TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
Một số khái niệm liên quan
Cộng đồng trong quản lý rural (QLR) được định nghĩa là một tập hợp cư dân thôn, bao gồm những người sống gắn bó với nhau trong một xã hội nhỏ, chia sẻ các yếu tố văn hóa, kinh tế, xã hội, truyền thống và phong tục tập quán Họ có mối quan hệ chặt chẽ trong sản xuất và đời sống, đồng thời thường có ranh giới không gian xác định trong một thôn hoặc bản.
Cộng đồng dân cư thôn bao gồm tất cả các hộ gia đình và cá nhân sinh sống trong cùng một thôn, làng, bản, ấp, buôn, phum, sóc hoặc các đơn vị tương đương.
1.1.2 Khái niệm lâm nghiệp cộng đồng
Theo cẩm nang ngành Lâm nghiệp, LNCĐ (cộng đồng tham gia QLR) là hoạt động kết nối người dân trong cộng đồng thôn với rừng, cây và sản phẩm từ rừng, đồng thời phân chia lợi ích từ rừng LNCĐ thể hiện hình thức quản lý, bảo vệ, sử dụng và phát triển rừng do cộng đồng thôn thực hiện, bao gồm cả rừng của cộng đồng và rừng thuộc các thành phần kinh tế khác.
1.1.3 Khái niệm quản lý rừng cộng đồng
QLRCĐ là hình thức quản lý mà tất cả các thành viên trong cộng đồng cùng tham gia, chia sẻ sản phẩm và lợi ích từ các khu rừng mà cộng đồng sở hữu và quản lý.
1) cộng đồng trực tiếp quản lý những diện tích rừng hoặc những đám cây gỗ của họ từ lâu đời;
2) cộng đồng trực tiếp quản lý những khu rừng được Nhà nước giao;
3) các hoạt động mang tính chất lâm nghiệp khác do cộng đồng tổ chức phục vụ lợi ích trực tiếp cho cộng đồng
1.1.4 Khái niệm quản lý rừng dựa vào cộng đồng
Hình thức cộng đồng tham gia quản lý và hưởng lợi từ các khu rừng không thuộc quyền quản lý của họ, mà thuộc về các thành phần kinh tế khác, đóng vai trò quan trọng trong đời sống và thu nhập của cộng đồng Các lợi ích này bao gồm việc làm, thu hoạch sản phẩm, và các dịch vụ như thuỷ lợi nhỏ hay nước sinh hoạt Hình thức này có thể được chia thành hai đối tượng khác nhau.
Rừng của hộ gia đình và cá nhân là một phần quan trọng trong cộng đồng, nơi mà các thành viên tham gia quản lý rừng một cách hợp tác và hỗ trợ lẫn nhau Sự chia sẻ lợi ích dựa trên nguyên tắc tự nguyện không chỉ tạo ra sức mạnh để bảo vệ rừng mà còn giúp các thành viên hỗ trợ và đổi công cho nhau trong các hoạt động lâm nghiệp.
Rừng thuộc quyền quản lý và sở hữu của các tổ chức nhà nước, bao gồm các ban quản lý rừng phòng hộ, rừng đặc dụng, lâm trường và công ty lâm nghiệp nhà nước, cùng với sự tham gia của các tổ chức tư nhân Cộng đồng có thể tham gia vào các hoạt động lâm nghiệp như bảo vệ, khoanh nuôi, tái sinh, phục hồi và trồng rừng thông qua các hợp đồng khoán, từ đó hưởng lợi theo các cam kết đã thỏa thuận.
Lâm nghiệp cộng đồng (LNCĐ) được hiểu theo nhiều cách khác nhau, từ những định nghĩa rộng rãi liên quan đến mối quan hệ giữa con người và cây cối, đến những định nghĩa hẹp hơn tập trung vào quản lý rừng bởi cộng đồng địa phương với lợi ích riêng LNCĐ bao gồm nhiều hoạt động kết nối người dân nông thôn với cây và rừng, cũng như các sản phẩm và lợi ích từ chúng Điều này cho thấy LNCĐ không chỉ bao hàm quản lý rừng cộng đồng mà còn có thể phân biệt rõ ràng với các khái niệm khác liên quan.
Quản lý rừng cộng đồng (QLRCĐ) là sự tham gia của cộng đồng địa phương trong việc tổ chức và điều hành các hoạt động quản lý rừng mà họ trực tiếp sử dụng, theo yêu cầu của Nhà nước hoặc truyền thống Trong khi đó, quản lý rừng dựa vào cộng đồng (QLR) cho phép cộng đồng tham gia vào quản lý và hưởng lợi từ các khu rừng không thuộc quyền sở hữu của họ, nhưng ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống, việc làm, thu nhập và các lợi ích khác như thuỷ lợi nhỏ và nước sinh hoạt.
QLR dựa vào cộng đồng khác với “Đồng quản lý”, là quá trình tham gia của nhiều đối tác có cùng mối quan tâm đến tài nguyên rừng Trong quá trình này, trách nhiệm, nghĩa vụ, quyền hạn và quyền lợi của các đối tác được thỏa hiệp và thống nhất dựa trên khả năng và năng lực của từng bên, đồng thời không vi phạm luật pháp Nhà nước và Công ước Quốc tế mà Việt Nam tham gia Mục tiêu cuối cùng là quản lý tài nguyên rừng một cách hiệu quả, đồng thời đáp ứng các mục tiêu riêng của từng đối tác.
Tổng quan vấn đề nghiên cứu
1.2.1 Trên thế giới Ở Thái Lan, một thử nghiệm của Dự án “Quản lý bền vững thông qua sự cộng tác” đã thực hiện tại Khu bảo tồn động vật hoang dã Phu Kheio, tỉnh Chaiyaphum ở Đông Bắc Thái Lan Kết quả chỉ ra rằng, điều căn bản để quản lý bền vững tài nguyên là phải thu hút sự tham gia của các bên liên quan và đặc biệt là phải bao gồm cả phát triển cộng đồng địa phương bằng các hoạt động làm tăng thu nhập của họ (dẫn theo Ngô Ngọc Tuyên, 2007)
LNCĐ ở Nêpan đã nổi bật với sự tham gia của người dân trong quản lý rừng, trở thành nguồn thu nhập và cơ hội việc làm cho cộng đồng nông thôn Nhờ sự hỗ trợ tài chính và kỹ thuật từ các tổ chức phi chính phủ và quốc tế, chương trình này đã thành công trên toàn quốc (Cẩm nang ngành Lâm nghiệp, 2006) Tại Ấn Độ, hình thức “đồng quản lý rừng” đang được mở rộng nhanh chóng nhờ cải cách thể chế, với sự phi tập trung hóa và dân chủ hóa trong quản lý tài nguyên D’Silva (1997) cho rằng chương trình này vẫn đang trong giai đoạn đầu, chuyển giao quyền kiểm soát rừng từ Nhà nước sang cộng đồng, mặc dù các vấn đề cải cách vẫn còn nhiều thách thức (Donovan D và cộng sự, 1997).
Từ năm 1982 đến 1988, Dự án LNCĐ do ADB tài trợ tại Sri Lanka đã tạo điều kiện cho người dân tham gia quản lý rừng, nhưng không mang lại lợi ích về kiến thức địa phương và phản ứng hạn chế với nguồn tài nguyên Việc thiếu tổ chức cộng đồng có quyền quyết định về giao đất rừng và số lượng cán bộ Bộ Lâm nghiệp hạn chế đã dẫn đến kiểm soát lỏng lẻo trong việc chuyển đổi đất rừng sang đất nông nghiệp Năm 1995, Chính phủ Sri Lanka đã ban hành kế hoạch lâm nghiệp mới nhằm tăng độ che phủ rừng và năng suất, đồng thời nâng cao đời sống người dân Rừng thuộc sở hữu Nhà nước cần được quản lý theo nguyên tắc bền vững về sinh thái, và hiện nay, các chương trình đồng quản lý rừng với sự tham gia của người dân đang được triển khai.
Tại Philippines, chiến lược Quốc gia về bảo tồn đa dạng sinh học nhấn mạnh rằng sự tham gia của các cộng đồng địa phương, những người chịu ảnh hưởng lớn từ các chính sách môi trường, là yếu tố quyết định cho thành công trong bảo tồn đa dạng sinh học Tương tự, ở Indonesia, kế hoạch hành động đa dạng sinh học cũng khẳng định rằng việc tăng cường sự tham gia của công chúng, đặc biệt là các cộng đồng sống trong những vùng có tính đa dạng sinh học cao, là mục tiêu chính và là điều kiện tiên quyết cho việc thực hiện kế hoạch.
Tính kém hiệu quả của các chương trình quản lý tài nguyên thiên nhiên chủ yếu xuất phát từ việc chưa giải quyết tốt mối quan hệ lợi ích giữa các cá nhân trong cộng đồng và giữa lợi ích địa phương với lợi ích quốc gia Điều này dẫn đến việc chưa phát huy được năng lực nội sinh của cộng đồng trong quản lý tài nguyên Do đó, quản lý tài nguyên cần phát triển theo hướng kết hợp giữa bảo tồn và phát triển tài nguyên với hoạt động sản xuất, nhằm cải thiện chất lượng cuộc sống cho người dân và thống nhất lợi ích của họ với lợi ích quốc gia trong việc bảo tồn và phát triển tài nguyên rừng.
1.2.2.1 Cơ sở pháp lý liên quan đến quản lý rừng đặc dụng
Luật Đất đai sửa đổi năm 2013 quy định về việc quản lý rừng đặc dụng, cho phép giao khoán ngắn hạn đất rừng cho hộ gia đình chưa thể di chuyển ra khỏi khu vực bảo vệ nghiêm ngặt Đồng thời, luật cũng cho phép giao khoán đất rừng thuộc phân khu phục hồi sinh thái cho các hộ gia đình cá nhân sống ổn định trong khu vực nhằm bảo vệ và phát triển rừng Ủy ban Nhân dân tỉnh có thẩm quyền giao đất và cho thuê đất vùng đệm cho hộ gia đình, cá nhân sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu và thí nghiệm về lâm nghiệp.
Khoản 1 Điều 26 và Điều 52 Luật Lâm nghiệp năm 2017, quy định tổ chức quản lý rừng đặc dụng, khai thác lâm sản trong rừng đặc dụng (vườn quốc gia, khu dự trữ thiên nhiên, khu bảo tồn loài - sinh cảnh; khu rừng bảo vệ cảnh quan; khu rừng nghiên cứu, thực nghiệm khoa học; vườn thực vật quốc gia, rừng giống quốc gia)
Nghị định 156/2018/NĐ-CP Quy định chi tiết thi hành một số điều của
Luật Lâm nghiệp Điều 102 quy định rõ Trách nhiệm quản lý nhà nước về lâm nghiệp của Ủy ban nhân dân các cấp
Quyết định số 218/2007/QĐ-TTg ngày 07/02/2014 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược quản lý hệ thống rừng đặc dụng, khu bảo tồn biển và vùng nước nội địa Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030 Chiến lược này khuyến khích đầu tư từ các tổ chức, cá nhân và nhà khoa học, đồng thời thúc đẩy sự tham gia quản lý của cộng đồng dân cư vùng đệm, nhằm đảm bảo quản lý bền vững và tuân thủ quy định pháp luật.
Luật Đa dạng sinh học năm 2008 khuyến khích và bảo đảm quyền lợi hợp pháp của tổ chức, cá nhân đầu tư vào việc bảo tồn và phát triển bền vững đa dạng sinh học thông qua áp dụng tiến bộ khoa học, công nghệ và tri thức truyền thống Luật cũng nhấn mạnh việc phát triển du lịch sinh thái nhằm xóa đói, giảm nghèo và ổn định cuộc sống của cộng đồng sống hợp pháp trong khu bảo tồn, đồng thời phát triển bền vững vùng đệm của khu bảo tồn với đa dạng nguồn đầu tư.
Quyết định số 07/2012/QĐ-TTg ngày 08/02/2012 của Thủ tướng Chính phủ đánh dấu một bước tiến quan trọng trong chính sách bảo vệ rừng, đặc biệt là điều 4 liên quan đến đồng quản lý rừng Chính sách này nhấn mạnh việc thành lập hội đồng quản lý, đóng vai trò là đại diện hợp pháp, nhằm đảm bảo sự thỏa thuận trực tiếp và tự nguyện giữa các bên liên quan Đồng quản lý bao gồm các yếu tố chính như quyền lực, quyền hạn, lợi ích và trách nhiệm trong quản lý tài nguyên thiên nhiên, cho phép chia sẻ thông qua quá trình đàm phán để đạt được thỏa thuận thống nhất về thể chế quản trị với sự tham gia của nhiều bên.
- Nghị định số 35/2019/NĐ-CP, ngày 25/4/2019 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực Lâm nghiệp
Quyết định số 1976/QĐ-TTg ngày 30/10/2014 của Thủ tướng Chính phủ Về việc phê duyệt quy hoạch hệ thống rừng đặc dụng cả nước đến năm
Tầm nhìn đến năm 2030 nhấn mạnh mục tiêu bảo tồn và phát triển bền vững các hệ sinh thái tự nhiên quan trọng, giá trị cảnh quan thiên nhiên, di tích lịch sử - văn hóa, cùng với việc bảo vệ các danh lam thắng cảnh và các loại sinh vật hoang dã nguy cấp, quý hiếm trong hệ thống rừng đặc dụng.
1.2.2.2 Các nghiên cứu liên quan
Donovan D và các cộng sự (1997) đã chỉ ra rằng diện tích rừng già ở miền núi phía Bắc Việt Nam đang bị suy giảm nghiêm trọng do áp lực khai thác từ người dân địa phương Việc khai thác gỗ, củi và các lâm sản khác như tre, nấm, cây dược liệu và động vật hoang dã đã trở thành nguồn sinh kế chủ yếu cho người dân miền núi.
Lê Quý An (2001) nhấn mạnh rằng quản lý và phát triển vùng đệm dựa trên cộng đồng có thể phát huy lợi thế của cộng đồng và giảm thiểu tác động tiêu cực đến hoạt động bảo tồn Cộng đồng có thể tận dụng phong tục tập quán để xây dựng nề nếp sống lành mạnh, góp phần vào bảo tồn môi trường Tuy nhiên, Đỗ Anh Tuân (2001) chỉ ra rằng nhiều người dân địa phương vẫn khai thác tài nguyên rừng bất hợp pháp, với 34% thu nhập hàng năm của hộ gia đình trong vùng đệm và 62% trong vùng bảo vệ nghiêm ngặt đến từ rừng Việc thành lập khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) vào năm 1997 đã làm giảm 30% - 71,4% diện tích đất và khoảng 50% thu nhập từ rừng của người dân Mặc dù có một số chương trình hỗ trợ tại KBTTN, nhưng chúng vẫn chưa đủ để bù đắp những tổn thất do việc thành lập này gây ra.
Nguyễn Bá Ngãi và cộng sự (2003) nhận định rằng hệ thống chính sách hiện tại đủ mạnh để thu hút sự tham gia của cộng đồng địa phương trong quản lý và sử dụng các khu rừng đặc dụng Họ nhấn mạnh tầm quan trọng của việc không loại trừ cộng đồng khỏi quyền hưởng lợi từ Vườn Quốc gia (VQG) và đề xuất mô hình quản lý đất đai trong khu bảo tồn của VQG Ba Vì.
Ngô Ngọc Tuyên (2007) đã nghiên cứu ảnh hưởng của các yếu tố sản xuất đến tổng thu nhập của hộ gia đình (HGĐ) và mối quan hệ giữa tổng thu nhập với khai thác tài nguyên rừng tại KBTTN Na Nang, Tuyên Quang Kết quả cho thấy, người dân tác động đến tài nguyên rừng chủ yếu qua “sử dụng tài nguyên rừng”, hình thức tác động bất lợi nhất, với mức độ khác nhau giữa các dân tộc Đỗ Thị Hường (2010) đã đánh giá công tác quản lý bảo vệ tài nguyên rừng, phân tích kinh tế HGĐ và nghiên cứu tác động của người dân đến tài nguyên rừng và thu nhập của HGĐ trong khu vực Tác giả đã chỉ ra sự phụ thuộc và nguyên nhân dẫn đến tác động bất lợi từ cộng đồng, đồng thời đề xuất giải pháp tích cực để giảm thiểu tác động tiêu cực đến tài nguyên rừng Tuy nhiên, nghiên cứu chưa làm rõ các yếu tố đầu vào của sản xuất và phương pháp xác định nhu cầu thị trường, chỉ mới dừng lại ở việc nghiên cứu kênh tiêu thụ.
MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Mục tiêu nghiên cứu
Để nâng cao hiệu quả công tác quản lý rừng dựa vào cộng đồng tại rừng Di tích lịch sử và Cảnh quan môi trường Mường Phăng, cần đề xuất các giải pháp thiết thực Việc tăng cường sự tham gia của cộng đồng địa phương trong việc bảo vệ và phát triển rừng là rất quan trọng Đồng thời, cần áp dụng các biện pháp giáo dục nâng cao nhận thức về giá trị của rừng, cũng như xây dựng các mô hình quản lý bền vững Các chính sách hỗ trợ từ chính quyền cũng sẽ đóng góp vào việc cải thiện tình hình quản lý rừng, đảm bảo sự hài hòa giữa bảo tồn và phát triển kinh tế.
- Đánh giá thực trạng công tác quản lý rừng dựa vào cộng đồng tại rừng DTLS và CQMT Mường Phăng;
Để nâng cao hiệu quả quản lý rừng dựa vào cộng đồng tại Di tích lịch sử và Cảnh quan môi trường Mường Phăng, cần đề xuất một số giải pháp như tăng cường sự tham gia của cộng đồng địa phương trong việc bảo vệ và phát triển rừng, tổ chức các chương trình giáo dục nâng cao nhận thức về giá trị rừng, và xây dựng các mô hình quản lý bền vững kết hợp với phát triển kinh tế địa phương.
Đối tượng và phạm nghiên cứu
Là các hoạt động quản lý rừng dựa vào cộng đồng tại rừng Di tích lịch sử và Cảnh quan môi trường Mường Phăng
Chúng tôi sẽ lựa chọn hai cộng đồng thôn bản tham gia vào hoạt động quản lý rừng tại khu vực Di tích lịch sử và Cảnh quan môi trường Mường Phăng để tiến hành nghiên cứu.
Nội dung nghiên cứu
- Nghiên cứu thực trạng công tác quản lý rừng;
- Nghiên cứu sự tham gia của cộng đồng vào công tác quản lý rừng;
- Nghiên cứu thuận lợi, khó khăn trong tổ chức quản lý rừng dựa vào cộng đồng;
- Nghiên cứu đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý rừng dựa vào cộng đồng.
Phương pháp nghiên cứu
2.4.1 Phương pháp tổng hợp và phân tích tài liệu thứ cấp
Các tài liệu thứ cấp sẽ được chọn lọc, tổng hợp và phân tích để phục vụ cho từng nội dung cụ thể của đề tài nghiên cứu Những nguồn tài liệu này bao gồm thông tin về điều kiện tự nhiên, dân sinh và kinh tế - xã hội của khu vực nghiên cứu; các kết quả nghiên cứu đã công bố về lâm nghiệp cộng đồng; cùng với các báo cáo hoạt động quản lý rừng từ các chương trình, dự án và cơ quan quản lý lâm nghiệp địa phương.
2.4.2 Phương pháp thu thập thông tin hiện trường
2.4.2.1 Lựa chọn điểm nghiên cứu
* Chọn thôn điểm: Đề tài chọn 02 thôn bản làm điểm nghiên cứu Các thôn là điểm nghiên cứu thỏa mãn một số tiêu chí sau:
- Thuộc khu vực tiếp giáp với rừng Di tích lịch sử và Cảnh quan môi trường Mường Phăng;
- Đại diện cho các nhóm dân tộc thiểu số đặc trưng của khu vực
- Có các hộ gia đình tham gia thực hiện các hoạt động quản lý rừng tại rừng Di tích lịch sử và Cảnh quan môi trường Mường Phăng
Kết quả lựa chọn được các thôn: 1) thôn Mường Phăng, xã Điện Biên;
2) thôn Pú Sung, xã Pá Khoang thỏa mãn các tiêu chí đã nêu
Sử dụng một cách có chọn lọc các công cụ của RRA và PRA để thu thập thông tin hiện trường, trong đó bao gồm phỏng vấn cá nhân như một phương pháp chính.
- Lựa chọn đối tượng phỏng vấn: công cụ này áp dụng với 2 nhóm đối tượng
+ Nhóm 1: gồm 3-5 cá nhân là cán bộ của BQL rừng DTLS và CQMT Mường Phăng
+ Nhóm 2: gồm các cá nhân là cán bộ xã (mỗi xã 2 người) và cán bộ thôn bản (mỗi thôn 2 người)
- Nội dung phỏng vấn cá nhân: Phỏng vấn cá nhân được thực hiện theo chủ đề thông qua bảng hỏi thiết kế sẵn, chủ đề phỏng vấn gồm:
Tình hình sử dụng đất đai và quản lý tài nguyên rừng tại địa phương hiện đang được chú trọng, với các chủ trương, chính sách và chương trình cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả quản lý rừng của chính quyền cơ sở Những dự án liên quan đến quản lý rừng không chỉ đảm bảo bảo vệ môi trường mà còn thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững cho cộng đồng.
Các hình thức quản lý rừng dựa vào cộng đồng đã được triển khai hiệu quả, với sự tham gia tích cực của người dân và cộng đồng trong các hoạt động quản lý rừng Mức độ tham gia của cộng đồng không chỉ giúp nâng cao ý thức bảo vệ rừng mà còn tạo ra những lợi ích kinh tế bền vững cho địa phương.
+ Đánh giá hiệu quả các hoạt động quản lý rừng dựa vào cộng đồng tại địa phương b) Phỏng vấn hộ gia đình
- Chọn hộ gia đình phỏng vấn theo trình tự các bước sau:
Tiến hành phân loại hộ gia đình theo khả năng kinh tế bằng phương pháp PRA, dựa trên các chỉ tiêu do người dân đề xuất Tổng số hộ được chia thành ba nhóm: hộ khá, hộ nghèo và hộ trung bình.
+ Tại mỗi nhóm hộ lập danh sách các hộ gia đình có tham gia các hoạt động quản lý rừng dựa vào cộng đồng;
+ Dựa vào danh sách đã lập chọn ngẫu nhiên 3 -5 hộ gia đình ở mỗi nhóm hộ để phỏng vấn
Nội dung phỏng vấn hộ gia đình được thực hiện thông qua bảng phỏng vấn bán định hướng đã được chuẩn bị sẵn Các câu hỏi trong phỏng vấn tập trung vào những khía cạnh quan trọng của cuộc sống gia đình, nhằm thu thập thông tin chi tiết và đa dạng từ các hộ gia đình tham gia.
+ Cơ cấu thu nhập của hộ gia đình và tỷ trọng thu nhập từ hoạt động lâm nghiệp của hộ;
+ Các động cơ thúc đẩy hộ gia đình tham gia quản lý rừng;
+ Các rào cản ảnh hưởng đến sự tham của hộ gia đình vào quản lý rừng
+ Các hình thức và mức độ tham gia của hộ gia đình trong các hoạt động quản lý rừng;
+ Các giải pháp giải quyết mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển do chính người dân đề xuất c) Thảo luận nhóm
Để tổ chức nhóm thảo luận hiệu quả, cần lựa chọn từ 5 đến 7 người tham gia, trong độ tuổi từ 25 đến 60, là những cá nhân có uy tín trong cộng đồng và có kinh nghiệm trong lĩnh vực sản xuất nông, lâm nghiệp Mỗi thôn điểm sẽ tiến hành một cuộc thảo luận nhóm nhằm thu thập ý kiến và kinh nghiệm của các thành viên.
Các quy ước và thể chế địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý tài nguyên rừng, ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định của người dân và cộng đồng Những quy định này không chỉ xác định cách thức sử dụng và bảo vệ rừng mà còn tạo ra sự tương tác giữa các bên liên quan, từ đó nâng cao nhận thức và trách nhiệm trong việc bảo vệ môi trường Sự tham gia của cộng đồng trong quá trình ra quyết định là yếu tố then chốt, giúp đảm bảo rằng các chính sách phù hợp với nhu cầu và điều kiện thực tế của địa phương.
Kiến thức địa phương và kinh nghiệm quản lý rừng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động quản lý rừng dựa vào cộng đồng Các giải pháp tiềm năng như tăng cường sự tham gia của cộng đồng, đào tạo kỹ năng cho người dân và phát triển các mô hình quản lý bền vững có thể cải thiện tình hình Phân tích SWOT sẽ giúp xác định điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong quản lý rừng, từ đó đưa ra những chiến lược phù hợp để tối ưu hóa hiệu quả quản lý.
Công cụ này được thực hiện thông qua sự kết hợp của hai phương pháp gồm phương pháp chuyên gia và thảo luận nhóm
Phương pháp thảo luận nhóm là một kỹ thuật nghiên cứu hiệu quả, sử dụng khung thảo luận đã được chuẩn bị trước Nhóm thảo luận bao gồm từ 3 đến 5 nông dân, tập trung vào việc phân tích các điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong việc quản lý rừng dựa vào cộng đồng tại khu vực nghiên cứu.
Phương pháp chuyên gia là bước quan trọng trong quá trình nghiên cứu, nơi nhóm nông dân tổng hợp các kết quả thảo luận và tham khảo ý kiến từ các chuyên gia, bao gồm cán bộ từ các cơ quan nhà nước liên quan Điều này giúp bổ sung và hoàn thiện phân tích SWOT, đồng thời thu thập các khuyến nghị cần thiết để đề xuất giải pháp hiệu quả.
2.4.3 Phương pháp xử lý thông tin
Thông tin thu thập được đã được phân loại và tổng hợp bằng phương pháp thống kê thông dụng trên phần mềm Excel 2017 Kết quả xử lý thông tin được trình bày dưới dạng liệt kê, mô tả, và được minh họa bằng biểu đồ, hình ảnh và bảng.
GIỚI THIỆU KHU VỰC NGHIÊN CỨU
Vị trí địa lý
BQL rừng DTLS và CQMT Mường Phăng được thành lập vào tháng 7 năm 2010 theo Quyết định số 837/QĐ-UBND của UBND tỉnh Điện Biên, trực thuộc Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Điện Biên Vào ngày 30 tháng 10 năm 2014, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt rừng Mường Phăng vào quy hoạch hệ thống rừng đặc dụng cả nước đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030 Đến tháng 7 năm 2015, UBND tỉnh Điện Biên đã ban hành Quyết định số 611 giao hơn 1.000ha đất rừng đặc dụng giai đoạn 1 tại hai xã Mường Phăng và Pá Khoang cho BQL rừng DTLS và CQMT Mường Phăng.
Khu rừng theo phương án tọa lạc tại hai xã Mường Phăng và Pá Khoang, huyện Điện Biên, cách thành phố Điện Biên Phủ 25 km về phía Đông Bắc.
Từ 21037'97'' đến 21049'43'' vĩ độ Bắc
Từ 103005'47'' đến 103018'58'' kinh độ Đông
- Phía Bắc tiếp giáp với xã Nà Nhạn và xã Nà Tấu, huyện Điện Biên
- Phía Tây tiếp giáp xã Tà Lèng và xã Thanh Minh, thành phố Điện Biên Phủ
- Phía Nam tiếp giáp với xã Pú Nhi, huyện Điện Biên Đông
- Phía Đông tiếp giáp xã Ẳng Cang và xã Ẳng Nưa, huyện Mường Ảng.
Đặc điểm khí hậu
Rừng di tích lịch sử và cảnh quan môi trường Mường Phăng nằm trong khu vực khí hậu nhiệt đới gió mùa, với hai mùa rõ rệt: mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 10, đặc trưng bởi thời tiết nóng ẩm, và mùa khô từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau, với thời tiết khô hanh và lạnh giá, nhiệt độ có thể xuống gần 0°C.
- Nhiệt độ bình quân trong năm 22,3 0 c
- Nhiệt độ cao nhất tuyệt đối 30 0 c
- Nhiệt độ thấp nhất tuyệt đối 26,30 0 c
- Lượng mưa trung bình/năm từ 1.600 mm - 2.000 mm
- Lượng mưa thấp nhất khoảng 20 - 30 mm/tháng; phân bố vào tháng 1 và tháng 12 hàng năm, cao nhất khoảng 400 mm/tháng; tập trung vào tháng 7, tháng 8
Mùa khô ở Mường Phăng bị ảnh hưởng bởi gió Phơn Tây Nam từ Lào, dẫn đến không khí khô và nhiệt độ rất cao, có thể lên tới trên 42°C Khu vực này có nhiệt độ trung bình thấp hơn so với các xã trong lòng chảo Điện Biên, điều này ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của cây trồng, khiến thời gian sinh trưởng của cây nông nghiệp kéo dài hơn và thời vụ thu hoạch chậm hơn.
Hình 3.1 Biểu đồ sinh khí hậu khu vực Điện Biên (Nguyễn Khanh Vân, 2000)
Đặc điểm thủy văn
Hệ thống thủy văn trên địa bàn xã gồm hệ thống suối sau:
Suối Nậm Phăng là con suối chính được hình thành từ các suối nhỏ tại khu vực Bản Loọng Luông và Bản Nghịu, sau đó chảy vào hồ Pá Khoang tại Bản Đông Mệt Nguồn nước của suối chủ yếu đến từ nhiều khe nhỏ khác nhau, phục vụ cho hoạt động sản xuất.
Suối Nậm Điếng bắt nguồn từ đỉnh núi cao gần huyện Điện Biên Đông, chảy theo hướng Đông Nam - Tây Bắc qua bản Tân Bình và bản Khá, trước khi hợp với khe Phiêng Ma Lông để đổ vào suối Nậm Phăng Suối không chỉ cung cấp nước cho sản xuất mà còn đáp ứng nhu cầu nước sinh hoạt cho người dân tại các bản Tân Bình và Khá.
Trong vùng dự án, có nhiều khe suối như Khe Tạc Điêng, Khe Loọng Nghịu, và Khe Phiêng Ma Lông, cung cấp nguồn nước cho hồ Pá Khoang Nguồn nước này không chỉ hỗ trợ sản xuất nông nghiệp trên cánh đồng Mường Thanh và sinh hoạt của người dân địa phương, mà còn phục vụ cho các công trình thủy điện Hơn nữa, các khe suối này tạo nên cảnh quan thiên nhiên hấp dẫn, góp phần phát triển du lịch sinh thái.
Đặc điểm đất
Khu vực nghiên cứu nằm ở độ cao từ 600 đến 1200 m so với mực nước biển, bao gồm nhiều dãy núi cao trên 1.000 m, với đỉnh Pu Huốc đạt 1.725 m Địa hình dốc, gần hồ Pá Khoang có diện tích 681 ha Hai xã Mường Phăng và Pá Khoang chủ yếu có các loại đất như đất mùn vàng đỏ trên đá macma axit, đất đỏ vàng trên đá phiến sét, và đất thung lũng do sản phẩm dốc tụ Chất lượng đất ở đây tương đối tốt, tạo điều kiện thuận lợi cho canh tác nông nghiệp và phát triển rừng, đặc biệt là canh tác nương rẫy trên đất đồi Thông tin chi tiết về diện tích và các loại đất được trình bày trong bảng 3.1.
Bảng 3.1 Tổng hợp diện tích và tính chất các loại đất trên địa bàn nghiên cứu
TT Tên đất Ký hiệu
1 Đất mùn vàng đỏ trên đá macma axit Ha 7.114,0 77,7
2 Đất đỏ vàng phát triển trên đá phiến sét Fs 36,6 0,4
3 Đất mùn vàng nhạt trên đá cát Hq 13,1 0,1
4 Đất mùn đỏ vàng phát triển trên đá phiến sét Hs 262,9 2,9
5 Đất mùn vàng đỏ trên đá macma axit Fa 893,5 9,8
6 Đất thung lũng do sản phẩm dốc tụ D 238,4 2,6
(Nguồn: Phương án giao đất giao rừng của BQL rừng DTLS & CQMT
Tài nguyên rừng
Xã Mường Phăng và Pá Khoang là 2 xã thuộc hệ thống rừng đầu nguồn sông Nậm Rốm, rừng Mường Phăng có 3 HST rừng chính bao gồm:
Thảm thực vật nhiệt đới phân bố chủ yếu ở những khu vực có độ cao dưới 800m so với mực nước biển Kiểu rừng này thường tập trung ở dưới chân các đỉnh núi và dọc theo các sườn đồi.
Hai bên các suối chính và trên sườn, đỉnh các núi thấp chủ yếu là rừng thứ sinh do con người tác động Diện tích lớn chủ yếu là các trạng thái rừng non phục hồi sau nương rẫy, xen lẫn với cây Sặt, Dương xỉ Thành phần thực vật chính bao gồm các loài Tô hạp, Giổi, Kháo, Rè, cùng với các loài Dẻ, Hu đay.
+ Thảm thực vật rừng á nhiệt đới: Phân bố ở độ cao từ 800m đến
Khu vực có độ cao khoảng 600m và diện tích rộng lớn, thường phân bố trên các đỉnh núi cao trung bình Thực vật đặc trưng tại đây chủ yếu bao gồm các loài thuộc họ Magnoliaceae, Theaceae, Lauraceae, Fagaceae, Betulaceae và Araliaceae.
Trảng cỏ cây bụi sau nương rẫy và lửa rừng là kiểu thảm thực vật hình thành từ hoạt động nông nghiệp, bao gồm nương rẫy kiệt, lửa rừng và chăn thả động vật Kiểu thảm này thường phân bố ở đỉnh các núi cao, gần các huyện như Mường Ảng và Điện Biên Đông, cũng như xung quanh các làng bản trong các xã vùng đệm của khu quản lý Diện tích các loại rừng được tổng hợp trong Bảng 3.2.
Bảng 3.2 Diện tích, trạng thái rừng tại khu vực nghiên cứu
TT Loại đất, loại rừng
Tổng diện tích đất lâm nghiệp 2.962,78 3.766,86 6.729,64
1.1 Có rừng 964,75 1.531,96 2.496,71 a Rừng tự nhiên 910,70 1.487,30 2.398,00
- Rừng tự nhiên nghèo 737,29 1.044,59 1.781,88 b Rừng trồng 54,05 44,66 98,71
2.1 Có rừng 243,16 320,71 563,87 a Rừng tự nhiên 183,32 320,71 504,03
- Rừng hỗn giao Tre - Gỗ 2,08 0 2,08 b Rừng trồng 59,84 0 59,84
(Nguồn: Phương án giao đất giao rừng BQL rừng Mường Phăng, năm 2015)
Diện tích đất lâm nghiệp được phân chia thành 3 loại rừng: Rừng đặc dụng và Rừng sản xuất Trong đó, rừng chỉ chiếm 45,48% tổng diện tích, còn diện tích đất lâm nghiệp chưa có rừng chiếm 54,52% Rừng tại xã Mường Phăng và Pá Khoang có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ và điều tiết nguồn nước cho hồ Pá Khoang, cung cấp nước tưới cho cánh đồng Mường Thanh và cho 4 nhà máy thủy điện Rừng cũng góp phần điều hòa khí hậu và mang lại dịch vụ sinh thái cho thành phố Điện Biên, đồng thời là nguồn lợi lớn cho đời sống người dân Vì vậy, việc bảo vệ và phát triển rừng tại hai xã này là rất cần thiết cho sự phát triển kinh tế - xã hội của huyện Điện Biên.
Tài nguyên đa dạng sinh học
Khu vực nghiên cứu sở hữu đa dạng sinh học phong phú với 1.005 loài thực vật bậc cao có mạch, thuộc 614 chi và 198 họ Trong số đó, có 436 loài thực vật có giá trị dược liệu và 47 loài quý hiếm được ghi trong Sách đỏ Việt Nam (2007) cùng với các nghị định liên quan Đặc biệt, cần ưu tiên bảo tồn cho 228 loài động vật có xương sống trong khu vực này.
Việt Nam hiện có 174 giống, 84 họ và 31 bộ động vật, bao gồm 42 loài thú, 109 loài chim, 18 loài bò sát, 12 loài lưỡng cư, 47 loài cá, cùng với 385 loài côn trùng thuộc 295 giống và 58 họ Ngoài ra, còn có 22 loài động vật nổi và 15 loài động vật đáy thuộc 12 giống và 8 họ Đặc biệt, trong số này có 23 loài quý hiếm được ghi trong Sách đỏ Việt Nam năm 2007, theo Nghị định số 06/2019/NĐ-CP và Nghị định số 160/2013/NĐ-CP (Đặng Huy Huỳnh và cộng sự, 2014).
Đặc điểm dân số và dân tộc
Khu vực nghiên cứu có sự hiện diện của bốn dân tộc anh em: Thái, Khơ mú, Mông và Kinh, trong đó người Thái chiếm tỷ lệ lớn nhất với 69,16%, tiếp theo là người Khơ mú 17,78%, người Mông 11,81% và người Kinh 1,25% Tổng số hộ dân là 1.967, trong đó có 27,7% hộ nghèo, với tổng số khẩu đạt 8.958 Đặc biệt, khoảng 53,56% dân số trong độ tuổi lao động chủ yếu làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp và thuộc nhóm lao động phổ thông, đồng thời có trình độ văn hóa thấp.
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
Thực trạng công tác quản lý rừng tại BQL rừng DTLS và CQMT Mường Phăng
4.1.1 Hiện trạng rừng của BQL rừng DTLS & CQMT Mường Phăng
Theo quy hoạch Bảo tồn và phát triển bền vững khu rừng DTLS và CQMT Mường Phăng đến năm 2020, khu vực hai xã Mường Phăng và Pá Khoang có khoảng 4.436,55 ha rừng đặc dụng, được giao cho 05 chủ thể khác nhau quản lý Số liệu cụ thể được trình bày trong Bảng 4.1.
Bảng 4.1 Diện tích rừng đặc dụng của khu vực nghiên cứu chia theo chủ thể quản lý
TT Chủ thể quản lý Diện tích ( ha) Đất có rừng Đất chưa có rừng
1 BQL rừng DTLS và CQMT Mường
2 Ban quản lý dự án Di tích Điện Biên
3 Đơn vị lực lượng vũ trang 18,67 -
5 Ủy ban nhân dân xã - 1.954,48
(Nguồn: Quy hoạch bảo tồn và phát triển bền vững khu rừng DTLS và CQMT
Theo số liệu từ bảng 4.1, Ủy ban nhân dân các xã chỉ quản lý 1.954,48 ha đất chưa có rừng, trong khi các diện tích rừng đặc dụng được quy hoạch cho ba chủ thể quản lý: BQL rừng DTLS và CQMT Mường Phăng, Ban quản lý dự án Di tích Điện Biên Phủ, và lực lượng vũ trang cùng các hộ gia đình Hiện tại, BQL rừng DTLS và CQMT Mường Phăng đang quản lý 3.300,45 ha rừng đặc dụng.
Diện tích rừng tự nhiên tại khu vực là 3.088,57 ha, trong khi đó diện tích rừng trồng đạt 211,88 ha Thông tin chi tiết về các trạng thái rừng được quản lý bởi Ban Quản lý rừng đặc dụng và Cơ quan Môi trường Mường Phăng được thể hiện trong bảng 4.2.
Bảng 4.2 Thống kê diện tích các loại rừng của BQL rừng DTLS và
TT Loại rừng Diện tích (ha) Tỷ lệ (%)
Theo số liệu tại bảng 4.2, trong tổng diện tích 3.088,57 ha rừng đặc dụng của BQL rừng DTLS và CQMT Mường Phăng, rừng nghèo tái sinh sau khai thác và nương rẫy chiếm 47,44%, rừng trung bình 16,31% và rừng giàu 29,83% Rừng đặc dụng Mường Phăng chủ yếu là rừng tự nhiên, với diện tích thuộc Sở Chỉ huy chiến dịch Điện Biên Phủ là rừng nguyên sinh nhưng hiện đã trở thành rừng già, cần có biện pháp tái sinh để cải thiện chất lượng rừng Sinh cảnh phục hồi tự nhiên tại đây rất tốt, góp phần bảo tồn nguồn gen thực vật, đồng thời đảm bảo nguồn nước cho hồ thủy lợi Pá Khoang, phục vụ cho thủy điện hạ lưu và nông nghiệp cánh đồng Mường Thanh.
4.1.2 Cơ cấu tổ chức nguồn lực của BQL rừng Mường Phăng
Ban quản lý rừng Di tích Lịch sử và cảnh quan môi trường Mường Phăng được thành lập theo Quyết định số 837/QĐ - UBND ngày 8 tháng 7 năm 2010 của UBND tỉnh Điện Biên, thuộc sở nông nghiệp và phát triển nông thôn Về chất lượng cán bộ, ban quản lý cam kết nâng cao trình độ chuyên môn và năng lực quản lý để bảo vệ và phát triển rừng một cách bền vững.
- Cán bộ có trình độ đại học : 08 người; chiếm 47,1%
- Cán bộ có trình độ cao đẳng : 01 người; chiếm 5,8%
- Cán bộ có trình độ trung cấp : 08 người; chiếm 47,1%
- Đảng viên toàn đơn vị : 04 người; chiếm 23,5% b) Về bộ máy tổ chức
- Phòng Hành chính - Kế toán: 03 người
- Phòng Kế hoạch - Kỹ thuật: 12 người Gồm: Tổ nông nghiệp 5 người;
Tổ quản lý bảo vệ rừng 7 người; Lao động hợp đồng tổ thủy lợi: 03 người
Hình 4.1 Sơ đồ tổ chức bộ máy BQL rừng DTLS và CQMT Mường Phăng
BQL rừng DTLS và CQMT Mường Phăng là đơn vị trực thuộc Sở Nông Nghiệp & PTNT, có nhiệm vụ tư vấn cho Giám đốc Sở về quản lý, bảo vệ và phát triển rừng Đơn vị cũng tham gia vào các hoạt động khuyến nông, lâm, ngư và phát triển nông thôn trong khu vực quản lý BQL có tư cách pháp nhân, con dấu riêng và được phép mở tài khoản theo quy định pháp luật.
Đơn vị có nhiệm vụ bảo vệ rừng khu Dự trữ sinh quyển, đảm bảo nguồn nước sinh hoạt cho cộng đồng; bảo vệ hệ sinh thái rừng và đa dạng sinh học; đồng thời bảo tồn nguồn gen quý hiếm của các loài động vật và thực vật đặc hữu trong khu rừng đặc dụng, cũng như bảo vệ môi trường nước trong khu vực lòng hồ.
Quyết định số 499/QĐ-UBND, ngày 11 tháng 6 năm 2012 của UBND tỉnh Điện Biên quy định chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của Ban quản lý rừng di tích lịch sử và cảnh quan môi trường Mường Phăng, trực thuộc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Điện Biên.
Bảo vệ rừng khu Di tích lịch sử, bảo vệ rừng đầu nguồn nơi cung cấp nước sinh hoạt cho nhân dân
Bảo vệ hệ sinh thái rừng và đa dạng sinh học là rất quan trọng, đặc biệt trong việc bảo tồn nguồn gen quý hiếm của các loài động vật và thực vật đặc hữu Ngoài ra, việc bảo vệ môi trường nước tại khu vực lòng hồ Pá Khoang cũng đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì sự cân bằng sinh thái và phát triển bền vững.
Tham mưu cho Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phê duyệt và tổ chức thực hiện kế hoạch quản lý, bảo vệ và phát triển rừng hàng năm tại các phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, phân khu phục hồi sinh thái, cùng với vùng đệm tại xã Mường Phăng và các xã trong khu vực quy hoạch.
Lập kế hoạch xây dựng cơ sở hạ tầng nhằm quản lý, bảo vệ và phát triển nguồn gen động, thực vật quý hiếm Đồng thời, đề xuất các giải pháp phát triển kinh tế để nâng cao đời sống cho cộng đồng sinh sống hợp pháp trong khu rừng đặc dụng.
Quyết định 661/QĐ-TTg ngày 29/7/1998 của Thủ tướng Chính phủ đã đặt ra mục tiêu trồng mới 5 triệu ha rừng tại xã Mường Phăng, nhằm bảo vệ môi trường và phát triển bền vững Việc thực hiện hiệu quả quyết định này không chỉ góp phần tăng cường diện tích rừng mà còn nâng cao đời sống người dân địa phương thông qua các chính sách hỗ trợ phù hợp.
Phối hợp với UBND xã Mường Phăng và lực lượng Kiểm lâm, chúng tôi tổ chức tuyên truyền và vận động các tổ chức, hộ gia đình và cộng đồng tham gia vào công tác quản lý, bảo vệ và phát triển rừng, đồng thời ngăn chặn các hành vi vi phạm Luật bảo vệ và phát triển rừng.
Công ty TNHH quản lý thủy nông Điện Biên phối hợp với UBND xã Mường Phăng để quản lý và khai thác hiệu quả diện tích mặt nước nuôi trồng thủy sản tại khu vực lòng hồ Pá Khoang và hồ Loọng Luông I, nhằm tăng thu nhập cho người dân địa phương.
Huyện Điện Biên phối hợp với Trung tâm khuyến nông, Trung tâm thủy sản, Chi cục Phát triển nông thôn, và Phòng Nông Nghiệp & PTNT cùng các đơn vị chức năng khác để triển khai xây dựng Đề án phát triển các mô hình Nông - Lâm - Ngư nghiệp Mục tiêu là phát triển làng nghề truyền thống, tăng thu nhập và nâng cao đời sống người dân, đồng thời góp phần bảo vệ và phát triển rừng bền vững.
Sự tham gia của người dân và cộng đồng vào công tác quản lý rừng
Khu rừng Mường Phăng được chia thành hai khu vực: một khu vực bảo vệ nghiêm ngặt và một khu vực do cộng đồng quản lý Thống kê diện tích rừng theo hình thức quản lý của BQL rừng DTLS và CQMT Mường Phăng được trình bày trong bảng 4.6.
Bảng 4.6 Thống kê diện tích rừng phân theo hình thức quản lý của BQL rừng DTLS và CQMT Mường Phăng
TT Phương án quản lý Diện tích (ha) Tỷ lệ (%)
Theo số liệu tại bảng 4.3, BQL rừng DTLS và CQMT Mường Phăng hiện đang quản lý 984,4 ha rừng, chiếm 29,83% tổng diện tích được bảo vệ nghiêm ngặt Phần còn lại, chiếm 70,17%, đã được giao cho các cộng đồng và đơn vị tư nhân, như nhà nghỉ Trúc An, quản lý thông qua hình thức khoán bảo vệ rừng Điều này mở ra cơ hội lớn cho người dân và cộng đồng tham gia vào công tác quản lý rừng tại khu vực nghiên cứu, với tổng số 24 thôn/bản thuộc hai xã Điện Biên và Pá Khoang Thông tin chi tiết về diện tích khoán BVR cho từng bản được thể hiện tại bảng 4.7.
Bảng 4.7 Thống kê diện tích nhận khoán BVR của các thôn/bản
TT Tên thôn/bản Tổng số hộ (hộ) Diện tích (ha)
Hoạt động quản lý, bảo vệ và sử dụng rừng DTLS & CQMT Mường Phăng được thực hiện hệ thống với sự tham gia của các cộng đồng thôn/bản, lực lượng vũ trang, tổ chức chính trị xã hội, BQL rừng và chính quyền địa phương BQL rừng ký hợp đồng khoán bảo vệ rừng và chi trả dịch vụ môi trường rừng với cộng đồng, không giao khoán trực tiếp cho các hộ gia đình riêng lẻ Các hộ gia đình tham gia bảo vệ rừng với vai trò là thành viên trong cộng đồng nhận khoán bảo vệ rừng.
BQL rừng DTLS & CQMT Mường Phăng đã khoán bảo vệ rừng cho các tổ chức và cộng đồng Dựa trên sự kết hợp quản lý bảo vệ rừng sản xuất của UBND xã, mỗi thôn bản thành lập một tổ QLBV & PCCCR với từ 10 đến 12 thành viên Đây là lực lượng nòng cốt, phối hợp cùng nhân dân trong bản thực hiện công tác bảo vệ và phòng cháy chữa cháy rừng.
BQL rừng DTLS & CQMT Mường Phăng thực hiện giao khoán BVR hàng năm, phối hợp với kiểm lâm và UBND xã, huyện để thi hành pháp luật QLBVR và xử lý vi phạm Việc khai thác và sử dụng rừng được quy định nghiêm ngặt, cấm mọi hành vi khai thác gỗ và lâm sản trái phép; tuy nhiên, các hộ dân có thể lấy củi, măng, nấm và một số lâm sản khác phục vụ sinh hoạt hàng ngày, trừ khu vực bảo vệ nghiêm ngặt UBND xã cùng BQL rừng và kiểm lâm địa bàn giám sát và đánh giá kết quả thực hiện QLBVR của cộng đồng thôn bản, nhằm xác định vị trí và chất lượng rừng phục vụ cho việc chi trả DVMTR.
Tại khu vực nghiên cứu, người dân tham gia vào các hoạt động PCCCR và tuần tra BVR chủ yếu thông qua hợp đồng thuê khoán nhân công, đóng vai trò là bên cung cấp lao động Theo đánh giá của Nguyễn Bá Ngãi và cộng sự (2005), hình thức tham gia này chủ yếu thể hiện ở mức độ đóng góp lao động và có sự tham gia ý kiến trong quá trình ra quyết định.
Mức độ tham gia của người dân vào quản lý rừng DTLS và CQMT Mường Phăng hiện đang ở mức thấp, theo cách đánh giá của Carter (1996) Sự tham gia này chủ yếu dựa vào động lực lợi ích trước mắt, đặc biệt là động lực tài chính, bên cạnh đó còn có sự tác động từ việc thuyết phục và giáo dục cộng đồng.
4.2.2 Tổ chức lực lượng QLRDVCĐ tại khu vực nghiên cứu
Hoạt động LNCĐ tại khu vực nghiên cứu được thực hiện thông qua quản lý rừng dựa vào cộng đồng (QLRDVCĐ), thông qua hợp đồng khoán bảo vệ rừng giữa Ban Quản lý rừng địa phương.
& CQMT Mường Phăng với các cộng đồng cư dân liền kề Sơ đồ tổ chức lực lượng QLRDVCĐ được mô phỏng tại hình 4.1
Trong cơ cấu tổ chức lực lượng quản lý rừng và dịch vụ công tại khu vực nghiên cứu, Ủy ban Nhân dân xã và Kiểm lâm địa bàn đóng vai trò quan trọng trong việc phối hợp với Ban Quản lý rừng đặc dụng và phòng hộ.
CQMT Mường Phăng triển khai công tác quản lý rừng (QLR) tới các cộng đồng thông qua tổ chức BVR và PCCCR do các thôn/bản thành lập Các hộ gia đình trong cộng đồng tham gia tích cực vào hoạt động này Vai trò và trách nhiệm của các đơn vị tham gia lực lượng QLRDVCĐ tại khu vực nghiên cứu được xác định rõ ràng, nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và bảo vệ rừng.
Tổ chức lực lượng QLRDVCĐ tại khu vực nghiên cứu bao gồm các thành phần quan trọng Tổ BVR và PCCCR thôn có trách nhiệm tuần tra và bảo vệ rừng theo kế hoạch, đồng thời phát hiện sớm các đám cháy rừng và hành vi vi phạm pháp luật, quy ước cộng đồng, và thông báo kịp thời tới người phụ trách hoặc các lực lượng chức năng Cộng đồng thôn cũng cần xây dựng kế hoạch hàng tháng để đảm bảo hiệu quả trong công tác bảo vệ rừng.
Tổ BVR và PCCCR thôn thực hiện việc theo dõi và chấm công cho các thành viên tham gia tuần tra bảo vệ rừng (BVR), ký hợp đồng khoán bảo vệ rừng hàng năm với Ban Quản lý rừng DTLS & CQMT Mường Phăng Ban Quản lý rừng DTLS & CQMT Mường Phăng hàng năm hướng dẫn và tuyên truyền chính sách pháp luật lâm nghiệp, hỗ trợ các cộng đồng trong việc xây dựng kế hoạch và báo cáo định kỳ, đồng thời ký hợp đồng khoán BVR hàng năm với các cộng đồng và thực hiện chi trả theo hợp đồng Lực lượng kiểm lâm địa bàn phối hợp với các cộng đồng thông qua Tổ BVR và PCCCR thôn để tổ chức các hoạt động tuần tra, giám sát quản lý BVR Kiểm lâm địa bàn là cán bộ làm việc tại Hạt Kiểm lâm, có nhiệm vụ tham mưu cho Chủ tịch UBND cấp xã trong việc thực hiện chức năng quản lý nhà nước về rừng và đất lâm nghiệp UBND xã chịu trách nhiệm quản lý nhà nước về rừng và đất lâm nghiệp trên địa bàn, với Chủ tịch UBND cấp xã là Trưởng Ban lâm nghiệp xã.
Kiến thức và thể chế bản địa của cộng đồng, dân cư liên quan đến công tác quản lý rừng
4.3.1 Kiến thức và thể chế trong hoạt động sản xuất nương rẫy
Canh tác nương rẫy là hoạt động chủ yếu của người dân tại Mường Phăng và Pá Khoang, nơi nguồn lương thực chủ yếu phụ thuộc vào phương pháp này Trước đây, người dân thường áp dụng hình thức du canh, nhưng hiện nay đã chuyển sang canh tác luân canh Nhiều diện tích nương rẫy hiện đang được bỏ hoang trong vài năm, tận dụng độ phì tự nhiên của lớp đất dưới tán rừng nguyên sinh và cây rừng tái sinh.
Kinh nghiệm chọn rẫy của người dân là ưu tiên những khu rừng có nhiều cây tạp, gần nguồn nước, và tránh xa những nơi có cây họ dầu và tre nứa do đất ở đó không tốt Trước đây, khi dọn đất, họ thường cúng thổ địa và sử dụng dao, rìu, xà gạt cùng cọc nhọn để tra hạt Tuy nhiên, hiện nay, phương pháp canh tác lúa nương và trồng màu đã thay đổi, người dân không còn dùng cọc nhọn mà thay thế bằng cuốc luống để gieo hạt.
Họ đã chuyển sang thâm canh cây lúa nước và áp dụng phương pháp trồng xen canh rẫy, với sự phát triển mạnh mẽ và dễ chăm sóc, mang lại hiệu quả kinh tế cao, như thể hiện trong hình 4.3.
Hình 4.3 Mô hình canh tác nương rẫy của người dân tại khu vực nghiên cứu
4.3.2 Tập quán canh tác lúa nước và chăn nuôi
Người dân đã tích lũy nhiều kiến thức trong lĩnh vực trồng trọt nhờ vào các hoạt động tập huấn từ dự án và chương trình hỗ trợ của chính phủ và phi chính phủ Kinh nghiệm canh tác lâu đời của người dân địa phương cũng đóng vai trò quan trọng trong việc áp dụng khoa học kỹ thuật hiện đại Họ đã nắm vững kỹ thuật canh tác lúa nước, trồng hoa màu và canh tác nương rẫy, đồng thời không còn hiện tượng du canh trên địa bàn nghiên cứu Việc phát triển canh tác lúa nước và nương rẫy đã được cải thiện rõ rệt.
Phá, đốt và dọn nương, rẫy
Rừng Làm đất và trồng cây Thu hoạch
Việc sử dụng máy móc và thiết bị trong sản xuất lúa, ngô, sắn và dong riềng đã thay thế lao động chân tay, giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm nông nghiệp đáng kể so với nhiều năm trước.
Trong cuộc sống hàng ngày, người dân thường gắn bó mật thiết với nhau Vào mỗi buổi sáng hoặc chiều tối, sau những ngày làm việc đồng áng, các gia đình thường quây quần bên nhau, thưởng thức nước chè hoặc rượu Đây là dịp để họ trao đổi về công việc, bàn kế hoạch cho những ngày tới và chia sẻ kinh nghiệm trong sản xuất, bao gồm cả việc bảo vệ và phát triển rừng.
Trong chăn nuôi, người dân thường áp dụng phương pháp chăn thả tự nhiên, đặc biệt là với trâu bò, sau mùa vụ, gia súc được thả rông trên ruộng và một số vào rừng Tuy nhiên, theo quy định của chính quyền địa phương, việc chặt cây rừng và chăn thả gia súc trong rừng là không được phép Thức ăn chính cho trâu bò bao gồm cỏ voi, cỏ đồng ruộng và các sản phẩm phụ từ nông nghiệp như rơm rạ, lá ngô và khoai.
+ Trong trồng trọt người dân thường sản xuất nhỏ lẻ, manh mún chủ yếu trên đất nương rẫy, đất dốc
4.3.3 Kiến thức về khai thác sử dụng lâm sản
Tất cả các hộ gia đình đều sử dụng vật liệu từ rừng để xây dựng nhà ở và chuồng trại cho gia súc, gia cầm Việc xây dựng nhà và chuồng trại bằng gỗ trở thành lựa chọn phổ biến vì nhiều người không đủ khả năng tài chính để mua vật liệu xây dựng khác Truyền thống làm nhà sàn bằng gỗ vẫn được duy trì và phát triển trong cộng đồng địa phương.
Trong mùa đông, 100% hộ gia đình sử dụng củi làm chất đốt, với lượng củi tiêu thụ tăng gấp hai đến ba lần so với mùa hè Người dân thường vào rừng để lấy gỗ xây dựng nhà, mặc dù việc buôn bán gỗ khai thác từ rừng là trái phép Tuy nhiên, tình trạng trao đổi và mua bán gỗ trái phép vẫn diễn ra Hàng ngày, họ thu thập củi và các lâm sản khác, do đó nắm rõ các khu vực có cây gỗ quý và hiểu biết sâu sắc về rừng địa phương.
Từ tháng 12, bà con thu hái tre, nứa, sặt chủ yếu để làm nhà, chuồng trại, hàng rào vườn, và các dụng cụ sản xuất như sọt, rổ, rá.
Măng tre được thu hoạch vào tháng 4 và tháng 5 hàng năm, trong đó một phần được sử dụng làm rau ăn, còn phần còn lại được bán cho các thương lái thu mua.
+ Rau rừng (rau ngót, bò khai, rau dớn…) được thu hái vào các tháng 3,
Khi rau trồng trở nên khan hiếm, người dân thường tìm đến rau rừng để bổ sung thực phẩm Thân chuối không chỉ được sử dụng làm thức ăn cho lợn mà còn được khai thác từ rừng, với mỗi hộ chăn nuôi tiêu thụ từ 1 đến 2 cây chuối mỗi ngày.
Mật ong được thu hoạch vào tháng 4, 5 và 6, với hai phương pháp chính: truyền thống hun khói và sử dụng sào Hiện nay, nhiều hộ dân áp dụng phương pháp nuôi ong hiện đại bằng lồng gỗ, cho phép họ đưa lồng vào rừng để ong làm tổ và thu hoạch mật, sau đó mang lồng về khi hết mùa.
Nhiều loài cây trong rừng được sử dụng làm thuốc chữa bệnh, bao gồm cỏ lào, dây bò khai, cỏ tranh, ngải cứu, ráy, dây đau xương, dây đồng tiền, cây mật gấu và hột chuối rừng Những cây thuốc này không chỉ mang lại lợi ích cho sức khỏe mà còn thể hiện giá trị của thiên nhiên trong việc hỗ trợ điều trị bệnh.
4.3.4 Hệ thống quản lý thôn làng
Trước đây, chế độ trưởng bản do dân bầu gồm những người già làng trên 50 tuổi, có uy tín và kinh nghiệm trong sản xuất và phong tục tập quán Hiện nay, người dân sống theo hình thức quản lý thôn, bản, với một trưởng bản được bầu và phê chuẩn bởi chính quyền xã, thường là những người từ 18 tuổi trở lên, có uy tín và hiểu biết về xã hội cũng như các tập quán, luật lệ của thôn Trưởng bản giữ vai trò quan trọng, được kính trọng và lắng nghe, cùng với các chi hội trong bản chủ trì những sự kiện lớn như hội hè, ma chay, và xử lý vi phạm cộng đồng Tuy nhiên, trong các hoạt động xã hội trước đây, những vấn đề quan trọng vẫn cần có sự bàn bạc của cộng đồng.
4.4 Thuận lợi và khó khăn trong tổ chức quản lý rừng dựa vào cộng đồng tại rừng Di tích lịch sử và Cảnh quan môi trường Mường Phăng
Đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả lý rừng dựa vào cộng đồng tại rừng Di tích lịch sử và Cảnh quan môi trường Mường Phăng
4.5.1 Đánh giá vai trò của các bên liên quan đến công tác QLR tại địa bàn nghiên cứu
Tài nguyên rừng tại BQL rừng DTLS và CQMT Mường Phăng hiện đang thu hút sự quan tâm từ nhiều tổ chức và cá nhân, đóng vai trò quan trọng trong quản lý và sử dụng Kết quả thảo luận nhóm cho thấy sự tham gia của các bên liên quan trong công tác quản lý rừng tại khu vực nghiên cứu có ảnh hưởng lớn đến hiệu quả bảo vệ và phát triển tài nguyên rừng.
Cộng đồng dân cư thôn, bản có vai trò quan trọng trong việc quản lý và bảo vệ rừng Họ không chỉ gắn bó với rừng trong cuộc sống hàng ngày mà còn là những người tham gia tích cực vào các hoạt động bảo vệ rừng (BVR) Họ thực hiện tuần tra và cung cấp thông tin cho các cơ quan chức năng nhằm ngăn chặn các hành vi xâm phạm rừng Vì vậy, người dân trong cộng đồng thôn có thể trở thành trung tâm đồng quản lý tài nguyên rừng, góp phần bảo vệ môi trường sống của chính họ.
- Vai trò của hộ gia đình :
+ Là thành viên của cộng đồng, có những đóng góp trực tiếp trong các hoạt động của cộng đồng
+ Có thể nhận quản lý, nhận khoán bảo vệ một phần đất đai, tài nguyên trên địa bàn thôn/bản
+ Có khả năng tham gia giám sát các hoạt động của cộng đồng và các hoạt động đồng quản lý rừng
Các tổ chức chính trị xã hội tại thôn như Hội Cựu chiến binh, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên và Hội Nông dân đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện các công việc chung và nâng cao nhận thức về đa dạng sinh học Họ không chỉ tham gia tuyên truyền mà còn vận động cộng đồng tham gia quản lý tài nguyên địa phương Thêm vào đó, các tổ chức này có khả năng giám sát và đánh giá các hoạt động của cộng đồng, đặc biệt là trong các hoạt động đồng quản lý tài nguyên thiên nhiên.
Tổ quản lý bảo vệ rừng và phòng cháy chữa cháy cấp thôn bản có vai trò quan trọng trong việc tuần tra bảo vệ an ninh trật tự xã hội và bảo vệ tài nguyên rừng Họ thực hiện nhiệm vụ phát hiện, bắt giữ và xử lý các hành vi vi phạm theo quy ước của thôn, đồng thời đề nghị các cơ quan chức năng xử lý các vụ vi phạm Luật bảo vệ và phát triển rừng mà họ đã phát hiện và chuyển giao.
- Vai trò của chính quyền xã
+ Là trung gian của các mối quan hệ giữa cộng đồng và các bên liên quan trong đồng quản lý tài nguyên
Chỉ đạo các hoạt động đồng quản lý tại cấp thôn nhằm đáp ứng các mục tiêu BTTN của Ban quản lý, đồng thời đảm bảo sự phát triển bền vững cho cộng đồng thôn bản.
+ Giám sát, đánh giá các hoạt động đồng quản lý tài nguyên của các cộng đồng thôn bản trên địa bàn xã
+ Phối hợp các hoạt động đồng quản lý tài nguyên khu bảo tồn với các xã bạn và giải quyết mâu thuẫn giữa các cộng đồng
Chính quyền thôn đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý và bảo vệ rừng, đồng thời hưởng lợi từ chính sách của nhà nước Họ lãnh đạo, chỉ đạo và điều hành các hoạt động liên quan đến công tác quản lý bảo vệ rừng (BVR), đồng thời là trung tâm kết nối giữa chính quyền, các cơ quan chức năng và cộng đồng dân cư trong việc thực hiện đồng quản lý.
- Vai trò của cộng đồng khác
Các cộng đồng khác bao gồm các cộng đồng dân cư các thôn bên cạnh và trong xã, có vai trò cụ thể sau:
+ Giống như vai trò cộng đồng 8 thôn bản khảo sát trong việc tham gia quản lý TNR trên địa bàn của họ
+ Hợp tác với 8 thôn bản khảo sát trong các hoạt động đồng quản lý tài nguyên, đặc biệt là các vùng giáp ranh giữa các thôn
+ Phối hợp giải quyết các mâu thuẫn nảy sinh trong sử dụng TNR giữa các cộng đồng
- Vai trò của Ban quản lý RDTLS & CQMT Mường Phăng
Ban quản lý khu rừng có trách nhiệm trước tỉnh và nhà nước về việc quản lý hiệu quả khu rừng, đồng thời tổ chức và phát triển mô hình đồng quản lý để đạt được hiệu quả cao.
+ Phối hợp với chính quyền và cơ quan chức năng cấp tỉnh, huyện và xã trong việc xúc tiến tổ chức các hoạt động đồng quản lý tài nguyên
+ Quyết định lựa chọn các đối tác tham gia đồng quản lý tài nguyên trên địa bàn của từng thôn
Chuyển giao chuyên môn và khoa học - kỹ thuật cho lãnh đạo cấp xã, thôn, người dân và các bên liên quan là cần thiết trong công tác đồng quản lý tài nguyên Việc này không chỉ nâng cao năng lực cho cộng đồng mà còn đảm bảo sự tham gia hiệu quả của tất cả các bên trong quản lý và bảo vệ tài nguyên.
+ Chỉ đạo các hoạt động đánh giá giám sát đồng quản lý tài nguyên
- Vai trò của BQL khu di tích lịch sử
+ Quản lý bảo vệ diện tích rừng di tích lịch sử được giao quản lý Chịu trách nhiệm trước UBND tỉnh về kết quả QLBVR
+ Phối hợp với BQL rừng Mường Phăng, UBND xã Mường Phăng trong QLBVR và PCCCR
- Vai trò của Kiểm lâm các cấp trong tỉnh Điện Biên
+ Giám sát các hoạt động quản lý và sử dụng TNR trên địa bàn của huyện
Phối hợp với Ban quản lý RDTLS và CQMT Mường Phăng nhằm kiểm tra, giám sát các hoạt động bảo tồn thiên nhiên (BTTN) và kiểm soát khai thác lâm sản trái phép trong khu rừng.
+ Tuyên truyền về công tác quản lý bảo vệ và phát triển TNR
+ Hỗ trợ về chuyên môn và nghiệp vụ trong công tác quản lý bảo vệ TNR cho công tác đồng quản lý
+ Đề xuất cơ chế, chính sách đồng quản lý với UBND tỉnh Điện Biên
- Vai trò của các đơn vị lực lượng vũ trang và các tổ chức chính trị xã hội trên địa bàn
Quản lý bảo vệ diện tích rừng di tích lịch sử là nhiệm vụ quan trọng, yêu cầu trách nhiệm của các đơn vị trước UBND tỉnh và BQL rừng Mường Phăng trong việc đảm bảo hiệu quả công tác quản lý bảo vệ rừng.
+ Phối hợp với BQL rừng Mường Phăng, UBND xã Mường Phăng và
Pá Khoang trong QLBVR và PCCCR
4.5.2 Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả lý rừng dựa vào cộng đồng 4.5.2.1 Các nhiệm vụ chính
Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng để nâng cao hiệu quả quản lý rừng và dịch vụ công tại khu vực nghiên cứu, cần tập trung vào một số nhiệm vụ chính sau đây.
1) Nhiệm vụ về bảo vệ rừng, khoanh nuôi tái sinh rừng và hỗ trợ người dân trồng rừng:
Các hoạt động quản lý rừng như bảo vệ, khoanh nuôi tái sinh và trồng rừng được thực hiện dựa trên Kế hoạch Bảo vệ và Phát triển rừng cùng với Chương trình Chi trả dịch vụ môi trường rừng Việc đẩy mạnh các hoạt động này là nhiệm vụ quan trọng nhằm tăng cường công tác quản lý bảo vệ rừng và quản lý rừng bền vững.
2) Nhiệm vụ về đẩy mạnh các hoạt động phát triển sinh kế cho người dân:
Đời sống khó khăn là rào cản lớn đối với công tác quản lý rừng và đất đai ở nhiều địa phương, đặc biệt là các xã vùng cao như Mường Phăng và Pá Khoang Hoạt động đốt nương làm rẫy trên đất lâm nghiệp không chỉ đảm bảo an ninh lương thực mà còn mang lại thu nhập cho các hộ gia đình Tuy nhiên, hoạt động này gây ra tác động tiêu cực đến rừng Để khuyến khích người dân hạn chế đốt nương và tham gia vào quản lý rừng, cần hỗ trợ họ cải thiện sinh kế bằng các hoạt động thay thế khác.
3) Nhiệm vụ về tăng cường thể chế về quản lý rừng:
Cần thiết phải thiết lập một cơ cấu tổ chức khả thi để triển khai hiệu quả các hoạt động quản lý rừng và phát triển sinh kế, đặc biệt là tăng cường sự tham gia tích cực của cộng đồng dân cư trong công tác này.
4) Nhiệm vụ về nâng cao năng lực cho cán bộ xã và người dân:
Cần nâng cao kiến thức và kỹ năng cho cán bộ xã, cán bộ BQL rừng DTLS và CQMT Mường Phăng, kiểm lâm địa bàn, cũng như người dân và cộng đồng tham gia vào quản lý rừng và phát triển sinh kế Việc này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả trong công tác quản lý tài nguyên rừng và cải thiện đời sống của cộng đồng địa phương.
4.5.2.2 Giải pháp thực hiện Để hoàn thành được 4 nhiệm vụ nêu trên, cần lập kế hoạch triển khai các giải pháp sau:
1) Giải pháp tăng cường bảo vệ rừng thông qua Chi trả dịch vụ môi trường rừng kết hợp giao đất giao rừng: