Tôi xin cam đoan: luận văn với đề tài “Quản lí hoạt động giáo dục phòng tránh xâm hại tình dục cho học sinh ở các trường trung học phổ thông huyện Ninh Sơn, tỉnh Ninh Thuận” là công trìn
Nghiên cứu ở nước ngoài
Vấn đề xâm hại tình dục đối với người chưa thành niên được tất cả các nước trên thế giới quan tâm vì những tác động to lớn của nó đối với xã hội nói chung và đối với những nạn nhân bị xâm hại nói riêng Trong tất cả các nghiên cứu đều chỉ ra những mặt trái của vấn đề và đều nhất trí cho rằng cần phải giải quyết vấn đề thông qua truyền thông, thông qua giáo dục để xây dựng nên một bức tường ngăn chặn những hành vi xâm hại tình dục đối với người chưa thành niên
Trung tâm kiểm soát dịch bệnh và Bộ Tƣ pháp Hoa Kỳ báo cáo tỉ lệ bị ép buộc quan hệ tình dục tại một số thời điểm trong cuộc sống lần lƣợt là 11% đối với các nữ sinh và 4% đối với các nam sinh trung học Một phân tích tổng hợp đƣợc thực hiện trong năm 2009 đã phân tích 65 nghiên cứu tại 22 quốc gia và ƣớc tính một con số quốc tế nói chung nhƣ sau:
Ƣớc tính 7,9% nam giới và 19,7% nữ giới phải đối mặt với việc bị xâm hại tình dục trước 18 tuổi
Tỷ lệ bị xâm hại tình dục cao nhất là ở Châu Phi với tỉ lệ 34,4%
Châu Âu, Châu Mỹ và Châu Á có tỷ lệ xâm hại tình dục lần lƣợt là 9,2%, 10,1% và 23,9%
Nam Phi có tỷ lệ bị xâm hại tình dục cao nhất đối với cả nam giới (60,9%) và nữ giới (43,7%) Jordan thể hiện tỉ lệ bị xâm hại tình dục cao thứ hai ở nam giới với tỉ lệ 27%
Liên quan đến nữ giới, 07 quốc gia đã báo cáo tỷ lệ bị xâm hại tình dục là hơn 20%; cụ thể là 37,8% ở Úc; 32,2% ở Costa Rica; 31% ở Tanzania, 30,7% ở Israel; 28,1% ở Thụy Điển; 25,3% ở Mỹ và 24,2% ở Thụy Sĩ (John Wihbey, 2011)
Qua các số liệu minh chứng cho chúng ta thấy rằng, vấn đề xâm hại tình dục ở các quốc gia thuộc Châu Âu, Châu Mỹ xảy ra với tỉ lệ ít hơn so với Châu Á và Châu Phi Điều này có thể lí giải đƣợc là do sự phát triển của kinh tế, giáo dục đã tác động rất lớn đến vấn nạn này Nếu người dân được giáo dục phòng tránh sớm sẽ giúp giảm thiểu những nguy cơ bị xâm hại tình dục Nền kinh tế nghèo nàn, kém phát triển cũng chính là nguyên nhân của vấn đề xâm hại tình dục đối với trẻ vị thành niên Vấn đề có chiều hướng gia tăng tại các quốc gia Châu Phi, nơi dễ diễn ra các hành vi xâm hại tình dục do nghèo đói và lạc hậu Thực phẩm, nước sạch chính là sản phẩm giao dịch trong nhiều trường hợp xâm hại tình dục
Những kết quả nghiên cứu của Yi Song và cộng sự tại Trung Quốc, cho thấy rằng trong số 5.215 đối tƣợng nghiên cứu, có 32,8% báo cáo đã từng bị xâm hại tình dục Tỷ lệ bị xâm hại tình dục ở trẻ em gái đƣợc báo cáo (40,9%) cao hơn khoảng 1,4 lần so với trẻ em trai (29,5%) Tỷ lệ xảy ra cao nhất ở thanh thiếu niên 15 tuổi (42,0%), đối với học sinh (36,9%) và thanh niên sống ở thành phố hoặc những quận đang phát triển là 37,4% (Yi Song và cộng sự, 2014)
Theo Tân Hoa Xã, ngày 23/12/2018 Bộ Giáo dục Trung Quốc yêu cầu tăng cường bảo vệ trẻ em khỏi bị tấn công tình dục Bộ đã ban hành thông tư kêu gọi chính quyền và các trường học ở địa phương thúc đẩy giáo dục giới tính và dạy cho các em phòng tránh tấn công tình dục thông qua các tài liệu bỏ túi hoặc bằng nhiều hình thức khác nhau (Xinhua, 2018)
Xâm hại tình dục xảy ra khá phổ biến tại Trung Quốc, với định kiến trọng nam khinh nữ nên hiện nay đất nước này đang xảy ra tình trạng mất cân bằng về giới tính một cách nghiêm trọng dẫn đến việc tỉ lệ nữ giới bị xâm hại tình dục khá nhiều Tuy nhiên, qua kết quả nghiên cứu cũng cho chúng ta thấy rằng, nam giới cũng bị xâm hại tình dục với tỉ lệ khá cao Độ tuổi bị xâm hại tình dục với tỉ lệ cao nhất là 15 tuổi Cho nên, việc xây dựng và phát triển các chương trình bảo vệ là rất cần thiết đối với học sinh THPT Mỗi thầy cô giáo, nhân viên y tế nhà trường, chính quyền và các tổ chức chính trị-xã hội phải cùng nhau chung tay ngăn chặn vấn nạn xâm hại tình dục và cung cấp những dịch vụ hỗ trợ cho nạn nhân
Giáo dục phòng tránh XHTD trẻ chƣa thành niên đối với các bậc phụ huynh, những người chăm sóc trẻ là cơ chế phòng ngừa hiệu quả để chống lại khả năng trẻ bị xâm hại Trẻ em, người lớn đều cần những thông tin, kỹ năng, chiến lược bảo vệ khỏi vấn nạn XHTD từ những người lạ, người địa phương, người nước ngoài, bạn bè, các thành viên trong gia đình,…
Chương trình giảng dạy phổ biến trong các lớp giáo dục giới tính của các trường học ở Mỹ bao gồm hướng dẫn về các chủ đề sức khỏe tình dục, phòng ngừa HIV (Human immunodeficiency virus) hoặc bệnh lây truyền qua đường tình dục Phòng ngừa mang thai thường được yêu cầu ở trường trung học phổ thông hơn ở trường trung học cơ sở hoặc tiểu học
Theo truyền thống, các trường đã bắt đầu dạy giáo dục giới tính ở lớp năm và lớp sáu, tập trung chủ yếu vào giải phẫu sinh lý học, dậy thì và sinh sản Giáo dục giới tính ở các lớp này thường được gọi là giáo dục tuổi dậy thì để phản ánh việc chuẩn bị cho trẻ những thay đổi mà tất cả con người trải qua khi chúng phát triển thành người lớn Có ít dữ liệu về giáo dục giới tính được dạy ở tiểu học, nhưng ngày càng có nhiều trường bắt đầu giáo dục giới tính từ mẫu giáo cho phù hợp với tiêu chuẩn giáo dục giới tính quốc gia (Wikipedia, 2020)
Các chương trình phòng chống xâm hại trẻ em hiện nay ở các nước tập trung chủ yếu vào việc giáo dục trẻ mẫu giáo và tiểu học về cách nhận biết các trường hợp xâm hại và dạy chúng các kỹ năng an toàn cá nhân Các chương trình cũng tập trung vào việc giúp đỡ những trẻ em là nạn nhân của xâm hại tình dục trong quá khứ hoặc đang diễn ra bằng cách khuyến khích các em tiết lộ những sự cố đó cho cha mẹ hoặc những người lớn có trách nhiệm khác
Theo tài liệu “International technical guidance on sexuality education” (tạm dịch: “Hướng dẫn kỹ thuật quốc tế về giáo dục giới tính”) của tổ chức Giáo dục, Khoa học, Văn hóa Liên Hiệp Quốc cho rằng những chính sách và chương trình giảng dạy quốc gia có thể sử dụng các thuật ngữ khác nhau để đề cập đến giáo dục toàn diện về giới tính Giáo dục toàn diện về giới tính bao gồm: giáo dục phòng ngừa, giáo dục các mối quan hệ và tình dục, giáo dục đời sống gia
13 đình, giáo dục HIV, giáo dục kỹ năng sống, lối sống lành mạnh và giáo dục những điều cơ bản nhất để có đƣợc cuộc sống an toàn (UNESCO, 2009)
Sinart King - tác giả kiêm quản lí dự án của tổ chức cứu trợ trẻ em hoàng gia Anh tại khu vực Đông Nam Á thực hiện bộ tài liệu tập huấn “Tổ chức an toàn với trẻ em” Bộ tài liệu tập huấn gồm có ba phần và một hướng dẫn tự nghiên cứu Phần 1 tập trung vào Nâng cao nhận thức về bảo vệ trẻ em Phần 2 để đánh giá mối liên hệ của tổ chức bạn với trẻ em – Cách bạn giải quyết về vấn đề bảo vệ trẻ em như thế nào Phần 3 cung cấp những hướng dẫn cụ thể về các tổ chức có thể làm gì để cải thiện tình trạng bảo vệ trẻ em Phần hướng dẫn tự nghiên cứu trình bày các thông tin liên quan đến bố cục của bộ tài liệu tập huấn Phần hướng dẫn tự nghiên cứu không bao gồm toàn bộ phần 3 nhƣ mục tiêu của phần này là để các tổ chức tự phát triển về chính sách và hướng dẫn bảo vệ trẻ em (Sinart King, 2006)
Việc xác định rõ vấn đề xảy ra là điều tiên quyết trong quá trình tìm kiếm giải pháp thực hiện, các quốc gia đều có những chương trình hành động cụ thể nhằm giảm thiểu tối đa vấn nạn xâm hại tình dục trẻ chƣa thành niên Mọi nỗ lực giải quyết vấn đề đều dựa trên những giá trị cốt lõi nhất là làm thế nào để tất cả mọi người đều được hạnh phúc, được bình đẳng, sống một cách vui tươi, thoải mái và đầy khát khao.
Nghiên cứu trong nước
Xâm hại tình dục là vấn đề nóng và đƣợc xã hội đặc biệt quan tâm trong khoảng thời gian gần đây, nhiều vụ việc đƣợc phản ánh thông qua báo chí và các phương tiện truyền thông Đã có nhiều sự quan tâm từ phía chính quyền, các nhà giáo dục và phụ huynh đối với vấn nạn xâm hại tình dục Tuy nhiên, còn ít nghiên cứu đƣợc triển khai vì đây thực sự là vấn đề nhạy cảm, ít đƣợc chia sẻ vì nhiều lí do khác nhau Đề cập đến vấn đề này, hai tác giả Phạm Xuân Thông và Võ Văn Thắng đã tiến hành “Nghiên cứu tình hình bị lạm dụng tình dục ở học sinh phổ thông trung học tại thành phố Nha Trang”, tỉnh Khánh Hòa Kết quả và số liệu đƣợc công bố tại Hội nghị khoa học Bệnh viện quận Thủ Đức, thành phố Hồ Chí Minh
14 vào năm 2012 đã cho chúng ta thấy rõ thực trạng của vấn đề xâm hại tình dục đối với học sinh (Phạm Xuân Thông và Võ Văn Thắng, 2012)
Trong môi trường học đường, tác giả Đỗ Thị Huế với đề tài “Công tác xã hội nhóm với việc phòng ngừa quấy rối tình dục cho học sinh nữ trường THCS Bắc Hồng, Đông Anh, Hà Nội” phân tích khá chi tiết về vấn đề xâm hại tình dục đối với học sinh nữ bậc trung học cơ sở, những yếu tố tác động đến vấn đề và vai trò của hoạt động nhóm trong việc phòng ngừa quấy rối tình dục (Đỗ Thị Huế,
Riêng tác giả Trần Thị Nga quan tâm đến “Công tác xã hội nhóm trong phòng ngừa trẻ em có nguy cơ bị xâm hại tình dục” Tác giả cho rằng “Tất cả trẻ em đều có nguy cơ trở thành nạn nhân của xâm hại tình dục Không có sự phân biệt về học vấn, điều kiện kinh tế, lứa tuổi, giới tính, đặc điểm cá nhân Chính vì thế, việc phòng ngừa xâm hại tình dục trẻ em là rất cần thiết” (Trần Thị Nga,
Xâm hại tình dục trẻ em ở nước ta trở nên ngày càng phức tạp dưới nhiều góc độ khác nhau và để lại hậu quả nghiêm trọng trước mắt cũng như lâu dài đối với trẻ mầm non đồng thời ảnh hưởng xấu đến đạo đức, văn hóa, xã hội Hai tác giả Nguyễn Thị Tĩnh và Mai Quốc Khánh lại cho rằng một trong những giải pháp cơ bản là cần phải bồi dƣỡng kỹ năng phòng, chống xâm hại tình dục trẻ em cho phụ huynh (Nguyễn Thị Tĩnh và Mai Quốc Khánh, 2018)
Với chủ đề “Thực trạng và biện pháp giáo dục kỹ năng tìm kiếm sự giúp đỡ cho học sinh tiểu học khi có nguy cơ bị XHTD trên địa bàn thị xã Phú Thọ, tỉnh Phú Thọ” của hai tác giả Bùi Thị Loan và Đinh Thị Hường lưu ý việc trang bị kiến thức, định hướng thái độ và rèn luyện kỹ năng tìm kiếm sự giúp đỡ cho học sinh tiểu học trước nguy cơ bị xâm hại tình dục, giúp các em học sinh nâng cao khả năng tự bảo vệ bản thân (Bùi Thị Loan và Đinh Thị Hường, 2019) Đối với hai tác giả Nguyễn Thanh Hùng và Phạm Thị Thúy Hằng tiến hành đề xuất mô hình thực hiện việc quản lí chất lƣợng hoạt động giáo dục phòng ngừa xâm hại tình dục cho học sinh phổ thông Mô hình nêu bật vai trò của các lực lượng cộng đồng (nhà trường - gia đình - xã hội) trong việc thực
15 hiện các biện pháp đặc biệt nhằm bảo vệ, giúp đỡ trẻ tránh khỏi những nguy cơ bị xâm hại tình dục Trong đó, tổ chức hoạt động giáo dục phòng ngừa xâm hại tình dục cho học sinh là một trong các biện pháp cần đƣợc quan tâm triển khai thực hiện nhằm hình thành và phát triển kỹ năng tự bảo vệ bản thân hiệu quả trước nguy cơ bị xâm hại tình dục (Nguyễn Thanh Hùng và Phạm Thị Thuý Hằng,
Các biện pháp phòng tránh xâm hại đối với trẻ đƣợc các tác giả đề xuất nhƣ: Công tác xã hội nhóm; bồi dƣỡng kỹ năng phòng, chống xâm hại tình dục trẻ em cho phụ huynh; rèn kỹ năng tìm kiếm sự giúp đỡ; phát huy vai trò của các lực lượng trong cộng đồng (nhà trường - gia đình - xã hội),… đã từng bước mang lại hiệu quả
Hiện nay, đề tài “Nghiên cứu luận cứ, đề xuất mô hình phối hợp liên ngành trong giáo dục phòng, chống xâm hại tình dục trẻ em” là đề tài nghiên cứu khoa học cấp quốc gia đang đƣợc triển khai (từ tháng 01/2019 đến tháng 12/2020) thuộc Chương trình “Nghiên cứu phát triển khoa học giáo dục đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam, Mã số: KHGD/16- 20” do Giáo sư Trần Minh Hưởng chủ nhiệm đề tài, phối hợp với các cơ quan và cộng sự tổ chức thực hiện nhằm xây dựng đƣợc cơ sở khoa học, thực trạng công tác giáo dục, kinh nghiệm một số nước trên thế giới, đề xuất các mô hình và giải pháp của việc phối hợp liên ngành trong công tác giáo dục phòng, chống xâm hại tình dục trẻ em thuộc độ tuổi mầm non và phổ thông ở trong và ngoài trường học (Trần Minh Hưởng; Các tổ chức và cá nhân khác, 2019)
Theo một hướng nghiên cứu khác, luận án Tiến sĩ Luật học của tác giả Trần Văn Thưởng “Các tội xâm phạm tình dục trẻ em trên địa bàn miền đông nam bộ: Tình hình, nguyên nhân và giải pháp phòng ngừa” nêu lên quan điểm cần hướng dẫn các biện pháp phòng ngừa tội phạm xâm phạm tình dục cho trẻ em, nhất là trẻ em đang ở tuổi dậy thì, không uống rƣợu, bia hoặc xem phim khiêu dâm, kích dục với bạn khác giới Khi đối tƣợng khác có hành động sàm sỡ và có nguy cơ bị xâm hại tình dục thì phải bình tĩnh, khôn khéo để thoát khỏi nơi đó, tìm cách tự vệ tránh khỏi sự thô bạo Tổ chức cho các em học tập ở nhà và đi
16 học theo tổ, nhóm; Nhà trường có các hình thức giao bài tập, kiểm tra kết quả chuẩn bị bài của các em ở nhà và chú ý phát hiện những biểu hiện tâm lý bất thường của các em trong thời gian học tập để phối hợp với gia đình làm rõ nguyên nhân (Trần Văn Thưởng, 2018)
Vào ngày 24 tháng 7 năm 2019 tại Hà Nội, UNICEF và Tòa án nhân dân tối cao đã phối hợp tổ chức một Hội thảo tham vấn về dự thảo Nghị quyết của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao về các tội xâm hại tình dục, đặc biệt là xâm hại tình dục người chưa thành niên Dưới sự chủ trì của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao Nguyễn Hòa Bình, Hội thảo là diễn đàn để các chuyên gia tƣ pháp, cán bộ thi hành pháp luật, thảo luận về cách thức hướng dẫn và giải thích những yếu tố cơ bản của các tội xâm hại tình dục cũng nhƣ các biện pháp mà thẩm phán có thể áp dụng để làm cho thủ tục xét xử thân thiện hơn với người chƣa thành niên nhằm thúc đẩy hiệu quả thi hành pháp luật (UNICEF Việt Nam,
Bên cạnh đó, các cơ quan quản lí nhà nước luôn dành sự quan tâm đặc biệt đối với trẻ em Theo đó, Luật trẻ em năm 2016 quy định rõ xâm hại tình dục trẻ em là một trong các hành vi bị nghiêm cấm tại mục 3 Điều 6 (Điều 6 Các hành vi bị nghiêm cấm: 3 Xâm hại tình dục, bạo lực, lạm dụng, bóc lột trẻ em) và Điều 25 Quyền đƣợc bảo vệ để không bị xâm hại tình dục: Trẻ em có quyền được bảo vệ dưới mọi hình thức để không bị xâm hại tình dục (Quốc Hội Nước Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam, 2016) Đối với người dưới 18 tuổi, Hội đồng thẩm phán có nghị quyết số 06/2019/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng một số quy định tại các điều 141,142,
143, 144, 145, 146, 147 của Bộ luật hình sự và việc xét xử vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi Khi xét xử vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi, tòa án phải thực hiện xét xử kín, tuyên án công khai; Thẩm phán mặc trang phục làm việc hành chính, không mặc áo choàng; xử án tại phòng xét xử thân thiện; hạn chế triệu tập bị hại là người dưới 18 tuổi đến phiên tòa nếu vẫn giải quyết đƣợc vụ án bằng các biện pháp thay thế khác, (Hội đồng thẩm phán, 2019)
Xâm hại tình dục trẻ chưa thành niên sẽ gây ra những ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển về nhận thức, hành vi, cảm xúc của một đứa trẻ Chúng ta phải có trách nhiệm ngăn chặn hành vi xâm hại tình dục đối với trẻ chƣa thành niên Để thực hiện điều này, cần có sự chung tay góp sức của cộng đồng, xây dựng các dịch vụ hỗ trợ, các chính sách pháp lí cụ thể, hạn chế rủi ro đối với nạn nhân, đào tạo nhân lực để tăng cường các yếu tố bảo vệ nạn nhân
Có thể nhận thấy rằng, vấn đề xâm hại tình dục trẻ em đã đƣợc quan tâm và đƣợc một số tác giả đề cập trong thời gian qua Đây là vấn đề mới, cần nghiên cứu tìm hiểu để có nhiều biện pháp giáo dục hữu hiệu, phù hợp trong tình hình hiện nay Vai trò của giáo dục là rất quan trọng, giáo dục sẽ là môi trường tốt nhất để hành động và nâng cao hiệu quả hành vi đối với vấn đề xâm hại tình dục Những nghiên cứu cũng đã chỉ ra các yếu tố tác động đến việc bị xâm hại tình dục, đề cập đến vai trò của nhà trường, phụ huynh học sinh và các tổ chức chính trị-xã hội Những hồi chuông đã đƣợc gióng lên từng hồi, những vụ xâm hại liên tiếp xảy ra Câu hỏi đặt ra là làm thế nào để ngăn chặn những hành động xâm hại một cách khoa học, giúp cho xã hội nhận ra được mức độ ảnh hưởng đến thân thể, tâm sinh lí của nạn nhân, từ đó có cái nhìn khách quan, toàn diện, đúng đắn về vấn đề xâm hại tình dục ở lứa tuổi thiếu niên và có câu trả lời thỏa đáng cho vấn đề này Điểm qua các nghiên cứu ở nước ngoài và trong nước cho thấy, có khá nhiều tác giả đề cập đến vấn đề xâm hại tình dục đối với trẻ vị thành niên, khẳng định vai trò của giáo dục đối với học sinh nhằm phòng tránh xâm hại tình dục Tuy nhiên, cho đến nay, nghiên cứu về quản lí hoạt động phòng tránh xâm hại tình dục trong nhà trường phổ thông chưa nhiều Theo tìm hiểu của chúng tôi, hiện nay chƣa có đề tài nào nghiên cứu về quản lí hoạt động giáo dục phòng tránh xâm hại tình dục cho học sinh THPT trên địa bàn huyện Ninh Sơn, tỉnh Ninh Thuận Trong bối cảnh tình trạng xâm hại tình dục đang diễn biến phức tạp, chúng tôi thấy rằng đây là vấn đề nghiên cứu có tính cấp thiết
Một số khái niệm cơ bản của đề tài
1.2.1 Xâm hại tình dục, phòng tránh xâm hại tình dục
Có nhiều khái niệm, định nghĩa khác nhau về XHTD Theo từ điển Cambridge thì XHTD là hành vi quan hệ tình dục với trẻ em hoặc người già hoặc người bị bệnh tâm thần, trái với mong muốn của người đó hoặc không có sự đồng ý của người đó (Cambridge Dictionary, 2020)
XHTD, còn gọi là lạm dụng tình dục, là hành vi xâm hại tình dục của người này với người khác Việc xâm hại thường sử dụng vũ lực hoặc lợi dụng người khác để thực hiện hành vi Khi sử dụng vũ lực trong thời gian ngắn hoặc không thường xuyên thì được gọi là tấn công tình dục Người phạm tội được gọi là người lạm dụng tình dục hoặc người xâm hại tình dục XHTD cũng bao gồm những hành vi bất kỳ của một người trưởng thành hoặc người lớn tuổi đối với trẻ em, hoặc các cá nhân khác ít tuổi hơn để kích thích tình dục đƣợc gọi là XHTD trẻ em hoặc hiếp dâm trẻ em theo luật quy định của mỗi quốc gia
Theo hướng dẫn của Hội đồng thẩm phán thì xâm hại tình dục người dưới
16 tuổi là việc dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực, ép buộc, lôi kéo, dụ dỗ người dưới 16 tuổi tham gia vào các hành vi liên quan đến tình dục, bao gồm hiếp dâm, cưỡng dâm, giao cấu, dâm ô với người dưới 16 tuổi và sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích mại dâm, khiêu dâm dưới mọi hình thức (ví dụ: hoạt động xâm hại tình dục được thực hiện do đồng thuận với người dưới 13 tuổi); do cưỡng bức, do hứa hẹn các lợi ích vật chất (tiền, tài sản) hay các lợi ích phi vật chất (ví dụ: cho điểm cao, đánh giá tốt, tạo cơ hội tiến bộ ) (Hội đồng thẩm phán, 2019)
Có 2 loại xâm hại tình dục – xâm hại qua tiếp xúc và xâm hại không qua tiếp xúc
+ Xâm hại qua tiếp xúc: là người thực hiện xâm hại thông qua việc tiếp xúc thân thể với trẻ Bao gồm: chạm vào bất kỳ bộ phận nào trên cơ thể của trẻ (cho dù là trẻ có mặc quần áo hay không); sử dụng một bộ phận cơ thể trẻ; thủ dâm; quan hệ tình dục qua đường sinh dục, bằng miệng, tay, hậu môn; hiếp dâm; buộc trẻ chạm vào cơ thể người khác hoặc tham gia vào các hoạt động tình dục khác có sự tiếp xúc cơ thể…
+ Xâm hại không qua tiếp xúc: là người thực hiện xâm hại không thông qua việc tiếp xúc cơ thể trẻ Bao gồm: khoe bộ phận sinh dục cho trẻ thấy; kể những câu chuyện về tình dục; cho trẻ xem phim, truyện khiêu dâm; tìm cách hướng dẫn, kích thích tình dục trẻ; làm cho trẻ thủ dâm; sử dụng hình ảnh trẻ để khiêu dâm; buộc trẻ phải thực hiện, xem, hoặc chia sẽ hình ảnh, video xâm hại tình dục; trò chuyện về tình dục qua mạng trực tuyến hoặc điện thoại thông minh,… (NSPCC, 2020b)
Nhƣ vậy, chúng ta có thể hiểu khái niệm XHTD là hành động kích thích của người này đối với người khác (cùng tuổi hoặc nhỏ tuổi hơn, trẻ em, người già, người bệnh tâm thần) liên quan đến tình dục bằng cách dụ dỗ, đe dọa hoặc ép buộc thực hiện một cách thường xuyên hoặc trong một khoảng thời gian nhất định
Theo nghĩa thông thường, phòng tránh là phòng bị trước nhằm tránh những điều không hay có thể xảy ra Theo từ điển Cambridge thì phòng tránh là hành động ngăn chặn điều gì đó xảy ra hoặc ngăn chặn ai đó làm một việc gì đó (Cambridge Dictionary, 2020)
Qua phân tích, chúng ta có thể hiểu khái niệm phòng tránh là những hoạt động mang tính chất phòng bị, ngăn ngừa trước những thứ không may mắn có thể xảy ra và ảnh hưởng không tốt đến với chúng ta
Từ khái niệm XHTD và phòng tránh đã trình bày, có thể hiểu: Phòng tránh XHTD là hoạt động có tính chất phòng bị, ngăn ngừa những hành vi dụ dỗ, đe dọa, ép buộc, lôi kéo người khác thực hiện các hoạt động mang tính chất tình dục
1.2.2 Giáo dục, hoạt động giáo dục phòng tránh xâm hại tình dục cho học sinh
Theo từ điển bách khoa toàn thƣ mở Wikipedia thì giáo dục theo nghĩa chung là hình thức học tập theo đó kiến thức, kỹ năng, và thói quen của một nhóm người được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua giảng dạy, đào tạo hay nghiên cứu Giáo dục thường diễn ra dưới sự hướng dẫn của người khác, nhƣng cũng có thể thông qua tự học
Giáo dục là một hiện tượng xã hội đặc biệt chỉ có trong xã hội loài người, giáo dục nảy sinh, biến đổi và phát triển cùng với sự nảy sinh, biến đổi và phát triển của xã hội loài người Bản chất của hiện tượng giáo dục là sự truyền thụ và lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử – xã hội của các thế hệ loài người, chức năng trọng yếu của giáo dục đối với xã hội là hình thành và phát triển nhân cách con người
Giáo dục (theo nghĩa rộng) là hoạt động giáo dục tổng thể hình thành và phát triển nhân cách đƣợc tổ chức một cách có mục đích, có kế hoạch nhằm phát triển tối đa những tiềm năng (sức mạnh thể chất và tinh thần) của con người Như vậy, giáo dục là một bộ phận của quá trình xã hội hình thành cá nhân con người, bao gồm những nhân tố tác động có mục đích, có tổ chức của xã hội, do những người có kinh nghiệm, có chuyên môn gọi là nhà giáo dục, nhà sư phạm đảm nhận Nơi tổ chức hoạt động giáo dục một cách có hệ thống có kế hoạch chặt chẽ nhất là nhà trường Với nghĩa rộng như trên, giáo dục là một hoạt động tổng thể bao gồm giáo dục trí tuệ, giáo dục đạo đức, giáo dục thể chất, giáo dục thẩm mỹ, giáo dục lao động do nhà trường phụ trách trước xã hội
Giáo dục (nghĩa hẹp) là một bộ phận của hoạt động giáo dục (nghĩa rộng), là hoạt động giáo dục nhằm hình thành thế giới quan khoa học, tư tưởng chính trị, đạo đức, thẩm mỹ, lao động, phát triển thể lực, những hành vi và thói quen ứng xử đúng đắn của cá nhân trong các mối quan hệ xã hội Theo nghĩa này giáo dục (nghĩa hẹp) bao gồm các bộ phận: đức dục, mỹ dục, thể dục, giáo dục lao động
Theo từ điển Tiếng Việt do tác giả Hoàng Phê (chủ biên) thì giáo dục có nghĩa là hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tƣợng nào đó, làm cho đối tƣợng ấy dần dần có đƣợc những phẩm chất và năng lực nhƣ yêu cầu đề ra (Hoàng Phê và cộng sự, 2003)
Có thể hiểu, giáo dục là một hoạt động của xã hội loài người nhằm mục đích truyền đạt lại kinh nghiệm, kỹ năng, kiến thức của khoa học và cuộc sống cho các thế hệ sau Giúp con người đạt được các phẩm chất và năng lực cần thiết để tồn tại và phát triển
Lý luận về hoạt động phòng tránh xâm hại tình dục cho học sinh ở trường
1.3.1 Đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi học sinh THPT
Lứa tuổi học sinh THPT từ 15 đến 18 tuổi nên là tuổi thanh niên Đây là giai đoạn phát triển bắt đầu từ lúc dậy thì và kết thúc khi bước vào tuổi người lớn Tuổi thanh niên có nhiều sự thay đổi nhanh và mạnh về sinh lý và tâm lý Đây là giai đoạn khó khăn và phức tạp vì không phải lúc nào nhịp điệu và các giai đoạn của sự phát triển tâm sinh lý lứa tuổi cũng trùng hợp với các thời kỳ trưởng thành về mặt xã hội Hiện nay, do sự phát triển nhanh của xã hội và đặc biệt là chế độ dinh dưỡng tốt nên trẻ em lớn nhanh hơn và sự tăng trưởng đầy đủ diễn ra sớm hơn so với các thế hệ trước đây, nên tuổi dậy thì bắt đầu và kết thúc sớm hơn khoảng 2 năm Đây là giai đoạn phát triển mạnh mẽ và phức tạp nhất của cuộc đời mỗi con người Biểu hiện của giai đoạn này là xảy ra đồng thời một loạt những thay đổi bao gồm sự chín muồi về thể chất, sự biến đổi điều chỉnh về tâm lý và các quan hệ xã hội Nhƣng đây cũng là giai đoạn nảy sinh nhiều rối nhiễu về tâm lý nhất so với các lứa tuổi khác Tuổi học sinh THPT là thời kì đạt được sự trưởng thành về mặt cơ thể Cơ thể của các em đã đạt tới mức phát triển của người trưởng thành, nhưng sự phát triển của các em về nhận thức, kỹ năng, giao tiếp, thái độ,…còn kém so với người lớn Ở lứa tuổi này, các em dễ bị kích thích bởi những điều mới lạ và sự biểu hiện của nó cũng giống nhƣ ở tuổi thiếu niên Tuy nhiên, tính dễ bị kích thích này đƣợc hình thành không phải chỉ do nguyên nhân sinh lý như ở tuổi thiếu niên mà nó còn do cách sống và môi trường sống của mỗi cá nhân
Nhìn chung, ở lứa tuổi này các em có sức khỏe và sức chịu đựng tốt hơn tuổi thiếu niên Thể chất của các em đang ở độ tuổi phát triển mạnh mẽ rất sung sức, muốn khẳng định bản thân, muốn được công nhận là người lớn và hành động theo quyết định của cá nhân (không thích bị ràng buộc) Đôi khi còn mang tính chống đối lại cha mẹ, thể hiện tính độc lập của bản thân Các em học sinh THPT luôn cố gắng khẳng định mình như một người lớn vì vậy có những hành vi
24 bắt chước người lớn, thể hiện rõ các mối quan hệ yêu đương và những mối quan hệ tình cảm khác Ở giai đoạn phát triển đặc biệt này, các em chịu ảnh hưởng rất mạnh mẽ của các điều kiện văn hóa, giáo dục, kinh tế của môi trường gia đình và xã hội đồng thời cũng là giai đoạn các em gây nhiều lo ngại cho các bậc cha mẹ và cho cộng đồng (Trần Thị Dung, 2013)
1.3.2 Tầm quan trọng của hoạt động giáo dục phòng tránh xâm hại tình dục cho học sinh ở trường THPT
Môi trường giáo dục là môi trường tốt nhất để tiến hành giáo dục cho học sinh và trường học là tổ chức xã hội bên ngoài gia đình gần gũi nhất mà trẻ em có sự liên lạc thường xuyên, liên tục Do đó, trường học đặc biệt phù hợp để giúp các em phát triển kiến thức, kỹ năng, bao gồm cả việc phòng tránh bị xâm hại tình dục Ngày nay, nhiều trường học đang cố gắng trở thành những địa điểm thực hiện hiệu quả hơn trong các nỗ lực phòng ngừa và can thiệp nhằm giảm bớt sự phức tạp của vấn đề xâm hại tình dục
Mỗi nhà trường THPT đều phải có trách nhiệm chính trong việc chăm sóc cho học sinh của mình Nhà trường cần phải đảm bảo môi trường an toàn cho trẻ và theo dõi sự phát triển của các em, thông báo cho cơ quan chức năng bất kỳ tình huống gây tổn thương đối với học sinh Giáo viên sẽ là người được các em học sinh chia sẽ việc bị xâm hại tình dục
Hoạt động giáo dục phòng tránh xâm hại tình dục cho học sinh mang tính cấp thiết trong giai đoạn hiện nay nhằm bảo vệ các em trước nguy cơ bị xâm hại tình dục Việc giáo dục phòng tránh xâm hại tình dục cho học sinh ở mỗi lứa tuổi là khác nhau về hình thức và nội dung Trách nhiệm đó thuộc về những nhà giáo dục, những người được các em tin tưởng nhất và phải luôn đồng hành cùng các em suốt một chặng đường dài
Khi các em bị dụ dỗ, lôi kéo, ép buộc hoặc bị lừa tham gia vào các hoạt động mang tính chất tình dục nhƣng các em vẫn không nhận ra bản thân mình đang bị xâm hại tình dục Việc trẻ bị xâm hại tình dục có thể xảy ra ở bất cứ nơi nào với hình thức trực tiếp hoặc trực tuyến Trẻ không bao giờ có lỗi khi chúng
25 bị xâm hại tình dục, điều quan trọng là chúng ta cần đảm bảo cho trẻ biết điều này để trẻ tự bảo vệ bản thân
Giúp các em học sinh nhận ra được rằng người bị xâm hại tình dục sẽ có những ảnh hưởng trong ngắn hạn và dài hạn Tác động từ việc bị xâm hại tình dục cũng có thể kéo dài suốt cả cuộc đời Các em có thể bị lo lắng và trầm cảm; rối loạn ăn uống; căng thẳng sau chấn thương; tự gây thương tích cho bản thân; hay có ý nghĩ tự tử hoặc thực hiện tự tử; bị bệnh lây truyền qua đường tình dục; mang thai ngoài ý muốn; có cảm giác xấu hổ và tội lỗi; vướng vào rượu, nghiện ngập và ảnh hưởng đến các mối quan hệ với bạn bè, người thân trong gia đình và đồng nghiệp (NSPCC, 2020a)
1.3.3 Mục tiêu và nội dung hoạt động giáo dục phòng tránh xâm hại tình dục cho học sinh ở trường THPT
Mục tiêu chính của việc giáo dục phòng tránh XHTD là trang bị cho các em những kiến thức, kỹ năng và các giá trị để có thể an toàn hơn trong các mối quan hệ xã hội Các em cũng cần tìm hiểu về các nguy cơ bị khai thác, bị xâm hại tình dục và nhận ra đƣợc những điều này một khi chúng xảy ra để tự bảo vệ bản thân
Giáo dục phòng tránh XHTD cho học sinh ở trường THPT còn giúp các em nắm rõ những quy định của pháp luật, hiểu rõ bản chất của xâm hại tình dục và biết phải đối phó nhƣ thế nào Giúp học sinh phát triển, củng cố các kỹ năng phòng tránh nhằm giảm rủi ro, tìm kiếm sự giúp đỡ (khi có yêu cầu)
Giáo dục phòng tránh XHTD cho học sinh ở trường THPT gồm một số nội dung sau:
- Giáo dục học sinh nhận biết các dấu hiệu hoặc khả năng bị XHTD Dấu hiệu bị xâm hại tình dục các em có thể nhận thấy bao gồm những dấu hiệu về cảm xúc và hành vi, dấu hiệu về thể chất
Những dấu hiệu cho thấy người lớn có thể làm tổn thương đến trẻ: Không tôn trọng ranh giới; hay thích chạm vào cơ thể trẻ; cố gắng để trở thành một
26 người bạn của trẻ hơn là cần làm đúng vai trò của một người lớn; không có mối quan hệ phù hợp với lứa tuổi; tìm kiếm lí do để đƣợc ở một mình với trẻ; tặng quà cho trẻ cho không có dịp gì hoặc lí do nào; dành nhiều thời gian gần gũi với trẻ (RAINN, 2020)
- Xây dựng và thực hiện các chủ đề hướng dẫn về phòng tránh xâm hại tình dục theo hướng tích cực phù hợp với lứa tuổi của các em Giáo dục kỹ năng cần thiết trong việc đảm bảo sự an toàn của các em trước nguy cơ bị XHTD
Các chủ đề thực hiện: Nâng cao nhận thức của trẻ về vấn đề xâm hại tình dục; những vấn đề về tình bạn, tình yêu, gia đình; tìm hiểu về giới; một số kỹ năng phòng tránh xâm hại tình dục; mạng xã hội và những tác động tiêu cực
Lý luận về quản lí hoạt động giáo dục phòng tránh xâm hại tình dục cho học
1.4.1 Tầm quan trọng của quản lí hoạt động giáo dục phòng tránh xâm hại tình dục cho học sinh ở trường THPT
Mỗi chúng ta cần phải xác định tầm quan trọng của công tác quản lí hoạt động giáo dục phòng tránh XHTD cho học sinh ở các trường THPT XHTD đã trở thành tâm điểm trong thời gian qua, xã hội đã và đang có cái nhìn khá đầy đủ về vấn nạn này Quản lí tốt hoạt động giáo dục phòng tránh xâm hại tình dục sẽ góp phần giúp cho học sinh phát triển một cách đầy đủ, toàn diện; giảm thiểu những tác động tiêu cực đến xã hội
Quản lí hoạt động giáo dục phòng tránh xâm hại tình dục cho học sinh THPT giúp chúng ta xác định rõ vị trí, vai trò, trách nhiệm của CBQL, GV, NV, CMHS và các tổ chức chính trị-xã hội trong và ngoài nhà trường trong việc giúp học sinh trung học phổ thông phòng bị, ngăn ngừa có chất lƣợng và hiệu quả các hành vi mang tính chất kích thích, dụ dỗ, đe dọa, ép buộc, thực hiện các hoạt động mang tính chất tình dục
1.4.2 Nội dung quản lí hoạt động phòng tránh xâm hại tình dục cho học sinh ở trường THPT
Quản lí hoạt động giáo dục phòng tránh xâm hại tình dục cho học sinh THPT đƣợc hiểu là hệ thống những tác động có tính chủ động, có mục đích, có kế hoạch, hợp quy luật của chủ thể quản lí đến tập thể đội ngũ cán bộ, giáo viên, nhân viên, học sinh, phụ huynh học sinh và các tổ chức chính trị-xã hội trong và
31 ngoài nhà trường nhằm giúp học sinh trung học phổ thông phòng bị, ngăn ngừa các hành vi mang tính chất kích thích, dụ dỗ, lôi kéo, đe dọa, ép buộc, thực hiện các hoạt động mang tính chất tình dục
Quản lí hoạt động phòng tránh xâm hại tình dục cho học sinh ở trường THPT bao gồm các nội dung sau:
1.4.2.1 Quản lí mục tiêu giáo dục phòng tránh xâm hại tình dục cho học sinh THPT
- Nhà trường tiến hành xây dựng kế hoạch, xác định rõ mục tiêu của hoạt động giáo dục phòng tránh XHTD cho học sinh Những kiến thức, kỹ năng và các giá trị cần đạt đƣợc để bản thân các em học sinh có thể tự bảo vệ bản thân an toàn
- CBQL hướng dẫn, tuyên truyền cho các thành viên trong nhà trường và CMHS biết đƣợc tầm quan trọng của hoạt động giáo dục phòng tránh xâm hại tình dục cho học sinh trong giai đoạn hiện nay
- Nhà trường tổ chức thực hiện công tác giáo dục pháp luật, giúp học sinh, CMHS hiểu rõ bản chất của việc bị xâm hại tình dục Nhà trường cung cấp thông tin, nhân lực cho những học sinh đang tìm kiếm sự giúp đỡ
- Nhà trường chỉ đạo các tổ chức đoàn thể phối hợp với chính quyền địa phương nhằm đảm bảo quyền lợi cho học sinh Thực hiện tốt kế hoạch đề ra và có những điều chỉnh hợp lí nhằm thực hiện một cách đầy đủ nhất mục tiêu của hoạt động giáo dục phòng tránh xâm hại tình dục cho học sinh
1.4.2.2 Quản lí nội dung giáo dục phòng tránh xâm hại tình dục cho học sinh THPT
- Nhà trường xác định nội dung, chuyên đề cần giáo dục cho học sinh để phòng tránh XHTD;
- Phân công cán bộ giáo viên thu thập tài liệu, chuẩn bị các điều kiện để thực hiện các nội dung, chuyên đề giáo dục học sinh phòng tránh XHTD;
- Tổ chức cho giáo viên xây dựng kế hoạch bài học, trình tự thực hiện; các hoạt động theo chủ đề hoặc lồng ghép trong các môn học đƣợc sắp xếp một cách khoa học
- Tổ chức, chỉ đạo biên soạn nội dung giáo dục và bố trí thời gian, thời điểm giáo dục phòng tránh XHTD hợp lí trong năm học;
- Chỉ đạo rà soát, cập nhật các chính sách và các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan đến công tác phòng tránh xâm hại tình dục nhƣ Luật Trẻ em, Luật Hôn nhân và gia đình, Luật Giáo dục, Luật Lao động, Luật Hình sự, các chỉ thị, nghị quyết, thông tƣ,
- Tổ chức tuyên truyền, phổ biến các văn bản pháp luật liên quan đến phòng tránh XHTD cho toàn thể học sinh cũng như cán bộ giáo viên nhà trường
- Tổ chức cho giáo viên tham gia các lớp tập huấn để đảm bảo kiến thức về giáo dục phòng tránh XHTD
- CBQL chỉ đạo thực hiện việc giáo dục học sinh về nội dung an toàn mạng để các em nhận thấy mức độ nguy hại đối với bản thân khi sử dụng mạng xã hội Facebook, Zalo
- Nhà trường xây dựng môi trường học đường thân thiện, xanh-sạch-đẹp và an toàn; trường học hạnh phúc để các em học sinh có cảm giác là ngôi nhà thứ hai và nhận thấy bản thân đƣợc an toàn, đƣợc bảo vệ
- CBQL thường xuyên chỉ đạo cải tiến nội dung cho phù hợp hơn với lứa tuổi các em, đa dạng về nội dung tuyên truyền, phong phú về hình ảnh