TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
Trên thế giới
Cây xanh đô thị đóng vai trò quan trọng trong nền văn minh nhân loại từ thời cổ đại, với các nền văn minh như Ai Cập, Trung Hoa và Hy Lạp coi đây là yếu tố thiết yếu trong cấu trúc đô thị Chúng được sử dụng để xây dựng tượng đài và vườn tín ngưỡng trong các đền thờ Sự phát triển của khoa học kỹ thuật đã làm tăng cường sự quan tâm đến nghiên cứu cây xanh đô thị, đặc biệt sau cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật toàn cầu, lĩnh vực này đã được hình thành và phát triển mạnh mẽ.
Lâm nghiệp đô thị, theo định nghĩa được đưa ra tại Đại học Toronto vào năm 1965, không chỉ liên quan đến cây xanh đô thị hay quản lý các cây cá thể, mà còn bao gồm việc quản lý toàn bộ diện tích ảnh hưởng và sử dụng bởi quần thể cư dân đô thị Đến năm 1979, Hiến chương Lâm nghiệp phối hợp (The Cooperative Forestry Act) đã cụ thể hóa định nghĩa này, coi lâm nghiệp đô thị là việc trồng, tạo lập, bảo vệ và quản lý cây xanh cùng các thực vật, dưới dạng cá thể, nhóm nhỏ hoặc trong bối cảnh rừng tại các thành phố, ngoại ô và vùng nông thôn.
Hầu hết các nước tư bản phát triển quy định diện tích cây xanh đô thị từ 15 đến 40 m2/người, điều này phản ánh tiêu chuẩn của các nước phương Tây với nền công nghiệp phát triển và quy mô lớn về diện tích và dân số Sự phát triển giao thông ở đây cũng dẫn đến mức độ ô nhiễm môi trường cao hơn so với các nước phương Đông.
Mặc dù các nước phương Đông có quy mô nhỏ hơn và chậm phát triển hơn, nhưng mức độ ô nhiễm tại đây vẫn chưa đạt đến mức báo động như ở các thành phố phương Tây.
Vấn đề nghiên cứu cây xanh đường phố
Tại Việt Nam, do không gian đường phố hạn chế, việc trồng cây chỉ có thể thực hiện ở một bên vỉa hè và lòng đường Do đó, nên kết hợp trồng xen kẽ giữa các cây thân gỗ cao và cây thân gỗ trung bình để tối ưu hóa diện tích và tạo cảnh quan xanh đẹp.
Cây cao giúp che bóng mát cho nhà, trong khi cây trung bình lại bảo vệ vỉa hè Nghiên cứu cho thấy bóng râm do cây tạo ra thay đổi theo thời gian trong ngày và hướng, từ đó xác định khoảng cách trồng phù hợp cho từng loại cây Hệ thống cây xanh không chỉ cải thiện môi trường sống mà còn tạo không gian nghỉ ngơi cho cư dân và làm đẹp cho đô thị Trong điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, cây xanh giữ vai trò quan trọng, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân đô thị.
Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
Nhiều đô thị ở Việt Nam đã đạt được thành công trong việc phủ xanh bằng cây xanh, nhưng công tác quản lý và khai thác vẫn còn nhiều bất cập Mặc dù nghiên cứu và đầu tư cho cây xanh và cảnh quan đô thị gần đây có những kết quả khả quan, quy mô đầu tư vẫn còn khiêm tốn Để phát triển cây xanh đô thị, cần triển khai các biện pháp như đầu tư tập trung và xã hội hóa trồng cây, huy động nguồn lực từ nhân dân và các thành phần kinh tế trong và ngoài nước Nghiên cứu về cây xanh chủ yếu chỉ đề cập đến cảnh quan đời sống của người dân đô thị, mà chưa chú trọng đến tác dụng của cây xanh đối với môi trường Hiện nay, hầu hết tiêu chuẩn cây xanh đô thị vẫn dựa vào các văn bản pháp lý nước ngoài.
MỤC TIÊU – ĐỐI TƯỢNG
Mục tiêu nghiên cứu
- Góp phần cung cấp thông tin cây xanh đƣợc sử dụng của một số tỉnh thành
- Đánh giá đƣợc hiện trạng và đề xuất chọn loài cây bóng mát cho một số tuyến đường trong thành phố Thái Bình
- Tổng hợp danh mục cây xanh đƣợc sử dụng của một số tỉnh thành, các loài cây đƣợc trồng, hạn chế trồng và cấm trồng
- Đánh giá cây xanh đô thị, đặc điểm về thành phần loài của cây xanh bóng mát thành phố Thái Bình
- Đề xuất chọn loài cây phù hợp với cảnh quan, môi trường sống của thành phố Thái Bình.
Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu
- Hệ thống cây bóng mát của một số tỉnh thành
- Hệ thống cây bóng mát đường phố của thành phố Thái Bình
+ Điều tra thành phần loài
+ Đánh giá tình hình sinh trưởng, phát triển của các loài cây tại khu vực điều tra
- Đề xuất giải pháp khắc phục
- Cây bóng mát của một số tỉnh thành, cụ thể bao gồm các thành phố : TP Hồ
Chí Minh, Cần Thơ, Đà Nẵng, Sơn La, Lạng Sơn, Vĩnh Long, Cao Bằng, Bình Phước, Huế
- Cây bóng mát đường phố thuộc phạm vi thành phố Thái Bình
+ Tuyến đường Hai Bà Trưng
+ Tuyến đường Trần Thánh Tông
+ Tuyến đường Trần Hưng Đạo
+ Tuyến đường Lý Thường Kiệt
+ Tuyến đường Trần Thái Tông
Địa điểm nghiên cứu
Nội dung nghiên cứu
- Thông tin sử dụng cây bóng mát trong thành phố của một số tỉnh thành
- Hiện trạng hệ thống cây bóng mát đường phố của thành phố Thái Bình
+ Hiện trạng về thành phần loài
+ Hiện trạng về tổ chức trồng cây
- Đề xuất giải pháp chọn loài.
Phương pháp nghiên cứu
2.5.1.1 Thu thập thông tin và tổng hợp danh mục cây xanh tại một số tỉnh thành, lập bảng biểu :
Thành phần loài, tên khoa học đƣợc xác định theo tài liệu và kết quả điều tra đƣợc tổng hợp theo kiểu sau :
Hình dạng tán Đặc điểm theo mùa
Tỷ lệ số lƣợng cây của một số loài / tổng số ( % )
Tên thành phố A Tên thành phố B Cây trồng
Tên loài cây : đƣợc tra cứu theo “Từ điển thực vật thông dụng” của Võ Văn Chi ( 2004 )
Các chỉ số của cây được đo và đánh giá bằng thước dây, mắt thường
Thu thập thông tin về cây xanh của người dân địa phương
- Tổng hợp tài liệu, số liệu thu thập đƣợc
- Phân tích, xử lí các thông tin, số liệu bằng phần mềm Microsoft Word 2010 và Microsoft Exel 2010
ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA KHU VỰC NGHIÊN CỨU
Điều kiện tự nhiên
TP Thái Bình tọa lạc tại vị trí trung tâm của tỉnh Thái Bình, tiếp giáp với huyện Kiến Xương ở phía Đông Nam và Nam, cùng với huyện ở phía Tây và Tây Nam.
Vũ Thƣ; Bắc giáp huyện Đông Hƣng Thành phố Thái Bình cách thủ đô Hà Nội
110 km về phía Tây Bắc, cách TP Hải Phòng 60 km về phía Đông Bắc, thành phố Nam Định 19 km về phía Tây
3.2 Đặc điểm địa hình Địa hình thành phố Thái Bình thuộc địa hình bằng phẳng., có cao đọ 2,6m, có sông Trà Lý chảy qua với chiều dài 6,7km, có hệ thống sông đào Nơi đây rất ổn định về địa chất
Thành phố Thái Bình có khí hậu cận nhiệt đới ẩm với hai mùa rõ rệt: mùa nóng ẩm mưa nhiều từ tháng 4 đến tháng 10 và mùa khô hanh ít mưa Nhiệt độ trung bình khoảng 23 độ C, lượng mưa hàng năm dao động từ 1.500-1.900mm, độ ẩm không khí từ 70-90%, và số giờ nắng trung bình từ 1.600-1.800 giờ mỗi năm.
Thành phố có một số đường nội thành chính : Hai Bà Trưng, Lê Lợi, Quang Trung, Trần hƣng Đạo, Trần Thái Tông, Lý Bôn,…
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
Danh mục cây bóng mát của một số tỉnh thành
TP HCM Cần Thơ Đà Nẵng Sơn La Lạng Sơn
124 Sƣng Nam bộ, Son lu - - - - - + - - - - - - - - +
Vĩnh Long Cao Bằng Bình Phước Huế
23 Đa, Đề, Sung, Sanh, Si + - + + - + + - - + - -
102 Sƣng Nam bộ, Son lu - - + - - + - - + + - -
Ghi chú : * : Cây không được trồng trên vỉa hè, dải phân cách đường phố **: Cây khuyến khích trồng
- Theo nhƣ bảng thống kê có thể thấy, các thành phố vẫn chƣa có sự thống nhất với nhau về loài cây bóng mát :
- Từ bảng 4.1 ta có thể rút ra đƣợc một số loài cây đặc trƣng tiêu biểu đƣợc đƣa vào danh sách cấm trồng :
+ Một số loài cây có độc : Bã Đậu, Cô Ca cảnh, Thông Thiên và Trúc Đào… + Một số loài cây có sâu : Bàng
+ Một số loài cây có gai : Bồ kết, Bông Gòn, Me keo, …
+ Một số loài cây có cành, nhánh dễ gãy : Cao su
+ Một số loài cây gây ảnh hưởng tới môi trường đô thị : Bồ hòn, Lòng mức, Xiro,…
Hiện trạng hệ thống cây xanh thành phố Thái Bình
4.2.1 Hiện trạng về thành phần loài
Bảng 4.2.1 : Hiện trạng về thành phần loài cây xanh đường phố Thái Bình
STT Tên cây Tên khoa học Tên họ Hình dạng tán Đặc điểm theo mùa
Tỷ lệ số lƣợng cây của một số loài / tổng số ( % )
1 Bạch đàn Eucalyplus,sp Myrtaceae Thuôn Thường xanh 0,3
2 Bách tán Araucaria excelsa Araucaceae Tháp Thường xanh 1,5
3 Bàng Terminaliacatappa Combretaceae Tầng Rụng lá 18,6
4 Bàng Đài Loan Terminalia mantaly Combretaceae Tự do Thường xanh 3,8
5 Bằng lăng Lagestromia speciosa L, Lythraceae Tự do Rụng lá 10,5
6 Bơ Persea americana Lauraceae Tự do Thường xanh 0,1
7 Bông gòn Ceibapentandra Malvaceae Tự do Rụng lá 3,1
8 Cau vua Roystonia regia, Arecaceae Chùm Thường xanh 0,7
9 Đa búp đỏ Ficus elastica Moraceae Tự do Thường xanh 1
10 Dâu da xoan Allospindias lakonensis Anacardiaceae Tròn Rụng lá 0,1
11 Dầu rái Dipterocarpus alatus Dipterocarpaceae Trứng Thường xanh 0,7
12 Đề Ficus bẹnamina Moraceae Tự do Rụng lá 0,2
13 Dừa Cocos nucifera Arecaceae Chùm Thường xanh 0,2
14 Gai Boehmeria nivea Urticaceae Tự do Thường xanh 3,1
15 Gạo Bombax ceiba Bombaceae Tự do Rụng lá 0,1
16 Hoè Styphnolobium japonicum Fabaceae Tự do Rụng lá 0,8
17 Hồng xiêm Manilkara zapota Sapotaceae Tự do Thường xanh 0,2
18 Keo tai tượng Acacia mangium Mimosaceae Trứng Thường xanh 1,3
19 Keo lá tràm Acacia auriculiformis Mimosaceae Trứng Thường xanh 1,8
20 Lát hoa Chukrasia tabularis Meliaceae Tự do Thường xanh 1,2
21 Liễu Salix herbacea Salicaceae Tự do Rụng lá 1,2
22 Lộc vừng Barringtonia acutanguta Lecythidaceae Tròn Rụng lá 2,3
23 Mít Artocarpus heterophyllus Moraceae Tự do Thường xanh 0,2
24 Muồng hoa vàng Cassia ferrea Caesalaceae Tự do Rụng lá 1,7
25 Ngọc lan Michelia alba Magnolaceae Thuỗn Thường xanh 1,2
26 Nhãn Dimocarpus longan Sapindaceae Tròn Thường xanh 0,7
27 Nhội Bischofia javanica Euphorbiaceae Trứng Thường xanh 1,2
28 Osaka Erythrina fusca Fabaceae Tự do Thường xanh 0,3
J,Hook) Raf, Caesalpiniaceae Tự do Rụng lá 4,2
30 Sanh Ficus indica L, Moraceae Thuôn Thường xanh 0,5
31 Sao đen Hopea ordorata Dipterocarpaceae Tự do Thường xanh 1
32 Sấu Dracontomelum duperreanum Pierre Anacardiaceae Tròn Thường xanh 14,2
33 Si Ficus benjamina Moraceae Tự do Thường xanh 0,3
34 Sưa Dalbergiatonkinensis Fabaceae Thuỗn Thường xanh 0,4
Br Apocynaceae Tầng Thường xanh 12,8
36 Sung Ficus racemosa Moraceae Tự do Thường xanh 0,1
37 Trứng cá Muntingia calabura Tilliaceae Tự do Thường xanh 2,2
38 Vông đồng Hura crepitans Fabaceae Tự do Thường xanh 0,7
39 Viết Mimusops elengi L, Sapotaceae Tự do Thường xanh 1,1
40 Vú sữa Chrysophyllum Cainino Sapotaceae Tròn Thường xanh 0,1
41 Xà cừ Khaya senegalensis Meliaceae Trứng Thường xanh 3,1
42 Xoài Mangifera indica L, Anacaraceae Trứng Thường xanh 1,2
4.2.2 Đánh giá cây bóng mát thành phố Thái Bình
Hệ thống cây xanh đường phố Thái Bình rất đa dạng, bao gồm các loài như bàng, bằng lăng, lộc vừng, phượng, sấu, sữa và xà cừ Trong tổng số 41 loài cây, có 11 loài là cây rụng lá, điều này không gây ảnh hưởng lớn đến môi trường đô thị.
Một số loài cây không phù hợp để trồng trên đường phố do gây ảnh hưởng đến không gian đô thị, bao gồm những cây có độ phân cành thấp và rễ ăn nổi như Đa, sanh, si, xà cừ, hay những cây dễ bị sâu bệnh như bàng và dâu da xoan Ngoài ra, các loại cây như Cau vua và dừa có quả và lá rụng gây nguy hiểm, trong khi cây keo tai tượng, keo lá tràm và vông đồng có cành nhánh giòn, dễ gãy Thêm vào đó, cây Sữa có mùi hoa hắc gây khó chịu hoặc dị ứng cho con người Do đó, cần thay thế những loài cây này bằng các loại cây khác phù hợp hơn.
4.2.3 Tình hình sinh trưởng cây xanh đường phố Thái Bình
Bảng 4.2.2 : Tình hình sinh trưởng của một số loài cây bóng mát trên một số tuyến phố chính thành phố Thái Bình
STT Tên loài Số lƣợng D1.3 (cm) Hvn
Theo số liệu từ bảng 4.2, các loài cây trên các tuyến phố điều tra đang sinh trưởng và phát triển bình thường Nổi bật trong số đó là các loài cây như Bằng Lăng, Phượng, Sấu, và Xà Cừ phát triển rất tốt Đặc biệt, cây Bàng Đài Loan trên đường Lê Lợi cũng phát triển khá đồng đều, mặc dù tốc độ tăng trưởng hơi chậm.
Những vấn đề đang tồn tại trong hệ thống cây bóng mát đường phố Thái Bình :
- Nhiều cây không phù hợp với tiêu chuẩn của cây đường phố như Bàng,
Đường Lê Lợi hiện chỉ trồng cây Bàng Đài Loan, nhưng chưa phát triển đủ để tạo bóng mát cho đường phố Để có được bóng mát từ cây, người dân cần phải chờ thêm ít nhất 2-3 năm nữa.
- Hệ thống cây trồng không đồng đều, gây mất mỹ quan đô thị
- Một số cây rễ nổi trên bề mặt, rễ ăn nổi lên vỉa hè gây phá vỡ vỉa hè, ví dụ điển hình là Xà Cừ
- Nhiều cây phát triển bị vướng vào đường dây điện, người dân tận dụng thân cây để treo biển quảng cáo, khiến cho nhiều cây bị bong tróc vỏ
Cắt tỉa cây không đúng cách có thể gây ra nhiều vết sẹo trên thân cây, làm tán cây bị lệch và tăng nguy cơ gãy đổ trong mùa mưa bão.
Đề xuất giải pháp chọn loài cây đường phố Thái Bình
4.3.1 Giải pháp chọn loài cây trồng Để có một hệ thống cây xanh sinh trưởng phát triển tốt, đáp ứng yêu cầu về cảnh quan đô thị, việc chọn cây trồng phù hợp cho các tuyến phố thành phố Thái Bình cần dựa vào một số tiêu chí sau :
- Cây có thân thẳng, tán lá gọn, thân cây không có gai, có độ phân cành cao, có rễ ăn sâu không nổi lên mặt đất;
- Lá cây có bản rộng để tăng cường quá trình quang hợp, tăng hiệu quả làm sạch môi trường lá xanh quanh năm, chịu cắt tỉa;
- Hoa quả không gây mất vệ sinh ( hấp dẫn côn trùng, rơi rụng ảnh hưởng đến vệ sinh )
- Tuổi thọ cây phải dài, có tốc độ tăng trưởng tốt, có sức chịu đựng sự khắc nghiệt của thời tiết, ít bị sâu bệnh, mối mọt phá hoại;
- Cây có hoa đẹp đặc trƣng;
Cây xanh cần được thiết kế một cách hợp lý nhằm tạo cảnh quan đường phố, bảo vệ môi trường và đảm bảo an toàn cho người đi bộ cũng như giao thông Việc trồng cây không được gây cản trở cho các công trình hạ tầng đô thị như đường dây, đường ống và kết cấu vỉa hè, mặt đường.
Dựa trên kết quả điều tra hiện trạng hệ thống cây bóng mát đường phố tại thành phố Thái Bình cùng với điều kiện tự nhiên của khu vực, tôi xin đề xuất danh mục cây bóng mát phù hợp cho thành phố như được trình bày trong bảng 4.4.
Bảng 4.3 : Danh mục cây trồng đề xuất cho thành phố Thái Bình
STT Tên cây Tên khoa học Công dụng và mục đích sử dụng
4.3.2 Giải pháp cải tạo hệ thống cây xanh đường phố
- Thành phố cần tiến hành lập quy hoạch tổng thể cây xanh đường phố
Lập kế hoạch chuẩn bị nguồn cây giống đạt tiêu chuẩn và chất lượng là cần thiết để từng bước thay thế các loài cây kém chất lượng, cây bị sâu bệnh và những cây không đáp ứng tiêu chuẩn cho cây đường phố.
Việc cải tạo cần được thực hiện từng bước một, phù hợp với điều kiện kinh phí đầu tư Các tuyến đường chính của thành phố nên được ưu tiên cải tạo trước tiên.
Dựa trên kết quả điều tra và đánh giá hiện trạng các tuyến đường, cùng với tiêu chí lựa chọn loài cây trồng đường phố cho thành phố Thái Bình, hướng cải tạo lâu dài cho các tuyến đường nghiên cứu là loại bỏ hoàn toàn các loài cây không phù hợp với tiêu chí trồng cây xanh đường phố.
Tuyến đường Lê Lợi hiện đang được trồng cây bàng Đài Loan, loại cây lưu niệm do Chủ tịch UBND tỉnh và ông Trần Quang Phụng, Chủ tịch HĐQT Tổng công ty Muối Miền Nam, thực hiện Ông Trần Quang Phụng đã hỗ trợ toàn bộ cây trồng thay thế cho tuyến đường này Cây bàng Đài Loan được cho là phù hợp với thổ nhưỡng và khí hậu Thái Bình, tuy nhiên sau hơn 2 năm trồng, cây vẫn chưa phát triển tốt, chưa đáp ứng được nhu cầu tạo bóng mát và cải thiện cảnh quan cho tuyến đường.
Đường Hai Bà Trưng hiện đang có một số loài cây không phù hợp như Bàng, Sữa và Xà Cừ Cần loại bỏ những loài cây này, đặc biệt là Xà Cừ với rễ nổi, vì chúng đã gây ra tình trạng hư hại đáng kể cho vỉa hè của đường.
Trên đường Trần Thánh Tông, cây Sấu và cây Liễu là hai loài cây chủ đạo được trồng Cần tiến hành tỉa thưa cây Sữa do hoa của nó có mùi hắc, gây khó chịu cho người dân.
Trên đường Trần Hưng Đạo, cần bảo tồn một số loài cây như Bằng lăng, Lộc vừng, Phượng, Sấu và Viết Đồng thời, cây Xà Cừ nên được loại bỏ và thay thế bằng các loài cây tương tự đã được giữ lại.
Trên đường Quang Trung, cần chặt bỏ những cây không phù hợp, trong khi giữ lại các cây như Phượng, Bằng lăng, Lộc Vừng, Sấu và Sưa Tại các vị trí cây bị chặt bỏ, nên trồng bổ sung các loài cùng loại với cây được giữ lại, nhằm tạo sự đồng nhất và hài hòa cho tuyến đường.
Đường Lý Thường Kiệt chủ yếu có các loài cây Sữa và Sấu, nhưng Bàng và Sữa không phù hợp trồng trên đường phố Do đó, nên giữ lại các loài cây như Bằng lăng, Lộc vừng, Phượng, và Sấu Các loài cây còn lại cần được chặt bỏ và thay thế bằng những loài cây tương tự.
Đường Lý Bôn là tuyến đường dài nhất của thành phố, cần giữ lại các loài cây như Bằng lăng, Lộc vừng, Phượng và Sấu Những loài cây khác cần được chặt bỏ, và tại các vị trí này, nên trồng bổ sung các loại cây tương tự với những cây được giữ lại Có thể giữ lại cây Sữa, nhưng cần tỉa thưa và giảm số lượng do hoa của cây này có mùi hắc gây khó chịu cho người dân.
4.3.3 Giải pháp quy hoạch thiết kế cây xanh cho hệ thống đường
Việc trồng cây trên các tuyến đường phố mới cần tuân thủ quy định về cây xanh đô thị, đặc biệt là cây xanh đường phố Trên những tuyến đường có vỉa hè hẹp dưới 3 m hoặc từ 3 đến 5 m, chỉ nên trồng cây gỗ nhỏ và trung bình như Lộc vừng, Nhội, Bằng lăng, Lim xẹt, và Viết Trong khi đó, trên các tuyến đường có vỉa hè rộng hơn 5 m, có thể trồng xen kẽ cây gỗ lớn và gỗ nhỡ như Sấu, Long não, Lát hoa, Dầu rái, Tếch, Sao đen, cùng với các loại cây như Lộc vừng, Nhội, Bằng lăng, và Lim xẹt.
Mỗi tuyến đường có thể chọn phương thức phối kết trồng cây khác nhau tùy theo độ dài, nhằm tạo ra sắc thái cảnh quan đặc trưng và nâng cao hiệu quả môi trường Trên các tuyến đường chính và đường khu vực, có thể trồng từ 1 đến 3 loài cây trên một tuyến đường với khoảng cách 350 cm.