Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của phiên tòa sơ bộ
Khái niệm phiên tòa sơ bộ
Phiên tòa sơ bộ, hay còn gọi là phiên tòa trù bị, là một chế định quan trọng trong pháp luật tố tụng hình sự của nhiều quốc gia Nó không chỉ xuất hiện ở các nước theo mô hình tố tụng tranh tụng như Hoa Kỳ và Anh, mà còn ở các quốc gia có hệ thống tố tụng pha trộn như Liên Bang Nga, Italia, và Đức Phiên tòa sơ bộ được coi là công cụ hữu hiệu giúp nhanh chóng giải quyết vụ án hình sự, đồng thời giảm áp lực cho các cơ quan tiến hành tố tụng, đặc biệt là Tòa án.
Thuật ngữ “Phiên tòa sơ bộ” trong tiếng Anh là “Preliminary hearing” (preliminary có nghĩa là sơ bộ, sự trù bị trước), trong tiếng Italia là thuật ngữ
“Udienza preliminare”, còn trong tiếng Nga là “Predvaritel'noye slushaniye”.
Theo Từ điển Black’s Law, phiên tòa sơ bộ là phiên tòa do một Thẩm phán tiến hành để xác định xem một người bị buộc tội có nên bị đưa ra xét xử hay không Phiên tòa này diễn ra trong các vụ án trọng tội trước khi cáo trạng cung cấp đủ bằng chứng để chứng minh rằng: (a) một tội phạm đã được thực hiện và (b) bị cáo là người thực hiện hành vi phạm tội.
Xét xử sơ bộ trước phiên tòa chính thức là bước sàng lọc đầu tiên về tội danh, không nhằm mục đích xét xử bị cáo hay yêu cầu chứng cứ như trong cáo trạng hoặc phiên tòa kết án Phiên tòa này chỉ nhằm xác định liệu có đủ bằng chứng để đưa bị cáo ra xét xử hay không Bị cáo có hoàn cảnh khó khăn có quyền được đại diện bởi luật sư trong phiên tòa sơ bộ.
Phiên tòa sơ bộ, theo Từ điển Black’s Law, có mục đích xác định xem có đủ chứng cứ để đưa bị cáo ra xét xử tại phiên tòa chính thức hay không Thẩm phán sẽ dựa vào các chứng cứ được trình bày để xác nhận rằng tội phạm đã xảy ra và bị cáo là người thực hiện Phiên tòa sơ bộ được coi là "phiên tòa trước phiên tòa", nơi thẩm phán không quyết định về tội danh của bị cáo mà chỉ xem xét liệu có đủ bằng chứng để đưa bị cáo ra xét xử Để thực hiện điều này, thẩm phán áp dụng tiêu chuẩn pháp lý "nguyên nhân có thể xảy ra" nhằm xác định xem cơ quan tố tụng có đủ chứng cứ để thuyết phục bồi thẩm đoàn rằng tội phạm đã được thực hiện và bị cáo đã phạm tội hay không.
Theo Từ điển English Law Dictionary, phiên tòa sơ bộ là các thủ tục tố tụng tại Tòa án nhằm xem xét tính đủ chứng cứ để đưa vụ án ra xét xử, có sự tham gia của người làm chứng và bị hại Trong các vụ án yêu cầu bồi thường nhỏ, phiên tòa sơ bộ cũng xem xét việc áp dụng các biện pháp đặc biệt nếu vụ án được đưa ra xét xử Điều này cho thấy phiên tòa sơ bộ không chỉ nhằm mục đích xác định tính hợp lệ của vụ án mà còn quy định rõ thành phần tham gia, bao gồm cả người làm chứng và bị hại.
Tương tự như hai khái niệm trên, trong The New Italian Code of
Theo quy định của Tố tụng hình sự, phiên tòa sơ bộ được định nghĩa là một phiên tòa nhằm kiểm soát tư pháp về số lượng và chất lượng chứng cứ do Công tố viên thu thập Phiên tòa này tạo điều kiện cho luật sư bào chữa tiếp cận hồ sơ của Công tố viên và trình bày các chứng cứ gỡ tội Các bên sẽ có cơ hội tranh luận lần lượt trong phiên tòa.
3 Black's Law Dictionary, 6 th ed (St Paul, MN: West, 1990), tr.1180.
4 https://criminal.findlaw.com/criminal-procedure/preliminary-hearing.html (truy cập lần cuối 22/05/2020).
Trong phiên tòa sơ bộ, việc tranh luận giữa bên công tố và bên bào chữa là rất quan trọng để xác định có đủ chứng cứ đưa vụ án ra xét xử hay không Công tố viên bảo vệ quan điểm vụ án cần được xét xử, trong khi người bào chữa và bị cáo có trách nhiệm phản bác điều này Cuối cùng, Thẩm phán sẽ quyết định liệu vụ án có đủ điều kiện để tiến hành xét xử hay không sau khi kết thúc phiên tòa sơ bộ.
Pháp luật TTHS Việt Nam chưa ghi nhận phiên tòa sơ bộ, và tài liệu nghiên cứu về chế định này còn hạn chế, dẫn đến việc thiếu một định nghĩa đầy đủ và thống nhất về phiên tòa sơ bộ.
Theo Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, "sơ bộ" được định nghĩa là tính chất bước đầu, chuẩn bị cho những bước tiếp theo đầy đủ hơn.
Từ và ngữ Việt Nam của tác giả Nguyễn Lân giải thích: “sơ là bắt đầu, bộ là bước, sơ bộ là ở bước đầu” 8
Theo TS Nguyễn Mạnh Hùng, Phiên tòa sơ bộ là phiên tòa diễn ra trước khi xét xử vụ án, nhằm xem xét các vấn đề pháp lý như việc đưa bị can chưa thành niên ra xét xử hoặc trường hợp có thể áp dụng hình phạt tử hình Định nghĩa này giúp làm rõ mục đích và thời điểm tổ chức phiên tòa sơ bộ, nhưng việc giới hạn chỉ áp dụng cho những trường hợp cụ thể như vậy có thể thu hẹp phạm vi áp dụng của nó.
Theo TS Lê Thanh Phong, phiên tòa sơ bộ là giai đoạn tố tụng quan trọng trong quá trình chuẩn bị xét xử, nơi có sự tham gia của các cơ quan tố tụng, luật sư bào chữa và những người tham gia khác, nhằm kiểm tra và đánh giá toàn bộ vụ án.
6William T Pizzi, Luca Marafioti (1992), The New Italian Code of Criminal Procedure, tr.13.
7Từ điển tiếng Việt, Viện Ngôn ngữ học, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 2002, tr.796 và Hoàng Phê
(chủ biên), Từ điển tiếng Việt, Viện Ngôn ngữ học, 2006, Nxb Đà Nẵng, tr 868.
8Nguyễn Lân ( 2000), Từ điển Từ và ngữ Việt Nam, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh,,tr.1593.
Nguyễn Mạnh Hùng (2011) trong tác phẩm "Thuật ngữ pháp lý" đã chỉ ra rằng phiên tòa sơ bộ liên quan chặt chẽ đến giai đoạn chuẩn bị xét xử, nhấn mạnh việc kiểm tra hành vi và hậu quả của bị cáo, cũng như việc xem xét toàn bộ chứng cứ thu thập trong quá trình điều tra Điều này cho thấy sự cần thiết của việc điều tra bổ sung theo quyết định của Tòa án nhằm đảm bảo tính công bằng và chính xác trong quá trình xét xử.
Qua các phân tích, khái niệm phiên tòa sơ bộ được tiếp cận từ nhiều góc độ như mục đích, chức năng, thành phần tham gia và thời điểm mở phiên tòa Từ đó, tác giả định nghĩa phiên tòa sơ bộ một cách toàn diện.
Phiên tòa sơ bộ là bước đầu tiên trong quy trình tố tụng hình sự, diễn ra trước khi phiên tòa xét xử chính thức Tại phiên tòa này, các bên liên quan như người tiến hành tố tụng, người bào chữa và những người tham gia khác sẽ thảo luận để xác định tính đủ chứng cứ nhằm buộc tội bị cáo Kết quả của phiên tòa sơ bộ có thể dẫn đến quyết định đưa vụ án ra xét xử, bổ sung chứng cứ hoặc chấm dứt vụ án hình sự.
Đặc điểm của phiên tòa sơ bộ
Từ khái niệm phiên tòa sơ bộ đã phân tích, có thể rút ra một số đặc điểm cơ bản của phiên tòa sơ bộ như sau:
Thời điểm mở phiên tòa sơ bộ đánh dấu giai đoạn quan trọng trong quá trình chuẩn bị xét xử Phiên tòa sơ bộ bắt đầu khi Viện Công tố chuyển cáo trạng và hồ sơ vụ án sang Tòa án Kết thúc phiên tòa này là khi Thẩm phán ra quyết định đưa vụ án ra xét xử, yêu cầu bổ sung chứng cứ, hoặc quyết định chấm dứt vụ án hình sự.
Trong phiên tòa sơ bộ, các chủ thể tham gia bao gồm những người tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng Cụ thể, người tiến hành tố tụng chủ yếu là Thẩm phán chủ tọa, người có vai trò quan trọng trong việc điều hành phiên tòa sơ bộ theo quy định của nhiều quốc gia.
Theo Lê Thanh Phong (2018), trong phiên tòa xét xử sơ thẩm tại Thành phố Hồ Chí Minh, các thành phần tham gia tố tụng bao gồm Thẩm phán, Công tố viên, người bào chữa và người bị buộc tội Thẩm phán chủ tọa có quyền triệu tập thêm bị hại, người làm chứng, người giám định và người phiên dịch nếu thấy cần thiết hoặc theo yêu cầu của các bên.
Mục đích và chức năng của phiên tòa sơ bộ là xem xét tính đủ chứng cứ để Thẩm phán xác định có tội phạm đã xảy ra và người bị buộc tội có phải là người thực hiện hành vi phạm tội hay không Tại phiên tòa sơ bộ, yêu cầu về chứng cứ chỉ cần "đủ" để đưa vụ án ra xét xử, không cần đạt tiêu chuẩn cao như tại phiên tòa sơ thẩm Điều này giúp phân biệt phiên tòa sơ bộ với các phiên tòa khác.
Phiên tòa sơ bộ không được tổ chức trong mọi trường hợp, mà chỉ khi có những căn cứ luật định theo quy định pháp luật TTHS của từng quốc gia Tính chất của các căn cứ này phụ thuộc vào quy định cụ thể, như mức độ nghiêm trọng của vụ án ở Hoa Kỳ và Italia, hoặc tính hợp pháp của chứng cứ tại Liên Bang Nga Phiên tòa sơ bộ là một thủ tục quan trọng trong giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự, tuy nhiên, còn có những thủ tục khác có thể chấm dứt vụ án hoặc quyết định đưa vụ án ra xét xử mà không cần qua phiên tòa sơ bộ.
Văn bản tố tụng là kết quả của việc áp dụng pháp luật vào thực tiễn, được thể hiện qua các tài liệu chính thức Sau khi kết thúc phiên tòa sơ bộ, Thẩm phán chủ tọa sẽ ban hành văn bản tố tụng để ghi nhận kết quả làm việc Văn bản này phản ánh nội dung trình bày của cả bên buộc tội và bên gỡ tội, góp phần vào quá trình xét xử công bằng và minh bạch.
11 https://criminal.findlaw.com/criminal-procedure/preliminary-hearing.html (truy cập lần cuối 22/05/2020).
Thẩm phán sẽ quyết định đưa vụ án ra xét xử tại phiên tòa hình sự sơ thẩm nếu có đủ chứng cứ buộc tội Ngược lại, nếu chứng cứ không đầy đủ, thẩm phán có thể trả hồ sơ để điều tra bổ sung, yêu cầu thay đổi cáo trạng, khắc phục vi phạm thủ tục tố tụng, hoặc đình chỉ vụ án theo quy định của pháp luật.
Phiên tòa sơ bộ có những đặc điểm riêng biệt liên quan đến thời gian tổ chức, các bên tham gia, mục đích, căn cứ pháp lý và các văn bản tố tụng liên quan.
Do đó, phiên tòa sơ bộ là thủ tục tố tụng góp phần vào quá trình giải quyết hiệu quả và nhanh chóng vụ án hình sự.
Ý nghĩa của phiên tòa sơ bộ
Phiên tòa sơ bộ là bước chuẩn bị quan trọng trước phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự, có vai trò thiết yếu trong quá trình giải quyết vụ án Nó không chỉ ảnh hưởng đến phiên tòa chính thức mà còn góp phần định hình toàn bộ quá trình xét xử.
Phiên tòa sơ bộ đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết vụ án một cách nhanh chóng và chính xác Các hoạt động tại phiên tòa này nhằm đảm bảo rằng việc đưa vụ án và người bị buộc tội ra xét xử tuân thủ đúng quy định pháp luật Nếu Thẩm phán nhận thấy chứng cứ chưa đủ thuyết phục để xác định người bị buộc tội thực hiện hành vi phạm tội, họ có thể quyết định đình chỉ vụ án hình sự hoặc yêu cầu bổ sung chứng cứ.
Hạn chế tình trạng trả hồ sơ để điều tra bổ sung nhiều lần và giảm hoãn phiên tòa, từ đó kéo giảm tỷ lệ án huỷ Điều này cũng giúp hạn chế kháng cáo kêu oan của bị cáo sau xét xử sơ thẩm và khắc phục sai phạm ngay từ giai đoạn chuẩn bị xét xử, không cần chờ đến phiên tòa Phiên tòa sơ bộ còn góp phần tiết kiệm chi phí và thời gian tố tụng cho các phiên xét xử sơ thẩm vụ án hình sự.
Phiên tòa sơ bộ đóng vai trò quan trọng trong việc chuẩn bị cho phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự, được coi là trung tâm của quá trình giải quyết vụ án và là đỉnh cao của quyền tư pháp Tại phiên tòa, quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia tố tụng được thực hiện công khai và đầy đủ Tất cả tài liệu chứng cứ do Cơ quan điều tra và Cơ quan công tố thu thập đều được xem xét công khai, cho phép các bên nghe trực tiếp lời khai và tham gia tranh luận, chất vấn những vấn đề chưa được giải quyết trong quá trình điều tra.
Phiên tòa sơ bộ tạo cơ hội cho cả bên buộc tội và bên gỡ tội tiếp cận chứng cứ, từ đó chuẩn bị cho việc tranh tụng tại phiên tòa xét xử một cách hiệu quả nhất, giúp làm rõ sự thật của vụ án Đây cũng là cơ chế bảo đảm quyền con người, cho phép người bị buộc tội thực hiện quyền bào chữa và tranh luận trước khi phiên tòa chính thức diễn ra.
Thứ ba, việc nâng cao trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng, đặc biệt là Cơ quan công tố, là rất quan trọng trong quá trình giải quyết vụ án hình sự Tại phiên tòa sơ bộ, Công tố viên cần phải thể hiện trách nhiệm cao hơn đối với cáo trạng và các chứng cứ buộc tội Họ phải trình bày và cung cấp các chứng cứ cần thiết để chứng minh rằng có tội phạm đã xảy ra và người bị buộc tội thực sự đã thực hiện hành vi phạm.
12 Lê Thanh Phong (2018), Xét xử sơ thẩm từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh, Luận án Tiến sỹ Luật học -
Bài viết của Đinh Văn Quế (2011) tập trung vào thủ tục xét xử sơ thẩm trong tố tụng hình sự Việt Nam, phân tích thực trạng hiện tại và đề xuất phương hướng hoàn thiện Nội dung được trình bày trong kỷ yếu của Hội thảo khoa học nhằm cải thiện mô hình tố tụng hình sự Việt Nam, lấy kinh nghiệm từ Cộng hòa liên bang Đức làm tham khảo.
14 Arnella, Peter, Reforming the Federal Grand Jury and the State Preliminary Hearing to Prevent
Conviction without Adjudication, tr.476. tội nhằm thuyết phục Thẩm phán thông qua cáo trạng và đưa vụ án ra xét xử bằng phiên tòa chính thức.
Phiên tòa sơ bộ có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ quá trình xét xử và giải quyết vụ án hình sự, đồng thời nâng cao trách nhiệm của cơ quan tố tụng và người bào chữa Đây cũng là bước chuẩn bị cần thiết nhằm mở rộng sự tranh tụng tại phiên tòa xét xử, góp phần tăng cường tính tranh tụng trong giải quyết vụ án hình sự, phù hợp với yêu cầu cải cách tư pháp hiện nay tại Việt Nam.
Cơ sở của việc quy định phiên tòa sơ bộ trong tố tụng hình sự
Theo Từ điển Tiếng Việt, "cơ sở" được định nghĩa là nền tảng cho các mối quan hệ và sự phát triển của những yếu tố khác Trong lĩnh vực tố tụng hình sự, cơ sở quy định phiên tòa sơ bộ là những vấn đề cốt lõi giúp xây dựng và áp dụng các quy định pháp luật liên quan đến phiên tòa này trong thực tiễn.
Theo đó, việc quy định phiên tòa sơ bộ trong TTHS xuất phát từ những cơ sở sau:
Phiên tòa sơ bộ được chi phối bởi mô hình tố tụng hình sự (TTHS), hiện có ba loại mô hình TTHS phổ biến: mô hình thẩm vấn, mô hình tranh tụng và mô hình hỗn hợp Mô hình TTHS xác định cách thức tổ chức và hoạt động của TTHS, ảnh hưởng đến vị trí tố tụng của các bên tham gia Nguồn gốc động lực của hoạt động TTHS có thể đến từ sự tích cực của các bên tranh tụng, hoạt động của các cơ quan nhà nước, đặc biệt là Tòa án, hoặc sự kết hợp của cả hai yếu tố này.
Phiên tòa sơ bộ lần đầu tiên được ghi nhận tại các quốc gia áp dụng mô hình tố tụng hình sự tranh tụng, như Anh và Hoa Kỳ Sau đó, mô hình này cũng được nhiều quốc gia khác áp dụng.
15 Hoàng Phê (2002), Từ điển Tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, tr.215.
16 Nguyễn Thái Phúc (2007), Mô hình TTHS Việt Nam – Những vấn đề lý luận và thực tiễn, Tạp chí học pháp lý, số 5, tr.16 Khoa
17 Ở Anh chế định này bị bãi bỏ vào năm 1933.
TTHS hỗn hợp đã được quy định trong pháp luật nhằm cải thiện những hạn chế của mô hình TTHS tranh tụng Quy định về phiên tòa sơ bộ là một bước tiến quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả của quá trình tố tụng.
Mô hình TTHS tranh tụng, xuất hiện đầu tiên ở Hy Lạp cổ đại và sau đó được áp dụng tại La Mã với tên gọi “thủ tục hỏi đáp liên tục”, coi tội phạm là phạm trù cá nhân, không cần sự can thiệp của Nhà nước Quyền khởi kiện thuộc về người bị hại và mở rộng cho người thân của họ Mô hình này cho rằng việc nhận tội của nghi can có thể chấm dứt quá trình giải quyết vụ án, với đàm phán nhận tội (plea bargaining) là một ví dụ điển hình.
Mô hình TTHS tranh tụng hiện nay bộc lộ nhiều hạn chế, đặc biệt là vai trò mờ nhạt của Viện công tố do không có trách nhiệm trong hoạt động điều tra, khiến toàn bộ quá trình điều tra phụ thuộc vào cảnh sát Kết quả điều tra thường không được tổng hợp thành hồ sơ chính thức và không được chuyển cho Thẩm phán trước phiên tòa, dẫn đến việc Tòa án chỉ đóng vai trò thụ động trong quá trình tranh tụng Điều này khác biệt với mô hình TTHS thẩm vấn, nơi Tòa án có vai trò tích cực và tham gia trực tiếp vào việc thẩm vấn Trong mô hình tranh tụng, Tòa án không biết trước hồ sơ vụ án, do đó, nội dung phiên tòa chủ yếu là sự tranh luận giữa các bên, với nhiệm vụ chính của họ là thuyết phục Tòa án chấp nhận yêu cầu của mình.
18 Tư pháp hình sự so sánh(1999), Thông tin khoa học pháp lý, (Số chuyên đề).
Mô hình tố tụng hình sự tranh tụng tại Việt Nam có những đặc điểm nổi bật cần được hoàn thiện Tô Văn Hòa (2009) đã chỉ ra rằng việc cải cách mô hình này là cần thiết để nâng cao hiệu quả và tính công bằng trong quá trình tố tụng hình sự Hội thảo do Viện kiểm sát nhân dân tối cao tổ chức đã thảo luận về các phương hướng cải tiến nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn và xu thế phát triển của pháp luật hình sự.
20 Nguyễn Thái Phúc (2007), Mô hình TTHS Việt Nam – Những vấn đề lý luận và thực tiễn, Tạp chí Khoa học pháp lý, số 5, tr.16.
Để hạn chế nhược điểm của mô hình TTHS tranh tụng, nhiều quốc gia đã quy định phiên tòa sơ bộ, nhằm tăng cường vai trò và sự chủ động của Thẩm phán và Công tố viên Phiên tòa sơ bộ yêu cầu Công tố viên phải chứng minh tính hợp pháp của các chứng cứ để thuyết phục Thẩm phán về sự tồn tại của tội phạm, trong khi Thẩm phán có trách nhiệm xem xét các chứng cứ và lắng nghe các bên tranh luận để đưa ra quyết định chính xác Đối với các quốc gia áp dụng mô hình TTHS pha trộn, phiên tòa sơ bộ được coi là công cụ hiệu quả để phát huy ưu điểm và khắc phục hạn chế của cả mô hình TTHS tranh tụng và TTHS thẩm vấn.
Thứ hai, phiên tòa sơ bộ là cơ sở cung cấp thông tin cho việc lựa chọn
Bồi thẩm đoàn đóng vai trò quan trọng trong phiên tòa xét xử chính thức Tại các quốc gia áp dụng chế định này, trước khi diễn ra phiên tòa chính, sẽ có một phiên tòa sơ bộ Trong phiên tòa sơ bộ, người bị buộc tội sẽ được hỏi lại để xác nhận yêu cầu về sự tham gia của Bồi thẩm đoàn trong việc xét xử vụ án.
Sau khi phiên tòa sơ bộ kết thúc, các thành viên bồi thẩm đoàn sẽ được chọn ngẫu nhiên từ hồ sơ đăng ký theo kế hoạch đã công bố Tòa án cùng với các bên liên quan, bao gồm Công tố viên và Luật sư bào chữa, sẽ tiến hành lựa chọn ứng viên Trong quá trình này, Tòa án và các bên sẽ đặt ra các câu hỏi nhằm xác định những cá nhân có hiểu biết về tình tiết vụ án, các bên liên quan hoặc nhân chứng.
Sau khi phỏng vấn, Công tố viên và Luật sư bào chữa sẽ đưa ra các thách thức cần thiết để chọn lựa thành viên Bồi thẩm đoàn Việc này nhằm đảm bảo rằng các thành viên Bồi thẩm đoàn có ít thông tin về vụ án và không bị định hướng trước, từ đó tạo điều kiện cho một quá trình xét xử công bằng.
Trong cuốn sách "Những mô hình tố tụng hình sự điển hình trên thế giới" của Tô Văn Hòa, việc trao đổi giữa luật sư bào chữa và các bên liên quan về chứng cứ và tình tiết vụ án là rất cần thiết Qua phiên tòa sơ bộ, luật sư có thể xây dựng danh sách các câu hỏi hợp lý và đúng đắn để bảo vệ quyền lợi cho thân chủ.
Việc quy định phiên tòa sơ bộ trong pháp luật TTHS nhằm khắc phục những hạn chế của mô hình TTHS tranh tụng Nhiều quốc gia áp dụng mô hình TTHS pha trộn cũng đã học hỏi và ghi nhận chế định này, nhằm nâng cao yếu tố tranh tụng và đảm bảo hiệu quả, chính xác trong phiên tòa xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự.
Mối quan hệ giữa phiên tòa sơ bộ với các chế định có liên quan
Mối quan hệ giữa phiên tòa sơ bộ với chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
Hiện nay, trong lĩnh vực pháp lý, có hai quan điểm trái ngược về tính độc lập của chuẩn bị xét xử sơ thẩm trong vụ án hình sự Một số ý kiến cho rằng đây là một giai đoạn độc lập trong quá trình giải quyết vụ án, bên cạnh các giai đoạn khởi tố, điều tra và truy tố Ngược lại, một số quan điểm khác cho rằng chuẩn bị xét xử sơ thẩm chỉ là một phần của giai đoạn xét xử sơ thẩm, cùng với phiên tòa xét xử tạo thành một tổng thể.
Quan điểm về việc chuẩn bị xét xử sơ thẩm có phải là một giai đoạn độc lập trong tố tụng hình sự (TTHS) hay không phụ thuộc vào mô hình TTHS áp dụng Đối với mô hình TTHS tranh tụng, giai đoạn chuẩn bị xét xử vụ án hình sự bao gồm việc xem xét và chuẩn bị các điều kiện cần thiết để tổ chức phiên tòa, nơi diễn ra tranh luận tự do giữa bên buộc tội và bên gỡ tội Mục tiêu của giai đoạn này là để Thẩm phán xác định xem có đủ chứng cứ để đưa vụ án ra xét xử chính thức hay không.
22 M.X.Xtrôgôvích (1970), Chương trình học tập luật TTHS Xô Viết, Tập II, Nxb Khoa học, Maxcơva, tr.242-243.
Bùi Thị Hồng (2012) trong luận văn Thạc sỹ Luật học tại Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội đã phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp cho công tác chuẩn bị xét xử sơ thẩm trong các vụ án hình sự, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cải thiện quy trình này để nâng cao hiệu quả và công bằng trong hệ thống tư pháp.
Trong quá trình thẩm vấn tại Tòa án, Thẩm phán có trách nhiệm xác định sự thật khách quan của vụ án Để thực hiện điều này, Thẩm phán phải nghiên cứu hồ sơ trước khi mở phiên tòa và kiểm tra các chứng cứ do Cơ quan điều tra và truy tố thu thập.
Chuẩn bị xét xử vụ án hình sự không chỉ đơn thuần là hình thức mà còn bao gồm việc nghiên cứu nội dung vụ án để Thẩm phán có kế hoạch điều tra tại phiên tòa Mô hình tố tụng hình sự này thường bị chỉ trích vì Thẩm phán có thể không vô tư và đã có phán quyết trước khi xét xử, dẫn đến tình trạng “án phong bì” và “án bỏ túi”, gây ra oan sai trong xét xử Do đó, tác giả làm rõ mối quan hệ giữa phiên tòa sơ bộ và chuẩn bị xét xử sơ thẩm, coi đây là giai đoạn độc lập trong quá trình giải quyết vụ án Ở những quốc gia có quy định về phiên tòa sơ bộ, đây được xem là hoạt động tố tụng chính trong giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm, cho thấy mối quan hệ bao hàm giữa hai khái niệm này.
Phiên tòa sơ bộ đóng vai trò quan trọng trong việc xác định mục đích và ý nghĩa của giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm Đây là bước chuẩn bị cần thiết cho phiên tòa xét xử chính thức, giúp đưa vụ án ra xét xử hoặc khắc phục các sai phạm trong giai đoạn điều tra và truy tố Hơn nữa, phiên tòa sơ bộ còn là công cụ để thực hiện các hoạt động tố tụng như thỏa thuận nhận tội và áp dụng lệnh phạt, có khả năng chấm dứt vụ án hình sự ngay tại giai đoạn chuẩn bị xét xử.
Chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự được coi là một giai đoạn độc lập, quan trọng trong cả hai mô hình tố tụng hình sự tranh tụng và pha trộn Phiên tòa sơ bộ đóng vai trò chủ yếu trong quy trình tố tụng này.
24Trường đào tạo các chức danh tư pháp (2001), Chuyên đề: Mô hình tranh tụng một số nước trên thế giới.
Trong khoa học pháp lý Việt Nam, hiện chưa có sự đồng thuận về tính độc lập của chuẩn bị xét xử sơ thẩm Do đó, việc hiểu đúng về chuẩn bị xét xử sơ thẩm và mối quan hệ giữa phiên tòa sơ bộ với chuẩn bị xét xử sơ thẩm là rất quan trọng Điều này sẽ tạo nền tảng cho việc cải thiện các hoạt động tố tụng của Tòa án trong giai đoạn này cũng như tại phiên tòa sơ thẩm.
PHIÊN TÒA SƠ BỘ THEO PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ MỘT SỐ NƯỚC
Phiên tòa sơ bộ theo pháp luật tố tụng hình sự Liên Bang Nga
2.1.1 Thành phần tham gia phiên tòa sơ bộ
Sau khi Liên Xô tan rã, khoa học TTHS Liên bang Nga đã phát triển mạnh mẽ, đặc biệt với sự ra đời của Bộ luật TTHS 2001 Bộ luật này nhấn mạnh vào việc phân chia quyền lực, tranh tụng trong giải quyết vụ án hình sự, và bảo đảm quyền con người, với tư tưởng suy đoán vô tội và bình đẳng giữa bên buộc tội và bào chữa BLTTHS 2001, là bộ luật thứ tư trong lịch sử tư pháp Nga, đã khẳng định sự khác biệt của mô hình TTHS hiện nay so với mô hình Xô viết, bằng cách cải biến từ nền tố tụng thẩm vấn kết hợp và tiếp thu các nội dung tiến bộ của TTHS tranh tụng, phù hợp với điều kiện thực tiễn của Nga trong thời kỳ đổi mới.
Phiên tòa sơ bộ được quy định trong Chương 33 của Bộ luật Tố tụng Hình sự, từ Điều 227 đến Điều 239, với những điều kiện chung về xét xử Trong lý luận Tố tụng Hình sự của Xô Viết và Liên bang Nga, hoạt động chuẩn bị xét xử được coi là giai đoạn độc lập, đóng vai trò là mắt xích trung gian giữa giai đoạn điều tra và phiên tòa sơ thẩm, được gọi là giai đoạn "предание суду" (chuyển vụ án sang Tòa).
Quy định về thủ tục xét xử sơ bộ là quy định mới của Bộ luật TTHS năm
Theo quy định tại Chương 34 – mục IV của Bộ luật Tố tụng hình sự Liên bang Nga năm 2001, phiên tòa sơ bộ được áp dụng cho cả trường hợp có Bồi thẩm đoàn và phiên tòa chỉ có Thẩm phán chuyên nghiệp Thành phần tham gia phiên tòa sơ bộ bao gồm Thẩm phán chủ trì và các bên tranh tụng, theo Khoản 1 Điều 234.
Việc nhận thức lại vai trò của Tòa án theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2001 của Liên Bang Nga nhấn mạnh rằng Tòa án không phải là cơ quan buộc tội hình sự và không thực hiện chức năng công tố hoặc gỡ tội Thay vào đó, Tòa án có trách nhiệm tạo ra các điều kiện cần thiết để các bên thực hiện nghĩa vụ tố tụng và quyền lợi của họ Điều này dẫn đến việc Tòa án được trao thẩm quyền tiến hành và chủ trì phiên tòa sơ bộ, nhằm đảm bảo quyền và nghĩa vụ tố tụng của các bên liên quan.
Trong phiên tòa sơ bộ, các bên tham gia bao gồm Công tố viên, bị can và người bào chữa Đây là giai đoạn tranh luận giữa bên buộc tội và bên gỡ tội để thuyết phục Thẩm phán về tính đủ của chứng cứ nhằm đưa vụ án ra xét xử Nếu thiếu sự tham gia của bất kỳ bên nào, phiên tòa sơ bộ sẽ không thể tiến hành.
Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội là một cơ sở giáo dục quan trọng trong hệ thống đào tạo luật tại Việt Nam **Mô hình tố tụng hình sự Liên Bang Nga**Mô hình tố tụng hình sự của Liên Bang Nga được nghiên cứu và áp dụng để cải thiện hệ thống pháp luật trong nước, nhằm nâng cao hiệu quả công tác điều tra và xét xử **Thông tin tham khảo**Thông tin chi tiết về mô hình này có thể được tìm thấy tại trang web của trường, với dữ liệu được cập nhật lần cuối vào ngày 08 tháng 6 năm 2020.
Theo Điều 51 BLTTHS Liên Bang Nga, luật sư phải tham gia tố tụng trong các vụ án hình sự Nếu bị can không thể thuê luật sư, một luật sư sẽ được chỉ định bởi Chính phủ thông qua Điều tra viên hoặc Tòa án (Khoản 5 Điều 50 BLTTHS) Điều này áp dụng trong trường hợp vụ án được xét xử bởi Bồi thẩm đoàn hoặc khi bị can nhận tội và được xét xử bằng phiên tòa rút gọn, là căn cứ để mở phiên tòa sơ bộ.
Theo Khoản 7 Điều 234 BLTTHS Liên Bang Nga, các bên tranh tụng có quyền yêu cầu bổ sung người tham gia như nhân chứng hoặc chuyên gia Tòa án sẽ xem xét và chấp nhận yêu cầu này nếu thấy hợp lý và cần thiết Quy định này cho phép bị can đưa ra bằng chứng mới, góp phần quan trọng vào việc bảo đảm quyền bào chữa trong tố tụng hình sự tại Liên Bang Nga.
2.1.2 Những trường hợp mở phiên tòa sơ bộ Để bắt đầu giai đoạn phiên tòa xét xử sơ thẩm thì vụ án hình sự phải trải qua thủ tục nhất định về chuyển giao hồ sơ vụ án từ cơ quan VKS sang Tòa án Thủ tục này trong lý luận khoa học TTHS Liên Bang Nga gọi là giai đoạn chuyển vụ án sang Tòa án hoặc truy tố bị can ra trước Tòa án (Chương 33 BLTTHS Liên Bang Nga) Thẩm phán được phân công trong giai đoạn chuẩn bị xét xử sẽ tiến hành các hoạt động tố tụng cần thiết để đánh giá xem có căn cứ để mở phiên tòa sơ bộ hoặc giải quyết vụ án hình sự theo thủ tục thông thường Do đó, không phải vụ án hình sự nào được chuyển đến Tòa án cũng tiến hành mở phiên tòa sơ bộ mà chỉ khi có các căn cứ được quy định trong BLTTHS Liên Bang Nga.
Theo quy định tại Khoản 2 Điều 229 BLTTHS Liên Bang Nga, phiên tòa sơ bộ được tiến hành khi có một trong bốn căn cứ sau:
Khi một bên trong vụ tranh tụng yêu cầu xem xét tính hợp pháp của chứng cứ trong hồ sơ vụ án, điều này được quy định tại Khoản 2.1 Điều 229 Bộ luật Tố tụng hình sự Liên Bang Nga.
Trong lĩnh vực khoa học pháp lý, tính hợp pháp được công nhận là một trong những thuộc tính quan trọng của chứng cứ Theo Điều 74 BLTTHS Liên bang Nga, chứng cứ trong vụ án hình sự bao gồm mọi thông tin mà Tòa án, Kiểm sát viên, Dự thẩm viên và Điều tra viên sử dụng để xác định các tình tiết cần chứng minh trong quá trình tố tụng, cũng như những tình tiết khác có liên quan đến vụ án.
Theo quy định của pháp luật TTHS Liên Bang Nga, tính hợp pháp của chứng cứ được công nhận thông qua việc chứng cứ này phải được chứa đựng trong những nguồn hợp pháp và được thu thập bằng các biện pháp mà pháp luật TTHS quy định.
Chứng cứ phải đáp ứng các yêu cầu trong quá trình thu thập, đánh giá và kiểm tra của các cơ quan tố tụng Các thẩm phán, thành viên Bồi thẩm đoàn, kiểm sát viên và nhân viên điều tra sẽ đánh giá chứng cứ dựa trên niềm tin nội tâm, tổng hợp từ các chứng cứ có trong vụ án, căn cứ vào pháp luật và lương tâm Theo Điều 17 BLTTHS Liên Bang Nga, không có chứng cứ nào có hiệu lực nếu đã được xác định trước đó.
Nguồn chứng cứ trong vụ án hình sự là nơi mà cơ quan tiến hành tố tụng có thể tìm kiếm chứng cứ Biện pháp thu thập chứng cứ là các phương thức mà cơ quan tố tụng sử dụng để thu thập thông tin Tài liệu không được lấy từ nguồn hợp pháp hoặc không tuân thủ quy định pháp luật sẽ không được công nhận là chứng cứ Trong giai đoạn điều tra và truy tố, nếu Kiểm sát viên, người bào chữa hoặc bị can phát hiện chứng cứ thu thập không hợp pháp, điều này sẽ ảnh hưởng đến tính hợp lệ của quá trình tố tụng.
Trong luận văn Thạc sĩ Luật học của Vương Văn Bép (2014), tác giả đã phân tích những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến chế định chứng cứ trong Luật Tố tụng hình sự Việt Nam Nghiên cứu này cung cấp cái nhìn sâu sắc về vai trò và tầm quan trọng của chứng cứ trong quá trình tố tụng, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng chế định này trong thực tiễn pháp luật.
BLTTHS Liên Bang Nga quy định thì có quyền yêu cầu Tòa án xem xét về tính hợp pháp của chứng cứ đó tại phiên tòa sơ bộ.