Khái niệm và đặc điểm của xử lý trách nhiệm trong thi hành án hành chính
Khái niệm về xử lý trách nhiệm trong thi hành án hành chính
Trong lĩnh vực pháp lý cũng như trong hoạt động quản lý nhà nước, thuật ngữ
Trách nhiệm là yếu tố quan trọng trong các hoạt động của cơ quan nhà nước, ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý Việc xác định rõ trách nhiệm của các chủ thể và thực hiện chúng là cần thiết để đảm bảo hoạt động đúng quy định pháp luật Khi có chủ thể không thực hiện đúng trách nhiệm, việc xử lý trách nhiệm sẽ giúp điều chỉnh hành vi và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan Trong lĩnh vực THAHC, xử lý trách nhiệm càng trở nên cần thiết, vì không phải lúc nào các chủ thể cũng thực hiện nghĩa vụ đúng cách Các quy định về xử lý trách nhiệm trong THAHC tạo ra khung pháp lý giúp quá trình này diễn ra suôn sẻ và đạt kết quả tốt nhất, khẳng định tầm quan trọng đặc biệt của việc xử lý trách nhiệm trong THAHC.
Hiện nay, các văn bản pháp luật, đặc biệt là Luật TTHC 2015, chưa định nghĩa rõ ràng về khái niệm xử lý trách nhiệm trong THAHC Tác giả nhận thấy rằng chưa có nghiên cứu nào tại Việt Nam đề cập đến định nghĩa này Pháp luật Việt Nam và quốc tế chỉ quy định về xử lý trách nhiệm mà không cung cấp khái niệm cụ thể Việc hiểu rõ khái niệm xử lý trách nhiệm trong THAHC là rất khó khăn, nhưng lại cần thiết để phân biệt với các hoạt động khác và tránh nhầm lẫn trong áp dụng Điều này cũng giúp nhận thức đúng bản chất của xử lý trách nhiệm trong THAHC, từ đó hoàn thiện quy định pháp luật liên quan Do đó, phân tích và đưa ra định nghĩa khái quát về xử lý trách nhiệm trong THAHC là rất quan trọng.
Khái niệm "THAHC" đã được nhiều công trình nghiên cứu định nghĩa, như trong Giáo trình Luật TTHC của ĐH Luật Tp Hồ Chí Minh và ĐH Luật Hà Nội, cũng như trong các luận văn thạc sĩ và cử nhân Mặc dù cách diễn đạt khác nhau, các tác giả đều thống nhất rằng THAHC là giai đoạn tố tụng hành chính, trong đó các chủ thể liên quan thực hiện các hoạt động để thi hành bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án về vụ án hành chính, nhằm đảm bảo thực hiện bản án, quyết định đó Đặc biệt, khái niệm này lần đầu tiên được quy định trong văn bản pháp luật tại khoản 1 Điều 3 Nghị định 71/2016/NĐ-CP.
THAHC là quá trình thực hiện bản án và quyết định của Tòa án liên quan đến vụ án hành chính, theo quy định tại Điều 309 của Luật TTHC, ngoại trừ các quyết định liên quan đến phần tài sản trong bản án và quyết định của Tòa án về vụ án hành chính.
THAHC là giai đoạn tố tụng hành chính, trong đó các chủ thể liên quan thực hiện các hoạt động nhằm thi hành bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án về vụ án hành chính, theo quy định tại Điều 309 Luật TTHC, ngoại trừ quyết định về phần tài sản Khái niệm này phản ánh rõ ràng và đầy đủ bản chất của THAHC Mặc dù thuật ngữ “xử lý trách nhiệm” được sử dụng phổ biến trong khoa học pháp lý và văn bản pháp luật, nhưng chưa có văn bản pháp lý cụ thể hay nhiều nghiên cứu đề cập đến khái niệm này Theo Đại từ điển tiếng Việt, xử lý có nghĩa là “sắp xếp và giải quyết công việc hoặc nhiệm vụ trong điều kiện cụ thể”, trong khi trách nhiệm đề cập đến nghĩa vụ mà một cá nhân hoặc tổ chức phải thực hiện.
Trách nhiệm được định nghĩa là điều mà mỗi người phải thực hiện, gánh vác hoặc nhận lấy Theo Từ điển tiếng Việt, trách nhiệm cũng được hiểu là phần việc được giao hoặc được coi như là nhiệm vụ cần thực hiện.
1Phạm Xuân Nam (2012), THAHC ở Việt Nam: Thực trạng và phương hướng hoàn thiện, Luận văn Thạc sĩ luật học, Trường ĐH Luật Tp HCM, Tp HCM, tr.9.
2Huỳnh Thị Khánh Ly (2013), THAHC ở Việt Nam, Khóa luận tốt nghiệp cử nhân luật, Trường ĐH Luật Tp.HCM, Tp.HCM, tr 8 và tr.9.
Theo Đại từ điển Tiếng Việt của Nguyễn Như Ý (2011), "xử lý trách nhiệm" được hiểu là việc sắp xếp và giải quyết các công việc và nhiệm vụ mà cá nhân phải thực hiện, cũng như việc xem xét và giải quyết hậu quả mà họ phải gánh chịu do không hoàn thành đúng bổn phận Điều này nhấn mạnh sự ràng buộc của cá nhân đối với lời nói và hành vi của mình, yêu cầu phải đảm bảo tính chính xác và chịu trách nhiệm nếu xảy ra sai sót.
Xử lý trách nhiệm trong THAHC được hiểu là việc sắp xếp và giải quyết các công việc mà các chủ thể liên quan phải thực hiện khi thi hành bản án hoặc quyết định của Tòa án về vụ án hành chính Điều này cũng bao gồm việc xem xét và giải quyết hậu quả mà chủ thể phải gánh chịu do không thực hiện đúng bổn phận khi thi hành bản án Tuy nhiên, khái niệm này vẫn chưa rõ ràng và không đầy đủ, chưa làm rõ bản chất của xử lý trách nhiệm, bao gồm đối tượng bị xử lý, chủ thể xử lý và cách thức xử lý trách nhiệm.
Trong lĩnh vực khoa học pháp lý, có nhiều thuật ngữ liên quan đến "xử lý trách nhiệm" như trách nhiệm pháp lý và xử lý vi phạm hành chính Trách nhiệm pháp lý được hiểu là hậu quả của hành vi vi phạm pháp luật, thể hiện qua việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền áp dụng các biện pháp cưỡng chế đối với người vi phạm Luật xử lý vi phạm hành chính cũng quy định khái niệm tương tự là xử phạt vi phạm hành chính, trong đó người có thẩm quyền sẽ áp dụng hình thức xử phạt phù hợp.
4Trung tâm Từ điển học Vietlex (2011), Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, Hà Nội, tr.1585 và tr.1794.
Xử lý trách nhiệm trong trường hợp vi phạm hành chính được định nghĩa là biện pháp phạt và khắc phục hậu quả đối với cá nhân hoặc tổ chức vi phạm, theo quy định của pháp luật Điều này thể hiện sự cần thiết phải áp dụng các hình thức xử lý phù hợp nhằm đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật và bảo vệ trật tự xã hội.
THAHC là quá trình mà các cơ quan có thẩm quyền áp dụng biện pháp xử lý đối với cá nhân, tổ chức vi phạm pháp luật về THAHC, thực hiện theo trình tự và thủ tục quy định của pháp luật.
Đặc điểm của xử lý trách nhiệm trong thi hành án hành chính
Từ khái niệm vừa nêu, chúng ta có thể rút ra được những đặc điểm của xử lý trách nhiệm trong THAHC như sau:
Thứ nhất, xử lý trách nhiệm trong THAHC chỉ phát sinh khi có vi phạm pháp luật về THAHC
Xử lý trách nhiệm trong thi hành án hành chính (THAHC) chỉ xảy ra khi có vi phạm pháp luật liên quan đến lĩnh vực này Pháp luật về THAHC gồm các quy định bắt buộc do Nhà nước ban hành, yêu cầu mọi cơ quan, tổ chức và cá nhân phải tuân thủ Tuy nhiên, thực tế cho thấy không phải tất cả các chủ thể đều thực hiện đúng các quy định, dẫn đến các hành vi vi phạm như không chấp hành hoặc chấp hành không đầy đủ bản án, quyết định của Tòa án Những hành vi này gây ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động THAHC, làm giảm tính nghiêm minh của pháp luật và quyền lợi của các bên liên quan Do đó, vi phạm pháp luật trong THAHC là căn cứ để xử lý trách nhiệm, trong khi không có vi phạm thì sẽ không phát sinh việc xử lý này.
Xử lý trách nhiệm trong tố tụng hành chính có thể áp dụng cho cá nhân, cơ quan và tổ chức Theo quy định của Luật Tố tụng hành chính 2015, cơ quan và tổ chức cũng có thể bị xử lý trách nhiệm do những hành vi vi phạm trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.
Khoản 2 Điều 2 Luật xử lý vi phạm hành chính năm 2012 quy định rằng cơ quan, tổ chức có thể trở thành bên bị kiện trong vụ án hành chính và nếu được Tòa án tuyên là người phải thi hành bản án, quyết định, họ sẽ phải chịu trách nhiệm nếu vi phạm nghĩa vụ thi hành án Ngoài ra, một số cơ quan, tổ chức dù không phải là người thi hành án vẫn có trách nhiệm và quyền hạn nhất định trong việc thi hành án, và nếu vi phạm, họ cũng sẽ bị xử lý theo pháp luật Việc xử lý trách nhiệm giữa cơ quan, tổ chức và cá nhân có sự khác biệt; một số biện pháp chỉ áp dụng cho cá nhân, như chế tài hình sự, trong khi mức độ xử lý đối với cơ quan, tổ chức thường nặng hơn, ví dụ như khi áp dụng biện pháp xử phạt vi phạm hành chính.
Thứ hai, việc xử lý trách nhiệm trong THAHC được tiến hành bởi các chủ thể có thẩm quyền theo quy định của pháp luật
Việc xử lý trách nhiệm trong thi hành án hình sự (THAHC) được thực hiện bởi nhiều cơ quan có thẩm quyền khác nhau, nhằm đảm bảo tính công bằng và hiệu quả Pháp luật quy định nhiều biện pháp như kỷ luật, hành chính, hình sự, và công khai thông tin để xử lý các vi phạm Mỗi biện pháp có thể thuộc về các cơ quan khác nhau, do đó không phải tất cả các trường hợp vi phạm đều do một cơ quan duy nhất xử lý Việc xác định chủ thể có thẩm quyền phụ thuộc vào biện pháp áp dụng, và người vi phạm có thể bị xử lý bởi các cơ quan hành chính hoặc các cơ quan có thẩm quyền áp dụng chế tài hình sự, tùy thuộc vào tính chất và mức độ vi phạm.
7Khoản 8, khoản 9 Điều 3 Luật TTHC 2015.
TAND có quyền áp dụng chế tài dân sự, bao gồm trách nhiệm vật chất, với các chủ thể như Tòa án, cơ quan thi hành án dân sự, và thủ trưởng cơ quan cấp trên trực tiếp Đối với chế tài kỷ luật, chủ thể áp dụng là thủ trưởng cơ quan Nhà nước hoặc đơn vị sự nghiệp công lập có thẩm quyền quản lý cán bộ, công chức, viên chức Cơ quan thi hành án dân sự cũng có thẩm quyền công khai thông tin Trong số các chủ thể này, người đứng đầu cơ quan cấp trên trực tiếp thường xử lý nhiều nhất, vì họ có quyền áp dụng nhiều biện pháp như xử lý kỷ luật, xử phạt vi phạm hành chính và trách nhiệm vật chất theo quy định pháp luật.
Thứ ba, việc xử lý trách nhiệm trong THAHC có thể được tiến hành theo các loại thủ tục khác nhau
Việc xử lý trách nhiệm trong THAHC có thể áp dụng qua nhiều loại thủ tục như tố tụng hành chính, hành chính, hình sự và dân sự, do sự đa dạng của các biện pháp xử lý như chế tài hình sự, hành chính và dân sự Việc chỉ sử dụng một loại thủ tục sẽ không đảm bảo tính đầy đủ và thống nhất về mặt pháp lý Chẳng hạn, khi công chức vi phạm bị xử lý kỷ luật cách chức, cần áp dụng cả thủ tục tố tụng hành chính và thủ tục hành chính Thủ tục tố tụng hành chính thường được áp dụng đầu tiên, làm cơ sở cho việc áp dụng các thủ tục khác Do đó, trong nhiều trường hợp, việc xử lý trách nhiệm trong THAHC yêu cầu áp dụng đồng thời nhiều loại thủ tục, như thủ tục tố tụng hành chính kết hợp với thủ tục hình sự hoặc dân sự.
Thứ tư, người bị xử lý trách nhiệm trong THAHC sẽ bị áp dụng các biện pháp xử lý theo quy định của pháp luật
Trong trường hợp xử lý trách nhiệm trong THAHC, các chủ thể vi phạm sẽ phải chịu các biện pháp xử lý theo quy định của pháp luật Những biện pháp này nhằm áp dụng cho các cá nhân, cơ quan, tổ chức không tuân thủ quy định của THAHC, dẫn đến hậu quả pháp lý bất lợi Khi một chủ thể bị xử lý trách nhiệm, điều đó có nghĩa là họ đã vi phạm pháp luật về THAHC Các biện pháp xử lý không chỉ có tính chất răn đe và phòng ngừa mà còn mang tính chất trừng phạt đối với hành vi vi phạm Có nhiều hình thức xử lý khác nhau như chế tài kỷ luật, hành chính, hình sự, dân sự và các biện pháp công khai thông tin về việc không chấp hành án Việc áp dụng biện pháp nào sẽ phụ thuộc vào tính chất, mức độ vi phạm và địa vị pháp lý của người vi phạm.
Mục đích của việc xử lý trách nhiệm trong THAHC vào thứ năm là đảm bảo rằng bản án và quyết định của Tòa án được thi hành thực tế, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan và tổ chức.
Việc có một bản án có hiệu lực pháp luật chỉ là bước đầu trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, điều quan trọng là bản án đó phải được thi hành thực tế Sự thực thi các bản án hành chính phụ thuộc vào việc tuân thủ của các chủ thể liên quan, đặc biệt là người phải thi hành án Khi những chủ thể này không thực hiện nghĩa vụ thi hành án hoặc vi phạm pháp luật về thi hành án hành chính, trách nhiệm pháp lý sẽ được xem xét Mục đích của quy định này không chỉ là xử lý vi phạm mà còn nhằm củng cố và đảm bảo hiệu lực thi hành của bản án.
Lê Việt Sơn (2013) trong bài viết "THAHC theo Luật TTHC (Kỳ I)" đăng trên Tạp chí Tòa án nhân dân nhấn mạnh vai trò của quyết định trong vụ án hành chính, qua đó bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức.
Ý nghĩa của việc xử lý trách nhiệm trong thi hành án hành chính
Đối với người được thi hành án
Việc xử lý trách nhiệm trong thi hành án hành chính (THAHC) là rất quan trọng nhằm khôi phục và bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người được thi hành án Mục đích của THAHC là bảo vệ quyền lợi của công dân, đặc biệt là những người đã trải qua quá trình tố tụng để bảo vệ quyền lợi bị xâm phạm Khi bản án được tuyên, người được thi hành án mong muốn THAHC được thực hiện đúng theo quyết định của Tòa án, đảm bảo quyền lợi của họ Tuy nhiên, nếu việc thi hành án bị trì hoãn hay không thực hiện, quyền lợi của họ lại tiếp tục bị xâm phạm Do đó, chế định xử lý trách nhiệm là cần thiết để xử lý vi phạm trong THAHC, đảm bảo bản án được thi hành và phục hồi quyền lợi hợp pháp của người được thi hành án Những quy định về xử lý trách nhiệm trong THAHC đánh dấu bước đột phá trong nhận thức của nhà lập pháp về việc bảo vệ quyền lợi của người dân.
Việc xử lý trách nhiệm trong thi hành án hành chính (THAHC) là yếu tố quan trọng nhằm củng cố lòng tin của người được thi hành án vào sự bảo hộ của pháp luật Một Nhà nước cần sự tin tưởng và ủng hộ từ người dân để tồn tại và phát triển Nếu người dân mất niềm tin vào pháp luật, hệ thống pháp luật sẽ trở nên vô nghĩa trong mắt công chúng Khi xảy ra vi phạm, bản án bị trì hoãn hoặc cơ quan nhà nước không thi hành án, niềm tin của người dân vào pháp luật và các cơ quan Nhà nước sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng Do đó, các quy định về xử lý trách nhiệm trong THAHC cần được thực thi nghiêm túc để điều chỉnh và khôi phục lòng tin của người dân vào sự đúng đắn của hoạt động Nhà nước.
Các quy định về xử lý trách nhiệm trong thi hành án hình sự (THAHC) đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của người được thi hành án Trước khi có những quy định cụ thể, người phải thi hành án thường trì hoãn mà người được thi hành án không có lựa chọn nào khác ngoài việc chờ đợi Tuy nhiên, khi các quy định này được ban hành, người được thi hành án hiểu rõ quyền lợi của mình và trách nhiệm của người phải thi hành án, cũng như hậu quả pháp lý nếu không thực hiện bản án Nhờ đó, họ có thể sử dụng các quy định này để đòi lại quyền lợi và thúc đẩy quá trình THAHC diễn ra nhanh chóng hơn.
Đối với người phải thi hành án
Người phải thi hành án bao gồm cơ quan, tổ chức và cá nhân có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ theo bản án, quyết định của Tòa án trong các vụ án hành chính Quy định về các biện pháp xử lý trách nhiệm trong thi hành án hành chính (THAHC) có ý nghĩa quan trọng đối với những người này.
Việc xử lý trách nhiệm trong thi hành án hình sự (THAHC) có ý nghĩa trừng phạt đối với những người vi phạm nghĩa vụ thi hành án Các quy định pháp luật về trách nhiệm trong THAHC được áp dụng khi chủ thể không thực hiện hoặc cố tình cản trở thi hành án Tùy thuộc vào hành vi và từng đối tượng, sẽ có các hình thức xử lý cụ thể Những biện pháp này, dù ít hay nhiều, sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến cá nhân hoặc tổ chức vi phạm Đây là hình thức trừng phạt của Nhà nước đối với những người không tôn trọng pháp luật và không coi trọng công lý được thể hiện trong các bản án, quyết định của Tòa án.
Việc xử lý trách nhiệm trong thi hành án hình sự (THAHC) không chỉ có ý nghĩa giáo dục mà còn giúp người phải thi hành án nhận thức rõ ràng về hành vi của mình Pháp luật về xử lý trách nhiệm trong THAHC đóng vai trò như một chuẩn mực hành vi, hướng dẫn người phải thi hành án lựa chọn cách ứng xử phù hợp, tránh vi phạm quy định pháp luật Qua đó, họ sẽ hiểu rõ những tác động tiêu cực và hậu quả pháp lý bất lợi khi vi phạm, từ đó nâng cao ý thức trách nhiệm và điều chỉnh hành vi cho phù hợp với các quy định của pháp luật và bản án, quyết định của Tòa án.
Việc xử lý trách nhiệm trong thi hành án hành chính (THAHC) không chỉ mang tính chất trừng phạt mà còn có vai trò giáo dục và phòng ngừa vi phạm Những biện pháp này giúp răn đe và nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của các chủ thể phải thi hành án Qua đó, người phải thi hành án có thể nhận thức rõ hơn về nghĩa vụ của mình, từ đó có thái độ và hành vi đúng đắn, thực hiện đầy đủ các bản án và quyết định của Tòa án, đặc biệt trong bối cảnh THAHC hiện nay còn gặp nhiều khó khăn.
Đối với hoạt động xét xử của Tòa án
THAHC là giai đoạn cuối cùng trong quy trình tố tụng hành chính, nhằm hiện thực hóa kết quả xét xử của Tòa án và đảm bảo bản án, quyết định có hiệu lực trong thực tiễn Đây là giai đoạn quyết định, bảo vệ giá trị của các giai đoạn trước đó trong giải quyết vụ án hành chính Tuy nhiên, bản án và quyết định của Tòa án không phải lúc nào cũng được tôn trọng và thực thi nghiêm túc Nếu việc thi hành án bị trì hoãn hoặc không thực hiện, mọi hoạt động tố tụng trước đó sẽ trở nên vô nghĩa.
Trong hoạt động thi hành án hành chính (THAHC), việc thiết lập cơ chế xử lý nghiêm các hành vi vi phạm là rất quan trọng để đảm bảo thực hiện các phán quyết của Tòa án Điều này đặc biệt cần thiết khi trách nhiệm thi hành án thường được giao cho cơ quan đã ban hành quyết định hành chính bị khởi kiện Các quy định về xử lý trách nhiệm trong THAHC không chỉ giúp kiểm soát trách nhiệm của người phải thi hành án mà còn đảm bảo họ nghiêm túc chấp hành các bản án và quyết định Qua đó, các phán quyết của Tòa án về vụ án hành chính sẽ được thi hành hiệu quả, góp phần tạo ra tính hiệu quả và thông suốt trong hoạt động tố tụng hành chính và tố tụng nói chung.
Những quy định của pháp luật tố tụng hành chính về xử lý trách nhiệm
Xử lý kỷ luật trong thi hành án hành chính
Xử lý kỷ luật trong THAHC áp dụng các hậu quả bất lợi cho cán bộ, công chức, viên chức vi phạm pháp luật theo Nghị định 71/2016/NĐ-CP, không phân biệt hành vi liên quan đến công vụ hay không Biện pháp xử lý kỷ luật có thể kết hợp với trách nhiệm vật chất và công khai thông tin vi phạm Các hình thức kỷ luật như cách chức, buộc thôi việc thường đi kèm khi có truy cứu trách nhiệm hình sự Tuy nhiên, theo Điều 1 Nghị định 81/2013/NĐ-CP, nếu vi phạm xảy ra trong khi thực hiện công vụ thì không áp dụng đồng thời kỷ luật và xử phạt vi phạm hành chính Đối tượng vi phạm chỉ có thể là cán bộ, công chức, viên chức, và người áp dụng biện pháp là lãnh đạo cơ quan có thẩm quyền Nghị định 71/2016/NĐ-CP quy định chi tiết về các hành vi vi phạm pháp luật trong THAHC, với Điều 20 nêu rõ các hình thức xử lý đối với công chức, viên chức vi phạm.
Theo Điều 1 Nghị định 81/2013/NĐ-CP, cán bộ, công chức, viên chức vi phạm trong khi thi hành công vụ sẽ không bị xử phạt hành chính mà phải chịu trách nhiệm theo quy định về cán bộ, công chức, viên chức Tùy vào tính chất và mức độ vi phạm, các cá nhân này có thể bị xử lý kỷ luật theo quy định tại các Điều 21, 22.
Công chức, viên chức vi phạm pháp luật về THAHC sẽ phải chịu một trong sáu hình thức kỷ luật, bao gồm khiển trách, cảnh cáo, hạ bậc lương, giáng chức, cách chức và buộc thôi việc, theo quy định tại Điều 23, 24, 25 và Điều 26 của Nghị định này.
Khiển trách là hình thức xử lý kỷ luật nhẹ nhất đối với công chức, viên chức, được quy định tại Điều 21 Nghị định 71/2016/NĐ-CP Hình thức kỷ luật này áp dụng cho các hành vi như chậm thi hành án, chấp hành nhưng không đúng nội dung bản án, lợi dụng chức vụ cản trở thi hành án, từ chối hoặc không cung cấp thông tin liên quan đến thi hành án, có thái độ hách dịch gây khó khăn cho người được thi hành án, và người đứng đầu cơ quan thiếu trách nhiệm trong việc chỉ đạo, kiểm tra thi hành án dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.
Trước Nghị định 71/2016/NĐ-CP, việc xử lý kỷ luật công chức, viên chức trong thủ tục hành chính (THAHC) không được quy định rõ ràng trong các văn bản pháp luật TTHC, mà thường phải tham chiếu đến các văn bản pháp luật khác So với Nghị định số 34/2011/NĐ-CP ngày 17/5/2011 về xử lý kỷ luật đối với công chức, những quy định này đã có sự thay đổi đáng kể.
Nghị định 71/2016/NĐ-CP đã làm rõ hơn các hành vi bị kỷ luật khiển trách trong lĩnh vực THAHC so với Nghị định 27/2012/NĐ-CP Trong khi Nghị định số 34/2011/NĐ-CP chỉ quy định khái quát về hình thức khiển trách mà không chỉ rõ các hành vi cụ thể của công chức trong THAHC, thì Nghị định 27/2012/NĐ-CP cũng có những quy định tương tự Việc thiếu sự cụ thể hóa này trong các nghị định trước đã dẫn đến sự áp dụng chung cho nhiều lĩnh vực khác nhau, gây khó khăn trong việc xác định các hành vi vi phạm cụ thể trong lĩnh vực THAHC.
Xử lý kỷ luật trong lĩnh vực THAHC, đặc biệt là hình thức khiển trách, thường mang tính chủ quan và phụ thuộc vào quan điểm của người có thẩm quyền Theo Nghị định 71/2016/NĐ-CP, hành vi chậm thi hành án của công chức sẽ bị xử lý kỷ luật bằng hình thức khiển trách Trước đây, hành vi này có thể bị coi là vi phạm "không thực hiện nhiệm vụ được giao mà không có lý do chính đáng" hoặc "vi phạm các quy định khác của pháp luật liên quan đến công chức" theo Điều 9 Nghị định số.
Việc áp dụng Nghị định 34/2011/NĐ-CP để xử lý trách nhiệm không phải là điều đơn giản do thiếu cơ sở pháp lý rõ ràng Tuy nhiên, quy định chi tiết về sáu hành vi của công chức, viên chức trong xử lý kỷ luật tại Điều 21 Nghị định 71/2016/NĐ-CP đã góp phần hoàn thiện hệ thống pháp lý và nâng cao hiệu quả trong công tác xử lý kỷ luật công chức, viên chức.
Theo Điều 22 Nghị định 71/2016/NĐ-CP, công chức và viên chức sẽ bị kỷ luật cảnh cáo khi có những hành vi vi phạm nhất định.
Hành vi vi phạm quy định tại Điều 21 Nghị định này và gây hậu quả nghiêm trọng, mặc dù đã thành khẩn kiểm điểm, sẽ bị xử lý kỷ luật Nếu sau khi có quyết định buộc thi hành án mà vẫn không chấp hành hoặc chấp hành không đầy đủ, người vi phạm có thể bị phạt tù treo hoặc cải tạo không giam giữ Đối với công chức và viên chức không giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý, các hành vi vi phạm quy định tại Điều 23 Nghị định sẽ bị xử lý nghiêm Người đứng đầu cơ quan, tổ chức thiếu trách nhiệm trong việc chỉ đạo và kiểm tra thi hành án, dẫn đến hậu quả rất nghiêm trọng, cũng sẽ phải chịu trách nhiệm.
Nghị định 71/2016/NĐ-CP đã quy định chi tiết về trách nhiệm xử lý kỷ luật cảnh cáo đối với công chức, viên chức trong thi hành án, nhằm tạo sự thống nhất trong áp dụng pháp luật Trước đây, việc xử lý chỉ dựa vào hai điều khoản hạn chế, nhưng nghị định mới đã mở rộng các hành vi vi phạm Cụ thể, công chức, viên chức sẽ bị xử lý kỷ luật cảnh cáo nếu có hành vi vi phạm gây hậu quả nghiêm trọng và đã thành khẩn kiểm điểm, hoặc bị phạt tù treo liên quan đến không chấp hành án Nghị định cũng đã thay đổi thuật ngữ từ “vi phạm ở mức độ nghiêm trọng” sang “vi phạm gây hậu quả nghiêm trọng”, giúp khắc phục nhược điểm chủ quan trong quy định trước Đặc biệt, viên chức không giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý sẽ bị xử lý kỷ luật cảnh cáo mà không cần xem xét việc kiểm điểm Điều này thể hiện sự phân biệt rõ ràng trong đánh giá mức độ vi phạm giữa viên chức lãnh đạo và không lãnh đạo, đồng thời bổ sung thêm hành vi vi phạm làm căn cứ xử lý kỷ luật.
Các quy định mới về việc thi hành án hình sự (THAHC) đã bổ sung những điều khoản quan trọng nhằm xử lý các trường hợp không tuân thủ, tuân thủ không đúng hoặc không đầy đủ nội dung bản án, quyết định của Tòa án Đặc biệt, trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan, tổ chức trong việc chỉ đạo và kiểm tra THAHC cũng được nhấn mạnh, nhằm ngăn chặn các hậu quả nghiêm trọng có thể xảy ra Những quy định này tạo ra cơ sở pháp lý cần thiết để kịp thời điều chỉnh hành vi vi phạm của công chức, viên chức trong hoạt động THAHC thực tế.
Hạ bậc lương là hình thức kỷ luật áp dụng cho công chức vi phạm pháp luật về THAHC, cụ thể là khi có hành vi nghiêm trọng theo Điều 21 Nghị định 71/2016/NĐ-CP Nghị định này đã quy định rõ ràng các hành vi vi phạm và điều kiện áp dụng kỷ luật, nhằm nâng cao tính cụ thể trong xử lý vi phạm trong lĩnh vực THAHC Trước đây, việc xử lý kỷ luật dựa trên Điều 11 Nghị định số 34/2011/NĐ-CP khá chung chung, gây khó khăn trong việc áp dụng cho các trường hợp cụ thể liên quan đến vi phạm THAHC.
Nghị định 71/2016/NĐ-CP đã khắc phục nhược điểm của các thuật ngữ chủ quan, thiếu tính khoa học trong việc xử lý kỷ luật, như “vi phạm ở mức độ nghiêm trọng” hay “gây ảnh hưởng đến công việc chung” Điều này giúp đảm bảo tính khách quan và hiệu quả hơn trong việc hạ bậc lương trong THAHC.
Giáng chức là hình thức kỷ luật đối với công chức giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý, trong đó họ bị hạ xuống chức vụ thấp hơn Hình thức này chỉ áp dụng cho những công chức có hành vi vi phạm pháp luật về THAHC theo Điều 24 Nghị định 71/2016/NĐ-CP.
Xử phạt vi phạm hành chính
Xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực THAHC là quá trình mà cơ quan có thẩm quyền áp dụng hình thức xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả đối với cá nhân hoặc tổ chức vi phạm pháp luật về THAHC Theo quy định của pháp luật, những hành vi này phải chịu trách nhiệm hành chính.
Nghị định 71/2016/NĐ-CP quy định rằng cơ quan, tổ chức, cá nhân không chấp hành án hoặc cản trở thi hành án sẽ bị xử phạt vi phạm hành chính tùy theo từng trường hợp Thẩm quyền, trình tự và mức xử phạt sẽ được thực hiện theo quy định của pháp luật về xử lý vi phạm hành chính Kết quả xử phạt sẽ được gửi đến Tòa án đã xét xử sơ thẩm, Viện kiểm sát và cơ quan thi hành án dân sự cùng cấp với Tòa án đó.
Xử phạt vi phạm hành chính trong thi hành án hình sự (THAHC) áp dụng cho mọi cơ quan, tổ chức và cá nhân khi họ cố ý không chấp hành án hoặc cản trở quá trình THAHC, miễn là hành vi này chưa đủ nghiêm trọng để bị truy cứu trách nhiệm hình sự Tuy nhiên, biện pháp xử phạt này không áp dụng đối với cán bộ, công chức, viên chức thực hiện hành vi vi phạm trong khi đang thi hành công vụ liên quan đến THAHC.
Thẩm quyền, trình tự và thủ tục xử phạt vi phạm hành chính sẽ được thực hiện theo quy định của pháp luật hiện hành Mức xử phạt cũng sẽ tuân theo các quy định này.
Luật TTHC 2015 và Nghị định 71/2016/NĐ-CP quy định xử lý vi phạm hành chính liên quan đến việc không chấp hành án hoặc cản trở thi hành án hành chính (THAHC), nhưng không có hướng dẫn cụ thể về thẩm quyền xử phạt Việc xử phạt hiện nay dựa vào Nghị định số 110/2013/NĐ-CP và Nghị định số 67/2015/NĐ-CP, trong đó Điều 52 quy định về hành vi vi phạm trong thi hành án dân sự Tác giả cho rằng việc áp dụng các quy định trong lĩnh vực thi hành án dân sự cho THAHC là hợp lý do tính chất tương đồng của hai hoạt động này Theo Điều 52 Nghị định số 462/VBHN-BTP, hành vi không thi hành án hoặc trì hoãn có thể bị phạt từ 3.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng.
Truy cứu trách nhiệm hình sự
Truy cứu trách nhiệm hình sự là biện pháp xử lý nghiêm khắc nhất trong việc xử lý trách nhiệm trong THAHC Theo Điều 28 Nghị định 71/2016/NĐ-CP, quy định về truy cứu trách nhiệm hình sự trong THAHC, việc áp dụng biện pháp này cần tuân thủ các quy định pháp luật hiện hành.
Hồ Quân Chính (2015) đã chỉ ra những khó khăn và vướng mắc trong việc thi hành các bản án, quyết định hành chính tại TP Hồ Chí Minh Bài viết đăng trên Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số 7, trang 26-27, cũng đề xuất một số kiến nghị nhằm cải thiện quy trình này.
16 Điểm h khoản 1 Điều 311 Luật TTHC 2015.
Người nào không thi hành án, không chấp hành án, hoặc cố ý cản trở việc thi hành án có đủ yếu tố cấu thành tội phạm sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật hình sự Người đứng đầu và cơ quan liên quan có trách nhiệm đề nghị truy cứu trách nhiệm hình sự đối với những vi phạm trong thi hành án Nghị định 71/2016/NĐ-CP đã kế thừa quy định tại Điều 314 Luật TTHC 2015 và bổ sung trách nhiệm xử lý vi phạm Theo Bộ luật Hình sự năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009), hành vi không thi hành án (Điều 305), không chấp hành án (Điều 304) và cản trở thi hành án (Điều 306) sẽ bị xử lý hình sự với mức phạt từ cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 07 năm tùy theo mức độ vi phạm Người lợi dụng chức vụ để cản trở thi hành án có thể bị phạt tù đến 05 năm và bị cấm đảm nhiệm chức vụ từ 01 đến 05 năm.
Bộ luật Hình sự năm 2015 thì quy định về tội không chấp hành án tại Điều
Theo Điều 380, cá nhân vi phạm có thể bị phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 7 năm Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng Tội không thi hành án được quy định rõ ràng trong điều luật này.
Theo Bộ luật Hình sự 2015 (379 BLHS 2015), người có thẩm quyền phạm tội có thể bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù tối đa 10 năm, kèm theo việc cấm đảm nhiệm chức vụ từ 01 đến 05 năm Đối với tội cản trở thi hành án, mức phạt có thể lên đến 05 năm tù giam hoặc cải tạo không giam giữ đến 03 năm, cùng với hình phạt cấm đảm nhiệm chức vụ tương tự Nhìn chung, Bộ luật Hình sự năm 2015 đã nâng cao mức phạt, thể hiện sự nghiêm khắc hơn đối với các tội phạm liên quan đến thi hành án.
Hiện nay, việc xử lý hình sự chỉ áp dụng cho cá nhân có hành vi phạm tội, với hình phạt chính là cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù có thời hạn, không áp dụng cho cơ quan, tổ chức.
Việc cơ quan, tổ chức vi phạm quy định về THAHC không bị truy cứu trách nhiệm hình sự ở Việt Nam hiện nay là do pháp luật hình sự chỉ thừa nhận trách nhiệm của cá nhân, chưa coi pháp nhân là chủ thể của tội phạm Chỉ những cá nhân cụ thể liên quan đến hoạt động của pháp nhân mới có thể bị truy cứu Mặc dù Bộ luật hình sự năm 2015 đã có bước tiến khi quy định trách nhiệm hình sự cho pháp nhân, nhưng chỉ áp dụng cho pháp nhân thương mại trong các tội phạm kinh tế, môi trường, rửa tiền và tài trợ khủng bố Do đó, trách nhiệm hình sự của cơ quan, tổ chức trong THAHC vẫn chưa được xác định.
Trách nhiệm đề nghị truy cứu trách nhiệm hình sự đối với những người vi phạm pháp luật trong thi hành án hình sự (THAHC) thuộc về người đứng đầu cơ quan thi hành án dân sự hoặc cơ quan quản lý nhà nước về THAHC, tùy thuộc vào chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của họ.
Xử lý trách nhiệm vật chất trong thi hành án hành chính
Điều 29 Nghị định 71/2016/NĐ-CP quy định về trách nhiệm vật chất trong THAHC như sau: “Người phải thi hành án trong quá trình thi hành án mà gây ra thiệt hại thì phải khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại, hoàn trả theo quy định của pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, pháp luật về dân sự” Quy định về trách nhiệm vật chất là một quy định không mới trong lĩnh vực THAHC. Khoản 2 Điều 314 Luật TTHC 2015 kế thừa quy định của Luật TTHC 2010:
Người lợi dụng chức vụ, quyền hạn để cản trở thi hành án sẽ phải chịu trách nhiệm bồi thường theo quy định của pháp luật nếu gây thiệt hại Trách nhiệm vật chất này được quy định rõ trong Luật.
TTHC 2015 quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, trong đó đối tượng bồi thường là những cá nhân có chức vụ, quyền hạn bị xử lý do cố ý cản trở thực hiện TTHC Điều này được nêu rõ trong Điều 29 của Nghị định liên quan.
Theo Nghị định 71/2016/NĐ-CP, phạm vi trách nhiệm vật chất đã được mở rộng, bao gồm không chỉ bồi thường thiệt hại mà còn yêu cầu các biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định pháp luật Có sự khác biệt giữa Luật TTHC 2015 và Nghị định 71/2016/NĐ-CP về chủ thể có trách nhiệm vật chất, trong đó trách nhiệm không còn áp dụng cho những người lợi dụng chức vụ cản trở thi hành án mà chỉ áp dụng cho người phải thi hành án Người phải thi hành án có thể là cá nhân hoặc tổ chức có nghĩa vụ theo bản án Nghị định này nhấn mạnh hậu quả của hành vi, yêu cầu người phải thi hành án phải khắc phục thiệt hại gây ra trong quá trình thi hành án Mục đích của quy định tại Điều 29 Nghị định 71/2016/NĐ-CP là tăng cường trách nhiệm của người phải thi hành án, bảo vệ quyền lợi của người được thi hành Tuy nhiên, do Luật TTHC 2015 có giá trị cao hơn, Điều 29 Nghị định 71/2016/NĐ-CP vẫn được áp dụng bổ sung cho khoản 2 Điều 314 Luật TTHC 2015.
Theo quy định tại khoản 2 Điều 314 Luật TTHC 2015 và Điều 29 Nghị định 71/2016/NĐ-CP, cá nhân hoặc tổ chức khởi kiện vụ án hành chính gây thiệt hại trong quá trình thi hành án phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại và khắc phục hậu quả theo Bộ luật dân sự năm 2015 Đối với cơ quan nhà nước và người thi hành công vụ gây thiệt hại trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, trách nhiệm vật chất được quy định theo Luật TNBTCNN 2009 và các văn bản hướng dẫn liên quan.
Năm 2009, quy định về trách nhiệm bồi thường của nhà nước trong hoạt động thi hành án chỉ áp dụng cho thi hành án dân sự và hình sự, không bao gồm hoạt động THAHC Do đó, việc xử lý trách nhiệm vật chất trong hoạt động THAHC sẽ dựa vào quy định về bồi thường trong Luật TNBTCNN 2009 Cụ thể, trách nhiệm bồi thường của người thi hành công vụ trong hoạt động THAHC phải dựa trên văn bản của cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác định hành vi trái pháp luật và thuộc phạm vi trách nhiệm bồi thường theo khoản 2 Điều 38 của Luật TNBTCNN 2009, bao gồm hành vi cố tình không thi hành bản án, quyết định của Tòa án, cùng với thiệt hại thực tế do hành vi trái pháp luật gây ra.
Các biện pháp xử lý khác
Nghị định 71/2016/NĐ-CP bổ sung hai biện pháp xử lý trách nhiệm trong thi hành án hành chính (THAHC), bao gồm công khai thông tin về việc không chấp hành án và đánh giá, phân loại cán bộ vi phạm Điều 30 quy định rằng trong vòng 05 ngày làm việc sau khi nhận quyết định buộc THAHC, Cục Thi hành án dân sự phải công khai quyết định này trên Trang thông tin điện tử của Cục và các Chi cục trực thuộc Thông tin công khai bao gồm tên, địa chỉ của người phải thi hành án, cùng với thông tin về Tòa án ra quyết định Sau khi nhận được thông báo về việc thi hành xong, Cục Thi hành án dân sự sẽ công khai thông tin chấm dứt công khai trong vòng 02 ngày làm việc.
Cục thi hành án dân sự nhận được quyết định buộc thi hành án từ Tòa án, trừ khi người phải thi hành đã thực hiện nghĩa vụ trong thời gian này Thông tin công khai được thực hiện thông qua trang thông tin điện tử của Cục hoặc tích hợp trên Cổng thông tin điện tử của Tổng cục và Chính phủ, đây là hình thức duy nhất hợp pháp Biện pháp công khai thông tin về việc không chấp hành được quy định trong Nghị định 71/2016/NĐ-CP là một bước tiến mới trong pháp luật TTHC, mặc dù đã được áp dụng lâu trong lĩnh vực thi hành án dân sự Việc công khai này không chỉ tạo áp lực để người không chấp hành nhanh chóng thi hành án mà còn giúp các bên liên quan theo dõi quá trình thi hành án dễ dàng hơn.
Biện pháp xử lý đối với cán bộ, công chức, viên chức vi phạm pháp luật về THAHC được quy định tại Điều 31 Nghị định 71/2016/NĐ-CP, trong đó cơ quan có thẩm quyền không xét thi đua, khen thưởng và không đánh giá, phân loại ở mức độ hoàn thành tốt nhiệm vụ Biện pháp này sẽ được áp dụng đồng thời với các biện pháp xử lý khác khi có hành vi vi phạm Mục đích của việc đánh giá, phân loại là để làm rõ phẩm chất chính trị, đạo đức, năng lực và kết quả thực hiện nhiệm vụ của cán bộ, công chức, viên chức Kết quả này sẽ là căn cứ cho việc bố trí, sử dụng, khen thưởng và kỷ luật Việc không được xét thi đua, khen thưởng sẽ tác động tích cực đến nhận thức và hành vi của cán bộ, công chức, viên chức trong việc thực hiện các quyết định của Tòa án về vụ án hành chính.