020

Các bài nghiên cứu về sau nên tập trung vào bài học và mô hình mẫu đã được thực hiện ở các doanh nghiệp nước ngoài, nơi mà COVID-19 thậm chí còn nghiêm trọng hơn Việt Nam rất nhiều lần, để tận dụng kinh nghiệm của họ và tìm cách hiểu rõ nhất các yếu tố dẫn đến thành công và những trở ngại cần phải vượt qua Doanh nghiệp Việt Nam nếu có thể kịp thời bồi dưỡng nhân sự

kỹ thuật cao để tăng khả năng thích ứng khi tiếp cận và ứng dụng công nghệ sẽ đảm bảo theo kịp tốc độ chuyển hóa số, đảm bảo cho việc hoạt động liên tục và đáp ứng yêu cầu xã hội Khi đó, việc quản lý dòng tiền để tối ưu hóa vốn, quản lý đơn hàng và chuỗi cung ứng cũng sẽ dễ dàng hơn nhờ các hỗ trợ công nghệ Mặc dù sự gia tốc chuyển hóa số sẽ dẫn đến gián đoạn tạm thời và có thể gây

ra hỗn loạn trong ngắn hạn, nhưng đồng thời cũng có thể tạo ra một số kết quả tích cực

Theo các báo cáo tài chính và hiện trạng của các doanh nghiệp đã công khai, dựa trên kinh nghiệm

và thành công của các doanh nghiệp từ các nước, để tồn tại và phát triển bền vững mà không chỉ đối phó để vượt qua cuộc khủng hoảng COVID-19, doanh nghiệp Việt Nam hiện nay cần:

- Xây dựng và quảng bá giá trị mà công ty mang lại cho cộng đồng, thực hiện được những hứa hẹn với khách hàng, trách nhiệm xã hội: áp dụng các biện pháp an toàn để bảo vệ nhân viên

và khách hàng, tuân thủ các chính sách phòng dịch của Chính phủ, hỗ trợ người dân vùng có dịch một phần chi phí,…

- Đặt ra những mục tiêu phát triển dài hạn coi trọng yếu tố bền vững: triển khai các cửa hàng trực tuyến đến các khu vực và thị trường mới, đảm bảo nền tảng thương mại điện tử của doanh nghiệp đáp ứng nhu cầu của khách hàng, hợp lý hóa quy trình trả hàng cho khách hàng mua hàng trực tuyến,…

- Xây dựng quan hệ lâu dài và minh bạch trong chính sách và giao tiếp với khách hàng cũng như nhà cung cấp, doanh nghiệp hợp tác: chuyển khách hàng sang trực tuyến, chăm sóc nguồn khách hàng hiện tại và phát triển khách hàng tiềm năng từ mạng lưới quan hệ của khách hàng hiện tại,…

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Alvarez, F E., Argente, D and Lippi, F (2020), A simple planning problem for COVID-19

lockdown, Covid Economics 14.

2 Barrot, J -N., Grassi, B and Sauvagnat, J (2020), Sectoral effects of social distancing, Covid

Economics 3

3 Bassi, L., & Van Buren, M (2002), New measures for a new era in knowledge management:

Classic and contemporary works MIT Press.

4 Bontis, N (1998), Intellectual capital: An exploratory study that develops measures and

models Management Decision , 36(3), 63 - 76

5 Brotherhood, L., Kircher, P., Santos, C and Tertilt, M (2020), An economic model of the

COVID-19 epidemic: The importance of testing and age-specific policies, IZA Discussion

Paper 13265