Tai lieu on tap Khoi kien thuc I Nhung van de Co ban CN Mac_Lenin , Tu tuong HCM

Đó là những hoạt động sản xuất rra của cải vật chất thỏa mãn nhu cầu tiêu dùng và traođổi của con người, như: hoạt động trồng lúa, hoạt động trồng rau, trồng hoa màu hay các hoạt động dệ

Trang 1

KHỐI KIẾN THỨC THỨ NHẤT GỒM PHẦN I.1 – I.2 - VI PHẦN I.1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN

1 Chủ nghĩa duy vật Macxit – cơ sở khoa học cho nhận thức và cải tạo hiện thực Những quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật

Câu 1 Phân tích định nghĩa vật chất của lênin?

Vật chất là phạm trù cơ bản, nền tảng của chủ nghĩa duy vật Nội dung của phạm trù vật chất luôn được bổ sung,phát triển cùng với sự phastt tireern của khoa học, thực tiễn và nhận thức của con người

Xuất phát từ quan điểm, cách thức nhìn nhận, lập trường giai cấp và tùy thuộc vào mỗi thời kỳ lịch sử, các nhàkhoa học đã tiếp cận và quan niệm khác nhau về vật chất (VC)

Trong thời kỳ thời kỳ cổ đại, các nhà khoa học đã quy vật chất về một dạng, nhiều dạng, nguyên tử…

Chẳng hạn có nhà triết học cho rằng VC là nước; hoặc lửa; không khí…

Thế kỷ XVII khoa học tự nhiên phát triển dẫn dến đồng nhất vật chất với những thuộc tính cụ thể của nó (đồng nhất vật chất với khối lượng cơ học niutơn coi khối lượng của vật thể là đặc trưng cơ bản và bất biến của vật chất.) cơ

học niutơn chi phối triết học bịảnh hưởng bởi phương pháp siêu hình

C.mác và ăngghen đã kế thừa những giá trị tích cực, đồng thời vạch ra những hạn chế trong quan niệm về vậtchất của các nhà duy vật trước đó, đồng thời các ông đã tổng kết những thành tựu của khoa học hiện đại, khái quátthành một quan niệm khoa học về vật chất các ông nêu lên quan niệm về sự đối lập giữa vật chất và ý thức, về tínhthống nhất vật chất thế giới, về những dạng tồn tại cụ thể của nó

V.I.lênin đã tiến hành phê phán một cách toàn diện chủ nghĩa duy tâm, đặc biệt là chủ nghĩa duy tâm chủ quanđang thịnh hành đầu thế kỷ XX; trên cơ sở đó, v.i.lê-nin đã đưa ra định nghĩa khái quát về vật chất:

“vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh, và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác”

Trước hết, cần phân biệt vật chất với tư cách là phạm trù triết học với các quan niệm của khoa học tự nhiên về

cấu tạo và những thuộc tính cụ thể của các đối tượng, các dạng vật chất khác nhau Các đối tượng vật chất cụ thể đều

có giới hạn, có sinh ra và mất đi, chuyển hoá thành cái khác, còn vật chất nói chung thì vô hạn và vô tận, không sinh

ra và mất đi vì vậy, không thể qui vật chất về một dạng cụ thể duy nhất nào đó của vật chất.

* phương pháp định nghĩa

Thuộc tính chung của vật chất là “thực tại khách quan” ở ngoài và độc lập với ý thức con người

Thế giới vật chất tồn tại dưới dạng các sự vật cụ thể, hiện tượng cụ thể rất phong phú, vô cùng, vô tận, và chúng

có vô vàn các thuộc tính, nhưng “thực tại khách quan” tức sự tồn tại ở ngoài và độc lập với ý thức của con người đượcv.i.lênin coi là “thuộc tính duy nhất” để phân biệt cái là vật chất và cái không phải vật chất

Ngày nay, khoa học ngày càng đi sâu khám phá những bí mật của thế giới vật chất, càng phát hiện thêm nhữngdạng hạt, phản hạt, các loại trường với những kết cấu và thuộc tính mới lạ đối với con người điều đó thể hiện sự tồn tại

khách quan của thế giới vật chất với tính đa dạng của nó khoa học ngày càng phát triển, càng khẳng định quan niệm duy vật biện chứng về vật chất là đúng đắn, và do đó, chủ nghĩa duy vật biện chứng trở thành thế giới quan và phương pháp luận của các khoa học hiện đại, kể cả trong điều kiện đổi mới tư duy hiện nay.

1

Trang 2

Định nghĩa của lênin về vật chất đã bao quát toàn bộ hiện thực - cả tự nhiên và cả trong xã hội điều đó hết sứcquan trọng để hiểu đúng vật chất xã hội là dạng vật chất không tồn tại dưới dạng vật thể chẳng hạn, các quan hệ sảnxuất là có tính vật chất, mặc dù ở đây không hề có một nguyên tử vật chất nào

Ngoài dấu hiệu tồn tại khách quan, vật chất còn có một dấu hiệu quan trọng khác là tính có thể nhận thức được

vì vậy, vật chất mang tính khách thể và về nguyên tắc, mọi dạng vật chất đều có thể nhận thức vật chất không phải tồn tại một cách thần bí, vô hình mà tồn tại một cách hiện thực tồn tại vật chất là tồn tại dưới dạng các sự vật, hiện tượng cảm tính, tức dưới dạng cụ thể mà giác quan con người có thể nhận thức một cách trực tiếp hoặc gián tiếp ví dụ VC tồn tại trong các vật thể xung quanh ta hình thành nên các vật dụng.

Vật chất “được đem lại cho con người trong cảm giác”, nó là nguồn gốc, nguyên nhân của cảm giác, của ý thức,

nó có trước ý thức và tạo nên nội dung của ý thức còn cảm giác hay ý thức chỉ là sự “chép lại, chụp lại, phản ánh”, nó

có sau so với vật chất rõ ràng vật chất là tính thư nhất, ý thức là tính thứ hai, vật chất quyết định ý thức

* ý nghĩa của định nghĩa vật chất

Như vậy, quan niệm duy vật biện chứng về vật chất đã được thể hiện tập trung ở định nghĩa vật chất của v.i.lênin.điều đó có ý nghĩa thế giới quan và phương pháp luận quan trọng để:

Chống lại được cả quan điểm duy tâm chủ quan và quan điểm duy tâm khách quan về vấn đề cơ bản của triết học

và về phạm trù vật chất, khắc phục được tính trực quan, siêu hình, máy móc trong quan niệm về vật chất của chủ nghĩaduy vật cũ, đồng thời kế thừa, phát triển được những tư tưởng của C.Mác và Angghen về vật chất \

Định nghĩa này còn là cơ sở khoa học cho việc xây dựng quan điểm duy vật biện chứng trong lĩnh vực xãhội.khắc phục những cuộc khủng hoảng trong khoa học, khắc phục tính trực quan, siêu hình, máy móc trong quan niệm

về vật chất của chủ nghĩa duy vật cũ, phát triển chủ nghĩa duy vật lên một trình độ mới thành chủ nghĩa duy vật biệnchứng, tạo cơ sở khoa học cho quan niệm duy vật trong lĩnh vực xã hội đó là chủ nghĩa duy vật lịch sử; đồng thời tạo

cơ sở cho sự thống nhất giữa chủ nghĩa duy vật biện chứng với chủ nghĩa duy vật lịch sử

Định nghĩa vật chất của V.I.Lênin là cơ sở thế giới quan khoa học và phương pháp luận đúng đắn cho các nhà

khoa học trong nghiên cứu thế giới vật chất từ đócổ vũ các nhà khoa học đi sâu nghiên cứu thế giới vật chất, tìm ra ngày càng nhiều những thuộc tính mới, kết cấu mới của vật chất, không ngừng làm phong phú tri thức của con người

về thế giới ví dụ thế kỷ 19 khi tìm các hạt nơtron là phát triển rồi, ngày nay các chất mới ra đời nhờ khoa học ngày càng phát triển.

Câu 2: phân tích nguồn gốc, bản chất của ý thức ?

Nguồn gốc, bản chất và vai trò của ý thức là một trong những vấn đề phức tạp của triết học, là một trong nhữngnội dung của cuộc đấu tranh gay gắt giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm nhờ những thành tựu của khoa họctrong các thời kỳ lịch sử và của hoạt động thực tiễn xã hội mà vấn đề này ngày càng được làm sáng tỏ

Chủ nghĩa duy tâm quan niệm ý thức là một thực thể độc lập, siêu tự nhiên, không phụ thuộc vào vật chất, cótrước vật chất và sáng tạo ra thế giới vật chất ở các học thuyết triết học duy tâm khác nhau, quan niệm về ý thức cũngkhông hoàn toàn giống nhau nhưng sự giống nhau của các học thuyết này là ở chỗ đều coi ý thức là điểm xuất phát,sinh ra giới tự nhiên

chủ nghĩa duy vật trước mác đã chỉ ra mối liên hệ khăng khít giữa ý thức với vật chất, không thừa nhận tính siêu

tự nhiên của ý thức và khẳng định ý thức có nguồn gốc từ vật chất

Dựa trên những thành tựu khoa học, nhất là sinh lý học thần kinh, chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng ý thức

là một thuộc tính của vật chất, nhưng không phải của mọi dạng vật chất, mà chỉ là thuộc tính của dạng vật chất sống có

tổ chức cao là bộ óc người bộ óc người là cơ quan vật chất của ý thức ý thức là chức năng của bộ óc người hoạt động

ý thức chỉ diễn ra trên cơ sở của hoạt động sinh lý thần kinh trong bộ óc người không có quá trình này thì không thể có

ý thức, và nói chung không có bất kỳ một hoạt động tâm lý, ý thức, tư tưởng nào.mặc dù vậy, không thể quy hoạt động

ý thức về các quá trình sinh lý thần kinh của bộ óc người một cách đơn giản

Bộ óc người hiện đại là sản phẩm của quá trình tiến hoá lâu dài về mặt sinh vật - xã hội, sau quá trình vượnchuyển thành người, óc vượn chuyển thành óc người bộ óc người là một thực thể vật chất đặc biệt, có cấu trúc tinh vi,

2

Trang 3

phức tạp, bao gồm hàng tỷ tế bào thần kinh bộ óc và đặc biệt là vỏ đại não được phân chia thành các vùng điều khiểntoàn bộ hoạt động của con người và là nơi diễn ra các quá trình sinh lý thần kinh làm cơ sở cho sự hình thành ý thức.

Quá trình sản sinh ra ý thức trong bộ óc người không đồng nhất, nhưng cũng không tách rời, độc lập hoặc songsong với quá trình sinh lý thần kinh đây là hai mặt của một quá trình, quá trình sinh lý thần kinh diễn ra trong óc ngườimang nội dung ý thức, tương tự như tín hiệu vật chất mang nội dung thông tin

Ngày nay, những thành tựu của cách mạng khoa học - công nghệ hiện đại đã tạo ra những máy móc có thể thaythế một phần lao động trí óc của con người, thậm chí có những phần việc làm nhanh và chính xác hơn con người songnhư thế không có nghĩa máy móc có ý thức như con người máy móc không thể thay thế hoạt động trí tuệ con người, vìmáy móc cũng do con người tạo ra máy móc không thể sáng tạo lại hiện thực dưới dạng tinh thần trong bản thân nónhư con người, máy móc chỉ hoạt động theo những qui trình mà con người sắp đặt chỉ có con người với bộ óc củamình mới sản sinh ra ý thức

Tuy nhiên, ý thức không chỉ có nguồn gốc từ bộ óc người mà ý thức còn có nguồn gốc từ thuộc tính phản ánh củavật chất

Phản ánh là thuộc tính chung, phổ biến của mọi đối tượng vật chất thuộc tính này được biểu hiện ra trong sự tácđộng qua lại giữa các đối tượng vật chất với nhau phản ánh là sự tái tạo những đặc điểm của một hệ thống vật chất này

ở hệ thống vật chất khác trong qúa trình tương tác của chúng kết quả của sự phản ánh phụ thuộc vào vật tác động vàvật nhận tác động, đồng thời bao hàm quá trình thông tin, nghĩa là vật bị tác động bao giờ cũng mang thông tin của vậttác động

Thuộc tính phản ánh của vật chất có quá trình phát triển lâu dài từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp mỗiquá trình phát triển của vật chất có một hình thức phản ánh tương ứng nó mang nội dung thông tin về thế giới kháchquan về các đối tượng khách quan, về vật được phản ánh ý thức là sự phản ánh thế giới khách quan vào đầu óc conngười bộ óc người là cơ quan phản ánh, song chỉ có bộ óc thôi thì chưa thể có ý thức không có sự tác động của thếgiới bên ngoài lên các giác quan và qua đó đến bộ óc thì hoạt động ý thức không thể xảy ra

Nguồn gốc xã hội của ý thức:

Sự ra đời của bộ não người cũng như sự hình thành con người và xã hội loài người nhờ hoạt động lao động vàgiao tiếp xã hội bằng ngôn ngữ

+ lao động là hoạt động đặc thù của con người, làm cho con người và xã hội loài người khác hoàn toàn với cácđộng vật khác

+ trong quá trình lao động, con người biết chế tạo ra các công cụ lao động qua đó tác động vào giới tự nhiên làmgiới tự nhiên bộc lộ ra những thuộc tính của nó thông qua quá trình này con người ngày càng nắm bắt sâu sắc hơnnhững thuộc tính về giới tự nhiên, nhờ đó con người ngày càng hoàn thiện khả năng tư duy, làm cho bộ não ngày càngphát triển

+ trong quá trình hoạt động của con người, ngay từ đầu đã có sự liên kết những thành viên xã hội bởi những mụcđích chung và từ đó xuất hiện nhu cầu giao tiếp - trao đổi kinh nghiệm với nhau chính những nhu cầu khách quan nàylàm xuất hiện ngôn ngữ ngôn ngữ bắt nguồn từ lao động và cùng phát triển với lao động đó là cách giải thích duy nhấtđúng về nguồn gốc của ngôn ngữ

ngôn ngữ là hệ thống tín hiệu vật chất mang nội dung ý thức, là "vỏ vật chất" của tư duy, là hiện thực trực tiếpcủa tư tưởng không có ngôn ngữ thì ý thức không thể tồn tại và phát triển được ngôn ngữ vừa là phương tiện giao tiếp,vừa là công cụ của tư duy nhờ ngôn ngữ mà con người có khả năng trừu tượng hoá và khái quát hoá, có thể truyềnnhững kinh nghiệm của người này cho người khác, thế hệ này cho thế hệ khác và do đó mà ý thức phát triển.ph.ăngghen coi lao động và đồng thời với lao động là ngôn ngữ là "hai sức kích thích chủ yếu" làm chuyển biến bộ ócvượn thành óc người, tâm lý động vật thành ý thức con người

- như vậy, nguồn gốc trực tiếp và có ý nghĩa quyết định sự ra đời của ý thức là nguồn gốc xã hội và ý thức là mộthiện tượng xã hội, đó không phải hiện tượng tự nhiên

2 bản chất của ý thức

Do chịu ảnh hưởng của quan điểm siêu hình, nhiều nhà duy vật trước mác đã coi ý thức là sự phản ánh thụ động,giản đơn máy móc họ không thấy được tính năng động, sáng tạo, tính biện chứng của quá trình phản ánh còn chủnghĩa duy tâm thì cường điệu tính năng động của ý thức, tuyệt đối hóa vai trò của ý thức đến mức coi ý thức sinh ra vậtchất cả hai quan điểm trên đây đều sai lầm

chủ nghĩa duy vật mácxít cho rằng:

- ý thức là sự phản ánh sáng tạo hiện thực khách quan của bộ óc con người, thông qua hoạt động thực tiễn

3

Trang 4

để hiểu đúng đắn bản chất của ý thức, trước hết phải thừa nhận ý thức là cái phản ánh, còn vật chất là cái đượcphản ánh cái được phản ánh tồn tại khách quan ở bên ngoài và độc lập với cái phản ánh vì vậy, không được đồng nhấthoặc tách rời giữa vật chất và ý thức ý thức là cái phản ánh thế giới khách quan, là hình ảnh phi cảm tính của các đốitượng vật chất tồn tại cảm tính ý thức lấy hiện thực khách quan làm tiền đề nhưng như mọi sự phản ánh, bị chi phối cảcái phản ánh lẫn cái bị phản ánh

+ ý thức là sự phản ánh thế giới khách quan của bộ óc con người nhưng bộ óc con người là một thực thể vật chất

có tổ chức cao nhất, vì vậy sự phản ánh này không phải là sự phản ánh thụ động, giản đơn là sản phẩm của quá trìnhphát triển vật chất lâu dài, đồng thời cũng là sản phẩm của lịch sử xã hội loài người, bộ óc có khả năng phản ánh ngàycàng linh loạt, sáng tạo

+ tính sáng tạo của ý thức là sự sáng tạo của sự phản ánh điều đó thể hiện trước hết ở khả năng phản ánh có chọnlọc của con người xuất phát từ nhu cầu của thực tiễn, của đời sống xã hội nói chung, sự phản ánh của ý thức bao giờcũng tập trung vào những cái cơ bản chính yếu tuỳ theo nhu cầu của chủ thể phản ánh sự sáng tạo của ý thức khôngđối lập, không loại trừ, tách rời sự phản ánh, mà luôn thống nhất với phản ánh, trên cơ sở của phản ánh phản ánh vàsáng tạo là hai mặt thuộc bản chất của ý thức chính thực tiễn xã hội tạo nên sự năng động, sáng tạo này

+ tính sáng tạo của ý thức còn thể hiện ở khả năng dự báo về tương lai, ở sự tái tạo những hình ảnh của thế giớihiện thực trên cơ sở những quy luật vốn có của nó hoặc những tiền đề về vật chất đã có sự phản ánh của ý thức là sựphản ánh đặc biệt, phản ánh trong quá trình con người nhận thức và cải tạo thế giới quá trình ý thức là quá trình traođổi thông tin giữa chủ thể và đối tượng phản ánh, mang tính hai chiều, định hướng và chọn lọc các thông tin; là qúatrình mô hình hoá đối tượng trong tư duy dưới dạng hình ảnh tinh thần, là quá trình sáng tạo lại hiện thực trong tư duy,

mã hoá các đối tượng vật chất thành các ý tưởng tinh thần

- ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan

+ là hình ảnh của thế giới khách quan nhưng ý thức không phải là hình ảnh vật lý hay hình ảnh tâm lý động vật

về sự vật, mà là hình ảnh tinh thần của con người trong quá trình “chép lại, chụp lai, phản ánh” thế giới khách quan.theo mác, ý thức “chẳng qua chỉ là vật chất được di chuyển vào trong đầu óc con người và được cải biến đi ở trong đó”.+ ý thức là hình ảnh chủ quan vì ý thức bao giờ cũng là ý thức của con người mỗi con người đều tồn tại trongmột xã hội nhất định ý thức phát triển tuỳ thuộc vào sự phát triển của xã hội, vì vậy, ý thức bao giờ cũng có bản chất

xã hội

Câu 3: Trình bày mối quan hệ giữa vật chất và ý thức? Ý nghĩa phương pháp luận

Trả lời: Trong quá trình hình thành và phát triển, con người luôn có khát vọng được khám phá tự nhiên và khámphá chính mình Vì thế con người cũng luôn trăn trở và lí giải về các mối quan hệ xung quanh mình như: giữa conngười với con người, giữa con người với con người, giữa con người với tự nhiên…Vì thế triết học ra đời giúp conngười giải đáp được những câu hỏi của mình Bởi triết học phản ảnh thế giới một cách chỉnh thể, nghiên cứu nhữngvấn đề chung nhất, những quy luật chung nhất của thế giới tự nhiên xã hội, con người cũng như mối quan hệ của conngười với thế giới xung quanh Do đó, một trong những vấn đề cơ bản nhất của triết học là mối quan hệ giữa vật chất

và ý thức Vậy vật chất là gì? Ý thức là gì? Mối quan hệ của nó ra sao? Là những điều chúng ta cần làm sáng tỏ

Trước hết, chúng ta cần hiểu vật chất là gì?

Kếnthừa những thành tựu của các nhà duy vật trong lịch sử, đặc biệ là quan điểm của C Mác và Awngghen Lênin đã đưa ra định nghĩa về vật chất: “Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thưc tại khách quan được đem lạilại cho con người trong cảm giác, được các giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh và tồn tại không lệ thuộc vàocảm giác” Với khái niệm này, vật chất mang tính khái quát hóa cao, phản ánh tất cả những dạng tồn tại cụ thể của vậtchất Thuộc tính cơ bản nhất của vật chất là “thực tại khách quan” tức là tồn tại khách quan độc lập với ý thức của conngười và loại người đây là tiêu chuẩn để chúng ta phân biệt được cái gì thuộc về vật chất, cái gì không thuộc về vậtchất Đồng thời, khái niệm này cũng cho thấy tư duy của con người có thể nhận thức được vật chất

Còn ý thức là gì?

Ý thức là sự phản ánh thế giới khách quan vào đầu óc con người Chủ nghĩa duy vật mác xít khẳng định ý thức cónguồn gốc tự nhiên và nguồn gốc xã hội Nguồn gốc tự nhiên của ý thức bắt nguồn bộ óc người và sự tác động của thế

4

Trang 5

giới khách quan lên bộ óc người Điều này giúp con người có năng lực lưu giữ và tái hiện lại của hệ thống vật chấtnày, những đặc điểm của hệ thống vật chất khác Còn nguồn gốc xã hội của ý thức bắt nguồn từ lao động và ngôn ngữ.Chính lao động đóng vai trò quyết định trong việc chuyển biến vượn người thành người; giúp bộ óc phát triển, làm nảysinh ngôn ngữ Lao động và ngôn ngữ là hai nguồn gốc xã hội trực tiếp quyết định sự ra đời của ý thức con người

Với những thuộc tính của vật chất và ý thức, chúng ta sẽ thấy mối quan hệ giữa vật chất là mối quan hệ biệnchứng vô cùng quan trọng

Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định vật chất có trước, ý thức có sau, vật chất quyết định ý thức Bởi vì, ýthức là sản phẩm của một dạng vật chất có tổ chức cao là bộ óc người nên chỉ khi có con người mới có ý thức Trongmói quan hệ giữa con người với thế giới vật chất thì con người là kết quả quá trình phát triển lâu dài của thế giới vậtchất Điều này đã được chứng minh bởi sự phát triển lâu dài của khoa học về giới tự nhiên, nó là bằng chứng khoa họcchứng minh quan điểm vật chất có trước ý thức có sau

Các yếu tố tạo thành nguồn gốc tự nhiên, nguồn gốc xã hội của ý thức (bộ óc con người, thế giới khách quan tácđộng đến bộ óc gây ra các hiện tượng phản ánh, lao động, ngôn ngữ) hoặc là chính bản thế giới vật chất (thế giớikhách quan) đã khẳng định vật chất là nguồn gốc của ý thức Hơn nữa, ý thức là sự phản ánh thế giới vật chất, là hìnhảnh chủ quan về thế giới vật chất nên nội dung của ý thức được quyết định bởi vật chất Sự vận động và phát triển của

ý thức, hình thức biểu hiện của ý thức, bị các quy luật xã hội và sự tác động của môi trường sống quyết dịnh Nhữngyếu tố này thuộc lĩnh vực vật chất nên vật chất không chỉ quyết định nội dung mà còn quyết iddnhj hình thức biểu hiệncũng như mọi sự biến đổi của ý thức

Đến lượt mình ý thức có thể tác động trỏe lại vật chất thông qua hoạt động thưc tiễn của con người Vì ý thức là

ý thức của con người, nói đến vai trò của ý thức là nói đến vai trò của con người Bản thân ý thức tự nó không trực tiếpthay đổi được gì trong hiện thực, song mọi hoạt động của con người đều do ý thức chỉ đạo nên vai trò của ý thức khôngphải trực tiếp tạo ra hay thay đổi vật chất mà nó trang bị cho con người tri thức vế thực tại khách quan Trên cơ sở ấy,con người xác định mục tiêu, đề ra phương hướng, xây dựng kế hoạch, lựa chon phương pháp…để thực hiện mục tiêucủa mình Lấy ví dụ như, khi virut covid-19 xuất hiện, nhận thức được sự nguy hiểm của nó về mức đọo lây lan, nguy

cơ tử vong…Thủ tướng Chính phủ đã ban hành các chỉ thị, UBND tỉnh, huyện đã ban hành các văn bản chỉ đạo về việcgiản cách xã hội, khai báo y tế, đeo khẩu trang, vệ sinh tay…để phòng chống dịch bệnh, tiêu diệt virut covid 19 Ở đây,

ý thức đã thể hiện sự tác động của mình đối với vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con người Sự tác động trởlại của ý thức đối với vật chất diễn ra hai hướng: tích cực và tiêu cực Nếu con người nhận thức đúng, có tri thức khoahọc, có tình cảm cách mạng, có nghị lực, có ý chí thì hành động của con người phù hợp với các quy luật khách quan,con người có năng lực vượt qua những thứ thác trong quá trình thực hiện mục tiêu của mình, thế giới được cải tạo Đó

là sự tác động tích cực Còn nếu ý thức của con người phản ánh không đúng hiện thực khách quan, bản chất, quy luậtkhách quan thì ngay từ đầu hướng hành động của con người đã đi ngược lại quy luật khách quan, hành động ấy sẽ cótác động tiêu cực đối với hoạt động thực tiễn Như vậy, bằng việc định hướng có hoạt động của con người, ý thức cóthể quyết định hành động của con người, hoạt động thực tiễn của con người đúng hay sai, thành công hay thất bại, hiệuquả hay không…Từ đó khẳng định lại: Vật chất là nguồn gốc của ý thức, quyết điịnh nội dung và khả năng sáng tạocủa ý thức; là điều kiện tiên quyết để thực hiện ý thức; Ý thức chỉ có khả năng tác động lại vật chất thông quan hoạtđộng thực tiễn của con người

Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức là biện chứng Vì thế ý nghĩa phương pháp luận đối với thực tế là vô cùngquan trọng Con người nhận ra và hiểu được mối quan hệ vật chất và ý thức luôn phải xuất phát từ tực tế khách quan.Chúng ta phải tôn trọng và hành động theo đúng quy luật khách quan Lấy thực tế khách quan làm căn cứ cho mọi hoạtđộng Và mọi hoạt động thực tiễn phải biết phát huy tính năng động, sáng tạo của ý thức – mang tinh thần cải tạo thếgiới, chống thái độ thụ động, ỷ lại, trì trệ của bản thân Trong quá trình nhận thức và hành động của con người tránh tưtưởng, chủ quan, duy ý chí, thái độ nóng vội, bất chấp quy luật và những điều kiện vật chất khách quan Trong thựctiễn xây dựng xã hội chủ nghĩa ở nước ta, trước đối mới 1986 đã cho thấy những ưu, khuyết điểm của Đảng ta tronglãnh đạo, phát triển đất nước Trong quá trình lãnh đạo của Đảng ta trước 1986, chúng ta đã mắc phải bệnh chủ quan,duy ý chí trong xây dựng mục tiêu, xây dựng XHCN Điều này cho thấy ý thúc đi trước hiện thực khách quan Đấtnước còn nghèo, lạc hậu mà Đảng và nhà nước lại đặt mục tiêu xa vời thực tế dẫn đến những khủng hoảng về kinh tế,chính trị xã hội…Nhận ra những sai lầm này, Đảng NHà nuocws đã nhanh chóng tìm cách khắc phục Đổi mới sau

5

Trang 6

1986 đã dần điều chỉnh, phù hợp dần với hiện thực khách quan của đất nước và xu thế phát triển của thế giới Việc vậndụng đúng đắn, sáng tạo chủ nghĩa Mác Lê nin, Đảng và nhà nước ta đã đề ra đường lối phát triển kinh tế phù hợp,sáng tạo Từ đố các mặt của đời sống nhân dân nâng lên, vị thế đất nước trên trường quốc tế được khảng định và nângcao;

Câu 4: Quy luật chuyển hóa từ những thay đổi về lượng thành những thay đổi về chất và ngược lại Ý nghĩa phương pháp luận

Quy luật là mối liên hệ bản chất, tất nhiên, phổ biến và lặp đi lặp lại giữa các sự vật, hiện tượng, giữa các thuộctính của các sự vật cũng như giữa các thuộc tính của cùng một sự vật Quy luật chuyển hóa từ những thay đổi về lượngthành những thay đổi về chất và ngược lại (Quy luật lượng chất) là một trong ba quy luật cơ bản nhất của phép biệnchứng duy vật.CÁc sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan dù lĩnh vực tự nhiên hay xã hội đều tồn tại nhữngthuộc tính về chất và thuộc tính về lượng Trong quá trình tồn tại, vận động và phát triển, giữa chất – lượng bao giờcũng có quan hệ chặt chẽ với nhau và chính mối quan hệ ấy giải thích sự vận động, phát triển của sự vật Quy luậtlượng chất tác động đến toàn bộ quá trình hình thành, chuyển hóa của các sự vật, hiện tượng trong đời sống xã hội Vậyquy luật lượng chất là gì? Nội dung quy luật lượng chất gồm những gì?

Trước hết chúng ta cần hiểu chất, lượng là gì?

Chất là phạm trù triết học chỉ tính quy định khách quan vốn có của các sự vật, hiện tượng; là sự thống nhất hữu

cơ các thuộc tính làm cho sự vật là nó mà không phải sự vật khác Ví dụ chất của con người so với động vật là khảnăng chế tạo công cự, khả năng sử dụng công cụ, khả năng tư duy Chất của kim loại so với nhựa, gỗ là tính tích điện,dẫn nhiệt, nóng chảy ở nhiệt độ cao

Lượng là phạm trù triết học dùng để chỉ tính quy định khách quan vốn có của sự vật, hiện tượng về mặt quy mô,trình độ phát triển, biểu thị đại lượng con số các thuộc tính, các yếu tố…cấu thành sự vật Ví dụ, một lớp học có 40 họcsinh.Trong thực tế, lượng có thể biểu hiện bằng nhiều cách khác nhau nhưng cách thức phổ biến là bằng các con số, cácđại lượng hay tập hợp…Tuy nhiên, cũng có những lương không thể xác định bằng những công cụ đo lường, nó phảiđược xác định một các gián tiếp bằng phương pháp khác nhau, đặc biệt là mặt lượng của các hiện tượng xã hội Chẳnghạn, khi xác định trình dộ quản lý, năng lực tư duy của một con người, trình độ giác ngộ cách mạng của quần chúngnhân dân phải cần rất nhiều thông tin và đòi hỏi đầu óc phân tích, tổng hợp tốt mới có thể đưa ra kết luận đúng đắn

Các sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan dù lĩnh vực tự nhiên hay xã hội đều tồn tại thuộc tính về chất vànhững thuộc tính về lượng Trong quá trình tồn tại, vân động và phát triển, giữa chất và lượng bao giờ cũng có quan hệchặt chẽ với nhau và chính mối quan hệ ấy giải thích sự vận động của sự vật, hiện tượng Mỗi sự vật không phải chỉ cóchất mà còn có lượng Chất của sự vật không bao giờ tồn tại tách rời với mặt lượng của nó Chất nào cũng có mộtlượng nhất định

Quy luật lượng chất diễn đạt sự thống nhất biện chứng giữa chất và lượng trong sự vật Đồng thời diễn đạt cơ chếtác động lẫn nhau giữa chất và lượng Do thuộc tính vận động của vật chất nên trong thế giới khách quan không có cái

gì là bất động chúng luôn biến hóa dưới hình thức này hay hình thức khác Sự biến đổi của bất kì sự vật nào dù lớn haynhỏ, dù vô cơ hay hữ cơ cũng đều bắt đầu từ sự biến đổi về lượng Ví dụ, nước lỏng muốn chuyển thành thể hơi, thìnhiệt độ của nó phải tăng từ thấp lên cao Một con người muốn phát triển phải có sự tăng trưởng về thể lực, về trí tuệ

và khi đạt đến một trình độ phát triển nào đó mới chuyển từ nhi đồng sang thiếu niên, từ thiếu niên sang thanh niên…

Sự thay đổi về lượng có thể diễn ra nhanh chóng hoặc lâu dài nhưng ở một phạm vi nào đó nó chưa thể tạo rađược sự biến đổi về chất hay nói đúng hơn nó chưa tạo ra sự biến đổi căn bản về chất Trong trường hợp đó, sự vật

“vẫn là nó” nó chưa chuyển thành các khác Lượng và chất ở thời điểm này được xem là thống nhất với nhau Chẳnghạn nước lỏng từ 0 độ C đến 100 độ C dưới áp suất 1alm, dù nhiệt độ có tăng hay giảm thì vẫn không làm cho nướclỏng thành hơi Khoảng giới hạn từ 0 độ C đến 100 độ C được gọi là độ của nước lỏng Vậy độ là phạm trù triết họcchỉ sự thống nhất giữa lượng và chất, là khoảng giới hạn mà sự thay đổi về lượng (tăng lên hoặc giảm đi) chưa làm cho

sự thay đổi căn bản về chất của sự vật diễn ra

6

Trang 7

Sự thay đổi về lượng của sự vật (tăng lên hoặc giảm đi) đến giới hạn nhất định sẽ làm cho chất của sự vật thayđổi Điểm tới hạn đó được gọi là điểm nút Điểm nút là điểm ở hai đầu của độ Chẳng hạn, điểm nút của nước lỏng là 0

độ C và 100 độ C Khi nước ở 100 độ C nước bốc hơi hoặc ngược lại, nếu nước ở 0 độ C thì nước cũng chuyển thànhthể rắn

Sự chuyển biến từ chất cũ sang chất mới được gọi là “bước nhảy” Bước nhảy là phạm trù dùng để chỉ quá trìnhchuyển hóa từ chất cũ sang chất mới do kết quả của sự biến đổi về lượng tạo ra Bước nhảy có nhiều loại, nếu xết vềthời gian có thể phân thành nước nhảy đột biến và bước nhảy dần dần, bước nhảy đột biến là bước nhảy diễn ra mộtcách nhanh chóng Bước nhảy đột biến có thể diễn ra trong khoảnh khắc như các vụ nỏ hạt nhân Trong xã hội, nhữngcuộc cách mạng chính trị diễn ra nhanh chóng cũng có thể được xem là bước nhảy đột biến Những sự đột phá tạo nênnhững chuyển biến căn bản trong lĩnh vực khoa học công nghệ cung có thể được xem là bước nhảy đột biến Bướcnhảy dần dần là q úa trình chất cũ mất đi dần dần và chất mới dần dần nảy sinh

Xét về quy mô có thể phân bước nhảy thành bước nhảy toàn bộ và bước nhảy cục bộ Bước nhảy toàn bộ là biếnđổi toàn diện về chất của sự vật còn bước nhảy cục bộ là sự biến đổi về chất của từng bộ phận, từng mặt của sự vật đó

Sự chuyển từ hình thái kinh tế - xã hội này sang hình thái kinh tế- xã hội khác là buwcos nhảy toàn bộ; nhưng sự biếnđổi từng bộ phân như: cách mạng chính trị, cách mạng khoa học công nghệ, cách mạng văn hóa tư tưởng….là nhữngbước nhảy bộ phận

Tóm lại, sự thống nhất giữa lượng và chất trong sự vật tạo thành độ Những thay đổi về lượng dần dần đến giớihạn nhất định thì xảy ra bước nhảy, chất cũ bị phá vỡ, chất mới ra đời cùng với độ mới Như vậy, sự vật phát triển theocách thức: đứt đoạn liên tục Liên tục chính là sự tích lỹ về lượng, đứt đoạn chính là bước nhảy về chất Nghĩa là sự vậtphát triển theo cách thức từ từ tích lũy về lượng rồi đến một giới hạn nhất định thì nhảy vọt về chất khi sự tích tụ vềlượng đã đạt tới điểm nút Chất mới ra đời tác động trở lại tới lượng mới

*) ý nghĩa phương pháp luận

Quy luật chuyển hóa từ những thay đổi về lượng thành những thay đổi về chất và ngược lại đã chỉ rõ phươngthức vận động, biến đổi của thế giới khách quan nên nó có ý nghĩa đối với việc hình thành phương thức hoạt độngcủacon người

Trong đời sống muốn tạo sự biến đổi về chất nào đó phải có sự tích lũy về lượng Tùy thuộc vào những hoàncảnh cụ tể mà sự tích lũy này có thể nhanh chóng hay lâu dài Do đó không nên nôn nóng, vội vàng Nhận thức đượcđiểm nút là nhận thức được sự chín muồi, là biết được thời cơ hoặc cũng có thể dự báo được những nguy cơ, những taihọa có thể ập đến…Ở nước ta,Trong quá trình lãnh đạo của Đảng ta trước 1986, với tư tưởng nóng vội tiến thẳng lênchủ nghĩa xã hội chúng ta đã mắc phải bệnh chủ quan, duy ý chí trong xây dựng mục tiêu, xây dựng XHCN trong tìnhhình đất nước còn nghèo, lạc hậu mà Đảng và nhà nước lại đặt mục tiêu xa vời thực tế dẫn đến những khủng hoảng vềkinh tế, chính trị xã hội…các mục tiêu đặt ra không thể thực hiện

Câu 5: Quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập (quy luật mâu thuẫn)

Quy luật là mối liên hệ bản chất, tất nhiên, phổ biến và lặp đi lặp lại giữa các sự vật, hiện tượng, giữa các thuộctính của các sự vật cũng như giữa các thuộc tính của cùng một sự vật Quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặtđối lập (quy luật mâu thuẫn) là một trong ba quy luật cơ bản nhất của phép biện chứng duy vật.Quy luật mâu thuẫnvạch ra nguồn gốc, động lực của sự vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng

Chúng ta cần tìm hiểu mâu thuẫn là gì? mặt đối lập là gì? Như thế nào là thống nhất của các mặt đối lập? và đấutranh của các mặt đối lập là gì?

Mâu thuẫn biện chứng là sự liên hệ, thống nhất, tác động ảnh hưởng, chi phối…lẫn nhau của các mặt đối lập.Mâu thuẩn biện chứng tồn tại một các khách quan, phổ biến trong tự nhiên, xã hội và tư duy con người

Những mặt đối lập là những mặt có khuynh hướng, thuộc tính biến đổi, phát triển trái ngược nhau trong cùng sựvật, hiện tượng hay hệ thống sự vật, hiện tượng Chẳng hạn như, trong sinh vật, các mặt đối lập là đồng hóa và dị hóa,trong mỗi con người, các mặt đối lập là hoạt động ăn và hoạt động bài tiết

7

Trang 8

Thống nhất giữa các mặt đối lập được hiểu theo ba nghĩa:

Thứ nhất, các mặt đối lập làm điều kiện, tiền đề tồn tại cho nhau, không có mặt đối lập này thì không có mặt đốilập kia và ngược lại Chẳng hạn trong xã hội nếu không có giai cấp thống trị thì sẽ không có giai cấp bị trị và ngược lại.Thứ hai, các mặt đối lập tác động ngang nhau, cân bằng nhau Chửng hạn như, trong mỗi con người hoạt động ăn

và hoạt động bài tiết rõ ràng là các mặt đối lập Nhưng chúng nương tựa nhau, không tách rời nhua Nếu có hoạt động

ăn mà không có hoạt động bài tiết thì con người không thể sống được

Thứ ba, giữa hai mặt đối lập có điểm chung nhau, tương đồng nhau Chẳng hạn như, nhà sản xuất và người tiêudùng, mặc dù đối lập nhau nhưng đều có điểm chung là thỏa mãn nhu cầu của mình Đối với nhà sản xuất là bán đượcsản phẩm, hàng hóa do mình sản xuất, đối với người tiêu dùng là mua và được sử dụng các sản phẩm, hàng hóa

Đấu tranh của các mặt đối lập là sự phủ định nhau, bài trừ nhau hay sự triển khai của các mặt đối lập Đấu tranhcủa các mặt đối lập là tuyệt đối, vì nó diễn ra thường xuyên, liên tục, trong tất cả quá trình vận động, phát triển của sựvật Ví dụ như, trong xã hội hai giai cấp thống trị và gia cấp bị trị là hai mặt đối lập và luôn đấu tranh với nhau để giànhquyền lợi về mình

Nội dung của quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập: thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

có vai trò là nguồn gốc của quá trình vận động, phát triển của sự vật Khi hai mặt đối lập thống nhất với nhau thì sự vậtvận động từ từ, chậm chạp, mâu thuẫn chưa gay gắt Những xu hướng của hai mặt đối lập là đấu tranh với nhua, đingược nhau Do vậy, đến một thời điểm nhất định thì cả hai mặt đối lập đều biến đổi, mâu thuẩn biến đổi Nếu mâuthuẩn được giải quyét thì mâu thuẫn cũ mất đi làm sự vật không còn là nó Từ sự vật cũ ra đời sự vật mới, mâu thuẫnmới lại xuất hiện Mâu thuẫn mới này lại được giải quyết và cứ như vậy sự vật vận động và phát triển Điều này chứngminh, quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập đã chỉ ra nguồn gốc của sự vận động, phát triển của sự vật

Ý nghĩa phương pháp luận

quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập có ý nghãi hết sức quan trọng đối với hoạt động của conngười Mâu thuẫn là là nguồn gốc của sự vận động và phát triển nên muốn hiểu rõ sự vật hay cải tạo nó phải nhận thứcđược mâu thuẫn Mâu thuẫn tồn tại khách quan bên trong sự vật vì thế chúng ta không được né tránh hoặc che đậymẫu thuẫn mà sàng lọc mâu thuẫn, giải quyết kịp thời mâu thuẫn đưa sự vật tiến lên

Trong hoạt động thực tiễn khi giải quyết bất cứ công việc gì dù lớn hay nhỏ thì cũng là giải quyết 1 mâu thuẫncho nên phải biết tác động đồng bộ vào cả 2 mặt đối lập, làm cho 2 mặt đối lập cùng biến đổi, khi mâu thuẫn nổ ra điđúng hướng và ngược lại

Câu6: Quy luật phủ định của phủ định

Quy luật là mối liên hệ bản chất, tất nhiên, phổ biến và lặp đi lặp lại giữa các sự vật, hiện tượng, giữa các thuộctính của các sự vật cũng như giữa các thuộc tính của cùng một sự vật Quy luật phủ định của phủ định là một trong baquy luật cơ bản nhất của phép biện chứng duy vật.Quy luật này nói lên chiều hướng phát triển của sự vật, hiện tượng

Phủ định là sự thay thế sự vật, hiện tượng này bằng sự vật, hiện tượng khác trong quá trình vận động và pháttriển.Bất cứ sự vật, hiện tượng nào trong thế giới đều trải qua quá trình sinh ra, tồn tại, phát triển và diệt vong Sự vật

cũ mất đi được thay bằng sự vật mới.Sự thay thế đó là phủ định Phủ định là tất yếu trong quá trình vận động và pháttriển của sự vật Không có phủ định, sự vật không phát triển được.Ví dụ:+ Trong ngành sản xuất điện thoạithông minh, iPhone 5 là sự phủ định đối với iPhone 4

Có hai loại phủ định là phủ định siêu hình và phủ định biện chứng Chúng ta cùng nghiên cứu về phủ định biệnchứng Phủ định biện chứng là phạm trù triế học dùng để chỉ sự tự phủ định, sự phủ định tạo tiền đề cho sự phát triểntiếp theo của sự vật, sự phủ định tạo tiền đề cho cái mới ra đờit hay thế cái cũ, lực lượng phủ định ở ngay trong bảnthân sự vật Trong ngành sản xuất Tivi, Tivi màu ra đời thay thế Tivi trắng đen, ti

Phủ định biện chứng có các đặc điểm:

8

Trang 9

Một là, Tính khách quan: sự vậ tự phủ định, sự phủ định này không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của conngười Phủ định biện chứng mang tính khách quan do nguyên nhân của sự phủ định nằm ngay trong bản thân sự vật.Nguyên nhân đó chính là kết quả giải quyết những mâu thuẫn bên trong sự vật Nhờ việc giải quyết những mâu thuẫn

mà sự vật luôn phát triển Vì thế, phủ định biện chứng là một tất yếu khách quan trong quá trình vận động, phát triểncủa sự vật Đương nhiên, mỗi sự vật có phương thức phủ định riêng tùy thuộc vào sự giải quyết mâu thuẫn của bảnthân chúng Phủ định biện chứng không phụ thuộc vào ý muốn, ý chí chủ quan của con người Con người chỉ có thể tácđộng mà cho quá trình phủ định ấy diễn ra nhanh hay chậm trên cơ sở nắm vững quy luật phát triển của sự vật

Hai là Tính phổ biến: phủ định biện chứng tồn tại cả trong tự nhiên, trong xã hội và trong tư duy của con người

Ba là, Tính kế thừa: trong phủ định biện chứng có sự liên hệ giữa cái cũ và cái mới, không phủ định sạch tronhoàn toàn cái cũ, mà có lọc bỏ những cái cũ không còn phù hợp, kế thừa những yếu tố còn phù hợp và chueyẻn vào sựvật mới.Ví dụ, khi sản xuất dòng iphone 5 nhà sản xuất phải kế thừa những yếu tố tốt của iphone 4 như về cấu tạo, tínhnăng…và nghiên cứu bổ sung những tính năng vượt trội…

Quy luật phụ định của phủ định nói lên rằng ít nhất qua hai lần phủ định biện cuhứng, sự vật dường như quay trởlại điểm xuất phát ban đầu trên cơ sở cao hơn Phủ định của phủ định có đầy đủ tính chất của phủ định biện chứng và

có thêm tính chất chu kyd Tức lad, ít nhất qua hai lần phủ định biên chưgns sự vật dường quay trở lại điểm xuất phátban đầu nhưng trên cơ sở cao hơn Phủ định lần thứ nhất làm cho sự vật cũ trở thành cái đối lập của mình Su nhữnglần phủ định tiếp theo, đến một lúc nào đóm sẽ ra đời sự vật mới màn nhiều đặc trưng giống với sự vật ban đầu Ví dụnhư:

Một quả trứng là sự khẳng định ban đầu (trong điều kiện được ấp Phủ định lần 1 tạo ra gà mái con Phủ định lần

2 (gà mái con lớn lên) sinh ra nhiều quả trứng

Một hạt thóc là sự khẳng định ban đầu (được gieo trồng) Phủ định lần 1 tạo ra cây lúa Phủ định lần 2, cây lúasinh ra nhiều hạt thóc

Ở 2 ví dụ trên ta có một chu kỳ phát triển: Từ một quả trứng ban đầu đến nhiều quả trứng mới Từ một hạt thócban đầu đến nhiều hạt thóc mới Từ một đến nhiều tức là có sự phát triển lên nấc thang cao hơn Đó là kết quả phủ địnhcủa phủ định.Sự phát triển biện chứng thông qua những lần phủ định biện chứng là sự thống nhất giữa loại bỏ, kế thừa

và phát triển Mỗi lần phủ định biện chứng được thực hiện sẽ mang lại những nhân tố tích cực mới Như thế, những lầnphủ định biện chứng nối tiếp nhau sẽ tạo ra xu hướng tiến lên không ngừng, như việc sẽ ngày càng có nhiều quả trứnghơn, ngày càng có nhiều hạt thóc hơn Nhờ tính chu kỳ mà sự vật có khuynh hướng phát triển theo đường xoáy ốc đilên Nghĩa là quy luật phủ định của phủ định chỉ ra khuynh hướng vận động, phát triển theo đường xoáy ốc đi lên của

sự vật

Ý nghĩa phương pháp luận:

Quy luật phủ định của phủ định cho chúng ta cơ sở để hiểu sự ra đời của cái mới, mối liên hệ hệ giữ cái cũ và cáimới Do đó, trong hoạt động thực tiễn phải biết ủng hộ cới mới hợp quy luật.Ta phải biết phát hiện và quý trọng cáimới, phải tin tưởng vào tương lai phát triển của cái mới Mặc dù cái mới lúc đầu còn yếu ớt, ít ỏi, ta phải ra sức ủng hộ,bồi dưỡng, phát huy cái mới, tạo điều kiện cho cái mới chiến thắng cái cũ

Cái mới nhất định sẽ xuất hiện từ cái cũ nhưng ta không được phủ sạch cãi cũ.Trong nhận thức và hoạt động thựctiễn, ta cần lưu ý rằng cái mới nhất định sẽ thay thế cái cũ, cái tiến bộ nhất định sẽ chiến thắng cái lạc hậu Cái mới rađời từ cái cũ, kế thừa tất cả những gì tích cực của cái cũ Do đó, ta cần chống thái độ phủ định sạch trơn cái cũ

Chúng ta phải chủ động phát hiện, bồi dưỡng, thúc đẩy cái mới.

Trong thực tiễn, Trong khi đấu tranh với cái cũ, chúng ta phải biết sàng lọc, gạn đục khơi trong, giữ lấy những gìcòn tích cực, có giá trị từ cái cũ, cải tạo cái cũ cho phù hợp với những điều kiện mới Chúng ta phải chống thái độ “hư

vô chủ nghĩa” trong khi nhìn nhận, đánh giá quá khứ

9

Trang 10

Phải khắc phục thái độ bảo thủ, khư khư giữ lại những cái lỗi thời cản trở sự phát triển của lịch sử, loại bỏ những hủ tục trong xã hội, ví dụ như những hủ tục cũ trong việc cưới xin, tang lễ, hội hè…, quan niệm “có nếp có tẻ”

trong việc sinh con

2 LÝ LUẬN NHẬN THỨC DUY VẬT BIỆN CHỨNG Câu 7: Mối quan hệ giữa thực tiễn và lý luận ý nghĩa phương pháp luận

Lý luận và thực tiễn là hai trong số những phạm trù quan trọng của triết học Mác – Lênin Việc tìm hiểu, phântích mối quan hệ biện chứng giữa hai phạm trù này sẽ giúp chúng ta có nhiều bài học bổ ích trong nhận thức và tronglao động, trong công tác

Thực tiễn là gì?

Thực tiễn theo chủ nghĩa duy vật biện chứng là hoạt động vật chất – cảm tính, mang tính lịch sử, có mục đíchcủa con người nhằm cải tạo tự nhiên và xã hội Thực tiễn có ba đặc trưng:

Một là, thực tiễn không phải là tất cả hoạt động của con người mà chỉ là những hoạt động vật chất – cảm tính

Đó là những hoạt động mà con người phải sử dụng công cụ vật chất, lực lượng vật chất tác động vào các đối tượng vậtchất để làm thay đổi chúng Ví dụ như hoạt động gặt lúa của nông dân sử dụng máy gặt tác động vào cây lúa để thuhoạch thóc lấy gạo để ăn; hay hoạt động lao động của các công nhân trong các nhà máy, xí nghiệp tác động vào máymóc trên các loại vải, da, để tạo ra sản phẩm tiêu dùng như quần áo, giày dép phục vụ đời sống con người…

Hai là, thực tiễn là những hoạt động có tính lịch sử - xã hội Là những hoạt động của con người, diễn ra trong xãhội với sự tham gia của đông đảo người và trải qua những giai đoạn lịch sử phát triển nhất định

Ba là, thực tiễn là hoạt động có tính mục đích nhằm trực tiếp cải tảo tự nhiên và xã hội phục vụ con người tiến bộThực tiễn có ba hình thức cơ bản:

Một là, sản xuất vật chất Đó là những hoạt động sản xuất rra của cải vật chất thỏa mãn nhu cầu tiêu dùng và traođổi của con người, như: hoạt động trồng lúa, hoạt động trồng rau, trồng hoa màu hay các hoạt động dệt vải, sản xuấtgiày dép, hoạt động sản xuất ô tô, xe máy…

Hai là, những hoạt động chính trị - xã hội, hoạt động cải tạo các quan hệ chính trị- xã hội, như: hoạt động bỏphiếu của nhân dân đi bầu cử đại biểu Quốc hộiđấu tranh giai cấp, biểu tình…

Ba là, hoạt động thực nghiệm khoa học Đây là hình thức đặc biệt của thực tiễn, trong thực nghiệm khoa học, conngười chủ động tạo ra những điều kiện nhân tạo để vận dụng thành tựu khoa học, công nghệ vào nhận thức và cải tạothế giới, Ví dụ như:Cách mạng Công nghiệp 4.0 tập trung vào nghiên cứu để tạo ra những bước nhảy vọt trong nănglượng tái tạo, hóa học lĩnh vực Vật lý với robot thế hệ mới, máy in 3D, xe tự lái, các vật liệu mới và công nghệ nano;hay việc nghiên cứu chế tạo ra vaxin phòng chống virut covid 19;

Ba hình thức của thực tiễn liên hệ, tác động và ảnh hưởng lẫn nhau, trong đó sản xuất vật chất đóng vai trò quyếtđịnh đối với hai hình thực tiễn kia và hai hình thức thực tiễn kia có ảnh hưởng quan trọng tới sản xuất vật chất

Lý luận là gì?

Lý luận theo chủ nghĩa duy vật biện chứng là hệ thống những tri thúc được khái quát từ kinh nghiệm thực tiễn,phản ánh những mối liên hệ bản chất, tất nhiên, mang tính quy luật của các sự vật hiện tượng trong thế giới và đượcbiểu đạt bằng hệ thống nguyên lý, quy luật, phạm trù

Lý luận có những đặc trưng sau:

Một là, lý luận có tính hệ thống, tính khái quát cao, tính logic chặt chẽ

10

Trang 11

Hai là, cơ sở của lý luận là những tri thức kinh nghiệm thực tiễn Không có tri thúc kinh nghiệm thực tiễn thìkhông có cơ sở để khái quát thành lý luận,

Ba là, lý luận xét về bản chất có thể phản ánh được bản chất của sự vật, hiện tượng

Giữa lý luận và thực tiễn có mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại lẫn nhau

Vai trò của thực tiễn đối với lý luận:

Thực tiễn là cơ sở, động lực của nhận thức, lý luận Thông qua và bằng hoạt động thực tiễn con người tác

động vào sự vật làm cho sự vật bộ lộ thuộc tính, tính chất, quy luật Trên cơ sở đó con người có hiểu biết về chúng.Tức là, thực tiễn cung cấp vật liệu cho nhận thức Không có thực tiễn thì không có nhận thức Ví dụ, khi thủy tinh bịnung nóng ở nhiệt độ cao có thể bị nóng chảy do đó, con người có thể sử dụng thủy tinh để uốn nắn, thiết kế thủy tinhthàng các vật dụng trang trí với hình dạng khác nhau Thực tiễn luôn đặt ra nhu cầu, nhiệm vụ đồi hỏi nhận thức phảitrả lời Hay nói cách khác, chính thực tiễn là người đặt hàng nhận thức phát triển Ví dụ, khi virut covid 19 xuất hiệnvới tốc dộ lây lan nhanh, tỉ lệ tử vong cao đặt ra nhiệm vụ cho các nước phải nghiên cứu sản xuất ra vắc xin phòngchống Thực tiễn là nơi rèn luyện giác quan của con người., ví dụ như một người đầu bếp qua quá trình chế biến món

ăn sẽ rèn luyện được vị giác….Thực tiễn còn là cơ sở chế biến công cụ, máy móc hỗ trợ con người nhận thức hiệu quảhơn, như: tàu vũ trụ được sản xuất chế tạo trong sản xuất vật chất Nhờ nó mà con người có nhận thức đúng hơn về vũtrụ, thúc đẩy sự nhận thức phát triển

Thực tiễn là mục đích của nhận thức, lý luận Nhận thức của con người bị chi phối bởi nhu cầu sống, nhu cầu

tồn tại Ngay từ khi con người xuất hiện trên trái đất, nhận thức của con người đã bị chi phối bởi nhu cầu thực tiễn.Những tri thức, kết quả của nhận thức chỉ có ý nghĩa đích thực khi được vận dụng vào thực tiễn phục vụ con người Ví

dụ khi thực dân Pháp đô hộ nước ta, khiến cho đất nước ta lúc bấy giờ vô cùng khó khăn, nhân dân bị áp bức, bóc lột,cuộc sống lầm than Chính vì thế vào năm 1911, thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành đã ra đi tìm đường cứu nướcgiúp nhân dân thoát khỏi tình cảnh đó

Thực tiễn là tiêu chuẩn kiểm tra sự đúng sai của nhận thức, lý luận Thực tiễn là tiêu chuẩn khách quan của

chân lý Chân lý là những tri thức của con người phù hợp với hiện thực khách quan và đã được thực tiễn kiểm nghiệm.Tuy nhiên cũng có trường hợp không nhất thiết phải qua thực tiễn trải nghiệm mới biết nhận thức đó là đúng hay sai,

mà có thể thông qua quy tắc logic vẫn có thể biết được nhận thức đó là thế nào Nhưng xét đến cùng thì những nguyêntắc đó cũng đã được chứng minh từ trong thực tiễn

Láy ví dụ cho vai trò này của thực tiễn, trong thời kỳ trước đổi mới nước ta đã có lúc áp dụng rập khuôn mô hình

xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô, tập trung phát triển công nghiệp nặng Đảng có biểu hiện nóng vội trong việc tiến hànhcải htaoj xã hội chủ nghĩa nhằm xó bỏ tất cả các thành phần kinh tế mà không nhận ra rằng sự có mựt của nhiều thànhphần kinh tế với các mối quan hệ tác động qua lại của nó sẽ là động lực cho sự phát triển kinh tế trong giai đoạn này.Chính những sai lầm đó là một trong những nguyên nhân gây ra tình trạng khủng hoảng kinh tế trầm trọng.Qua thực tế

đó, Đảng ta đã nhận tuhwcs thức được những sai lầm trên , từ đại hộ 6 năm 1986 Đanmgr đã khởi xướng công cuộc đổimới toàn diện tất cả các lĩnh vự trong đó có lĩnh vực tư tưởng, lý luận, tư duy và đề ra phương hướng đổi mới của Đảng

ta “Đẩy mạnh tổng kết thực tiễn và nghiên cứu lý luận, thảo luận dân chủ, sớm làm rõ va fkeets luận những vấn đề mới,bức xúc nảy sinh từ thực tiễn; từng bước cụ thể hóa, bổ sung phát triển đường lối, chính sách của Đảng, đấu tranh vớikhuynh hướng, tư duy sai trái”

Thực tiễn là tiêu chuẩn của chân lý vừa có tính tuyệt đối lại vừa có tính tương đối: Tuyệt đối là ở chỗ, thực tiễn ởnhững giai đoạn lịch sử cụ thể là tiêu chuẩn khách quan duy nhất có thể khẳng định chân lý, bác bỏ sai lầm Tínhtương đối ở chỗ bản thân thực tiễn không đứng yên một chỗ mà biến đổi và phát triển liên tục Cho nên khi tực tiễn đổithay thì nhận thức cũng phải thay đổi cho phù hợp

Vai trò của lý luận đối với thực tiễn:

Lý luận đóng vai trò soi dường, dẫn dắt, chỉ đạo thực tiễn

Nhờ những đặc trưng ưu trội so với tri thức kinh nghiệm mà lý luận có vai trò hết sức to lớn đối với hoạt đồngthực tiễn của con người Lý luận khoa học, thông qua hoạt động thực tiễn của con người góp phần làm biến đổi thế giới

11

Trang 12

khách quan, biến đổi chính thực tiễn và biến đổi chính con người Trong lịch sử nước ta, cách mạng tháng 8/1945 thànhcông chưa được bao lâu, thực dân Pháp được sự tiếp tay của các nước đế quốc đồng minh trở lại xâm lược nước ta lầnthứ hai, chúng tăng cường các hoạt động quân sự, phá hoại nền hòa bình của nhân dân ta Trong thời khắc đất nước lâmnguy, đêm ngày 19/12/1946 chủ tịch Hồ Chí Minh ra “Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến”, đây được xem là một tácphẩm mang tầm vóc chiến lược, hoạch định đường lối cho cuộc kháng chiến, là công trình có tính nền tảng để sau đóĐảng ta tiếp tục phát triển đường lối kháng chiến trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược Lời kêu gọithể hiện đường lối chiến tranh nhân dân toàn dâ, toàn diện, lâu dài, dựa vào sức mình là chính, dưới sự lãnh đạo tài tìnhcủa Đảng và chủ tịch HCM quan dân ta đã kết thúc thắng lợi sau 9 năm trường kỳ kháng chiến chống thực dân Phápbằng chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954.

Lý luận khoa học góp phần giáo dục, thuyết phục, động viên, tập hợp quần chúng để tạo thành phong trào hoạtđộng thực tiễn rộng lớn của đông đảo quần chúng nhân dân Chẳng hạn, thông qua các chỉ thị, văn bản, lời kêu gọitrong việc phòng chống dịch covid 19 của Trung ương và các cấp, đã dẫn đến việc nhân dân trên khắp cả nước lan tỏa

ý thức tốt trong việc thực hiện nghiêm ngặt việc khai báo y tế, không tập trung đông người ,đeo khẩu trang, khửkhuẩn…

Lý luận đóng vai trò định hướng, dự báo cho hoạt động thực tiễn, giúp hoạt động thực tiễn chủ động, tự gíac, bớt

mò mẩm, vòng vo, chủ động, tự giác hơn Lấy lại ví dụ về dịch bệnh covid 19, chúng ta thấy rằng, dịch bệnh ảnhhưởng nặng nề đến nền kinh tế thế giới trong đó có nền kinh tế Việt Nam Do đó, Các nhà nghiên cứu kinh tế cần dựbáo sự thay đổi các chỉ tiêu kinh tế, định hướng được các doanh nghiệp cần sử dụng các biện pháp gì để khắc phục hậuquả và chủ động trong hoạt động của mình

*) Ý nghĩa phương pháp luận

Qua phân tích mối quan hệ thực tiễn và lý luận Chúng ta nhận thấy phả có quan điểm thực tiễn trong nhận thúc

và hoạt động lý luận:

Một là, nhận thức sự vật phải gắn với nhu cầu thực tiễn của con người, xuát phát từ thực tiễn địa phương, thựctiễn ngành, đất nước

Hai là, nghiên cứu lý luận phải liên hệ với thực tiễn, học phải gắn với hành

Ba là, phải “đẩy mạnh công tác tổng kết thực tiễn, nghiên cứu lý luận, cung cấp các luận cứ khoa học, lý luận choviệc hoạt định, phát triển đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước

Trong hoạt động thực tiễn phải chủ động ngăn ngừa, khắc phục bệnh kinh nghiệm (khuynh hướng tư tưởng vàhành động tuyệt đối hóa kinh nghiệm thực tiễn, coi thường, hạ thấp lý luận), bệnh giáo điều (khuynh hướng tư tưởng vàhạnh động tuyệt đối hóa lý luận, coi thường hạ thấp kinh nghiệm thực tiễn hoặc vận dụng kinh nghiệm của người khác,địa phương khác, nước khác mà không tính đến điều kiện thực tiễn của thể của cơ quan, địa phương, ngành mình)

Câu 8: Thực tiễn và vai trò của thực tiễn đối với lý luận

Thực tiễn theo chủ nghĩa duy vật biện chứng là hoạt động vật chất – cảm tính, mang tính lịch sử, có mục đíchcủa con người nhằm cải tạo tự nhiên và xã hội Thực tiễn có ba đặc trưng:

Một là, thực tiễn không phải là tất cả hoạt động của con người mà chỉ là những hoạt động vật chất – cảm tính

Đó là những hoạt động mà con người phải sử dụng công cụ vật chất, lực lượng vật chất tác động vào các đối tượng vậtchất để làm thay đổi chúng Ví dụ như hoạt động gặt lúa của nông dân sử dụng máy gặt tác động vào cây lúa để thuhoạch thóc lấy gạo để ăn; hay hoạt động lao động của các công nhân trong các nhà máy, xí nghiệp tác động vào máymóc trên các loại vải, da, để tạo ra sản phẩm tiêu dùng như quần áo, giày dép phục vụ đời sống con người…

Hai là, thực tiễn là những hoạt động có tính lịch sử - xã hội Là những hoạt động của con người, diễn ra trong xãhội với sự tham gia của đông đảo người và trải qua những giai đoạn lịch sử phát triển nhất định

12

Trang 13