Xu hướng phát triển số hóa và thanh toán điện tử của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam ứng phó với đại dịch COVID-19

Từ đầu năm 2020 đến nay, đại dịch COVID-19 lan rộng trên toàn cầu và tác động đến các ngành kinh tế, trong đó có ngành Tài chính - Ngân hàng. Bài viết khái quát xu hướng phát triển số hóa của thế giới và liên hệ với Việt Nam.

XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN SỐ HÓA

VÀ THANH TOÁN ĐIỆN TỬ CỦA HỆ THỐNG

NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM

ỨNG PHÓ VỚI ĐẠI DỊCH COVID-19

ThS Nguyễn Quốc Phóng *

Tóm tắt

Từ đầu năm 2020 đến nay, đại dịch COVID-19 lan rộng trên toàn cầu và tác động đến các ngành kinh tế, trong đó có ngành Tài chính - Ngân hàng Đại dịch đã làm thay đổi từ mô hình hoạt động, kế hoạch kinh doanh cho tới chiến lược tăng trưởng của các định chế tài chính trên toàn thế giới Tuy nhiên, trong đại dịch, các hoạt động thương mại điện tử và dịch vụ điện tử cũng

có nhiều cơ hội phát triển, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động thanh toán điện tử, chuyển đổi công nghệ ngân hàng số phát triển Bài viết khái quát xu hướng phát triển số hóa của thế giới và liên hệ với Việt Nam

Từ khóa: Xu hướng, chuyển đổi số, thanh toán điện tử, ngân hàng Việt Nam

1 GIỚI THIỆU

Theo thống kê, thiệt hại do đại dịch COVID-19 gây ra cho ngành Ngân hàng châu Âu đã lên tới con số hơn 700 triệu Euro Tại Mỹ, có 3 ngân hàng lớn cho biết đã trích lập tổng cộng gần 25

tỷ USD vào các khoản dự phòng rủi ro tín dụng, chỉ riêng trong quý II/2020 Tại Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và nhiều quốc gia khác ở châu Á, đại dịch COVID-19 cũng làm giảm sút mạnh doanh thu của các hoạt động hàng không và sân bay quốc tế, các du thuyền du lịch, khách hàng, nhà hàng, công ty du lịch và lữ hành, các hoạt động vui chơi giải trí, thương mại dịch vụ khác có liên quan Cũng trong bối cảnh đó, chiến lược chuyển đổi số dần được xem là lời giải vẹn toàn cho những thách thức phi truyền thống, giúp ngân hàng nhanh chóng thích ứng với sự thay đổi, đồng thời tạo ra lợi thế cạnh tranh trước các đối thủ trên thị trường Không nằm ngoài

xu hướng, ngành Ngân hàng Việt Nam cũng đang chứng kiến “bước nhảy vọt” trong tiến trình triển khai số hóa dịch vụ và thanh toán điện tử

36.

* Khoa Kinh tế, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Hưng Yên

Do giới hạn của một bài viết nên tác giả không có điều kiện sử dụng phương pháp định lượng, xây dựng tổng quan nghiên cứu, tìm khoảng trống nghiên cứu, xây dựng cơ sở lý thuyết nghiên cứu, xây dựng mô hình nghiên cứu, phát phiếu điều tra, phân tích, giả thiết,… đưa ra giả thiết

và câu hỏi nghiên cứu, xây dựng các hàm, các biến, đo lường các nhân tố ảnh hưởng Bài viết dựa trên phương pháp nghiên cứu khoa học định tính truyền thống, tiến hành phân tích, đánh giá, nhận xét dựa trên nguồn tư liệu và tư liệu thứ cấp của các cơ quan, tổ chức, từ đó, đưa ra khuyến nghị theo mục tiêu của bài viết

2 XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN SỐ HÓA VÀ THANH TOÁN ĐIỆN TỬ CỦA HỆ THỐNG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM

2.1 Những nhân tố tạo nên xu hướng phát triển bùng nổ

Trước khi dịch COVID-19 bùng phát, cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư (CMCN 4.0) vẫn đang diễn ra sôi nổi trên phạm vi toàn cầu, làm biến chuyển cách hoạt động của nhiều ngành nghề, lĩnh vực kinh tế và đặc biệt là ngành Ngân hàng Sự hình thành của ngân hàng số đã tạo ra nhiều sản phẩm và dịch vụ tài chính ưu việt hơn so với mô hình truyền thống, thể hiện qua các tiện ích thông minh, đa dạng, được phân phối và cung ứng qua không gian số Cùng với đó, thị trường thương mại điện tử thăng hoa cũng tạo điều kiện cho ngân hàng số bùng nổ, trở nên thân thuộc hơn với người tiêu dùng nhờ những lợi ích toàn diện kèm trải nghiệm giao dịch, thanh toán vượt trội

Số liệu nghiên cứu của HSBC cho thấy, sau dịch COVID-19, mỗi tuần có khoảng 71% người tiêu dùng trên toàn cầu sử dụng các kênh ngân hàng kỹ thuật số - tăng 3% so với cùng kỳ năm ngoái - trong khi mức sử dụng hàng ngày tăng 6% so với cùng thời kỳ Số người dùng dịch vụ ngân hàng di động hàng tháng tại Hồng Kông đã thể hiện mức tăng mạnh (9 điểm phần trăm) trong khoảng thời gian từ nửa đầu năm 2019 đến nửa đầu năm 2020, tăng từ 74% lên 83% số người được khảo sát Trên toàn cầu, ngày càng có nhiều giao dịch ngân hàng được thực hiện thông qua các nền tảng kỹ thuật số.1

Thực tế việc chuyển đổi các hoạt động sang kỹ thuật số là khó có thể tránh khỏi, bao gồm: kiểm tra số dư, thanh toán và chuyển khoản, thanh toán hóa đơn, thậm chí cả đăng ký sở hữu một chiếc thẻ tín dụng Nhiều hoạt động trong số này là thói quen và một khi thói quen đã được hình thành thì khó có thể thay đổi Trong thời kỳ “hậu COVID-19”, sẽ có nhiều người thực hiện giao dịch ngân hàng thông thường thông qua các tính năng kỹ thuật số

Khi dịch COVID-19 len lỏi vào Việt Nam và Chỉ thị số 16/CT-TTg ngày 31/3/2020 về việc giãn cách xã hội được ban hành, người dân cũng bắt đầu gia tăng rõ rệt tần suất thực hiện giao dịch qua các phương thức trực tuyến, sử dụng ví điện tử, app ngân hàng nhiều hơn để gửi tiền, mua sắm, thanh toán hóa đơn Giữa làn sóng COVID-19 lần thứ nhất, lượng giao dịch thanh toán điện tử tăng trưởng đến 20%, tổng giá trị đạt ngưỡng 15 nghìn tỷ đồng; giao dịch chuyển tiền, rút tiền, trả lương tăng trưởng 28%; dịch vụ tiết kiệm tăng trưởng đến 60%… Điều này cho thấy xu hướng hành vi xã hội chắc chắn phải số hóa - các dịch vụ ngân hàng số sẽ tăng trưởng với quy

mô và giá trị giao dịch lớn.2

1 Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam (2020), truy cập tại: www.vbna.org.vn, các mục thông tin có liên quan

2 Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam (2020), truy cập tại: www.vbna.org.vn, các mục thông tin có liên quan.

2.2 Thực tiễn triển khai chuyển đổi số trong hệ thống ngân hàng Việt Nam

Ở Việt Nam hiện nay, có 94% ngân hàng thương mại (NHTM) đã bước đầu triển khai hoặc nghiên cứu, xây dựng chiến lược chuyển đổi số Nhiều ngân hàng đã ứng dụng các công nghệ tiên tiến, giải pháp mới vào hoạt động thanh toán nhằm tăng tốc độ xử lý giao dịch, tăng tính an toàn, bảo mật dịch vụ, gia tăng trải nghiệm và sự hài lòng của khách hàng như: xác thực sinh trắc học (vân tay, khuôn mặt); thanh toán qua mã QR; thanh toán an toàn, thuận tiện qua mã hóa thông tin thẻ (Tokenization); thanh toán phi tiếp xúc tốc độ và tiện lợi; giải pháp chấp nhận thanh toán linh hoạt trên thiết bị di động (mPOS) Kết quả là trong 6 tháng đầu năm 2020, trong khi nhiều ngành kinh tế bị ảnh hưởng bởi dịch COVID-19 thì giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt qua ngân hàng vẫn tăng trưởng ấn tượng, với mức tăng 48,3% về số lượng và 13,4% về giá trị so với cùng kỳ năm 2019 Đáng chú ý, nhiều NHTM còn hợp tác với doanh nghiệp Fintech

để triển khai ứng dụng thanh toán di động, ví điện tử, cổng thanh toán,… tiêu biểu như cuộc hợp tác chiến lược giữa Ngân hàng Thương mại cổ phần (TMCP) Bản Việt (Viet Capital Bank) với nền tảng ngân hàng số Timo để cho ra mắt phiên bản ngân hàng số mới với tên gọi Timo Plus1 Ngoài việc đón đầu xu thế chuyển đổi số cũng như tiên phong trong việc áp dụng các giải pháp công nghệ tiên tiến, việc hợp tác với Ngân hàng TMCP Bản Việt là bước đi khôn ngoan để Timo Plus tiếp tục mang đến thị trường những cải tiến ấn tượng, đồng thời, nâng cao trải nghiệm cho người dùng và thúc đẩy thói quen giao dịch ngân hàng trực tuyến

Tại Ngân hàng TMCP Việt Nam Thịnh vượng (VPBank), đến hết tháng 9/2020, số lượng khách hàng số (digital user) tại ngân hàng mẹ đã đạt gần 1,7 triệu, tương đương tăng 33% so với cuối 2019 - một trong những động lực đến từ định danh điện tử (eKYC) mà VPBank triển khai

từ hồi tháng 7/2020 Sau một tháng triển khai, đến tháng 9/2020, Ngân hàng TMCP Phát triển Thành phố Hồ Chí Minh (HDBank) có 35 nghìn khách hàng mới đăng ký trên ứng dụng và 15 nghìn tài khoản đã xác thực thông tin trực tuyến Đến tháng 9/2020, Ví Việt - nền tảng ngân hàng

số của Ngân hàng TMCP Bưu điện Liên Việt (LienVietPostBank) có 3 triệu người dùng và 50 nghìn đại lý

Việc triển khai eKYC đã giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian xử lý, giảm sai sót chủ quan

do con người, giảm chi phí nhân sự Về phía người dùng, eKYC giúp họ tiết kiệm thời gian và được trải nghiệm tốt hơn những tiện ích mà quá trình này mang lại Trước đây, việc định danh người dùng có thể mất đến 24 giờ nếu nhân sự xử lý thủ công Tuy nhiên, hiện nay, công tác này

có thể được xử lý tức thời nhờ giải pháp eKYC ứng dụng công nghệ AI, nhờ đó, lĩnh vực ngân hàng số (Digital Banking) đã phát triển rất mạnh từ đầu năm 2020 đến nay

Đến hết tháng 9/2020, ví điện tử MoMo đã đạt quy mô 20 triệu người dùng, gấp đôi con số

10 triệu của năm 2019 Hay như SmartPay, một ví điện tử chỉ mới hoạt động từ tháng 5/2019 cũng đã sở hữu được 1,5 triệu người dùng cá nhân và 300 nghìn tiểu thương, theo số liệu công

bố vào tháng 8/20202

1 Ngân hàng thương mại Việt Nam (2020), Báo cáo hoạt động thanh toán điện tử tháng 10/2020; Báo cáo tài chính

hợp nhất của các NHTM hết quý II/2020, tháng 8/2020 và hết quý III/2020, tháng 11/2020 của một số NHTM được lựa chọn.

2 Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam (2020), truy cập tại: www.vbna.org.vn, các mục thông tin có liên quan

Hiện nay, trên thị trường đang có sự cạnh tranh phát triển khách hàng về công nghệ đối với

bộ 3 ví điện tử, Mobile Banking và cả Mobile Money (tiền di động) Khảo sát của VISA ghi nhận 74% người tiêu dùng đồng ý thanh toán bằng công cụ không tiền mặt vì họ cho rằng, phương tiện chấp nhận thanh toán đang nhiều lên, đồng nghĩa việc mang tiền mặt sẽ được hạn chế Khoảng 37% người tiêu dùng đang sử dụng thanh toán thẻ không tiếp xúc tại Việt Nam và 42% trong

số đó thanh toán không tiếp xúc bằng điện thoại di động Đối với nhóm sử dụng thanh toán thẻ không tiếp xúc, có 85% người thanh toán một lần một tuần hoặc nhiều hơn

2.3 Khảo sát trường hợp tại ngân hàng thương mại quy mô lớn

Là một trong những NHTM hàng đầu tại Việt Nam, thời gian qua, Ngân hàng TMCP Đầu

tư và Phát triển Việt Nam (BIDV) liên tục tiên phong trong việc ứng dụng công nghệ số vào hoạt động, góp phần thúc đẩy nhanh thanh toán không dùng tiền mặt, đáp ứng sự thay đổi của thị trường Năm 2019, BIDV thành lập Trung tâm Ngân hàng số nhằm đẩy nhanh số hóa toàn diện các mặt của Ngân hàng, tập trung phát triển các sản phẩm/dịch vụ ứng dụng công nghệ cao với mục tiêu thay đổi thói quen thanh toán của khách hàng BIDV cũng liên tục đưa ra các gói sản phẩm/dịch vụ, chương trình ưu đãi dài hạn dành cho cả khách hàng cá nhân và khách hàng doanh nghiệp trên hai nền tảng ngân hàng số là Smartbanking (cho khách hàng cá nhân) và iBank (cho khách hàng doanh nghiệp), khuyến khích sử dụng/thanh toán qua các kênh online Trong

10 tháng đầu năm 2020, số lượng khách hàng cá nhân mới tăng 30% so với cùng kỳ năm 2019, riêng qua nền tảng Smartbanking, số lượng giao dịch chiếm 52% tổng số lượng giao dịch toàn ngân hàng và tăng gần gấp đôi so với cả năm 2019 Số lượng giao dịch qua nền tảng iBank cũng tăng đột biến, một phần ảnh hưởng của COVID-19, một phần do các chính sách thúc đẩy và hỗ trợ của BIDV cho phân đoạn khách hàng này1

Bên cạnh đó, BIDV đã thúc đẩy và hoàn thiện cổng thanh toán theo hướng Ngân hàng mở (BIDV Paygate) kết nối với gần 2.000 nhà cung cấp dịch vụ bán lẻ và các trung gian thanh toán, cho phép thanh toán không dùng tiền mặt từ các dịch vụ tiện ích cơ bản như điện/nước/truyền hình/internet/viễn thông, các dịch vụ thanh toán học phí, viện phí, nộp thuế và các dịch vụ công, đến các dịch vụ cao cấp như: đăng ký vé máy bay/xem phim, thanh toán bảo hiểm, trả lãi tín dụng, hoạt động từ thiện và nhiều tiện ích khác, kết hợp với các chương trình ưu đãi của BIDV

và đối tác khi giao dịch trực tuyến

Việc mở rộng và kết nối với các đối tác, công ty Fintech, các doanh nghiệp cũng được đẩy mạnh để xây dựng hệ sinh thái phục vụ các nhu cầu thanh toán không dùng tiền mặt trong mọi lĩnh vực, ngành nghề… tạo sự gắn kết chặt chẽ giữa khách hàng, nhà cung cấp dịch vụ và BIDV Đặc biệt, BIDV chú trọng việc xây dựng các nền tảng công nghệ hỗ trợ cho các doanh nghiệp phát triển hệ sinh thái của mình, ví dụ như các dịch vụ tài khoản định danh (virtual account), dịch

vụ ngân hàng trực tiếp trên các nền tảng ứng dụng quản trị doanh nghiệp của khách hàng (firm banking) trên nền tảng API mở, không giới hạn thanh toán trong nội địa mà mở rộng liên kết với các quốc gia và các khu vực trên thế giới với lợi thế mạng lưới quan hệ rộng khắp của Ngân hàng

1 Ngân hàng thương mại Việt Nam (2020), Báo cáo hoạt động thanh toán điện tử tháng 10/2020; Báo cáo tài chính

hợp nhất của các NHTM hết quý II/2020, tháng 8/2020 và hết quý III/2020, tháng 11/2020 của một số NHTM được lựa chọn.

Nhằm thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt, một hoạt động không thể thiếu đó là đẩy mạnh các hoạt động truyền thông, các chương trình và chính sách phí hợp lý để tăng cường nhận biết của khách hàng đối với các kênh thanh toán số của BIDV Các nội dung này đều được BIDV triển khai một cách đồng bộ để định hướng khách hàng chuyển dịch sang các kênh ngân hàng số Nhằm góp phần đẩy nhanh thanh toán không dùng tiền mặt, BIDV đang chuẩn bị kỹ càng

về công nghệ và quy trình vận hành để áp dụng xác thực khách hàng điện tử (eKYC) trên điện thoại thông minh nhằm đem lại trải nghiệm tốt nhất cho khách hàng, đồng thời đảm bảo được các yêu cầu về an toàn và tuân thủ các quy định pháp lý (sau khi Thông tư 23/2012/TT-NHNN ngày 09/8/2012 của NHNN được chính thức sửa đổi) Bên cạnh đó, BIDV còn chuẩn bị hạ tầng để sẵn sàng kết nối với Cơ sở dữ liệu dân cư quốc gia (do Bộ Công an chủ trì thực hiện và đang triển khai) tự động, an toàn để nhanh chóng xác thực thông tin khách hàng một cách chính xác nhất

2.4 Tổng quan chuyển đổi số và phát triển thanh toán điện tử tại hệ thống ngân hàng

Việt Nam

Về cơ bản, CMCN 4.0 hay COVID-19 có thể được coi là “phép thử” cho các định chế tài chính trong việc triển khai chiến lược chuyển đổi số Trên thực tế, có rất nhiều tác động trong ngắn hạn và dài hạn nhưng tựu trung lại, để thành công, các ngân hàng cần tập trung phát triển

hệ sinh thái số của mình để đáp ứng tốt hơn nhu cầu của khách hàng Vì vậy, các ngân hàng cần phải xem xét kỹ lưỡng để đảm bảo chiến lược chuyển đổi số vận hành hài hòa với những thách thức mới của cuộc khủng hoảng cũng như những thách thức trong tương lai

Timo Plus là nhân tố mới nhất tham gia vào lĩnh vực tài chính với tư cách là một ngân hàng

số hướng đến giúp đỡ khách hàng trên hành trình đến với tự do tài chính Hợp tác với Ngân hàng TMCP Bản Việt, Timo Plus mang đến một trải nghiệm ngân hàng đặc quyền mà khách hàng luôn mong đợi mà không gặp áp lực với việc phải duy trì số dư tài khoản hay chịu các loại chi phí giao dịch1

Với những lợi thế của công nghệ cũng như tầm quan trọng của điện thoại thông minh trong cuộc sống hiện nay, trải nghiệm mà Timo Plus mang lại chính là dịch vụ ngân hàng bất kể địa điểm nào cũng cho phép khách hàng truy cập vào tài khoản, thực hiện giao dịch, quản lý và gia tăng giá trị tài sản của họ mọi lúc, mọi nơi

Đến nay, trên toàn quốc đã có khoảng gần 40 bệnh viện triển khai thanh toán viện phí điện tử; 50 NHTM hoàn thành kết nối thanh toán thuế điện tử với cơ quan thuế, hải quan trên 63 tỉnh, thành phố, 95% số thu hải quan thực hiện qua ngân hàng; 99% doanh nghiệp đăng ký nộp thuế điện tử; 27 NHTM và 10 tổ chức trung gian thanh toán phối hợp thu tiền điện (doanh thu tiền điện của Tập đoàn Điện lực Việt Nam thanh toán qua ngân hàng lên tới gần 90%) Các ví điện tử cũng phối hợp với các NHTM thực hiện thu tiền nước sạch, cước phí viễn thông, bảo hiểm nhân thọ,… hàng tháng qua ngân hàng2

1 Ngân hàng thương mại Việt Nam (2020), Báo cáo hoạt động thanh toán điện tử tháng 10/2020; Báo cáo tài

chính hợp nhất của các NHTM hết quý II/2020, tháng 8/2020 và hết quý III/2020, tháng 11/2020 của một số NHTM được lựa chọn.

2 Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam (2020), truy cập tại: www.vbna.org.vn, các mục thông tin có liên quan

Khảo sát của Công ty PwC (đối với 27 nước) đã ghi nhận Việt Nam là thị trường tăng trưởng nhanh nhất về thanh toán di động trong năm 2018 Đến nay, toàn thị trường có 77 tổ chức triển khai dịch vụ thanh toán qua internet và 45 tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán qua điện thoại di động Các đơn vị đã nghiên cứu, ứng dụng nhiều công nghệ mới, hiện đại vào hoạt động thanh toán, với việc áp dụng xác thực vân tay, nhận diện khuôn mặt, sinh trắc, sử dụng QR Code, Tokenization, thanh toán phi tiếp xúc, công nghệ mPOS Đến nay, có khoảng 30 ngân hàng triển khai dịch vụ thanh toán QR Code, toàn thị trường có hơn 90 nghìn điểm chấp nhận thanh toán

QR Code (một hình thức thanh toán mới, hiện đại tại đơn vị chấp nhận thanh toán tương tự như thanh toán qua POS)

Đến nay, có 78 tổ chức triển khai dịch vụ thanh toán qua internet, 49 tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán qua điện thoại di động và 34 tổ chức không phải ngân hàng được cấp giấy phép cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán Tính đến cuối năm 2020, đã có 75 tổ chức triển khai dịch vụ thanh toán qua internet và 45 tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán qua điện thoại di động Số tài khoản cá nhân đạt 95,6 triệu tài khoản, tăng 45,5% so với cùng kỳ năm 2016 Thanh toán qua POS đạt hơn 218 triệu món với 382.860 tỷ đồng, tăng tương ứng 176,5% và 139,5% so với cùng kỳ năm 2016; thanh toán qua ATM đạt 660 triệu món với hơn 1,818 triệu tỷ đồng, tăng tương ứng 38,7%

và 53,8% so với cùng kỳ năm 2016 Số lượng và giá trị thanh toán qua kênh internet đạt 282,4 triệu giao dịch với 17,4 triệu tỷ đồng, tăng tương ứng 262,5% và 353,1% so với cùng kỳ năm 2016 Đặc biệt, số lượng và giá trị thanh toán qua kênh điện thoại di động đạt 682,3 triệu giao dịch với gần 7,2 triệu tỷ đồng, tăng trưởng vượt bậc 981% và 794% so với cùng kỳ năm 20161

Hình 1 Giao dịch của khách hàng (các NHTM) qua các thiết bị thanh toán

giai đoạn 2016 - 2020

Nguồn: NHTM Việt Nam (2020)

2.5 Một số đánh giá và nhận xét

2.5.1 Một số kết quả đạt được

Một là, khuôn khổ pháp lý và chính sách trong hoạt động thanh toán tiếp tục được NHNN

phối hợp cùng các bộ, ngành có liên quan hoàn thiện, nhằm tạo điều kiện thuận lợi ứng dụng công nghệ mới, hiện đại Hạ tầng thanh toán của NHNN như: hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng; hệ thống chuyển mạch, bù trừ cũng như của các NHTM và tổ chức trung gian thanh toán tiếp tục được nâng cấp và hoàn thiện

1 Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (2020), truy cập tại: www.sbv.gov.vn; các mục: Tin tức - Sự kiện, Văn bản pháp luật.

Hai là, hệ sinh thái thanh toán điện tử đã được hình thành với sự kết nối, tích hợp với các

ngành, lĩnh vực khác cho phép khách hàng thực hiện các giao dịch thanh toán trực tuyến đối với hóa đơn điện, nước, viễn thông, mua sắm trực tuyến tại các trang thương mại điện tử, nộp thuế điện tử và một số khoản phí, lệ phí khi thực hiện một số dịch vụ hành chính công, góp phần thúc đẩy phát triển Chính phủ điện tử, chính quyền điện tử và thương mại điện tử

Ba là, hầu hết các thành tựu của cuộc CMCN 4.0 đã được ứng dụng mạnh mẽ trong lĩnh vực

thanh toán tại Việt Nam, được nhiều đơn vị cung ứng dịch vụ công, nhiều doanh nghiệp chủ động hợp tác với các NHTM và tổ chức trung gian thanh toán đáp ứng nhu cầu nâng cao hiệu quả hoạt động của mình Ví dụ như việc phát triển eKYC từ LiveBank lên nền tảng di động cũng góp phần hoàn thiện hệ sinh thái ngân hàng số của một số NHTM sử dụng ứng dụng này Đồng thời, khẳng định vị thế tiên phong trong việc ứng dụng công nghệ trong hoạt động tài chính cũng như thể hiện mục tiêu không ngừng nâng cao trải nghiệm khách hàng, phát triển những sản phẩm, dịch

vụ mang tính ứng dụng với chất lượng ngày càng cao

Bốn là, vấn đề an ninh, an toàn trong thanh toán luôn được NHNN, các NHTM và tổ chức

trung gian thanh toán quan tâm, đầu tư, đưa ra giải pháp hiệu quả; khách hàng được đặt là vị trí trung tâm, ưu tiên trong quá trình cung ứng các sản phẩm, dịch vụ; đồng thời, quyền lợi hợp pháp luôn được đảm bảo Bên cạnh đó, chuyển đổi số tại các NHTM Việt Nam không chỉ giới hạn ở việc số hóa dữ liệu giao dịch mà thông qua đó, phải tập trung nâng cao trải nghiệm của khách hàng Các NHTM Việt Nam đặt mình vào vị trí của khách hàng để nắm bắt nhu cầu của khách hàng và cung cấp các trải nghiệm số ưu việt trong hành trình trải nghiệm Khách hàng phải là trung tâm của mọi quyết định chuyển đổi số của ngân hàng

Năm là, hiện đại hóa và tự động hóa các giao dịch nội bộ NHTM đang được triển khai mạnh

mẽ tại nhiều ngân hàng

2.5.2 Một số hạn chế

Một là, hành lang pháp lý chưa đầy đủ, chưa kịp thời Mãi đến đầu tháng 12/2020, NHNN

mới ban hành Thông tư số 16/2020/TT-NHNN sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư số 23/2014/TT-NHNN ngày 19/8/2014 của Thống đốc NHNN Việt Nam hướng dẫn việc mở và sử dụng tài khoản thanh toán tại tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán Đáng chú ý, Thông tư có bổ sung Điều 14a quy định về mở tài khoản thanh toán của cá nhân bằng phương thức điện tử (eKYC) Theo đó, các NHTM, chi nhánh ngân hàng nước ngoài thực hiện mở tài khoản thanh toán bằng phương thức điện tử phải xây dựng, ban hành, công khai quy trình, thủ tục mở tài khoản thanh toán bằng phương thức điện tử phù hợp với quy định tại Điều 14a, Luật Phòng, chống rửa tiền, pháp luật

về giao dịch điện tử, các quy định pháp luật liên quan về đảm bảo an toàn, bảo mật thông tin khách hàng và an toàn hoạt động của NHTM, chi nhánh ngân hàng nước ngoài

Theo chỉ đạo tại Thông báo số 250/TB-VPCP ngày 24/7/2020, NHNN đã hoàn thiện dự thảo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt triển khai thí điểm dùng tài khoản viễn thông thanh toán cho các hàng hóa, dịch vụ có giá trị nhỏ Mobile Money (NHTM Việt Nam, 2020) Tuy nhiên, cho đến cuối tháng 2/2021, do một số bộ, ngành còn nhiều ý kiến khác nhau nên văn bản vẫn chưa được ban hành Trong khi đó, Mobile Money chính thức được công nhận và đang hoạt động có hiệu quả tại gần 100 quốc gia trên thế giới Nghị định về cơ chế thử nghiệm

có kiểm soát hoạt động công nghệ tài chính trong lĩnh vực ngân hàng (Sandbox) đến nay cũng chưa được ban hành Đến đầu tháng 3/2021, Thủ tướng Chính phủ mới có quyết định về triển khai thí điểm trong hai năm về Mobile Money, điều này thể hiện rõ sự chậm trễ trong nhận thức của một số bộ, ngành có liên quan Nhưng thông qua đó thể hiện quyết tâm của Thủ tướng Chính phủ trong chỉ đạo vấn đề này

Hai là, thói quen sử dụng tiền mặt, tâm lý e ngại khi tiếp cận với công nghệ thanh toán mới

của người dân Bên cạnh đó, cơ sở hạ tầng thanh toán chưa được phát triển ở khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa; đơn vị chấp nhận thanh toán chưa có đủ kiến thức cũng như lợi ích thiết thực khi chấp nhận thanh toán không dùng tiền mặt so với tiền mặt, do đó chưa tích cực tham gia

Ba là, tội phạm trong lĩnh vực công nghệ cao, thanh toán điện tử gần đây có những diễn

biến phức tạp với những hành vi, thủ đoạn mới, tinh vi hơn, do đó, các biện pháp bảo đảm an ninh, an toàn cho các dịch vụ thanh toán dựa trên công nghệ cao cần tiếp tục được quan tâm

và tăng cường

3 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ

Một là, các cấp, các ngành, các địa phương cần tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức

của người dân, kể cả các nhân viên, cán bộ trong ngành Ngân hàng về những thủ đoạn lừa đảo công nghệ cao; thường xuyên kiểm tra, kiểm soát phát hiện các giao dịch đáng ngờ; chủ động triển khai phương án phòng, chống rủi ro, tấn công mạng Cần tận dụng sự phát triển của các kênh truyền thông online, mạng xã hội tăng cường truyền thông để mỗi người dân hiểu rõ ưu - nhược điểm của các phương thức thanh toán không dùng tiền mặt Từ đó, thay đổi thói quen và nhận thức của người dân trong việc nhìn nhận tiền mặt là một công cụ được ưa chuộng trong thanh toán, đồng thời tự quyết định chọn lựa hình thức thanh toán phù hợp nhất

Hai là, NHNN và các NHTM cần tham khảo kinh nghiệm quốc tế trong thúc đẩy thanh toán

không dùng tiền mặt với các mô hình hiệu quả tại Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan như: tổ chức các chương trình kích cầu, hoàn tiền khi giao dịch điện tử, miễn phí giao dịch nhỏ; xây dựng hệ thống thuế điện tử tích hợp eTAX; xây dựng hệ thống chuyển tiền PromptPay cho phép không cần dùng tài khoản ngân hàng mà có thể dùng mã số định danh quốc gia và số điện thoại di động

Ba là, Chính phủ chỉ đạo NHNN phối hợp với các bộ, ngành có liên quan khẩn trương tiếp tục

hoàn thiện hành lang pháp lý, xây dựng bộ tiêu chí đo lường tỷ lệ sử dụng các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt; ban hành quy định quản lý công ty công nghệ tài chính (Fintech), ví điện tử; phối hợp triển khai có hiệu quả tiền di động (Mobile Money); hoàn thiện, cập nhật Đề án quốc gia về thanh toán không dùng tiền mặt (có cơ chế giải pháp khuyến khích, cưỡng chế thanh toán không dùng tiền mặt ) Thêm nữa, NHNN cần sớm có quy định về chia sẻ thông tin, dữ liệu; cơ chế công nhận kết quả thẩm định, xác thực lẫn nhau giữa các tổ chức tín dụng, xây dựng

cơ sở dữ liệu định danh cá nhân quốc gia Việc nghiên cứu cấp phép ngân hàng số; nghiên cứu cách tiếp cận, quản lý tiền kỹ thuật số cũng là những điều cần được quan tâm

NHNN cần phải tiếp tục rà soát, hoàn thiện khung khổ pháp lý, ban hành các cơ chế đột phá mới Đồng thời, tiếp tục các biện pháp để nâng cao vai trò giám sát của cơ quan quản lý, kiểm soát tốt rủi ro hoạt động của hệ thống ngân hàng và đảm bảo an toàn cho các giao dịch của khách hàng Bên cạnh đó, NHNN cần nghiên cứu, xem xét đưa ra Dự luật Thanh toán trình cấp có thẩm

quyền cho triển khai xây dựng và sớm được ban hành Hiện nay, trên thế giới đã có 84 quốc gia

có Luật Thanh toán, trong đó có Lào và Campuchia Hiện nay tại Việt Nam, tham gia lĩnh vực thanh toán có rất nhiều chủ thể (Fintech, Big tech…) chứ không chỉ có tổ chức tín dụng Ngoài

ra, thực tiễn trong nền kinh tế cũng xuất hiện nhiều hình thức thanh toán mới như: QR, Mobile Money, do đó, cần có Luật Thanh toán để điều chỉnh

Bốn là, bản thân các NHTM cần đầu tư mạnh mẽ hơn nữa về công nghệ, chủ động xây dựng

các kênh phân phối, tăng năng lực kết nối với địa phương, tăng cường đầu tư về hạ tầng công nghệ để tạo ra nhiều sản phẩm, tiện ích, tăng trải nghiệm người dùng… Đồng thời, các NHTM cũng cần phối hợp để tạo sự xuyên suốt giữa các trung tâm dữ liệu, ngân hàng, đơn vị trung gian thanh toán, cổng thanh toán

Năm là, cần tăng cường vai trò của các công ty Fintech Hệ thống ngân hàng phải xác định rõ

lộ trình hợp tác, tích hợp, tận dụng nhiều nhất các lợi thế của các công ty này Từ đó, mỗi NHTM cần phải nhanh chóng thay đổi cách thức hoạt động cho phù hợp, thay đổi tư duy xây dựng sản phẩm, dịch vụ, các tiện ích phải đa dạng, an toàn và có sự phối kết hợp, hỗ trợ lẫn nhau

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam (2020), truy cập tại: www.vbna.org.vn, các mục thông tin có liên quan

2 Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam (2015 - 2020), truy cập tại www.vnba.org.vn: các mục: Thông tin hoạt động các NHTM hội viên hàng, tháng, các năm 2015 - 2020.

3 Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (2020), truy cập tại: www.sbv.gov.vn; các mục: Tin tức - Sự kiện, Văn bản pháp luật

4 Ngân hàng thương mại Việt Nam (2020), Báo cáo hoạt động thanh toán điện tử tháng 10/2020; Báo cáo tài chính hợp nhất của các NHTM hết quý II/2020, tháng 8/2020 và hết quý III/2020, tháng 11/2020 của một số NHTM được lựa chọn.

5 Vietcombank (2015 - 2020), Thông tin hoạt động của Vietcombank tại Báo báo thường niên, báo cáo tổng kết hoạt động hàng năm, thông tin công bố trên www.vcb.com.vn, các năm

2015 - 2020.

6 Vietsttock (2017-2021), truy cập tại: https://vietstock.vn.

7 VNDIRECT (2018 - 2020), Báo cáo nghiên cứu thị trường tài chính hàng tháng, các tháng trong các năm 2018 - 2020 của Công ty Chứng khoán VNDIRECT gửi các nhà đầu tư chứng khoán mở tài khoản tại Công ty.